Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1577 74861 72888 2026-08-04T18:15:42Z InternetArchiveBot 12366 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74861 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Иисус Христос |уугуул_нэрэ = יֵשׁוּ |зураг = Spas vsederzhitel sinay.jpg |ажал_үйлэ = [[модошо дархан]], [[номнолшо]] |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = [[Вифлеем]] |иргэн = |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Иерусалим]] |эсэгэ = [[Бурхан (монотеизм)|Бурхан эсэгэ]], Иосиф (үргэһэн) |эхэ = [[Мария эхэ]] }} '''Иисус Христос''' ({{lang-el|Ἰησοῦς Χριστός}}; {{МЭҮ}} 7-2 — {{МЭ}} 30-33) — [[христосой шажан]]ай һургаалда христианствые үндэһэлэгшэ. Евангелиин мифологиин еһоор, Христос Вифлеемдэ Иосифой һамган Мариятай һууһан «арюун һүнэһэнһөө» [[Рождество|түрөө]]; нярай байхадаа Палестинаһаа [[Египет]]дэ ябаһан; [[Палестина]]да хэрээһэ зүүлгэгдэбэ. Христос 12 апостол-шабинарые (Петр, Андрей, Иаков, Иоанн, Иуда г.м.) суугларжа гэхэтэй хамта Палестинаар аяншажа ябаад өөрынгөө һургаалые номнобо. Иерусалимдэ Иуда Хрстосто гушан сагаан мүнгэ тула урбаба. Песахай долоон хоногто римэй префект амбан Понтий Пилат Христосые хоер ондоо гэм хэгшэдтэй сугтаа [[толгойн сааза]]да хүртѳѳбэ. «Хохимой» (еврей хэлээр «Голгофо») гэжэ нэрэтэй газарта Иисусые хэрээһэндэ хадаад, хэрээһыень бодхообо. == Назаретһээ ерэһэн Иисус == Назаретһээ ерэһэн Иисус [[Библи]]ин ном болон христосой шажанда гол дүрэ юм. Христосой шажанай этигэлэй үндэһэниинь Абаралда хүрэхэ замые нээдэг Иисус Христосые шүтэжэ, тэрэндэ зүтхэхэд оршодог. Христосой шажан номой ([[Евангели]]ин) [[Шэнэ Хэлсээн]]дэ багтадаг хамагай эртэниинь [[Марк]]ай [[Евангели]] буюу тэдэгээрынь Назаретһээ ерэһэн Иисус — сүсэгтэнэй ударидагша, гэгээнтэнэй үйлэ ажалалгаае тодорхойлон үгүүлдэг. Христосой һурталынь Иисусые үхэһэнэй дараа, үүдэн буй ниигэмлэгүүдтэ гэгээнтэнүүд тэрэнэй тухай домог, һургаалые дахин дабтан яриха үеһээ шажан болон түлэбшэжэ эхилбэ. Эхилээд Иисусай элгээлтые ама дамжан яридаг байһанаа, дараань суглуулан бэшэжэ тэмдэглэбэ. Эртэнэй христосой зохёогшодой этигэл һургаалиинь Христосой мэндэлһэн, тэрэнэй хүүгэд наһанай тухай хүүрнэлдэ тусгагдаба. === Иисусай эльгээлтэ === Иисусай гол элгээлтэнь бурханай хааншлалтай холбогдуулан [[иудаизм]]ые сэргээхэд оршожо байба. Иисусай номлолынь хүдөөгэй амидаралай ёгтолол дээрэ бүтээгдэһэн ба тэрээр үбшэтэнүүдые эдгээн элааршуулжа, ниигэмэй гологдол болоһон хүмүүндэ туһалдаг байба. тэрэнэй элгээлтэ энгын хүмүүндэ, үндэһэндээ газар таряаланшадта шэглэгдэһэн байба. тэрэнэй һургаалые Уулын дээрэхи номлолдо нэгэдхэн дүгэнээд [[Лука]], [[Матвей]] [[апостол]]нууд Евангели номдо бэшэжэ тэмдэглэбэ. Иисусай номлолой үндэһэн сэдэбынь бурханда болон ойро дотоныхондоо дуратай байха ябадал. Энэ элгээлтэнь зан түрэхэд гаргажа болохо хизгаарые тодорхойлжо, буруу үйлэдэлынхээ түлөө хатуу шэтгэл амалдаг [[Тора]]гай хэрсэгэй хизгаарлагдамал һургаалда харюу болобо. Үүнэй орондо Иисус шэнэ, [[болбосорол|болбосоронгүй]] [[ниигэм]] байгуулха арга болохо дуран сэдьхэл, энэрэл нигүүлһэлдэ уряалан дуудаба. === Христосой бэе хүн === [[Файл:Bramantino - De aanbidding der herders.jpg|мини|Христосой [[рождество]] үдэрые дүрсэлхэдээ Иисус хүүгын зэргэcээ шара болон элжэгые байнга зурдаг]] Иисус өөрөө өөрыгөө бурханай элшэн буюу Мессия гэжэ үзэдэг. Тэрэ бурханда хандахадаа «''Эсэгэмни''» гэжэ хоорондын харилсаагаа дээдэ зэргээр ойро дотоно элэрхэлдэг. [[Иудаизм]] шажанай болон [[улас түрэ|улас түрын]] түб болоһон [[Иерусалим]]да хүрэбэ. Энэ зоримог үйлэдэл Иисус болон Еврейн шажантанай хоорондохо зүршэлэйн эхилэл болобо. Иисусые барабшалан бурхан шүтээн тарааһан хэргээр ялалан саазалба. тэрэнэй үхэлэй талаар Евангели номдо үгүүлһэнээр [[Хуушан Хэлсээн]]дэ оршохо [[хүн түрэлхитэн]]ые абархын тулада бурханһаа элгээһэн Мессиин талаар уридшалан үгүүлһэн зүйлые бэелүүлһэндэ онсогой ажа холбогдол үгэдэг. Иисус — энэ боло Иешуа хэмээхэ арамейн нэрын грек хэлбэри. Иисусай амидарал, үйлэ ябадал еврейн уламжалалууд дээрэ үндэһэлэгдэбэ. Евангели ном сүсэглэлынхиинь үндэһэн болодог Иисусай амидарал, һургаалые үгүүлдэг. === Еврейн мүргэлэй ордон === [[Файл:Epiphany (XVIc).jpg|мини|слева|150px|Маркай бэшэһэн Евангели номдо Иисусай тухай хүүрнэлые тэрэниие Иоанн Креститель крестиһэнээр эхилдэг / Господниин Крещени]] ''Иисус түрэжэ, [[крещени]] хүртэһэниинь:'' Иисус [[ромын эзэнтэ гүрэн|ромын эзэн хаан]] [[Октавиан Август]] түрэ барижа байха үедэ ({{МЭҮ}} 27 дугаар онһоо {{МЭ}} 14 дугаар он) [[Галилей]]н хото [[Назарет]]дэ түрэбэ. тэрэнэй олон ниигэмдээ зүтгэхэ болоһониинь Галилей дахи Ирод Антипын түрэ бариха үедэ эхилбэ ({{МЭҮ}} 20 дугаар онһоо {{МЭ}} 39 дугаар он). Иисусые [[Иордан гол]]до еврейн номлогшо [[Иоанн Креститель]] крестибэ. Хэдэн жэлэй туршада Иисус Галилейгаар аялжа, өөрын һургуули харизмын тэнэмэл номлогшын дүрээр тарааба. ''Нүлөөлэлэй хүреэн болон үхэл:'' Евангели номдо үгүүлһэнээр Иисус үбшэтэнүүдые анагаажа илааршуулан, өөрөө номлогжо байхадаа мүргэлэй ордодо һургааляа айлдажа байба. Тэрэ [[Израиль|Израилиин]] арад түмэные сүсэглэлдэ хандажа, өөрыень дагахые уряалжа байба. тэрэниие дагагсад огсом үсэжэ, тэдэгээрэй олонхинь хүн зоной доодо шатаныханһаа гаралтай байба. Эсэстээ Иисус ромын эрхэтэнүүдтэ баригдан, бурхан шүтээн тарааһан, улас түрын ухуулга хэһэн хэрэгтэ яллагдан {{МЭ}} 30 оной оршомдо саазалагдаба. == Ном зохёол == * {{cite book|last1=Ankerberg|first1=John |authorlink1=John Ankerberg| first2=Emir |last2=Caner |title=The Truth about Islam and Jesus|year=2009|publisher=Harvest House Publishers|isbn=978-0-7369-3663-7|page=19|url=http://books.google.com/?id=-XgH1R2AhbgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|first=Craig L.|last=Blomberg|authorlink=Craig Blomberg|title=Jesus and the Gospels: An Introduction and Survey|year=2009|isbn= 978-0-8054-4482-7| url=http://books.google.com/?id=U5rIPC1UgsgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv |publisher=B&H Publishing Group}} * {{cite book|title=The people's New Testament commentary|first1= M. Eugene |last1=Boring|first2= Fred B. |last2=Craddock |authorlink2=Fred Craddock |year=2004 |isbn= 978-0-664-22754-8|publisher=Westminster John Knox Press|url=http://books.google.com/?id=N0tLXRIiIe0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|title=The Gospel and Epistles of John: A Concise Commentary|first=Raymond E. |last=Brown |authorlink=Raymond E. Brown |year=1988 |isbn= 978-0-8146-1283-5 |ref=harv |publisher=Liturgical Press |url=http://books.google.com/?id=JIM0Q0bjgYkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|last=Brown|first= Raymond E.|title= An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000raym|publisher= Doubleday |year=1997| isbn= 978-0-385-24767-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Carter|first=Warren|authorlink=Warren Carter|title=Pontius Pilate: portraits of a Roman governor|year=2003|isbn=978-0-8146-5113-1|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=mvhHcXKK0UEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher= Liturgical Press}} * {{cite book|title=Studying the Historical Jesus: Evaluations of the State of Current Research |first1= Bruce|last1= Chilton |authorlink1=Bruce Chilton |first2= Craig A.|last2= Evans |authorlink2=Craig A. Evans |year= 1998| isbn= 978-90-04-11142-4 |publisher=Brill |ref=harv |url= http://books.google.com/?id=AJM9grxOjjMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|first1=Steven L.|last1=Cox|first2=Kendell H|last2=Easley|year=2007|title=Harmony of the Gospels|isbn=978-0-8054-9444-0 |url=http://books.google.com/?id=QjmwuFUksOQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | ref=harv |publisher=B&H Publishing Group}} * {{cite book|first1=John D.|last1=Crossan|authorlink1=John Dominic Crossan|first2=Richard G.|last2=Watts|title=Who Is Jesus?: Answers to Your Questions About the Historical Jesus|publisher=Westminster John Knox Press| year=1999|isbn=978-0-664-25842-9|ref=harv |url=http://books.google.com/books?id=XNkKf5htZq4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|last=Dickson|first= John |authorlink= John Dickson (author) |title=Jesus: A Short Life|publisher= Kregel Publications|year= 2008| isbn= 978-0-8254-7802-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Dillenberger|first=John|authorlink=John Dillenberger|title=Images and Relics : Theological Perceptions and Visual Images in Sixteenth-Century Europe: Theological Perceptions and Visual Images in Sixteenth-Century Europe|url=https://archive.org/details/imagesrelicstheo0000dill|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-976146-3|ref=harv}} * {{cite book|first1=John R. |last1=Donahue|first2= Daniel J.|last2= Harrington|authorlink2=Daniel J. Harrington|title= The Gospel of Mark|publisher =Liturgical Press| year= 2002| url=http://books.google.com/?id=xZAIsUZOwSQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |isbn =978-0-8146-5804-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Doninger|first= Wendy |year=1999 |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|publisher=Merriam-Webster | url=http://books.google.com/?id=ZP_f9icf2roC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false| isbn=978-0-87779-044-0 |ref=harv}} * {{cite book|first=James D.G.|last=Dunn|title=Jesus Remembered|year=2003|isbn=978-0-8028-3931-2 |ref=harv |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing| url=http://books.google.com/?id=G4qpnvoautgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|last1=Eddy|first1=Paul R.|last2=Boyd|first2=Gregory A.|authorlink2=Greg Boyd (theologian)|year=2007|title=The Jesus legend: a case for the historical reliability of the synoptic Jesus tradition|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-3114-4|url=http://books.google.com/?id=U26_85NmwPUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|title=Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium|first= Bart |last=Ehrman |authorlink=Bart D. Ehrman |year=1999| isbn= 978-0-19-983943-8 |publisher=Oxford University Press|url=http://books.google.com/?id=c9K_6NN3llcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|last=Evans|first=Craig A.|year=2003|title=The Bible Knowledge Background Commentary: Matthew-Luke| isbn= 978-0-7814-3868-1 |publisher=David C. Cook|url=http://books.google.com/?id=iZC-tdB35bAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ref=harv}} * {{cite book|last=Evans|first=Craig A.|year=2005|title=The Bible Knowledge Background Commentary: John's Gospel, Hebrews-Revelation|isbn= 978-0-7814-4228-2|publisher=David C. Cook|url=http://books.google.com/?id=UzWD61mgp7EC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ref=harv}} * {{cite book|first=Craig A.|last= Evans|url=http://books.google.com/?id=87x8TqW6MJQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Jesus and His World: The Archaeological Evidence |year=2012|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23413-3|ref=harv}} * {{cite book|title=The Gospel of Matthew|first=R. T. |last= France | authorlink=R. T. France |year= 2007 |isbn=978-0-8028-2501-8 |ref=harv |url=http://books.google.com/?id=0ruP6J_XPCEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher= Wm. B. Eerdmans Publishing}} * {{Cite book|first=David N.|last=Freedman|authorlink=David Noel Freedman|title=Eerdmans Dictionary of the Bible|year=2000|publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-0-8028-2400-4 |ref=harv |url=http://books.google.com/?id=P9sYIRXZZ2MC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|first1=Joel B. |last1=Green |first2=Scot |last2=McKnight |first3= I. Howard |last3=Marshall|authorlink1= Joel B. Green|authorlink2= Scot McKnight|authorlink3= I. Howard Marshall|title= Dictionary of Jesus and the Gospels |url=http://books.google.com/?id=9ntwNm-tOogC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=InterVarsity Press| year=1992 | page=442|isbn=978-0-8308-1777-1 |ref=harv}} * {{cite book |title= Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine |last= Grudem |first= Wayne | authorlink= Wayne Grudem |year= 1994 |publisher= Zondervan |location= Grand Rapids, MI |isbn= 978-0-310-28670-7| url=http://books.google.com/?id=wzRVN2S8cVgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|last=Houlden|first=J. Leslie|title=Jesus: the complete guide|year=2006|isbn=978-0-8264-8011-8|ref=harv |publisher= Continuum |url= http://books.google.com/?id=Ey8mZKV_jfkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|first1=Andreas J.|last1=Köstenberger|first2=L. Scott|last2=Kellum|first3=Charles L|last3=Quarles|title=The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament|year=2009|isbn=978-0-8054-4365-3 |url=http://books.google.com/?id=g-MG9sFLAz0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false| ref=harv |publisher=B&H Publishing Group}} * {{cite book|title=Transfiguration |first=Dorothy A. |last=Lee |authorlink=Dorothy Lee (theologian) |year=2004 |isbn= 978-0-8264-7595-4|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=cYWwEefwCegC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=Continuum}} * {{cite encyclopedia|title=Introduction|first=Amy-Jill |last=Levine|authorlink=Amy-Jill Levine|encyclopedia=The Historical Jesus in Context |editor-last1=Levine|editor-last2=Allison|editor-first3=John D.|editor-last3=Crossan|publisher=Princeton Univ Press| isbn= 978-0-691-00992-6|year=2006|ref=harv|editor1-first=Amy-Jill| editor2-first=Dale C.|editor2-link=Dale Allison}} * {{cite encyclopedia|first=Paul L.|last=Maier|authorlink=Paul L. Maier|title=The Date of the Nativity and Chronology of Jesus|encyclopedia=Chronos, kairos, Christos: nativity and chronological studies |editor-last1=Finegan |editor-first2=Jerry |editor-last2=Vardaman| editor-first3=Edwin M.|editor-last3=Yamauchi|year=1989|isbn=978-0-931464-50-8|ref=harv |url=http://books.google.com/books?id=UCBBY_O88uYC&pg=PA113#v=onepage&q&f=false |publisher=Eisenbrauns |editor-first=Jack |editor1-link=Jack Finegan|editor3-link=Edwin M. Yamauchi}} * {{cite book|title=The Synoptics: Matthew, Mark, Luke|first1= Ján|last1= Majerník|first2= Joseph|last2= Ponessa|first3= Laurie W. |last3=Manhardt|year= 2005 |isbn= 978-1-931018-31-9|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=cqP5xHXGYPQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=Emmaus Road Publishing}} * {{cite book | url=http://books.google.com/books?id=v26doW8jIyYC&pg=PA4#v=onepage&q&f=false | title=Christianity: An Introduction | publisher=John Wiley & Sons | last=McGrath | first=Alister E. | authorlink=Alister McGrath | year=2006 | pages=4–6 | isbn=978-1-4051-0899-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia|last=Meier|first=John P.|authorlink=John P. Meier|title=How do we decide what comes from Jesus|encyclopedia=The Historical Jesus in Recent Research|editor-last1= Dunn |editor-last2=McKnight|year= 2006 |isbn= 978-1-57506-100-9 |url=http://books.google.com/?id=37uJRUF6btAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv|editor1-first=James D.G. |publisher=Eisenbrauns |editor2-first=Scot}} * {{cite book|last1=Mills|first1=Watson E.|last2=Bullard|first2=Roger A.|year=1998|title=Mercer dictionary of the Bible|publisher=Mercer University Press| isbn= 978-0-86554-373-7|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=goq0VWw9rGIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|last=Morris|first= Leon|authorlink=Leon Morris|year=1992|title= The Gospel according to Matthew|publisher= Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn= 978-0-85111-338-8|url=http://books.google.com/?id=-pwaSKcHyEEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|last=Niswonger|first=Richard L.|title=New Testament History|year=1992|isbn=978-0-310-31201-7|ref=harv |publisher= Zondervan |url= http://books.google.com/?id=uyAXaNnz9sUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|last=Pannenberg|first=Wolfhart |authorlink=Wolfhart Pannenberg |url=http://books.google.com/?id=zWfvlpURwiIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |title=Jesus—God and Man|year=1968|isbn=978-0-334-00783-8|publisher=S.C.M. Press |ref=harv}} * {{cite book|last=Powell |first=Mark A.| authorlink=Mark Allan Powell | title=Jesus as a Figure in History: How Modern Historians View the Man from Galilee |year= 1998 | isbn= 978-0-664-25703-3|url=http://books.google.com/?id=IJP4DRCVaUMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv |publisher=Westminster John Knox Press}} * {{cite book|last=Rahner|first=Karl|authorlink=Karl Rahner|title=Encyclopedia of theology: a concise Sacramentum mundi|year=2004|isbn=978-0-86012-006-3 |publisher= Continuum|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=WtnR-6_PlJAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|title=Who is Jesus?: an introduction to Christology|first=Thomas P.|last= Rausch |authorlink=Thomas Rausch |year=2003 |publisher=Liturgical Press |isbn= 978-0-8146-5078-3 |url=http://books.google.com/?id=8OJCa6euw5gC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|last=Redford|first=Douglas|title=The Life and Ministry of Jesus: The Gospels|year=2007|isbn=978-0-7847-1900-8|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=dDMQz5BVFbEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=Standard Publishing}} * {{cite book|title=Archaeology and the Galilean Jesus: a re-examination of the evidence|first=Jonathan L.|last= Reed |year=2002 |isbn= 978-1-56338-394-6|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=Xrav1ge-A_sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=Continuum}} * {{cite book|last=Sanders|first=Ed P. | authorlink=E. P. Sanders |title=The Historical Figure of Jesus|url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_n4h4|publisher=Allen Lane Penguin Press|year=1993|isbn=978-0-7139-9059-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Stanton|first=Graham|authorlink=Graham Stanton|title=The Gospels and Jesus|isbn=978-0-521-00802-0|publisher=Oxford University Press |year=2002|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=A7wNGMrAiD0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|last1=Theissen|first1=Gerd|authorlink1=Gerd Theissen|last2=Merz|first2=Annette|authorlink2=Annette Merz|year=1998|title=The historical Jesus : a comprehensive guide |isbn=978-1-4514-0863-8|publisher=Fortress Press|ref=harv |url=http://books.google.com/?id=3ZU97DQMH6UC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|title=The Quest for the Plausible Jesus: The Question of Criteria|first1= Gerd |last1=Theissen|first2= Dagmar|last2= Winter |year=2002| isbn= 978-0-664-22537-7|ref=harv |publisher= Westminster John Knox Press |url=http://books.google.com/?id=qB5ulgKx4OUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|first=Graham H. |last=Twelftree |authorlink=Graham Twelftree |title= Jesus the miracle worker: a historical & theological study| isbn= 978-0-8308-1596-8 |url =http://books.google.com/books?id=DitVtGWdYeYC&pg=PA95#v=onepage&q&f=false|year=1999 |publisher =InterVarsity Press |ref= harv}} * {{cite book|last=Van Voorst|first=Robert E|year=2000|title=Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence|publisher=Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4368-5| url=http://books.google.com/?id=lwzliMSRGGkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|title=Expository Dictionary of New Testament Words|url=https://archive.org/details/expositorydictio0000wevi_s5j0|last= Vine | first= William E. | authorlink= William Edwy Vine |year= 1940|publisher= Fleming H. Revell Company|ref=harv |isbn= 978-0-916441-31-9}} * {{cite book|title=The Bible Knowledge Commentary: New Testament| first1=John F. |last1=Walvoord | authorlink1=John Walvoord|first2= Roy B.|last2= Zuck|year= 1983 |isbn= 978-0-88207-812-0|publisher=David C. Cook|url=http://books.google.com/?id=DP4UiA4gQNMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book|title=The Jesus Quest: The Third Search for the Jew of Nazareth|first= Ben|last= Witherington |year= 1997| isbn= 978-0-8308-1544-9 |ref=harv |publisher=InterVarsity Press |url=http://books.google.com/?id=IE_T3Xh2fyUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Христосой шажан]] [[Категори:Еврейнүүд]] eimht3bvs96kapd6gqeo1usgit80cf9 0 3135 74851 67474 2026-08-04T18:02:39Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74851 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = green | name = Ургамал (''Plantae'') | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_width = 250px | image_caption = Элдэб зүйн ургамалнууд | domain = [[Эукариот]] | regnum = '''Ургамалнуудай аймаг''' | regnum_authority = ([[Эрнст Һайнрих Һеккель]], 1866<ref>{{cite book | author = Haeckel G | year = 1866 | title = Generale Morphologie der Organismen | url = https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ | publisher = Verlag von Georg Reimer | location = Berlin | pages = vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}</ref>) }} '''Ургамал''' (''Plantae'') гээшэ [[хүбхэн]], [[тангалай үбһэн]], [[шэбэл]], [[шэбэрһэн]], [[Хальһангүй үрэтэн|хальһангүй үрэтэй]] болон [[Бүрхөөл үрэтэн|сэсэгтэй ургамалнуудые]] багтаадаг [[эукариот]] олон [[эс]]тэ [[организм]]уудай томо [[биологиин ангилал]]ай [[Биологиин аймаг|аймаг]] юм. Ургамалнуудай ехэнхи хуби фотосинтезые хэрэглэнэ. Ехэнхи [[замаг]]ууд ургамалда багтадаг. Ургамалнууд олон амидаралай хэлбэритэйː [[модод]], [[шугы]], [[үбһэн]] гэхэ мэтэ. [[Ботаника]] [[эрдэм ухаан]] ургамалнуудые шудална. == Ангилал == {| rules="all" style="border: 1px solid #999"cellspacing="0" cellpadding="5" align="center" |----- ! [[Эрнст Һайнрих Һеккель|Һеккель]] (1894)<br />Гурбан аймагууд ! [[Роберт Хардинг Уиттекер|Уиттекер]] (1969)<br />Табан аймагууд ! [[Карл Вёзе|Вёзе]] (1977)<br />Зургаан аймагууд ! colspan="2"| [[Карл Вёзе|Вёзе]] (1990)<br />Гурбан доменүүд ! colspan="2"| [[Томас Кавалье-Смит|Кавалье-Смит]] (1998)<br />Хоёр доменүүд ба долоон аймагууд |----- | bgcolor="pink" | '''[[Амитад]]''' | bgcolor="pink" | '''[[Амитад]]''' | bgcolor="pink" | '''[[Амитад]]''' | colspan="2" rowspan="5" bgcolor="e0d0b0" | '''[[Эукариот]]'''<!-- Eukarya --> | rowspan="5" bgcolor="e0d0b0" | '''[[Эукариот]]''' | bgcolor="pink" | '''[[Амитад]]''' |----- | rowspan="3" bgcolor="lightgreen" | '''Ургамал''' | bgcolor="lightblue" | '''[[Мөөгэ]]''' | bgcolor="lightblue" | '''[[Мөөгэ]]''' <!-- Eukarya --> <!-- Eukarya --> | bgcolor="lightblue" | '''[[Мөөгэ]]''' |----- | bgcolor="lightgreen" | '''Ургамал''' | bgcolor="lightgreen" | '''Ургамал''' <!-- Eukarya --> <!-- Eukarya --> | bgcolor="lightgreen" | '''Ургамал''' |----- | rowspan="2" bgcolor="khaki" | '''[[Нэгэ эстэн]]''' | rowspan="2" bgcolor="khaki" | '''[[Нэгэ эстэн]]''' <!-- Eukarya --> <!-- Eukarya --> | bgcolor="lightcyan" | '''[[Хромисты]]''' |----- | rowspan="3" bgcolor="khaki" | '''[[Протист]]''' <!-- Нэгэ эстэн --> <!-- Нэгэ эстэн --> <!-- Eukarya --> <!-- Eukarya --> | bgcolor="khaki" | '''[[Протист]]''' |----- | rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | '''[[Monera]]''' | bgcolor="darkgray" | '''[[Архей]]''' | rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | — | bgcolor="darkgray" | '''[[Архей]]''' | rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | '''[[Прокариот]]''' | bgcolor="darkgray" | '''[[Архей]]''' |----- | bgcolor="lightgrey" | '''[[Нян|Эубактери]]''' | bgcolor="lightgrey" | '''[[Нян|Эубактери]]''' <!-- Прокариот --> | bgcolor="lightgrey" | '''[[Эубактери]]''' <!-- нян --> |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Ургамалнууд| ]] {{1000 үгүүлэл}} 0qwf7t9zpticlvvkgvjw6cx2b8otjii 0 4388 74853 74748 2026-08-04T18:08:23Z InternetArchiveBot 12366 Add 10 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74853 wikitext text/x-wiki {{Хаан |name = Чингис хаан<br>{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} |title =[[Ехэ Монгол Улас]]ай Ехэ Хаан |image =[[Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|200px]] |caption = [[Юань Улас]]ай үеын хүрэг |reign = 1189–1227 |coronation = |othertitles = |native_lang1 =[[Монгол хэлэн|Монгол]] |native_lang1_name1={{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}} |predecessor = |successor =[[Үгэдэй хаан]] |heir = |queen =[[Бүртэ үжин]] |issue = [[Зүчи]], [[Цагаадай]], [[Үгэдэй]], [[Тулуй]] |royal house = |royal anthem = |father =[[Есүхэй]] |mother =[[Өэлүн үжин]] |date of birth = 1162 |place of birth =Хамаг Монгол |date of death = 8 һарын 1227 |place of death =Ехэ Монгол Улас |place of burial= }} '''Чингис хаан''' ({{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}, 1162? – 1227) — [[Монголшууд|Монгол үндэһэтэнэй]] аймагай түрэхэ гарамгай улас түрын зүдхэлтэн болон сэрэгэй эрдэмтэн. Нэрэ '''Тэмүүжэн''' ({{mongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) гэдэг. 1206 ондо Монголой бүхы аймагые нэгэдхэжэ, Ехэ Хаан үргэмжэлэгдэн, Чингис хаан гэжэ, [[Ехэ Монгол Улас|Монголой эзэнтэ уласые]] байгуулба.<ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.balinedu.com/xx/2412.shtml Чингис хаан]</ref> Чингис хаан Монголые нэгэдхэһэнэй һүүлдэ сэрэгэй ябадал, засаг захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг бэшэгые үүдэн зохёожо, бүхэ айманай хоорондохи туйлалдааниие эсэслүүлжэ, Монголой ниигэмэй хүгжэлые ахюулба. Нүгөө талаар дабуулиг сэрэгэй хүсэндөө түшэглэжэ үргэн хэмжээтэй дайнай ажаллалга ябуулжа, 1211 он болон 1215 ондо [[Алтан улас]]ые (金朝, {{mongolUnicode|ᠠᠯᠳᠠ ᠤᠯᠤᠰ|h}}) хоёр удаа ехээр дайлажа, [[Чжунду]]е (中都, {{mongolUnicode|ᠵᠦᠩᠳᠦ|h}}) эзэлэн абаба. 1219 ондо Монгол сэрэгэй дахуулан анха удаа баруун тиишэ аян дайн хэжэ [[Хорезм]]ые ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠷᠰᠧᠮ|h}}) добтолон усадхаад, Орос болон [[Хибчагууд|Кыпчагай]] (''Хибчаг'', {{mongolUnicode|ᠬᠢᠪᠴᠠᠭ|h}}) холбоотой сэрэгые бута сохин, нютаг дэбисхэрэй Дунда Азиин орон ба Урда Орос хүрэтэр үргэдхэжэ Европо Ази хоёр түбиие һундалдаһан Монголой ехэ хаанта уласые байгуулаад, эдэ газар орониие ахамад хүбүүн [[Зүчи]] ({{mongolUnicode|ᠵᠦᠴᠢ|h}}), хоёрдугаар хүбүүн [[Цагадай]] ({{mongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ|h}}), гурбадугаар хүбүүн [[Үгэдэй]]дөө ({{mongolUnicode|ᠦᠬᠡᠲᠡᠢ|h}}) үргэмжэлэлэй газар болгон үгэжэ, хожомой дүрбэн хаанта уласай байгуулагдахада һуури табижа үгэбэ. Одхон хүбүүниинь [[Тулуй]] ({{mongolUnicode|ᠲᠥᠯᠦᠢ|h}}) хаан. 1226 ондо сэрэгэй бусаажа [[Баруун Ся]] ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠰᠢᠶᠠ|h}}) уласые добтолоод, һүүлшындэнь Баруун Ся уласые мүхөөд эгэхэ зам дахан [[Ганьсу]]гай Тяньшуй гэдэг газарта наһа бараа<ref>{{mongolUnicode|ᠮᠦᠩᠭᠦᠨᠪᠤᠯᠤ ᠶᠢᠨ ᠪᠦᠷᠭᠡ ᠡᠴᠡ ᠰᠢᠯᠵᠢᠭᠦᠯᠪᠡ|h}}</ref>. Чингис хаанай үедэ Хойто Хитад, Солонгос, Баруун Ся гэдэг тангад гүрэн Түб ба [[Дунда Ази]]ин газар оронууд, [[Кавказ]], [[Иран]] болон [[Афганистан]] эзэлэгдэһэн Чингис хаанай дайлалганууд хүн түрэлтэнэй түүхэдэ ехэ доһололто дорьболто боложо, хүгжэлтэдэнь түргэдхэхы нүлөө үзүүлһэн гэжэ тоолоод, [[НҮБ]] Чингис хааниие 2-дохи мянган жэлэй хүн гэжэ соносхоһон байна. Чингис хаанай түрэхые бүри [[Будда Шигэмүни]] уридшалан мэдэжэ хэлэһэн юм гэһэн домог бии. Олон Монгол түүхэ домогуудта Чингис хаанай түрэһэн газарынь Дэлюун болдог ({{mongolUnicode|ᠳᠡᠯᠢᠭᠥᠥ ᠪᠤᠯᠳᠤᠭ|h}}) гэжэ бэшэһэн байдаг. Харин энэнь, монгол эрдэмтэдэй һанамжаар, [[Хэнтэй аймаг]]ай мүнөөнэй Дадал гэжэ сомондо оршодог. Буряад газарташье, Онон мүрэн шадар Дэлюун болдог гэжэ газар бии. Чингис хааниие хүдөө табиһан газарые олохо гэжэ шэнжэлэгшэдэй хэды оролдобошье, тэрэ олдоодүй юм. [[Рашид-ад-Дин]] гэдэг эртэ үеын түүхэшэнэй бэшэһээр, хаан [[Бурхан Халдун]] ({{mongolUnicode|ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ|h}}) гэжэ хадада хүдөөлбэ. Теэд тон энэ хада Бурхан Халдун гээшэ гэжэ хэлэхэ баримта үгы. == Тобшо намтар == === Уг гарал === [[File:Mongolyn nuuts tovchoo.jpg|thumb|Чингис хаанай элинсэг]] [[Гуа-Марал]] ({{mongolUnicode|ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ|h}}), Чингис хаанай дээдэ үбгэн [[Бүртэ-Шоно|Бүртэ-Шонын]] ({{mongolUnicode|ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸ᠎ᠠ|h}}) һамган. «[[Монголой нюуса тобшоон]]до»: «Чингис хаанай изагуур дээдэ тэнгэриһээ заяажа түрэһэн Бүртэ-Шоно ажа. Һамганиинь Гуа-Марал ажа һэн. Тэнгис гэтэлэн ерэбэ. [[Онон мүрэн]]эй түрүү [[Бурхан Халдуун]] нютаглажа, Батасагаан нэрэтэй хүбүүн түрүүлээ.»<ref>{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠢᠵᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦ ᠲᠡᠭᠷᠢ  ᠡᠴᠡ ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠵᠤ ᠲᠥᠷᠦᠭᠰᠡᠨ ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸ᠎ᠠ ᠠᠵᠤᠭᠤ ᠃ ᠭᠡᠷᠭᠡᠢ ᠨᠢ ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ ᠠᠵᠠᠢ ᠃ ᠲᠠᠩᠭᠢᠰ ᠬᠡᠳᠦᠯᠦᠨ ᠢᠷᠡᠪᠡ ᠃ ᠤᠨᠤᠨ ᠮᠥᠷᠡᠨ ᠤ ᠲᠡᠷᠢᠬᠦᠨ᠎ᠡ ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ᠎ᠠ ᠨᠤᠳᠤᠭᠯᠠᠵᠦ ᠂ ᠪᠠᠲᠤᠴᠠᠭᠠᠨ ᠨᠡᠷᠡᠲᠦ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠲᠦᠷᠦᠬᠦᠯᠵᠡᠢ|h}}</ref> гэжэ байна. Бүртэ-Шоно Чингис хаанай үмэнэхи 1069 оной үедэ [[Байгал]] далайн хабида байһан гэхээр бодожо үзэхэдэ, хойто хүннү гү, али тувашууд доторхи нэгэ монгол хүнэй үрэ мүн. Тэрэнэй хүбүүн ашанар урагшаа нүүжэ Онон Хэрэлэн голоор нютаглажа байгаа. Бүртэ-Шоно, Гуа-Маралһаа хойшо 22-дэхи үень Чингис хаан болоно. Дараахь үе удамуудые жагсаабал, Тамача, Хоричар-мэргэн, Уужим-буурал, Саль-Хачау, Ехэ-нюдэн, Шам-сочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин-баян, Добу-мэргэн, Добу-мэргэнэй һамган Хори түмэдэй Хорилардай мэргэнэй охин [[Алан-гуа]] ({{mongolUnicode|ᠠᠯᠤᠨ ᠭᠤᠸ᠎ᠠ|h}}). Добу мэргэн хоёр хүбүүтэй болоод наһа бараһанай дараа Алан-гуаһаа түрэһэн гурбан хүбүүдэй багань болохо Бодончар мунхагһаа Боржигон обогой гарабал дуридаһан байдаг. Нюуса тобшодо бэшэһэнээр хада, Алун-гуа Добу-мэргэнэй наһа бараһанһаа хойшл хүбүүд түрүүлһэнэйнгөө Малиг-баяуд обогой зараса буса харин һүни тотгоор орожо ерэхэ тэнгэриин сагаан шара хүнтэй холбон тайлбарилдаг. Боданчар мунхаг нэгэн жэрэмэһэн эмые барин ерэһэнһээ гараһан хүбүүниинь Жажирадай болон энэнь Чингис хаанай анда Жамухын уг гарал болоно. Боданчарын үрэ удамынь Хабич-баатар, Мэнэн-тудун, Хачи-хүлэг, Хайду, Байшинхор-догшин, Тумбинай-сэсэн болно. Хайдугай хүбүүн Чирхай-ленхобоһоо тайчууд обог үүдэн гараа. Тумбинай-сэсэн хүбүүн Хабул хаан [[Хамаг Монгол]]ые захиржа байһан болон тэрэнһээ Хяад Боржигин ({{mongolUnicode|ᠬᠢᠶᠠᠳ ᠪᠣᠷᠵᠢᠭᠢᠨ|h}}) обог улбаалан гараа. Хабул хаанай хоёрдохи хүбүүн Бартан баатарынь Чингис хаанай эсэгэ Есүхэй баатарай ({{mongolUnicode|ᠶᠡᠰᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|h}}) эсэгэ бэлэй. Хамаг Монгол Хутула хаанһаа хойшо хаангүй байһан тула Хяад Боржигин обогые юрэнхыдэнь Есүхэй баатар захиржа байгаа. Чингис хаанай Монголой тулгуур түрые үүсхэн байгуулха үедэ Хабул хаанай удамай Хяад Боржигиной ноёдууд ехэ нүлөөтэй байгаа. Даридай-отчигин хадаа Бартан баатарай бага хүбүүн (Чингис хаанай абга аха), Алтаниинь Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутула хаанай хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Хучир Бартан баатарай хоёрдохи хүбүүн Нэгүүн тайжын хүбүүн (Чингис хаанай үеэл), жүрхинэй Сача-Бэхи Хабул хаанай ууган хүбүүн Охинбархагай аша хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Бүри бүхэ Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутугту Монхорын хүбүүн (Чингис хаанай эсэгэ Есүхэйн үеэлэ) байгаа. === Эдир наһа === [[File:Delun-Boldog 2.JPG|thumb|Чингис хаан түрэһэн [[Дэлюун Болдог]] нютаг]] Чингис хаан 1162 ондо Онон мүрэнэй хүбөөндэ [[Дэлюун Болдог]] гэһэн газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхэһээ түрөө. Нюуса тобшодо тэрэниие эхын хэбэлһээн мэндэлхэдээ үри баруун гарайнгаа адха соо шуһа нүжэ адхажа түрэһэн гэһэн тэмдэглэн бэшэбэ. Хяад Боржигиной ударидагша байһан Есүхэй баатар Татарын Тэмүүжэн-Үгэтэй тулалдан олзолжо абаһантай үетэй тохёожо мэндэлһэн хүбүүе Тэмүүжэн гэжэ нэрлэбэ. Тэмүүжэнэй түрэһэн дүүнэр Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Отчигон, Тэмүлэн. Мүн эсэгэ нэгэтэй, Сочигил хатанай хүбүүд Бэгтэр, Бэлгүтэй аха дүү байгаа. 1171 ондо Тэмүүжэн Хонгирадай ноён Дай Сэсэнэй охин Бүртэтэй сүй табиһан болон тэндэһээ эсэгэ Есүхэй хариха замдаар татаршуудай найранда уригдан хорологдон ами үрэгдэбэ. Тэрэнэй дараахан тайчуудай ноён Таргудай Хирилтуг Есүхэйн албатые Өүлэнһөө ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ|h}}) булаан абажа тэдэниие орхин нүүһэнээр Тэмүүжэн хүбүүн үрхэ толгойлон хосороо. Өүлэн эхэ амидарал таршаг ядуу байһан хэдышье өөрынгөө хүбүүдтэ нүүдэлшэдэй изагууртанай хүмүүжэл олгожо шадаһан байна. Энэ сагта Тэмүүжэн, Хасар хоёр Бэгтэртэй араалдаһанаар уламаар тэрэниие харбан хорооһоноор Тэмүүжэн гэр бүлын толгойлогшо саашадаа хаан шэрээ залгамжалха тэмсэлэй эхилэл табигдаһан байна. Тэмүүжэн 13 наһа хүрэхэдэ Таргудай-Хирилтуг олзолон абаашан хорин уламаар хороохоор забдажа байха үедэ Тэмүүжэн һамбаашалан голдо нуугдажа байгаад Сүлдүсэй Сорхан Шарын (хожом мянганай ноён), гэртэ ерэхэдэ тэрэ өөрынгөө хүбүүн Чулуун (хожом Чингис хаанай дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн), Чимбай, охин Хадаан хамтаар Тэмүүжэндэ туһалан дутаалгаба. Тэмүүжэн хүүгэд ахы наһандаа Жадаран аймагай Жамухатай хоёршье удаа тангариг үргэн анда барилдаһаниинь хэдышье хожом эрхэ мэдэлэй мүргэлдээнһөө үүдэн тэдэнэй зам олон удаа мүргэлдэһэн байна. Тэмүүжэн хүбүүн хулгайда алдаһан найман шарга морёо алдаһаниие эрюулэн абахаар ябаха үедэ Наху баянай хүбүүн Боорчи (хожом Ехэ Монгол уласай баруун түмэнэй ноён, Чингисэй дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн) туһалһаниинь тэрэниие саашада үнэншэ дайшан нүхэд хүреэлхын эхилэл болобо. === Мэргэдые дараһан ба Хамаг Монголой хаан болоһон === [[File:Dschingis Khan 01.jpg|thumb|Чингис хаанай сула олголго]] Тэмүүжэн эрын сээндэ хүрэжэ (16, 17 наһатай байхадаа) сүй табиһан Бүртые буулган абажа ураглаба. 1180 оной оршом Гурбан Мэргэд урда Мэргэдэй Ехэ Чилэдүгэй һамган Өүлэниие Есүхэй баатарта алдаһанай үшөөе абахаар сэрэглэн ерэжэ Бүртэ үжиниие олзолон абажа Чилгэр бүхэдэ үгэһэн байна. Тэмүүжэн түрын инжинд ерэһэн булган дахые эсэгэй анда Хэрэйдэй Тоорил ханда үргэн барижа туслалсаа хүсэбэ. Тоорил хан Жадаран аймагай Жамухатай хүсэн хабсаран Мэргид аймагые дайлан Буур хээртэ бута сохин Тэмүүжэн һамган Бүртынгээ эрюулэн абаа. Бүртэ үжин Тэмүүжэндэ Зүчи, Цагаадай, Үгэдэй, Тулуй гэһэн дүрбэн хүбүүн түрүүлжэ үгөө һэн. Мэргэдһээ Бүртэ үжин бусаан абахада тэрэ жэрмэһэн байһаниинь Тэмүүжэнэй ууган хүбүүн Зүчиин жэнхэни эсэгэ хэн байһаниие арсалдаатай болгобо. Гэбэшье Монголой Нюуса Тобшын 104-р зүйлдэ «Санамсаргүй байтал гурбан мэргид добтолжо, эхэнэр хүүгэдыемни булаажа абаба…» гэһэн байна. Тэмүүжэнэй үгүүлһэнөөр хада, Бүртэ хатан мэргэдүүд булаан абахаһаа урда тэрэ жэрмэһэн байһан байна. Тиимэшье ушарһаа Тэмүүжэн амидаралайнгаа туршада Зүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ үзэжэ байгаа. Мэргидые дайлаһанай дараа Тэмүүжэн, Жамуха хоёр гурбадахи удаагаа анда барилдан хамта нютаглаха болобо. Гэбэшье удалгүй һалажа ябахада Жамухые дагажа байһан Боржигин болон бусад обог аймагай албатад Тэмүүжэн дахаха болоһоноор тэрэ обог аймагай ударидагша болохын эхилэл тавигдаба. Уламаар 1189 ондо Алтан, Хучир, жүрхинэй Сача-Бэхи, Даридай-Отичигон зэргэ Хяад Боржигиной ноёдууд һанаа ниилэн Тэмүүжэн Хамаг Монголой хаанда үргэмжэлжэ, «Чингис хаан» гэһэн сула олгобо. «Чингис» гэдэг үгын гарал «тэнгис» гэһэн үгэһөө гаралтай гэжэ үзэдэг бэлэй. === Жамуха, татарнууд, жүрхинүүд, тайчуудтай тэмсэлдэһэн === Тэрэнэй һүүлдэхи Жамуха өөрынгөө дүү Тайчирые Чингис хаанай албатануудта алагдаһаниие шалтагалан 13 хүреэнһөө сэрэг дайшалан добтолходо Чингис хаан угтажа ошон Далан Балжуд нэрэтэй газар тулалдаһаниинь Монголой түүхэдэ 13 хүреэнэй тулалдаан гээд нэрлэгдэнэ. Уг тулалдаанда Жамуха хүсэ түрэн Чингис хаанай сэрэгүүдые Зээрэн хабсалда шахажа сохёод бусахадаа Чинос аймагай залууыг далан тогоонд шанажа харгисалаа. Энэ гутамшагта үйлын дараагаар Уруудай Жүрчидэй, Мангудай Хуйлдар, Хонхотанай Мэнлиг зэргэ олон бишыхан обогой түлөөлэгшэд Жамухаһаа нюур буруулжа Чингис хаантай ерэжэ ниилэбэ. XII зуунай эсэсээр [[Алтан улас]]ай Вангин Чансан жанжан татарай Мэгүжин һүүлтые хөөн [[Улза гол]] руу шахажа байха үедээ хүсэ хабсархые Тэмүүжэнһөө хүсэхэдэ уридын үшөөтэ татарые дараха боломжые Чингис хаан овжон ашаглажа Тоорил хантай хүсэн хабсаран Улза голой Хусуту шитүэн, (Нарату шитүэн) гэһэн газар Мэгүжин һүүлтые бута сохибо. Алтан уласай Вангин чансан Чингис хаанда «Чаутхури» Тоорил ханда «Ван хан» сула олгобо. Энэ сагһаа хойшо Тоорил ханиие Ван хан гэжэ болоо. Чингис хаан Мэгүжин һүүлтые дайлаар мордоһон ара хударгаар жүрхинүүд ара гэрыень тоножо дээрэмдэһэн тула Хэрэлэнгэй Хүдөө арал хабида жүрхин руу добтолжо Тэлэтү ама нэрэтэй газар Сача-Бэхи, Тайчу хоерые барижа урда Бэлгүтэйн мүрые сабшаһан, татарда эсэргүү хабсаран байлдаагүй, ара гэрые дээрэмдэн тоноһон зэргэдэ яла асуун саазалаа. 1201 ондо хатагин, салжинууд, дүрбэн, татар, эхирэд, хонгирад, горлосууд, найманай Буйруг хан, мэргэд, ойрад, тайчууд Алхуй булаг гэһэн газар суулжа Жамухые хан үргэмжэлхээр хэлэлсээдэ тэндэһээ [[Үргэн мүрэн]] руу нүүжэ, Үргэндэ шудхаха Хан мүрэнэй шанаагай Агуу нугада Жамухые Гүр ханда үргэмжэлжэ уламаар Чингис хаан, Ван хан хоертай дайлаар мордохоор зэхэжэ байе Чингис хаан оложо мэдээд Ван ханда хэлэ үгөө. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн гэһэн газар болоһон ба түүхэдэ Хүйтэнэй тулаан гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Нюуса тобшодо үгүүлһэнээр Буйруг, Хутуг хур оруулха арга шадабарияа ашаглаһан хэдышье хур дайһанай тала дээрэ буса өөһэд дээрэнь бууһанда тэнгэри уурлаба гэжэ айн тархан байна. Жамуха Үргэн мүрэнэй зүг өөрын нютаг руу гүйжэ буухада Ван хан нэхээ. Тайчуудай Аучу баатар Ононой зүг гүйжэ буухада Чингис хаан араһаань нэхэһэн байна. Ононой саана хүлеэжэ байһан Аучу баатар, Таргудай Хирилтугтай тулалдахада Чингис хаан тайчуудай Зургаадайда (хожомой алдарта Зэб жанжан, Чингисэй дүрбэн нохойн нэгэн) харбуулан хүзүүн тушаа хүнды шархадаа. Һүнинь тайчууд тархан гүйжэ бууһанаар уг тулалдаан Тэмүүжэнэй илалтаар дууһаһан байна. === Гадаада аян дайнууд === [[Файл:Genghis Khan empire-ru.svg|thumb|400px|Чингис хаан ба тэрэнэй жанжадай аян дайнууд]] Чингис хаан Ехэ Монгол уласаа байгуулха үедэ тэрэнэй урда этигээдтэ хоёр хүсэрхэг улас оршожо байһанай нэгэниинь [[Хорезм|Хорезмын хаанта улас]], нүгөөхи [[Хара Хитан]] (Баруун Ляо) улас байгаа. Хожом эдэ уласуудай газар нютаг дээрэ Цагадайн улас зонхилон байгуулагдаһан бэлэй. Хорезмын хаанта уласай үндэһэлэгшэ Астыз (1127—1156) гэһэн шудалаашад үзэдэг. Хорезмынь Дурна Сельджук уласай султан Санжарай хараата байба. Гэбэшье Арал болон [[Каспиин тэнгис]] оршомой нүүдэлшэн аймагуудые Астыз захиргаандаа оруулан эзэмшэл газараа үлэмжэ тэлэжэ бэеэ дааһан уласай үндэһэ һууриие табяа. Астызые залгамжалагша Иль-Арслан (1156—1172) бэеэ дааһан бодолго ябуулжа байба. Тэрэнэй хүбүүн Текеш (1172—1200) огузуудтай хэһэн удаан хугасаанай тэмсэлэй үрэ дүндэ 1194 ондо Хорасаниие захиргаандаа оруулжа абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас бии болоо. Чингис хаан улас Ехэ Монгол уласаа байгуулжа байха тэрэ үедэ Мухаммед шах Дунда Азиин оронуудые нэгэдхэн захирхын түлөө шургуу тэмсэл хэжэ, 1207 ондо [[Бухара]], 1208 ондо Хорезм, [[Герат]]ые эзэлэн абаба. 1209 ондо тэрэ Иламышиин талада Хара Хитанай сэрэгые бута сохижо, 1212 ондо [[Самарканд]] хотые захиргаандаа оруулаа. Теэд 1215 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие буулган абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас Дунда Азиие өөрынгөө захиргаанда үндэһэндэ оруулжа, Каспиин тэнгисэй хойто эрьеһээ Персиин булан, Кавказай уулаһаа Гиндукушай нюруу хүрэтэрхи уудам газар нютагые хиналтадаа абаа. Хара Хитан улас 1128 онһоо 1211 оной хоорондо оршон тогтонобо. Ниислэл Баласагуниинь Чу голой хүбөөндэ мүнөөгэй [[Бишкек]]эй ойролсоо оршожо байба. Чингисэй сэрэгтэ 1204 ондо бута сохюулһан Найманай Таян ханай хүбүүн Хүчүлүг үсөөн сэрэг албатануудаа дахуулан Хара Хитанай уласта ами хорогдохоор ошоод, 1211 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие шэрээһээнь зайлуулжа түрын эрхые булаан абаа. 1218 ондо Алтан болон Тангуд уласые номхоттон доройтуулжа, Хара Хитаниие эзэлэн абаһан монголшууд Чингис хаанынгаа ударидалга доро 500 худалдаашанайхинь ами наһые аймшаггүй хороожо, удаа дараалан эльгээһэн элшэнэрыень доромжолон бусааһан [[лалын шажан|лалын]] ехэ эзэнтэ гүрэн Хорезмтэй байлдахаар зэхэжэ эхилбэ. Хорезмын хаанта улас Мухамед шах II Ала ад-Дин Мухаммед ({{lang-fa|علاءالدين محمد}}‎) «зэрлиг бүдүүлиг монголшууд» Хорезмтэй байлдахаар ерэнэ гэдэгтэ этигэхэгүй байгаа. Байлдахаар ерээшье гэһэн һайтар бэхэлһэн хэрэм сайзаар хамгаалагдаһан хотонуудыень эзэлэн абажа шадахагүй гэһэн баһажа байгаа. [[Зүршэд]]эй Алтан уластай дайтажа ябаһан Чингис хаан үүдэһэн нүхэсэл байдалай уламһаа Хорезмын хаанта уластай дайтахаһаа аргагүй болоо. Чингис хаан Алтан уластай дайтаха үүргые Мухулайд даадхажа, өөрөө Монгол сэрэгэй гол хүсэниие ударидан, Хорезмдэ эсэргүү дайнай бэлэдхэлдэ оробо. Алтан уластай хэхэ дайнда Мухулай жанжанай баруун гар болон оролсохые Тангуудһаа шаардаба. Чингис хаан Хорезмые дайлаар мордохын урда 1219 оной хабар Ехэ хуралдай хуралдуулжа, баруун зүгтэ хэхэ дайнай түлэблигөө болбосоруулаа. Монгол сэрэг хэдэхэн һарын дараа Хорезмын эзэнтэ уласта тулажа ошоһон байгаа. Манай эрдэмтэдэй үзэжэ байгаар Чингис хаанай сэрэг 120 мянган оршом хүнэй бүрилдэхүүнтэй байгаа. Эзэн хаан ами алагдаһан тохеолдолд Ехэ Монгол уласай хаанай шэрээе Үгэдэйдэ залгамжалуулхаар хэрээсэлбэ. Уласайнгаа гуламтые Отчигин ноёноор сахюулба. Чингис хаан Хорезмын хаанта уласта элшэн эльгээжэ, яла асуухаар сэрэг хүдэлгэһэнөө мэдэгдэбэ. Хорезмын шах Мухаммед Чингистэй дайтахын тулада [[Сыр-Дарья мүрэн]]эй дахууха хотонууд, [[Фергана|Ферганын]] хүндын зон, Бухара, Самарканд, Үргэнчидэ сэрэгээ хубаарлан байралуулаа. Сэрэгээ иигэжэ бага багаар хубаажа, хүсэеэ тараан хубааһаниинь монголшуудта ашагтай боложо тэдэнэй хотонуудые нэгэ нэгээр эзэлэн абаха боломжые олгобо. Хорезмын шах хүсэеэ тараан байралуулха болоһон шалтагааниие энэ тактикые түүхэшэ Д’Оссон Зүчитэй холбон тайлбарилдаг байна. Тэрэ Мухаммед шахын зүрхые Зүчи үхүүлһэн гэжэ тэмдэглэбэ. Чингис хаан Хүчүлүгэй зүгһөө аюул нэмэгдэжэ байдагые мэдээд тэрэндэ сохилто үгэхээр хан хүбүүн Зүчидөө 20 мянга гаран сэрэг ударидуулан ябуулһан байна. Энэ үедэ Хорезмын шах Мухаммед 60 мянган сэрэг дайшалан Хүчүлүг ханиие дарахаар мүн хүдэлһэн байгаа. Мухаммед шах Иргиз голой оршомдо ерэжэ буудаллан Хүчүлүг ханай байдаг газарые тандан ябатар олон морито сэрэг ойротожо байе толгойн һэргылхынхин Мухаммед шахда мэдээлһэн байна. Тэдэ сэрэгынь Хүчүлүгэй сэрэгые бута сохёод тэрэнэй толгойе абажа ябаһан хан хүбүүн Зүчиин сэрэг байгаа. Зүчи султанда элшэн ябуулан тэрэнтэй байлдаха хүсэлгүй байгаа гэдэгээ хэлүүлээ. Хорезмын шах «Хэрбээ Чингис хаан надтай тулалдахые шамда тушаагаагүй бол, Аллах тэнгэри шамтай тулалдахые надта тушааһан бэлэй, Минии хубида Гүр хан, Хүчүлүг хан, танарай хоорондо илгаа үгы байна, ушарынь та бүхэн адлихан буруу үзэлтэнүүд» гэбэ. Зүчи Мухаммед шахтай тулалдахаһаа аргагүй болобо. Энэ тулалдаан Мухаммед шахай хубида сэрэгээ бэеэр ударидан монголшуудтай хэһэн түрүүшын болон һүүлшын тулалдаан болоһон юм. Тооной хубида хабигүй үсөөн сэрэгтэй байһан хэдышье монголшууд эрэлхэг зоригтой тулалдажа һүни орой болоходо байлдаан түрэ забһарлаба. Хорезмын шах үглөөдэр үглөөгүүрнь дахин тулалдаанаа үргэлжэлүүлхээр дайнай талбари дээрэ ерэхэдэ Зүчиин сэрэг олон гал аһаажа орхёод һүниндөө хоёр үдэрэй зам туулан холдоһон байгаа. Уг тулаанда 20 мянган хүнээ алдажа өөрынгөө сэрэгэй сул талые мэдэрһэн шахын зүрхэниинь үхэжэ һүлдэнь доройтоһон гэдэг бэлэй. Чингис хаан 600 км үргэн Кызыл Кум сүлые богони хугасаанда туулажа, Хорезмын хаанта уласай хоёр ниислэлэй дундуур гэнтэ гаража ерэһэниинь дэлхэйн сэрэгэй түүхэдэ гараһан гайхамшагта үйлэ ябадалай нэгэ байгаа. 1220 оной хоёрдугаар һарын 10-нда Чингис хаан Бухарые хамгаалжа байһан хүлһэнэй түрэг сэрэгүүдые бута сохиһоной һүүлдэ хотын ажаһуугшад буужа үгэбэ. Энэнтэй бараг нэгэн зэргэ Отрар унаба. Бухарые эзэлээд Чингис хаан ехэ сэрэгээ абажа, Хорезмын шэнэ ниислэл Самаркандые шэглэбэ. Чингис хаан, Үгэдэй – Цагадай, Зэбэй жолоодоһон гурбан замай сэрэг, олзологдохые урда туун 1220 оной 3 дугаар һарын эхеэр Самаркандые бүһэлэн абаба. Олзологдоһон хүнүүдтэ монгол сэрэгэй хубсаһа үмдэхүүлэн арбатанай тогтолсоондо оруулжа, туг барюулжа урдаяа тууһаниинь сэрэгээ олон болгожо харуулха об мэхэ байгаа. Мухаммед шах ниислэлээ түрэг, таджик зэргэ бум оршом хүлһэнэй сэрэгээр мануулан үлдээгээд сэрэг суглуулха нэрээр Самаркандые орхин буужа байна. Самаркандые эзэлэн абаһанай дараа Чингис хаан Хорезмын нүгөө ниислэл Үргэнч хото руу сэрэг яаран хүдэлгэһэнгүй. Ушарнь Теркен хатаниие эе эбээр өөртөө дагаар оруулха бодолгые Чингис хаан баримталжа байгаа. Үргэнчдэ амидаран һуужа байһан Теркен хатан хүбүүн Мухаммедэйнгээ хүсэлтээр шахай һамган хүүгэдые дахуулан Мацадар уула руу гүйжэ буун одоо. Теркен хатанай бүгж байһан Халуун сайзые монгол сэрэгүүд хэһэг хугасаанда бүһэлэн хааһанай эсэстэ буулгажа абаа. Теркен хатаниие Чингис хаан Монгол руу абажа одоһон болон тэрэ Харахорумда наһа бараа. Чингис хаанай шэлэдэг жанжан болохо Зэб, Сүбэдэйн сэрэгтэ мүрдэн хөөгдэһэн Мухаммед шах [[Иран]], [[Ирак|Ирагай]] хото, сайзаар гүйжэ ябаһаар Каспиин тэнгисэй зүүн урда эрьедэ оршохо Абескун гэһэн эзэнгүй арал дээрэ нуугдан бүгэжэ байгаад 1220 оной 12 дугаар һарын һүүлээр уушханай хадхалга үбшэнөөр наһан эсэс болобо. Мухаммед шахые мүрдэн хөөһэн Зэб, Сүбэдэй хоёр тэрэниие наһа бараһанай һүүлдэ мэргэдэй үлэгдэлые орогнуулһан хибчагуудые мүшхэн байлдажа, Самаркандһаа эхилэн Каспиин тэнгисые бүрин тойрожо, бараг 8 мянган миль газарые туулаа һэн. 1220 оной намар Чингис хаан Үргэнч хото руу Зүчи, Цагадай, Үгэдэй гурбан хүбүүнөөрөө ударидуулһан сэрэгые эльгээбэ. Үргэнч хотын бүһэлэлтын үедэ Зүчи, Цагадай хоёрой мүргэлдээн хурсадһанаһаа хотыг эзлхэ ябаса удаашарба. Энэтэй холбогдон Чингис хаан бүхы сэрэгые захирха эрхые Үгэдэйдэ олгоһоноор монгол сэрэг 1221 оной 4 дүгээр сард Үргэнчые эзлэн абаа. Монголшууд Үргэнч хотые эзэлэн абаһанаар Хорезмын хаанта улас үндэһэндөө Ехэ Монгол уласай захиргаанда оробо. Чингис хаан 1222 оной намар Бухарта ерэжэ, эрдэмтэн мэргэдые суглуулан лалын шажантанай этигэл һүзэгэй талаар хөөрэлдэжэ, имам, кадисай санбаартануудые бүхы түрэлэй [[губшуур|алба губшуурһаа]] сүлөөлжэ, тэдэнэй үе залгамжалха эрхые баталгаажуулаа. Лалын шажанта ороной түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ санбаартанууд ниигэмэй дабхаргын хубида дабуу эрхэ эдлэхэ болгоһониинь энэ бүһэ нютагые захирха өөрын хүбүүд Зүчи, Цагадайн уласай саашадын хуби заяанда һанаа табижа байһанай элирхэйлэл байгаа. === Наһа бараһан === [[Файл:Genghis khan empire at his death.png|мини|300px|Чингис хааниие наһа бараха үеын Монголой нютаг]] Чингис хааниие даосой арша Чан-Чүнь бомботой уулзажа ута наһалха боломжые бэдэржэ байгаа. Тэрэ мүн лалын шажанай зүдхэлтэнүүдтэй Коран номой үндэһэн заршамуудыешье тайлбарилуулжа байгаа. Хаанай энэ үйлэдэлые эзэлжэ абаһан улас орнойнгоо арад түмэнэй шажан шүтэлгые хүндэдхэн үзэжэ арад түмэнэй сэдьхэл һанаае хэр һамаарха, оюун һанаанай хубида хэр захиржа болохые мэдэхые хэшээдэгтэй холбоотой гээд үзэдэг бэлэй. Чингис хаан [[Сартуул]]да байха үедээ лалын шажантай, түрэг гаралтай, Монголой төрд үнэнч зүтгэхээ элирхэйлһэн Махмуд Ялавачые Мавераннахрын захирагшаар томилбо. Мухулай 1223 ондо таалал түгэсэжэ, Алтан уласые дайлаха үйлэ ябаса аалидажархиһан, Тангуд ула с баруун гар боложо Алтан уластай дайтахаяа зогсооһонтой холбогдон Чингис хаан аянаа түргэбшэлжэ, 1225 оной хабар эхэ нютагтаа бусажа ерэбэ. 1227 ондо Тангуудые илаһанай һүүлдэ Чингис хаан наһа бараһан (Монголой нюуса тобшодо тэмдэглэһэнээр), тэрэнэй үхэлэй шалтагаан тодорхой бэшэ. Зарим түүхэшэ тэрэниие бэеын ядарал, дайнһаа абаһан шарха гэмтэлэй дээрэһээ үнгэрһэн гэдэг байхада мүнөөгэй Египедэй нютагта моринһоо унаһанай дээрэһээ наһа бараһан гэдэг хада харин үлэһэн хэһэгынь тэрэниие уушханай хабдар үнгэрһэн гэхэ зэргээр олон янзаар тайлбарилдаг байна. Түүхэшэд Чингис хааниие наһа бараһанай һүүлдэ хүүрыень мүнөөгэй [[Хэнтэй аймаг]], Онон мүрэнэй һаба Бурхан Халдун уулада асаржа онголон байха гэһэн таамагладаг бэлэй. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commons|Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.epinions.com/content_399273397892 Book Review of Genghis Khan by Leo De Hartog] * [http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm Genghis Khan and the Mongols] * Welcome to [http://www.coldsiberia.org/ The Realm of the Mongols] * Parts of this biography were taken from the [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/mntoc.html Area Handbook series at the Library of Congress] * [http://necrometrics.com/pre1700a.htm#Mongol Estimates of Mongol warfare casualties] * [http://www.isidore-of-seville.com/genghis/ Genghis Khan on the Web] (directory of some 250 resources) * [http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html Mongol Arms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |date=2008-05-18 }} * [http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=799 Genghis Khan’s leadership approach — LeaderValues] * [http://nobsnews.blogspot.com/1994/01/inspirations-of-historians.html#rashid-ad-din-juwayni ‘Ala’ al-Din ‘Ata Malik Juvayni] A History of the World-Conqueror Ghengis Genghis Khan, [[Ata al-Mulk Juvayni]] and [[Rashid-al-Din Hamadani]] * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |others= tr. & ed. Thomas Nivison Haining |title=Genghis Khan: His Life and Legacy [Čingis-Khan: sein Leben und Wirken] |url=https://archive.org/details/genghiskhanhisli0000paul |year=1992, c1991 |publisher=B. Blackwell |location=Oxford, UK; Cambridge, Mass., US |isbn=0-631-16785-4}} * Man, John (2004). ''Genghis Khan: Life, Death and Resurrection''. Bantam Press, London. ISBN 978-0-553-81498-9. == Хэтэдээ уншаха == * {{Cite book |last=Brent |first=Peter |title=The Mongol Empire: Genghis Khan: His Triumph and His Legacy |url=https://archive.org/details/mongolempiregeng0000bren |year=1976 |publisher=Weidenfeld & Nicholson |location=London |isbn=0-297-77137-X }} * {{Cite book |last=Bretschneider |first=Emilii |title=Mediæval Researches from Eastern Asiatic Sources; Fragments Towards the Knowledge of the Geography & History of Central & Western Asia |series=Trübner's Oriental Series |year=1888, repr. 2001 | location=London | publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co (repr. Munshirm Manoharlal Pub Pvt Ltd) |isbn=81-215-1003-1}} * {{Cite book |last=Cable |first=Mildred |coauthors=Francesca French |title=The Gobi Desert |year=1943 |publisher=Landsborough Publications |location=London}} * {{cite book | last = Chapin | first = David | year = 2012 | title = Long Lines: Ten of the World's Longest Continuous Family Lineages | publisher = VirtualBookWorm.com | location = College Station, Texas | isbn = 978-1-60264-933 }} * {{Cite book |last=Charney |first=Israel W. (ed.) |title=Genocide: A Critical Bibliographic Review |year=1994 |publisher=Facts on File Publications |location=New York}}<!-- Volume number?--> * {{Cite book |last=De Hartog |first=Leo |title=Genghis Khan: Conqueror of the World|year=1988 |publisher=I.B. Tauris & Co. Ltd. |location=London}} * {{fr}} {{cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à [[Kubilai Khan|Qoubilaï Khan]] : la grande chevauchée [[Mongols|mongole]] |series=Campagnes & stratégies |year=2002 |publisher=Economica |location=Paris |isbn=2-7178-4537-2}} * {{fr}} {{cite book |last=Farale |first=Dominique |title=La Russie et les Turco-Mongols : 15 siècles de guerre |year=2007 |publisher=Economica |location=Paris |isbn=978-2-7178-5429-9}} * {{Cite encyclopedia |title=Genghis Khan |encyclopedia=Funk & Wagnalls New Encyclopedia |publisher=World Almanac Education Group |year=2005 |url=http://www.historychannel.com/thcsearch/thc_resourcedetail.do?encyc_id=210250 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20060113174030/http://www.historychannel.com/thcsearch/thc_resourcedetail.do?encyc_id=210250 |archivedate=January 13, 2006 |accessdate=May 22, 2008}} Via the [[Internet Archive]]'s copy of the [[History (U.S. TV channel)|History Channel]] Web site. * {{cite web |last=Smitha |first=Frank E | title=Genghis Khan and the Mongols |work=Macrohistory and World Report | url=http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm | accessdate=June 30, 2005}} * {{Cite book |last=Kahn |first=Paul (adaptor) |title=Secret History of the Mongols: The Origin of Chingis Khan (expanded edition): An Adaptation of the Yüan chʾao pi shih, Based Primarily on the English Translation by [[Francis Woodman Cleaves]] |series=Asian Culture Series |year=1998 |publisher=Cheng & Tsui Co. |location=Boston |isbn=0-88727-299-1}} * {{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Mongols, Huns & Vikings'' |url=https://archive.org/details/mongolshunsvikin0000kenn |year=2002 |publisher=Cassell |location=London |isbn=0-304-35292-6}} * {{Cite book |last=Kradin |first=Nikolay |authorlink=Nikolay Kradin |coauthors=Tatiana Skrynnikova |title=Imperiia Chingis-khana (Chinggis Khan Empire) |year=2006 |publisher=Vostochnaia literatura |location=Moscow |isbn=5-02-018521-3}} {{ru icon}} (summary in English) * {{Cite journal |last=Kradin |first=Nikolay |authorlink=Nikolay Kradin |coauthors=Tatiana Skrynnikova |title=Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire' |journal=Ab Imperio |volume=7 |issue=1 |year=2006 |pages =89–118 |id=5-89423-110-8}} * {{Cite book |last=Lamb |first=Harold |authorlink=Harold Lamb |title=Genghis Khan: The Emperor of All Men |year=1927 |publisher=R. M. McBride & company |location=New York |unused_data=a|url=http://archive.org/details/genghiskhantheem035122mbp}} * {{Cite book |last=Lister |first=R. P. |title=Genghis Khan |url=https://archive.org/details/genghiskhan0000list |year=2000 [c1969] |publisher=Cooper Square Press |location=Lanham, Maryland |isbn=0-8154-1052-2}} * {{Cite book |last=Man |first=John |authorlink=John Man (author) |title=Genghis Khan: Life, Death and Resurrection |url=https://archive.org/details/genghiskhanlifed0000manj |year=2004 |publisher=Bantam Press |location=London; New York |isbn=0-593-05044-4}} * {{Cite book |last=Man |first=John |authorlink=John Man (author) |title=Gobi: Tracking the Desert |url=https://archive.org/details/gobi00john |year=1997, 1998, 1999 |publisher=Weidenfeld & Nicolson; Yale University Press |location=London; New Haven, Conn |isbn=0-7538-0161-2}} * {{Cite book |last=Martin |first=Henry Desmond |title=The Rise of Chingis Khan and his Conquest of North China |year=1950 |publisher=Johns Hopkins Press |location=Baltimore}} * {{cite web |last=May |first=Timothy |title=Mongol Arms |year=2001 |work=Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols |publisher=San Antonio College History Department |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |accessdate=May 22, 2008 |archivedate=May 18, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html }} * {{Cite book |last=Morgan |first=David |authorlink=David Morgan (historian) |title=The Mongols |url=https://archive.org/details/mongolspeoplesof00davi |series=The Peoples of Europe |year=1986 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-17563-6}} * {{Cite book |last=Saunders |first=J.J. | title=History of the Mongol Conquests'' |year=1972, repr. 2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |isbn=0-8122-1766-7}} * Stevens, Keith. {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20080625210646/http://ideas.union.edu/articles/files/22_Stevens_Heirs_to_Discord.pdf "Heirs to Discord: The Supratribal Aspirations of Jamukha, Toghrul, and Temüjin"]|72.1&nbsp;KB}} Retrieved May 22, 2008. * {{Cite book |last=Stewart |first=Stanley |title=In the Empire of Genghis Khan: A Journey among Nomads |year=2001 |publisher=Harper Collins |location=London |isbn=0-00-653027-3}} * {{Cite book |last=Turnbull |first=Stephen |title=Genghis Khan & the Mongol Conquests 1190–1400 |url=https://archive.org/details/genghiskhanmongo0000turn |year=2003 |publisher=Osprey Publishing|location=Oxford |isbn=1-84176-523-6}} * {{Cite book |last=Valentino |first=Benjamin A. |title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale |year=2004 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |isbn=0-8014-3965-5}} * {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=[[Genghis Khan and the Making of the Modern World]] [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/weatherford-2004-genghis-khan-making.html (review)] |year=2004 |publisher=Crown |location=New York |isbn=0-609-61062-7}} * {{Cite journal | author=Zerjal, Xue, Bertorelle, Wells, Bao, Zhu, Qamar, Ayub, Mohyuddin, Fu, Li, Yuldasheva, Ruzibakiev, Xu, Shu, Du, Yang, Hurles, Robinson, Gerelsaikhan, Dashnyam, Mehdi, Tyler-Smith | title= The Genetic Legacy of the Mongols | journal=The American Journal of Human Genetics | year=2003 | volume= 72| issue=3 | pages= 717–721; | url=http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/v72n3/024530/024530.web.pdf | doi = 10.1086/367774 | format=&nbsp;– ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AThe+Genetic+Legacy+of+the+Mongols&as_publication=The+American+Journal+of+Human+Genetics&as_ylo=2003&as_yhi=2003&btnG=Search Scholar search]} | pmid=12592608 | pmc=1180246}} {{Dead link|date=February 2009}} * {{Cite book |last=Juvaynī |first=Alā al-Dīn Atā Malik, 1226–1283 |title=Genghis Khan: The History of the World-Conqueror [Tarīkh-i jahāngushā] |others=tr. John Andrew Boyle |year=1997 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle |isbn=0-295-97654-3 }} ** {{Cite book |title=History of the World-Conqueror |last=Juvaini |first='ala-ad-Din 'Ata-Malik |others=tr. John Andrew Boyle |year=1958 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |page=361 |url=http://archive.org/details/historyoftheworl011691mbp |accessdate=2012-04-16 }} * {{Cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid-al-Din Hamadani |title=A Compendium of Chronicles: Rashid al-Din's Illustrated History of the World [[Jami' al-Tawarikh]] |series=The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. XXVII |others=Sheila S. Blair (ed.) |year=1995 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-727627-X}} * {{Cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid-al-Din Hamadani |title=The Successors of Genghis Khan (extracts from Jami’ Al-Tawarikh) |series=[[UNESCO Collection of Representative Works]]: Persian heritage series |others=tr. from the Persian by John Andrew Boyle |year=1971 |publisher=Columbia University Press |location=New York |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109217551 |isbn=0-231-03351-6}} * {{Cite book |title=The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century [Yuan chao bi shi] |url=https://archive.org/details/secrethistoryofm0002unse |series=Brill's Inner Asian Library vol. 7 |others=tr. [[Igor de Rachewiltz]] |year=2004 |publisher=Brill |location=Leiden; Boston |isbn=90-04-13159-0}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Монгол]] [[Категори:Монгол хаашуул]] [[Категори:Монголой түүхэ]] jusykpbm75ot3m42mm3603d95dreg9p 0 4448 74808 74790 2026-08-04T17:12:54Z InternetArchiveBot 12366 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74808 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Израиль улас | native_name = {{nobold|{{Script/Hebrew|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ([[Мүнөөнэй Иврит|Иврит]])}}</br>{{nobold|{{Script/Arabic|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ([[Араб хэлэн|Араб]])}} | common_name = Израиль | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[Израиль уласай туг|Түрын туг]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_type = [[Израиль уласай һүлдэ|Һүлдэ]] | national_anthem = ''[[Һатиква]]''<br>(<small>[[Буряад хэлэн|бур.]]</small> "Найдабари; Этигэл") [[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]] | image_map = ISR orthographic.svg | alt_map = Location of Israel (in green) on the globe. | image_map2 = Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg | map_caption2 = 1949 оной хилэ ([[Ногоон шугам (Израиль)|Ногоон шугам]]) | capital = [[Иерусалим]] <br />([[Иерусалимай Статус|хизаарлагданги </br>тоолго]])<!-- DO NOT put this into a note, "(limited recognition)" is the parenthetical comment used per last RfC (see RfC link in the talk page's FAQ) -->{{refn|group=fn|Recognition by other UN member states: [[Australia]] ([[West Jerusalem]]),<ref name="ausj">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-australia-46576716 |title=Australia recognises West Jerusalem as Israeli capital |work=[[BBC News]]|date=15 December 2018 |access-date= 14 August 2020}}</ref> [[Russia]] ([[West Jerusalem]]),<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> the [[Czech Republic]] ([[West Jerusalem]]),<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017|quote="The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967." The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on "results of negotiations."}}</ref> [[Honduras]],<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[Guatemala]],<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=24 December 2017|language=es}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[Nauru]],<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 |language=en}}</ref> and the [[United States]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=[[The New York Times]]|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> In September 2020 it was reported that Serbia would be moving its embassy from Tel Aviv to Jerusalem.<ref name="Frot Sep 2020">{{Cite news |last=Frot |first=Mathilde |date=4 September 2020 |title=Kosovo to normalise relations with Israel |work=[[The Jewish Chronicle]] |url=https://www.thejc.com/news/israel/kosovo-to-normalise-relations-with-israel-1.506254 |access-date=4 September 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 September 2020 |title=Kosovo and Serbia hand Israel diplomatic boon after US-brokered deal |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/04/kosovo-and-serbia-hand-israel-diplomatic-boon-after-us-brokered-deal |access-date=4 September 2020}}</ref> }}{{refn|group=fn|Jerusalem is Israel's largest city if including [[East Jerusalem]], which is widely recognized as occupied territory.<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=[[Norwegian Refugee Council]]|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref>}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[Мүнөөнэй Иврит|Иврит]] | languages_type = Тоогдоһон </br>хэлэнүүд | languages = [[Стандарт араб хэл|Араб]]{{refn|group=fn|Arabic previously had been an official language of the State of Israel.<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=8 August 2018}}</ref> In 2018 [[Basic Law: Israel as the Nation-State of the Jewish People|its classification]] was changed to a 'special status in the state' with its use by state institutions to be set in law.<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 |language=en}}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref><ref name=lang4>{{cite web |title=Press Releases from the Knesset |url=https://knesset.gov.il/spokesman/eng/PR_eng.asp?PRID=13978 |website=Knesset website |date=19 July 2018 |quote=The Arabic language has a special status in the state; Regulating the use of Arabic in state institutions or by them will be set in law.}}</ref>}} | ethnic_groups = 74.2% [[Израилиин Еврейшүүд|Еврей]] </br>20.9% [[Израилиин Араб эрхэт|Араб]] </br>4.8% [[Израилиин Хүн Зон|бусад]]<ref name="population_stat2019"/> | ethnic_groups_year = 2019 | religion = 74.2% [[Иудаизм]] </br>17.8% [[Лалын шажан|Ислам]] </br>2.0% [[Христосой шажан|Христ]] </br>1.6% [[Израилиин Друзе|Друзе]] </br>4.4% [[Израиль дахи Шажан|бусад]]<ref name="population_stat2019"/> | religion_year = 2019 | demonym = [[Израилшууд]] | government_type = [[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Парламентын бүгэдэ найрамдаха улас|парламентын </br>бүгэдэ найрамдаха </br>улас]] | leader_title1 = [[Израиль Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Ицхак Һерцог]] | leader_title2 = [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы сайд]] | leader_name2 = [[Нафтали Бенет]] | leader_title3 = [[Израиль Уласай Орлогшо Юрэнхы Сайд|Орлогшо </br>Юрэнхы сайд]] | leader_name3 = [[Яир Лапид]] | leader_title4 = [[Кнессетэй даргын жагсаалта|Кнессетиин Дарга]] | leader_name4 = [[Мики Леви]] | leader_title5 = [[Израиль Уласай Дээдэ Сүүд|Гол судья]] | leader_name5 = [[Эстер Хают]] | legislature = [[Кнессет]] | sovereignty_type = [[Израилиин Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|Тунхаглал]] | established_date1 = 5 hарын 14, 1948 | established_event2 = [[НҮБ]]-ай </br>[[Израиль ба НҮБ|гэшүүн болоhон]] | established_date2 = 5 hарын 11, 1948 | established_event3 = [[Израилиин Үндэhэн Хуулинууд|Үндэhэн </br>Хуулинууд]] | established_date3 = 1958–2018 | area_km2 = 20,770–</br>22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 149 | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = 2.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 9,472,220<ref name="cbs_main">{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=20 February 2017}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 99 | population_census = 7,412,200<ref>{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=27 December 2016}}</ref> | population_census_year = 2008 | population_density_km2 = 424 | population_density_rank = 35 | GDP_PPP = {{increase}} $372.314 ехэ наяд</br>{{refn|group=fn|name=oecd|Israeli population and economic data covers the economic territory of Israel, including the Golan Heights, East Jerusalem and Israeli settlements in the West Bank.{{sfn|OECD|2011}}<ref>[http://mas.ps/files/server/20141911093442-1.pdf ''Quarterly Economic and Social Monitor''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009161737/http://mas.ps/files/server/20141911093442-1.pdf |date=2021-10-09 }}, Volume 26, October 2011, p. 57: "When Israel bid in March 2010 for membership in the 'Organization for Economic Co-operation and Development'... some members questioned the accuracy of Israeli statistics, as the Israeli figures (relating to gross domestic product, spending and number of the population) cover geographical areas that the Organization does not recognize as part of the Israeli territory. These areas include East Jerusalem, Israeli settlements in the West Bank and the Golan Heights."</ref>}} | GDP_PPP_rank = 51 | GDP_PPP_year = 2020<ref name="IMFWEOIL">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=51&pr1.y=11&c=436&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=23 March 2020}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $40,336 | GDP_PPP_per_capita_rank = 34 | GDP_nominal = {{increase}} $410.501 ехэ наяд</br><ref name=oecd group=fn/> | GDP_nominal_rank = 31 | GDP_nominal_year = 2020<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $44,474<ref name=oecd group=fn/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 19 | Gini = 34.8 | Gini_ref = <ref name=oecd group=fn/><ref>{{cite web |url=https://data.oecd.org/chart/60V4 |title=Income inequality |website=data.oecd.org |publisher=OECD |access-date=29 June 2020 |accessdate=25 May 2021 |archivedate=30 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630002540/https://data.oecd.org/chart/60V4 }}</ref> | Gini_rank = 48 | Gini_year = 2018 | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI = 0.919 | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_rank = 19 | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | currency = [[Израилиин шэнэ шекель|Шэнэ шекель]] ({{lang|he|₪}})</br> | currency_code = ILS | time_zone = [[Израилиин Стандарт Саг|IST]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Израилиин Зунай Саг|IDT]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = {{lang|he|יי-חח-שששש}} ([[Anno Mundi|AM]]) </br>үү-һһ-жжжж ([[Манай Эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | cctld = [[.il]] | iso3166code = IL | calling_code = +972 | footnote_a = | today = }} '''Израиль''' ([[Иврит|Иврит:]] יִשְרָאֵל‎, ''Yīsrāʾēl''; [[Араб хэлэн|Араб:]] إِسْرَائِيل‎, ''ʾIsrāʾīl''), албан ёһоор '''Израиль улас''' (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, ''Medīnat Yīsrāʾēl''; دَوْلَة إِسْرَائِيل, ''Dawlat ʾIsrāʾīl'') — [[Газар дундада тэнгис]]эй зүүн эрье дээрэ оршохо баруун [[Ази]]ин орон юм. Хойто талаараа [[Ливан]], зүүн хойто талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун урда талаараа [[Египет]] оронуудтай хилэлдэг болон өөрын харисангы бага нютагиинь газар зүйн хубида өөр өөр тусхай онсолигтой. [[Баруун эрье]] болон [[Газын хэлтэс]]шье мүн зэргэлдээ оршоно. Израилиин хүн зон ехэнхи хубинь [[Еврей үндэһэтэн]] болон үүгээрээ дэлхэйн сорын ганса Еврей орон юм. Еврейшуудһээ гадна [[Араб]]ай [[Лалын шажан]]тад, [[Христосой шажан]]тад, Друзе, Самари зэрэг үндэһэтэн, шажантанууд оршодог. Мүнөөнэй Израиль улас гурбан мянга гарамгай жэлэй турша [[Иудын шажан]]ай хамагай шухала ухагдахуунуудай нэгэ "Израилиин нютаг" (Eretz Yisrael)-һаа үндэһэтэй юм. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай дараа [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ]]нь "Еврей үндэһэтэндэ өөһэдын гэһэн орон" бүтээхэ зорилгоор [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британиин]] [[Палестина|Палестинэдэхи]] мандатые баталба. 1947 ондо [[НҮБ]] Палестинын мандатые Еврей, Араб хоёр уласта хубаахые баталһан байна. [[Арабай Барилдалга]]нь энэ түлэблэлгые эсэргүүсэһэн болобош 1948 оной 5 һарын 14-ндэ Еврейн түрэ зуурын засагай газар Израилиие тусгаар тогтоноһоные мэдэгдэбэ. Дараань болоһон Араб-Израилиин дайнда Израиль илалта байгуулһанаар энэ уласай хилэ хизгаарые [[НҮБ]]-н хубааха түлэблэлгэдэ зааһанһаашье үлүүгөөр һунгаба. Энэ ябадалһаа хойшо зэргэлдээ оршохо олон Араб оронтой мүргэлдэжэ, үрэ дүндэнь олон томо дайн боложо үндэрлэжэ байгаа болон энэнь мүнөө хүрэтэр үргэлжэлһээр байна. Израиль улас анха байгуулагдаһанһаа хойшо, илангаяа зэргэлдээ оршохо Араб оронуудһаа түүнэй хилэ хизгаар болон бүри оршон тоготнхо эрхэнь хүрэтэр зүршэлтэй тулгарша байна. Харин Израилиинь [[Египет]], [[Йордан]] оронуудтай энхэ тайбанай хэрээ байгуулжа, [[Палестина]]шуудтай бүри мүһэн зохисолдохо хэлэлсээр ябуулһаар байна. 2019 оной байдалаар 9 сая оршон хүн зонтой,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23 March 2019}}</ref> Израилиинь хүгжөөлгэтэй орон ба [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-ын]] гэшүүн юм.<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm|title=Israel's accession to the OECD|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=12 August 2012}}</ref> Израилиинь Дунда Дурнын хамагай үндэр ажамидаралай хэмжээтэй улас<ref name="HDI" /> ба сэрэгэй болбосоролтой эрхэтэнэй хубяар,<ref name="IISS_military">[[Израиль#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> дээдэ болбосоролой зэрэгтэй эрхэтэнэй хубяар,<ref name="OECD_education">{{cite report|date=15 September 2016|title=Education at a Glance: Israel|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=18 January 2017|archive-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|url-status=dead}}</ref> ДНБ-дэ эзэлхэ һудалгаа ба хүгжөөлгын хубяар,<ref name="OECD_R&D">{{cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D – OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10 February 2016|accessdate=12 July 2021|archivedate=14 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm}}</ref> [[Израильдахи Эмэгтэйшүүд|эмэгтэйшүүдэй аюулгүй байдалаар]],<ref name="NWW_women">{{Cite web|last=Australia|first=Chris Pash, Business Insider|date=2017|title=The 10 safest countries in the world for women|url=https://www.businessinsider.com/the-10-safest-countries-in-the-world-for-women-2018-1|access-date=23 March 2019|website=Business Insider}}</ref> [[Дундажа наһалалта|дундажа наһалалтаар]],<ref name="OECD_life_expec">{{cite web|url=https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm|title=Health status – Life expectancy at birth – OECD Data|website=theOECD}}</ref> [[Израильдахи эрдэм ухаан ба технологи|шэнэлэлгэ байдалаар]]<ref name="Bloomberg_innovation">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|title=These Are the World's Most Innovative Countries|website=Bloomberg.com|access-date=24 January 2019}}</ref> ба [[Дэлхэйн Аза Жаргалай Тоосоон|аза жаргалаар]]<ref name="UN_happiness">{{Cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2018/|title=World Happiness Report 2018|last=Report|first=World Happiness|date=14 March 2018|website=World Happiness Report|language=en-US|access-date=26 February 2019}}</ref> дэлхэйдэ түрүүлэн ябадаг. == Этимологи == [[Файл:Merneptah_Israel_Stele_Cairo.JPG|мини|[[Мернептахай Стела]] (МЭҮ 13-р зуун). [[Библиин Археологи|Библиин археологуудай]] ехэнхинь иероглифуудай суглуулбариие "Израиль," гэжэ оршуулдаг, ба энэнь энэ нэрэнэй анханай дурдалга юм.]] [[Палестина дахи Британиин Мандат (хуулита документ)|Британиин Мандатай]] дооро (1920–1948), энэ нютагые бүхэлидэнь 'Палестина' ([[Иврит]]: פלשתינה [א״י], <small>бук. </small>'Палестина [Эрец Исраэль]') гэжэ нэрлэдэг байба.<ref>{{cite magazine|url=http://time.com/3445003/mandatory-palestine/|title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters|author=Noah Rayman|magazine=[[Time (magazine)|TIME]]|date=29 September 2014|access-date=5 December 2015}}</ref> 1948 ондо [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|тусгаар тогтониһоной]] дараа улас 'Израиль Улас' ({{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}, {{Audio|He-Medinat Israel2.ogg|{{transl|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA-he|mediˈnat jisʁaˈʔel|}}; {{lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}}, {{transl|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA-ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl|}}), 'Израилиин Нютаг' (''Eretz Israel''), Эвер ([[Евер|Ебер]] нэрэһээ гаралтай), [[Сион]], [[Иудея]] зэргэ [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал#Нэрэ|дурадһан түүхэн ба шажанай бусад нэрые]] зүбшөөрхэгүйн дараа,<ref>{{cite news|work=The Palestine Post|location=Jerusalem|date=7 December 1947|page=1|title=Popular Opinion|url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1|archive-date=15 August 2012}}</ref> албан ёһоор абаһан, харин [[Давид Бен-Гурион|Бен-Гурионой]] һанал болгоһон 'Израиль' нэрые 6–3 һаналаар баталһан.<ref>[http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html One Day that Shook the world] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html|date=12 January 2012}} ''The Jerusalem Post'', 30 April 1998, by Elli Wohlgelernter</ref> Тусгаар тогтонолой нэгэдэхи долоон хоногто засагай газар Израилиин эрхэтэные тэмдэглэлгын тулада "[[Израильшууд]]" гэһэн терминиие һунгаһан тухай [[Гадаада Хэрэгэй Министр (Израиль)|Гадаада Хэрэгэй Министр]] [[Моше Шарет]] албан ёһоор мэдэгдэбэ.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html|magazine=Time|location=New York|date=31 May 1948|title=On the Move|access-date=6 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html|archive-date=16 October 2007}}</ref> [[Израилиин Нютаг]] ба [[Израилиин Үхибүүд]] гэһэн нэрэнүүд нь библиин [[Израилиин хаанта улас (Нэгэдэһэн монархи)|Израилиин хаанта улас]] ба [[Еврейшүүд|бүхы Еврейшүүдые]] тусхайтаар тэмдэглэлгэдэ ашаглагдажа ерэһэн түүхэтэй.<ref name="levine">{{cite news|last=Levine|first=Robert A.|title=See Israel as a Jewish Nation-State, More or Less Democratic|work=The New York Times|date=7 November 2000|access-date=19 January 2011|url=https://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html}}</ref> [[Израиль (нэрэ)|'Израиль' нэрэ]] (Иврит:&nbsp;''Yisraʾel'', ''Isrāʾīl''; [[Септуагинта]] {{lang-el|Ἰσραήλ}}, ''Israēl'', 'Эль (Бурхан) нэтэржэ/захиржа', гэбэшье {{Bibleverse|Hosea|12:4}}-иин дараа 'Бурхантай тэмсэл' тайлбарилгдадаг)<ref>William G. Dever, [https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186 ''Did God Have a Wife?: Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel''], Wm. B. Eerdmans Publishing, 2005 p. 186.</ref><ref>Geoffrey W. Bromiley, [https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 'Israel,'] in ''International Standard Bible Encyclopedia: E–J,''Wm. B. Eerdmans Publishing, 1995 p. 907.</ref><ref>R.L. Ottley, [https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32 ''The Religion of Israel: A Historical Sketch,''] Cambridge University Press, 2013 pp. 31–32 note 5.</ref><ref>{{cite book|title=Longman pronunciation dictionary|first=John C.|last=Wells|publisher=Longman|location=Harlow, England|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0|page=381}} entry "Jacob".</ref> энэ хэлэлгэдэ [[Иаков]] патриархда хабаардаг, ба [[Еврей Библи|Еврей Библиин]] дагуу, Ехэ Эзэнэй ангелтэй амжилтатай барилдаһанай дараа энэ нэрые үгэһэн гэгдэдэг.<ref>"And he said, Thy name shall be called no more Jacob, but Israel: for as a prince hast thou power with God and with men, and hast prevailed." ([[Book of Genesis|Genesis]], 32:28, 35:10). See also [http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm Hosea 12:5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm |date=2018-10-05 }}.</ref> Иаковой арбан хоёр хүбүүн нь , ''[[Twelve Tribes of Israel|Израилиин Арбан Хоёр Племинууд]]'' гү, али ''Израилиин Үхибүүд'' гэгдэдэг, Израилитуудай үбгэ эсэгэнэр болоһон. Иаков ба түүнэй хүбүүд [[Ханаан]] нютагта амидарча байһан болобошье үлэсхэлэнгын уламһаа дүрбэн үеэрээ Египет руу ябахаар хашагдаһан, ба 430 жэл үргэлжэлһэн,<ref>{{Bibleverse||Exodus|12:40–41|HE}}</ref> Иаковой хоёрдохи гуша хүбүүн [[Моисей]],<ref>{{Bibleverse||Exodus|6:16–20|HE}}</ref> "[[Гаралга|Гаралгын]]" үеэр Израилитуудые [[Ханаан]] руу бусаажа ерүүлхэ хүрэтэр. "Израиль" гэдэг үгые хамтадхаһан байдалаар дурдагдаһан хамагай эртын археологиин артифакт нь [[Эртын Египет|эртын Египетэй]] [[Мернептахай Стела]] (МЭҮ 13-р зуунай эсэсдэ табигдадаг) юм.<ref>{{Harvard citation no brackets|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> Энэ газарые мүн [[Арюун Газар]] гэжэ нэрлэгдэдэг ба, энэнь [[Иудаизм]], [[Христосой шажан]], [[Лалын шажан|Ислам]] ба [[Бахайн шүтэлгэ]] зэргэ бүхы [[Авраамай шажанууд|Авраамай шажануудай]] хубида арюун юм. Олон зуунай туршада, энэ газарые Ханаан, [[Джахи]], [[Самари]], [[Иудея]], [[Иехуд (Вавилоной можо)|Иехуд]], [[Иудея (Римэй можо)|Иудея]], [[Палестинын Сири]] ба [[Урда Сири]] гэжэ [[Левантын Нэрэнүүд|өөр олон нэрээр]] нэрлэдэг байба. == Түүхэ == {{Main|Израилиин Түүхэ}} === Эртэ балар саг === {{Further|Эртэ балар сагай Израиль ба Левант}} 1,5 сая жэлэй саада тээ мүнөөнэй Израилиин нютаг дэбисхэр дээрхи эртэ сагай хүнүүдэй хамагай эртэ урдын гэршэлэлтэ [[Галилейн далай|Галилейн тэнгисэй]] ойро [[Убайдия|Убайдияһаа]] олдоһон.<ref>{{cite journal|last=Tchernov|first=Eitan|author-link=Eitan Tchernov|date=1988|title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant|journal=[[Paléorient]]|volume=14|issue=2|pages=63–65|doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> [[Палеолит]] үеын бусад дурасхаалта газаруудиинь [[Табун]], [[Кесем]], [[Манот|Манотай]] агынууд юм. Африкаһаа гадна олдоһон [[Ухаантай хүнүүд|анатомиин мүнөө үеын хүнүүдэй]] хамагай эртэ урдын шулуужанги бол 120,000 жэлэй саана одооной Израилиин хойто хэсэгтэ амидардаг байһан [[Схул ба Кафзех бүлэгэй гоминидууд|Схул ба Кафзехай гоминидууд]] юм.<ref>{{cite news|last=Rincon|first=Paul|date=14 October 2015|title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861|work=BBC News|access-date=4 January 2017}}</ref> МЭҮ 10-р мянганай оршон [[Натуфиин соёл]] уг нютагта оршоно тогтоножо байһан.<ref>{{cite journal|last=Bar-Yosef|first=Ofer|author-link=Ofer Bar-Yosef|date=7 December 1998|title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture|url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf|journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]]|volume=6|issue=5|pages=159–177|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7|access-date=4 January 2017}}</ref> === Эртэ дээрэ үе === {{Main|Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ}}{{Further|Израилитууд|Израилиин хаанта улас (Самари)|Иудейн хаанта улас}} [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|мини|[[Томо Шулуун Барилга]], Иерусалим дахи археологиин памятник]] Уг газар нютагай эртын түүхэ эли бэшэ байна.<ref name="Finkelstein">{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|title=The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|url=https://archive.org/details/lccn_0965008856|date=2001|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|104}} Мүнөөнэй [[археологи]] нь [[Тора]] дахи [[Иошуагай ном|Иошуагай номдо]] бэшэгдэһэн [[Патриархууд (Библи)|патриархууд]], [[Гэтэлгэ]] ба Ханаанай дайлан абаһан тухай түүхиие ниилээд хаяжа, энэнэй орондо энэ түүхиие [[Бану Исраил|Израильшуудай]] [[үндэһэнэй домог]] гэжэ үзэдэг.<ref>{{cite book|last=Dever|first=William|title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It?|year=2001|publisher=Eerdmans|isbn=978-3-927120-37-2|url={{Google books|6-VxwC5rQtwC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=98–99|quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}</ref> [[Орой Хүрэл зэбсэгэй үе|Орой Хүрэл зэбсэгэй үедэ]] (МЭҮ 1550–1200), [[Ханаан|Ханаанай]] томоохон хэсэг нь [[Шэнэ Египетэй хаанта улас|Шэнэ Египетэй хаанта уласда]] албан түлэдэг [[Вассальна улас|вассальна уласуудые]] байгуулһан, ба захиргаанай түб нь [[Газа хото|Газада]] байдаг байба.<ref>{{Cite journal|jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001|title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Farʿah (South)|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|volume=364|issue=364|pages=1–36|year=2011|last1=Braunstein|first1=Susan L.|s2cid=164054005}}</ref> Израильшуудай үбгэ эсэгэнэрые энэ нютагай уг [[эртын Семит-хэлэтэй хүнүүд]] багтадаг гэжэ үзэдэг.<ref name="Miller1986">{{Cite book|last1=Miller|first1=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=978-0-664-21262-9|url=https://archive.org/details/historyofancient00mill}}</ref>{{rp|78–79}} Израильшууд ба тэдэнэй соёл, мүнөөнэй археологиин мэдээнүүдэй дагуу, энэ нютагые хүсээр абаагүй, харин орондо нь [[Яхве]] дээр зангидаһан тусгаар [[Монолатри|монолатрист]]—дараань [[Монотеизм|монотеист]]—шажаниие болбосоруулһанаар [[Ханаанай хэлэнүүд|Ханаан үндэһэтэнүүд]] ба тэдэнэй соёлһоо һалаһан юм.<ref>Tubb, 1998. pp. 13–14</ref><ref>Mark Smith in "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" states "Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period." (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" (Eerdman's)</ref><ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book|last1=Gnuse|first1=Robert Karl|title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel|url=https://archive.org/details/noothergodsemerg0000gnus|date=1997|publisher=Sheffield Academic Press Ltd|location=England|isbn=1-85075-657-0|pages=[https://archive.org/details/noothergodsemerg0000gnus/page/28 28], 31}}</ref>{{sfn|McNutt|1999|p=35}}<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/3268384|issn=0021-9231|volume=122|issue=3|pages=401–425|last=Bloch-Smith|first=Elizabeth|title=Israelite Ethnicity in Iron I: Archaeology Preserves What Is Remembered and What Is Forgotten in Israel's History|journal=Journal of Biblical Literature|date=2003|jstor=3268384|s2cid=160020536|url=https://semanticscholar.org/paper/814c842d2de5a49881f6e731f9a0a4ec0b85f11d}}</ref> Археологиин артефактууд нь тосхон-мэтэ түбүүдые ниигэмые харуул жа байгаа, болобошье үлүү хизаарлагданги баялигтай ба жэжэг хүн зонтой.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–162.{{full citation needed|date=March 2015}}</ref> Тосхонууд нь 300 гү, али 400 хүрэтэр хүн зонтой байһан ба,{{sfn|McNutt|1999|p=70}}{{sfn|Miller|2012|p=98}} хүдөө ажахы ба мал ажал эрхилдэг байһан, ба ехэнхидээ бэе-дааһан;{{sfn|McNutt|1999|p=72}} эдэй засагай һолилго диилэнхи байба.{{sfn|Miller|2012|p=99}} Үзэг бэшэг мэдэгдэжэ байһан ба жэжэг газарта хүрэтэр бэшэлгэ хиихэ боломжотой байба.{{sfn|Miller|2012|p=105}} [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Map of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]] in the 9th century BCE]] Хэзээ нэгэтэ [[Kingdom of Israel (united monarchy)|Нэгэдэһэн монархи]] байһан үгынь тодорхойгүйшье,<ref name="lipschits">{{cite book|last1=Lipschits|first1=Oded|editor1-last=Berlin|editor1-first=Adele|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|title=The Jewish Study Bible|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997846-5|year=2014|edition=2nd|chapter-url={{Google books|yErYBAAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|language=en|chapter=The History of Israel in the Biblical Period}}</ref><ref name=Kuhrtp438>{{cite book|last=Kuhrt|first=Amiele|title=The Ancient Near East|year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-16762-8|page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]|url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438}}</ref> МЭҮ 1200 оной үедэ хамаарха [[Мернептахай Стела]] дахи "Израиль"-да хабаарха сайн зүбшөөгдэһэн археологиин артефакт байдаг;<ref name=NollMerneptah>K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name=ThompsonMerneptah>[[Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276: 'They are rather a very specific group among the population of Palestine which bears a name that occurs here for the first time that at a much later stage in Palestine's history bears a substantially different signification.'</ref><ref>The [[Israel (name)|personal name "Israel"]] appears much earlier, in material from [[Ebla]]. {{Cite journal|last=Hasel|first=Michael G.|date=1 January 1994|title=Israel in the Merneptah Stela|jstor=1357179|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|volume=296|issue=296|pages=45–61|doi=10.2307/1357179|s2cid=164052192}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317|title=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia|last=Bertman|first=Stephen|date=14 July 2005|publisher=OUP|isbn=978-0-19-518364-1}} and {{cite book|title=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln, July 2009|url=https://archive.org/details/betweenevidencei0000join|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18737-5|page=[https://archive.org/details/betweenevidencei0000join/page/47 47]|chapter=Origins of Israel between history and ideology|author1=Meindert Dijkstra|editor1-last=Becking|editor1-first=Bob|editor2-last=Grabbe|editor2-first=Lester|editor1-link=Lester L. Grabbe|quote=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though is it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yi¡sr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation.}}</ref> ба Ханааншууд нь Дунда Хүрэл зэбсэгэй үедэ (МЭҮ 2100–1550) археологиин шэнжэлгээр баталагдаһан.<ref name="Golden">Jonathan M Golden,[https://books.google.com/books?id=EResmS5wOnkC&pg=PA3 ''Ancient Canaan and Israel: An Introduction,''] OUP, 2009 pp. 3–4.</ref><ref>{{cite book |last1 = Lemche |first1 = Niels Peter |year = 1998 |title = The Israelites in History and Tradition |publisher = Westminster John Knox Press |url={{Google books|JIoY7PagAOAC|page=PA35|keywords=|text=|plainurl=yes}} |page=35|isbn=978-0-664-22727-2}}</ref> [[Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ|Израиль ба Иудеягай хаанта уласууд]] хамагай эртын бии байлга ба тэдэнэй хэмжээ ба хүсэнэй талаар арсалдаан байдагшье, историкууд ба археологууд [[Израилиин хаанта улас (Самари)|Израилиин хаанта улас]] МЭҮ 900<ref name=Finkelstein/>{{rp|169–195}}<ref name="Wright">{{cite web|last1=Wright|first1=Jacob L.|date=July 2014|title=David, King of Judah (Not Israel)|url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|archive-date=1 March 2021|access-date=15 May 2021|website=The Bible and Interpretation}}</ref> ба [[Иудейн хаанта улас]] МЭҮ 700 ондо байһан гэдэгтэй һанал ниилэдэг.<ref name=Pitcher>[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> Израилиин хаанта улас нь хоёр хаанта уласһаа үлүү һалбаран хүгжэжэ байһан ба удалгүй нютагай держава болон хубилһан;{{sfn|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146-7|ps=:Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power}} [[Омридой династи|Омридой династиин]] үедэ, [[Самари]], [[Галилеа]], [[Йорданай Хүнхэр|Йорданай Хүнхэрэй]] дээдэ хэһэг, [[Шарон]] ба [[Трансйордан (нютаг)|Трансйорданай]] ехэ хэһэгые ударидажа байба.<ref name=":0">{{Cite book|last=Israel.|first=Finkelstein|url=http://worldcat.org/oclc/949151323|title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel|isbn=978-1-58983-910-6|pages=74|oclc=949151323}}</ref> Энэнь МЭҮ 720 ондо, [[Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн|Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэндэ]] эзэлэгдэхэ үедэ һүйдхэгдэһэн.<ref name="Broshi 2001 1742">{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|url={{Google books|etTUEorS1zMC|page=PA174|keywords=|text=|plainurl=yes}}|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|page=174|isbn=978-1-84127-201-6}}</ref> Дараань [[Иудейн хаанта улас]] нь эхилээд Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн, дараань [[Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэн|Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэнэй]] вассал улас болобо. МЭҮ 586 ондо Вавилоншууд Иудейгые [[Еврей–Вавилоной дайн|эзэлбэ]]. Еврей Библидэ бэшэһэнээр, [[Соломоной сүмэ]] ба [[II Небухаднезар]] хаан [[Иерусалимай Осада (МЭҮ 587)|Иерусалимые усадхажа]], дараань [[Вавилон]] руу [[Вавилоной плен|еврейшүүдые сүлэбэ]]. Мүн илагдалай тухай [[Вавилоной Хронико|Вавилоной Хроникодо]] бэшэгдэһэн байдаг.<ref name="BabylonianChronicles">{{cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx|title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE)|access-date=30 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx|archive-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html|title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius|website=www.livius.org|access-date=26 March 2020|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html|url-status=dead|accessdate=27 March 2022|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html}}</ref> Вавилоной плен нь МЭҮ 538 ондо медо-персиин Ехэ Кир Вавилоные эзэлжэ абаһанай дараагаар эсэслэһэн.<ref name="rennert">{{cite web|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule|publisher=Biu.ac.il|access-date=15 March 2014}}</ref><ref>''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103</ref> [[Хоёрдохи Сүмэ]] МЭҮ 520 ондо баригдаһан.<ref name="rennert" /> Персиин эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг болохо хуушан Иудейн хаанта улас нь өөр хилэтэй, жэжэг газар нютагые хамарһан Иудея можо ([[Йехуд (Персиин можо)|Йехуд Медината]]) болобо.<ref name="Grabbe355">{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah v. 1|year=2004|publisher=T & T Clark|isbn=978-0-567-08998-4|url={{Google books|-MnE5T_0RbMC|page=PA355|keywords=|text=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the|plainurl=yes}}|page=355}}</ref> Туһа можын хүн зон хаанта уласайһаа нилээд агшаһан ба археологиин шэнжэлэлгээр МЭҮ 5-4-р зуунай үедэ 30,000 оршон хүн зонтой байһаниие харуулдаг.<ref name="Finkelstein2" />{{rp|308}} === Дунда зуун ба Мүнөөнэй түүхэ === {{Further|Дунда зуунай Иерусалимай Түүхэ|3=Хэрээһэтэнэй аян дайн|4=Хуушан Ишув}} [[Файл:Ruins_of_the_Ancient_Synagogue_at_Bar'am.jpg|мини|[[Кафр-Бирим|Кафр-Барам]], МЭ 7-13 зуунай хоорондо орхигдоһон Еврейшүүдэй эртэ урдын тосхон.<ref>Judaism in late antiquity, Jacob Neusner, Bertold Spuler, Hady R Idris, Brill, 2001, p. 155</ref>]] 634–641 ондо энэ бүһэ нютагые, түүнэй дотор Иерусалимые һаяхан [[Лалын шажан|Лалын шажантай]] болоһон [[Арабууд]] эзэлһэн. Дараагай гурбан зуунай туршада энэ газар нютагые Рашидунай [[Халиф]], [[Омейяд улас|Омейядууд]], [[Аббасай улас|Аббасууд]], [[Фатимид улас|Фатимидууд]], [[Сельджук турк|Сельджукууд]], [[Хэрээһэтэнэй уласууд|Хэрээһэтэнүүд]] ба [[Айюбид улас|Айюбидууд]] ударидажа байһан юм.<ref name="MosheGil">{{cite book|title=A History of Palestine, 634–1099|last=Gil|first=Moshe|year=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> 1099 ондо [[Түрүүшын аян дайн|Түрүүшын Хэрээһэтэнэй аян дайнай]] [[Иерусалимай бүһэлэлгэ (1099)|Иерусалимай бүһэлэлгын]] үеэр туһа хотын Еврей оршон һуугшада хотые Хэрээһэтэнүүдэй эсэргүү хамгаалха гэжэ дэмы хооһон оролдоһон Фатимидай гарнизон ба Лалын шажантадтай хаяа хадхажа тулалдажа байба. Хотые нурахда синагогто нюугдажа байһан 6,000 Еврейшүүдые багтаажа ниитэ 60,000 оршон хүн алагдаһан.<ref name="Cooper2009">{{cite book|author=Allan D. Cooper|title=The geography of genocide|url={{Google books|Uyh8kdcuA1kC|page=PA132|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=1 January 2012|year=2009|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-4097-8|page=132}}</ref> Энэ үедэ, Еврейн уласай уналгаһаа хойшо бүтэн мянган жэлэй дараа, улас даяар Еврейн бүлгэмүүд байһан. Тэдэгээрэй табиниинь танигдаһан ба [[Иерусалим]], [[Тиберия]], [[Рамла]], [[Ашкелон]], [[Кесария (Израиль)|Кесария]], [[Газа]] юм.<ref>Carmel, Alex. ''The History of Haifa Under Turkish Rule''. Haifa: Pardes, 2002 ({{ISBN|965-7171-05-9}}), pp. 16–17</ref> [[Аахениин Альберт|Аахениин Альбертын]] хэлэһэнээр [[Һайфа|Һайфагай]] Еврей оршон һуугшада хотын гол байлдаанай хүсэ байһан ба "Сарацен [Фатимидай] сэрэгүүдтэй холилдоһон", тэдэ Хэрээһэтэнэй флот болон хуурай замай сэрэгүүд сухариха хүрэтэр нэгэ һара оршон эрэлхэг зоригтой байлдаһан гэһэн.<ref name="634to1099">{{cite book|title=A History of Palestine, 634–1099|author=Moshe Gil|year=1992|publisher=Cambridge University Press|page=829|isbn=978-0-521-40437-2|url=https://books.google.com/books?id=tSM4AAAAIAAJ&q=1100+%22haifa%22+fatimid+jews&pg=PA829|quote=Haifa was taken [...] in August 1100 or June 1101, according to Muslim sources which contradict one another. Albert of Aachen does not mention the date in a clear manner either. From what he says, it appears that it was mainly the Jewish inhabitants of the city who defended the fortress of Haifa. In his rather strange Latin style, he mentions that there was a Jewish population in Haifa, and that they fought bravely within the walls of the city. He explains that the Jews there were protected people of the Muslims (the Fatimids). They fought side by side with units of the Fatimid army, striking back at Tancred's army from above the walls of the citadel (... ''Judaei civis comixtis Sarracenorum turmis'') until the Crusaders overcame them and they were forced to abandon the walls. The Muslims and the Jews then managed to escape from the fortress with their lives, while the rest of the population fled the city ''en masse''. Whoever remained was slaughtered, and huge quantities of spoils were taken. [...] [Note #3: Albert of Aachen (Albericus, Albertus Aquensis), ''Historia Hierosolymitanae Expeditionis'', in: [[Recueil des historiens des croisades|''RHC'']] (Occ.), IV. p. 523; etc.]|access-date=17 May 2015}}</ref><ref name="Resnick2012">{{cite book|author=Irven M. Resnick|title=Marks of Distinctions: Christian Perceptions of Jews in the High Middle Ages|url={{Google books|LarC4PG9osUC|page=PA49|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2012|publisher=CUA Press|isbn=978-0-8132-1969-1|pages=48–49|quote=citizens of the Jewish race, who lived in the city by the favour and consent of the king of Egypt in return for payment of tribute, got on the walls bearing arms and put up a very stubborn defence, until the Christians, weighed down by various blows over the period of two weeks, absolutely despaired and held back their hands from any attack. [...] the Jewish citizens, mixed with Saracen troops, at once fought back manfully,... and counter-attacked. [Albert of Aachen, ''Historia Ierosolimitana'' 7.23, ed. and transl. Susan B. Edgington (Oxford: Clarendon Press, 2007), 516 and 521.]}}</ref> 1165 ондо [[Маймонид]] Иерусалимда ошожо "агуу, арюун байшанда" [[Һүмын Уула|Һүмын Уулада]] зальбаршээ.<ref>Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3. Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, 6 [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, 9 Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].</ref> 1141 ондо Испани-Еврей шүлэг зохёогшо [[Иеһуда Һалеви]] еврейшүүдые Израилиин Нютаг руу нүүхые уряалжа, өөрөө аян замдаа гараба. 1187 ондо [[Айюбид улас|Айюбид уласай]] байгуулагша [[Саладин]] султан [[Хаттинай байлдаан|Хаттинай байлдаанда]] Хэрээһэтэнүүдые ялажа, уламаар Иерусалим болон бараг бүхы Палестиные эзлэбэ. Саг хугасаа үнгэрхэдэ Саладин еврейшүүдые бусажа Иерусалимда һуурижахые уряалһан тунхаглал гаргаһан<ref name="Bloch1987">{{cite book|author=Abraham P. Bloch|title=One a day: an anthology of Jewish historical anniversaries for every day of the year|chapter-url={{Google books|mjxJAFawRasC|page=PA277|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=1987|publisher=KTAV Publishing House, Inc.|isbn=978-0-88125-108-1|page=277|chapter=Sultan Saladin Opens Jerusalem to Jews}}</ref> ба [[Иеһуда Алхаризи|Иеһуда Алхаризигай]] хэлэһэнээр тэдэ: "Арабууд Иерусалимые эзэлһэн үдэрһээ хойшо Израильшууд тэндэ һуурижажээ" гэһэн.<ref name="Ben-Gurion1974">{{cite book|author=Benzion Dinur|editor=David Ben-Gurion|title=The Jews in their Land|chapter-url={{Google books|5sVtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=1974|publisher=Aldus Books|page=217|chapter=From Bar Kochba's Revolt to the Turkish Conquest}}</ref> Алхаризи Саладинай еврейшүүдтэ Иерусалимда һэргээн байгуулхые зүбшөөрһөн зарлигые Персиин хаан [[Агуу Кир|Агуу Кирэй]] 1600 жэлэй үмэнэ гаргаһан зарлигтай зэргэсүүлһэн.<ref name="Hindley2007">{{cite book|author=Geoffrey Hindley|title=Saladin: hero of Islam|url={{Google books|fDYsAQAAIAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=2007|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1-84415-499-9|page=xiii}}</ref> 1211 ондо Франци, Англиһаа 300 шахуу [[Раввин|раввинай]] бүлгэм ерэһэнэй дараа туһа уласда Еврейшүүдэй бүлгэм бэхижэжэ,<ref name="CarmelSchäfer1990">{{cite book|author1=Alex Carmel|author2=Peter Schäfer|author3=Yossi Ben-Artzi|title=The Jewish settlement in Palestine, 634–1881|url={{Google books|c71tAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=21 December 2011|year=1990|publisher=L. Reichert|isbn=978-3-88226-479-1|page=31}}</ref> тэдэнэй дунда [[Сансын Самсон бен-Авраам|Сансын Самсон бен-Авраам раввин]] байһан юм.<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/13073-samson-ben-abraham-of-sens Samson ben Abraham of Sens], ''Jewish Encyclopedia''.</ref> 13-р зуунай Испаниин раввин, Еврейшүүдэй тоогдоһон ударидагша [[Моше бен Нахман|Нахманидс]] (Рамбан) Израилиин Нютагые маша ехэ магтажа, түүнэй һуурижалые бүхы Еврейшүүдтэ үгэһэн һайн зарлиг гэжэ үзэдэг байба. Тэрээр "Хэрбээ язычникууд эблэрхые хүсэшэ байбал бидэ энхэ тайбан байгуулжа, тэдэные тодорхой нүхэсэлээр үлөөхэ болоно. Гэхдээ газар нютагын хубида бидэ үүные тэдэнииехиинь, алишье үндэһэнэй, нэгэ үеынхэнэй гарта үлөөхгүй." гэжэ бэшэһэн.<ref name="Lichtman2006">{{cite book|author=Moshe Lichtman|title=Eretz Yisrael in the Parshah: The Centrality of the Land of Israel in the Torah|url={{Google books|g95csSXsDpcC|page=PA302|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=23 December 2011|year=2006|publisher=Devora Publishing|isbn=978-1-932687-70-5|page=302}}</ref> 1260 ондо хиналта Египетын [[Мамлюкай султанат (Каир)|Мамлюкай султанда]] шэлжэһэн.<ref name="GudrunKramer">{{cite book|title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel|last=Kramer|first=Gudrun|year=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11897-0|page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]|url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376}}</ref> Туһа уласиинь Мамлюкай хоёр хуули засагай түб [[Каир]], [[Дамаск|Дамаскын]] хоорондо байрладаг байһан ба энэ хоёр хотые холбодог почтын замын дагуу хүгжэһэн юм. [[Файл:Ramban_shul.jpg|мини|13-р зуунай Иерусалимдахи [[Рамбан Синагого]]]] === Сионизм ба Британиин Мандат === {{main|Сионизм|Ишув|Иерусалимай Мутасаррифат|Палестинын Мандат|Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)}}{{further|Бальфурай тунхаглал|Палестинын мандатдахи олониитэ хоорондын зүришэл}} [[Файл:THEODOR_HERZL_AT_THE_FIRST_ZIONIST_CONGRESS_IN_BASEL_ON_25.8.1897._תאודור_הרצל_בקונגרס_הציוני_הראשון_-_1897.8.25.jpg|мини|[[Анханай Сионистска Конгресс]] (1897) [[Базель]], [[Швейцари]]]] Хамагай эртэ сагай [[еврей диаспора]] бии болоһонһоо хойшо олон еврейшүүд "Сион" ба "Израилиин нютаг" руу [[Алия|бусажа ошохые]] эрмэлзэжэ байһан,<ref>{{Harvard citation no brackets|Rosenzweig|1997|p=[https://books.google.com/books?id=wKuU3ZBS7gEC&pg=PA1 1]}} "Zionism, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost as ancient as the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements ... Almost a millennium later, the poet and philosopher Yehuda Halevi ... In the 19th century&nbsp;..."</ref> гэбэш иимэ зорилгодо хүрэхын тулада хэрэ ехэ хүшэн шармайлга гаргахань арсалдаантай асуудал байба.<ref name="Return_to_Zion">{{cite journal|url=http://www.answers.com/topic/return-to-zion|title=Return to Zion|editor=Geoffrey Wigoder, G.G.|journal=The New Encyclopedia of Judaism|via=[[Answers.com]]|access-date=8 March 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418192523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html|archive-date=18 April 2010|title=An invention called 'the Jewish people'|newspaper=Haaretz|access-date=9 March 2010|accessdate=16 July 2021|archivedate=18 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100418192523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html}}</ref> Сүлэлгэндэ амидардаг еврейшүүдэй этигэл найдабари, хүсэлиинь еврейшүүдэй этигэл шүтэлгын системын шухала тема юм.<ref name="Return_to_Zion" /> Еврейшүүдые 1492 ондо [[Альгамбрын зарлиг|Испаниһаа намнан гаргалгын]] дараа зарим бүлгэмүүд Палестинда hуурижаһан.<ref>{{Harvard citation no brackets|Gilbert|2005|p=2}}. "Jews sought a new homeland here after their expulsions from Spain (1492)&nbsp;..."</ref> 16-р зуунай үедэ еврейшүүд [[Иерусалим]], [[Тиберия]], [[Хеврон]], [[Цфат]] гэһэн [[Иудаизмын арюун хотонууд|дүрбэн арюун хотонуудта]] үндэhэ hууриа табижа, 1697 ондо Йеһуда Хачасид раввин 1500 еврейшүүдэй бүлэгые Иерусалим руу ударидаба.<ref>{{cite book|title=Miraculous journey: a complete history of the Jewish people from creation to the present|url=https://archive.org/details/miraculousjourne0000eise|last=Eisen|first=Yosef|year=2004|publisher=Targum Press|isbn=978-1-56871-323-6|page=[https://archive.org/details/miraculousjourne0000eise/page/700 700]}}</ref> 18-р зуунай хоёрдугаар хахадта [[Перушим]] гэгдэдэг [[Хасидизм|Хасидизмые]] эсэргүүсэжэ байһан Зүүн Европын [[Миснагедууд|эсэргүүсэгшэд]] Палестинда һуурижажээ.<ref>{{cite book|title=Hastening redemption: Messianism and the resettlement of the land of Israel|last=Morgenstern|first=Arie|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530578-4|page=304}}</ref><ref>{{cite book|title=The Jews in Palestine in the Eighteenth Century: Under the Patronage of the Istanbul committee of Officials for Palestine|url=https://archive.org/details/jewsinpalestinei0000barn|last=Barnai|first=Jacob|year=1992|publisher=University Alabama Press|isbn=978-0-8173-0572-7|page=320}}</ref> [[Анханай алия|Анханай Алия]] гэжэ нэрлэгдэдэг [[Урда Сири|Османай эзэнтэ гүрэнэй Палестина руу]] мүнөөнэй еврейшүүдэй нүүдэлэй анханай долгёон 1881 ондо Зүүн Европын еврейшүүд [[Погром|хюдалгаһаа]] зугадажа ерэхэдэ эхилһэн.<ref name="aliyot">{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|encyclopedia=Jewish Virtual Library|access-date=29 March 2012|title=Immigration to Israel}} The source provides information on the First, Second, Third, Fourth and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed {{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html|title=Aliyah During World War II and its Aftermath}}</ref> Анханай алия Палестиндахи еврейшүүдэй үргэн сэлеэнэй һууриие табиһан. 1881-1903 онуудта еврейшүүд олон арбан һуурин газар байгуулжа, 350,000 [[дунам]] газар худалдажа абаһан байба. Палестиндахи еврейшүүдэй дунда [[Иврит хэлэнэй һэргээлгэ|иврит хэлэные һэргээхэ]] ажал эхилһэн ба 1881 ондо Иерусалимда һуурижаһан Орос гаралтай еврей [[Элиезер Бен-Йеһуда]] нилээд түлхисэ үгэшээ. Еврейшүүдые бусад хэлэнэй орондо еврей хэлээр ярихые уряалжа, еврей һургуулиин системэ бии боложо, шэнэ үгэ зохёожо гү, али мүнөөнэй шэнэ бүтээл, ойлгосодо зорюулжа бусад хэлэнһээ зээлжэ абаба. Үүнэй үрэ дүндэ иврит хэлэн аажамаар Палестинын еврейшүүдэй бүлгэмэй диилэнхи хэлэн боложо, энэ хүрэтэр иврит хэлые шажанай зорилгоор, өөр хэлэ шэнжэлэлэй бүлгэмүүдтэ хубаагдажа байһан өөр өөр түрэлхи хэлэтэй еврейшүүдэй харилсаанай хэрэгсэл байжээ. Сионист хүдэлөөн бодото амидарал дээр али хэдэй оршожо байһаншье [[Австри-Унгар|Австри-Унгарай]] журналист [[Теодор Герцль]] Израилиин Нютаг дээр [[Еврейн улас]] байгуулхые эрмэлзэжэ байһан улас түрын сионизмые байгуулһан,<ref>{{Harvard citation no brackets|Kornberg|1993}} "How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?"</ref> уламаар тухайн үеын бусад үндэһэнэй проектуудай зорилго, ололто амжалтын дагуу Европын уласуудай [[Еврейскэ асуудал|Еврейшүүдэй асуудалай]] шиидэлгые һанал болгоһон гэжэ үзэдэг.<ref>{{Harvard citation no brackets|Herzl|1946|p=11}}</ref> 1896 ондо Герцль ерээдүйн Еврейн уласай талаар аласай хараагаа һанал болгожо ''[[Der Judenstaat]]'' (''Еврейн улас'') хэблүүлбэ, дараа жэлэнь [[Швейцари|Швейцариин]] [[Базель]] хотодо болоһон [[Анханай Сионистска Конгресс|Анханай Сионистска Конгрессые]] түрүүлэгшэ байба.<ref>{{cite web|title=Chapter One|url=http://www.jewishagency.org/israel/content/23396|website=The Jewish Agency for Israel1|access-date=21 September 2015|date=21 July 2005|accessdate=17 July 2021|archivedate=10 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210124104/http://www.jewishagency.org/israel/content/23396}}</ref> [[Хоёрдугаар алия|Хоёрдугаар Алия]] (1904–14), [[Кишинэугэй погром|Кишинэугэй хюдалгын]] дараа эхилһэн; 40,000 оршон еврейшүүд Палестинда һуурижаһан болобош бараг тала хубинь ябажээ.<ref name="aliyot" /> Сагаашадай нэгэ ба хоёрдохи долгёониинь [[Ортодоксальна Иудаизм|Ортодокс еврейшүүд]] байһан болобош,<ref>{{Harvard citation no brackets|Stein|2003|p=88}}. "As with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews&nbsp;..."</ref> Хоёрдугаар Алияда [[Кибуц|''кибуц'']] хүдэлөөные байгуулһан [[Социалис Сионизм|социалис]] бүлгэмүүд багтажа байба.<ref>{{Harvard citation no brackets|Romano|2003|p=30}}</ref> Хоёрдугаар Алиягай сагаашад олониитын хүдөө ажахын һууриные бии болгохые шармайжа байһан болобош 1909 ондо [[Тель-Авив]] хотые "анханай Еврей хото" гэжэ байгуулһан. Энэ үедэ Еврейшүүдэй өөрыгөө хамгаалха байгуулганууд Еврейн һуурингуудые хамгаалха хэрэгсэл болон гарша ирэжээ. Анханай иимэ байгуулгань 1907 ондо байгуулагдаһан жэжэг нюуса харуул [[Бар-Гиора (байгуулга)|Бар-Гиора]] байба. Хоёр жэлэй дараа түүнэй орондо томоохон [[Хашомер]] байгуулга байгуулагдажээ. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн|Дэлхэйн 1-р Дайнай]] үеэр Британиин Гадаада хэрэгэй Министр [[Артур Бальфур]] Британиин еврейшүүдэй бүлгэмэй ударидагша [[Лайонел Ротшильд|Ротшильд барондо]] (Вольтер Ротшильд, 2-р Ротшильд Барон) руу Бальфурай тунхаглалые эльгээжэ, Ехэ Британиинь Палестинда еврейшүүдэй "[[Еврей хүнүүдэй эхэ орон|үндэһэнэй гэр]]"-иие бии болгохо зорилготой байгаа гэжэ мэдэгдэжэ.<ref name="macintyre">{{cite news|last=Macintyre|first=Donald|title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history|work=The Independent|access-date=20 March 2012|date=26 May 2005|url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history|accessdate=17 July 2021|archivedate=14 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history}}</ref><ref>{{cite book|title=The Making of the Modern Near East 1792–1923|last=Yapp|first=M.E.|author-link=Malcolm Yapp|year=1987|publisher=Longman|location=Harlow, England|isbn=978-0-582-49380-3|page=[https://archive.org/details/makingofmodern00yapp/page/290 290]|url=https://archive.org/details/makingofmodern00yapp/page/290}}</ref> 1918 ондо [[Еврейн легион]] буюу үндэһэндээ Сионист һайн дураараа ябагшадай бүлэглэл [[Синай ба Палестинын кампани|Палестиные эзэлэн абахада]] туһаламжа үзүүлһэн.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Jewish Legion|encyclopedia=Encyclopaedia Judaica|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CCX2587510141|year=2007|location=Detroit|publisher=Macmillan Reference|access-date=6 August 2014|first=Joseph B.|last=Schechtman|page=304|volume=11}}</ref> Британиин засаглал, Еврей сагаашадай эсэргүү Арабай эсэргүүсэлиинь [[1920 ондо Палестинын үймөөн]] дэгдээжэ, Хашомерын дэбжэлтын үрэ дүндэ 1920 ондо [[Һагана]] (Иврит хэлээр "Хамгаалга" гэһэн удхатай) хэмээхэ Еврей сэрэгэй бүлэглэл байгуулхадай хүргэһэн ба энэһээ [[Иргун]], [[Лехи]] гэһэн сэрэгэй бүлэглэлүүд һалаһан юм.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, [[Hashomer]] was disbanded and [[Haganah]] ("The Defense") was established."</ref> 1922 ондо [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ]]нь Ехэ Британида [[Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)|Палестинын Мандатые]] олгобо.<ref>{{cite journal|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|journal=Modern History Sourcebook|date=24 July 1922|access-date=27 August 2007}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |accessdate=17 July 2021 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html }}</ref> Энэ үеын хүн зониинь үлүү ехэ Арабай лалын шажантад байһан ба Еврейшүүд 11 оршон хуби,<ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=J.V.W.|title=A Survey of Palestine|edition=Reprint|postscript=. Volume I: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry|year=1991|orig-year=1946|publisher=Institute for Palestine Studies|location=Washington, DC|isbn=978-0-88728-213-3|oclc=22345421|page=148|chapter=Chapter VI: Population|lay-url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details}}</ref> Арабай христосой шажантад ниитэ хүн зоной 9.5%-иие эзэлжэ байба.<ref>{{cite web|title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937|publisher=British Government|year=1937|access-date=14 July 2013|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E|archive-date=23 September 2013}}</ref> [[Гурбадугаар алия|Гурбадугаар]] (1919–23) ба [[Дүрбэдүгээр алия]] (1924–29) Палестинда 100,000 еврейшүүдые нэмэжэ асарһан.<ref name="aliyot" /> [[Адольф Һитлерэй дэбжэлтэ|Нацисай дэбжэлтэ]], 1930-д оной Европодо еврейшүүдые харшалалга ябадал улам бүри нэмэгдэжэ байһаниинь [[Табадугаар алия]] болоходо хүргэжэ, дүрбэнэй нэгэ сая еврейшүүд иммигрировалһан. Энэнь еврейшүүдэй нүүн ерэлгэ, газар худалдажа абахада харюу үйлэ үзүүлхэ зорилгоор эхилһэн [[Арабай восстани (1936—1939)|1936–39 оной Арабай восстаниин]] гол шалтагаан байба. Хэдэн зуун Еврейшүүд ба Британиин аюулгүй байдалай ажалтанууд алагдаһан Ехэ Британиин Мандатын эрхэ баригшада Һагана, Иргун гэхэ сионист зэбсэгтэ бүлэглэлүүдэй хамта 5032 арабые алажа, 14760 хүниие шархатуулһанай,<ref>{{cite book|url={{Google books|hEt5PWCTMJMC|page=PA374|keywords=irgun%20and%20haganah%20in%20the%201936 riots|text=irgun+and+haganah+in+the+1936+riots|plainurl=yes}}|title=A History of Zionism: From the French Revolution to the Establishment of the State of Israel|access-date=15 October 2015|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|author=Walter Laqueur|year=2009|isbn=978-0-307-53085-1}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hughes|first1=M|year=2009|title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39|url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf|journal=English Historical Review|volume=CXXIV|issue=507|pages=314–354|doi=10.1093/ehr/cep002|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf|archive-date=21 February 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |date=21 February 2016 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |accessdate=17 July 2021 |archivedate=21 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf }}</ref> үрэ дүндэ [[Палестинашууд|Палестинын Арабай]] хүн зоной наһанда хүрэгшэдэй арба гаруй хубинь алагдажа, шархатаһан, түрмэдэ хоригдоһон гү, али сүлэгдэһэн байба.<ref>[[Walid Khalidi|Khalidi, Walid]] (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> Британишууд [[1939 оной Сагаан Ном|1939 оной Сагаан Номоор]] Палестина руу Еврешүүдэй нүүн ерэлгэдэ хизаарлалта табиһан. Дэлхэйн улас оронууд [[Холокост|Холокостһоо]] дүрбэн гарша ерэһэн [[Еврей тэрьедэгшэд|Еврей тэрьедэгшые]] бусаахда Палестинда еврейшүүдые хүргэхэ зорилгоор Алия Бет гэжэ нэрлэгдэдэг нюуса хүдэлөөные зохёон байгуулба.<ref name="aliyot" /> [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайнай]] түгэсхэлдэ Палестинын Еврей хүн зон ниитэ хүн зоной 31% боложо ехэдхэжээ.<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> == Газар зүй ба оршон тойрон байдал == {{Main|Израилиин газар зүй|Израилиин фауна}} {{Israel Geographical Map}} {{multiple image|caption_align=center|total_width=220|image1=Satellite image of Israel in January 2003.jpg|width1=727|height1=1731|image2=Israel at night.jpg|width2=425|height2=934|footer=Үдэр (зүүн) ба һүниин сагай (баруун) Израиль болон хүршэ нютаг дэбисхэрэй [[Хэмэл дахуулай фотосъёмко|хэмэл дахуулай зурагууд]]}} Израилиинь [[Үрэжэлтэй Хэлтэгы һара]]да хабиин [[Левант|Левантда]] байрладаг. Туһа уласиинь [[Газарай дундада тэнгис|Газарай дундада тэнгисэй]] [[Зүүн Газарай дундада тэнгис|зүүн түгэсхэлдэ]], хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан ба Баруун эрье, баруун урда хэһэгтэ Египет ба Газын хэлтэсээр хизаарлагдадаг. Энэнь [[29-р хойто параллель|29°]] ба [[34-р хойто параллель|34° хойто]] үргэригүүд, [[34-р зүүн меридиан|34°]] ба [[36-р зүүн меридиан|36° зүүн]] утаригуудай хоорондо байрладаг. Израилиин сувереннэ газар нютаг ([[1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээн|1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээнэй]] демаркационно хилые харгалзан, 1967 оной [[Зургаан Үдэрэй дайн|Зургаан Үдэрэй дайнай]] үеэр Израилиин эзэлжэ абаһан бүхы нютаг дэбисхэриие эсэ тоособол) 20,770 хабтагай дүрбэлжэн км талмайтай ба хоёр хубинь уһан юм.<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|title=Israel|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=5 January 2017|accessdate=11 July 2021|archivedate=9 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel}}</ref> Гэбэшье Израилиинь маша нариихан (хамагай үргэниинь 100 км, хойноһоо урагша 400 км-тэй сасуулхада) Газарай дундада тэнгисдэхи [[Эдэй засагай онсогой бүһэ|эдэй засагай онсогой бүһэнь]] Израилиин газар нютагһаа хоёр дахин ехэ юм.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203|title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts|first=Gili|last=Cohen|date=9 January 2012|newspaper=Haaretz|accessdate=16 July 2021|archivedate=22 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203}}</ref> [[Зүүн Иерусалим]], [[Голанай үндэрлиг|Голанай үндэрлигые]] оролсуулан Израилиин хуули тогтоомжын дагуу ниитэ талмайнь 22,072 хабтагай дүрбэлжэн км,<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012|title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes|date=11 September 2012|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=13 June 2013}}</ref> ба [[Баруун эрэг|Баруун эрэгэй]] сэрэгэй хиналтатай, зарим хубиин [[Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа|Палестинын мэдэлдэ]] байдаг газар нютагые оролсуулан, Израилиин мэдэлдэ байгаа ниитэ талмайнь 27,799 хабтагай дүрбэлжэн км юм.<ref name="loc-geo">{{cite journal|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html|date=7 May 2009|title=Israel (Geography)|journal=Country Studies|access-date=12 February 2010}}</ref> Жэжэг хэмжээтэйшье Израилиинь урда хэсэгтэ оршохо [[Негев]] сүлһээ эхилээд хуурай газарай үрэжэлтэй [[Изреелиин хүнхэр]], [[Галилеа]], [[Кармель уула|Кармелиин]] хадын шэлэнүүд, хойто зүгтэ [[Голанай үндэрлиг|Голан]] хүрэтэр географиин объекттэй. Газарай дундада тэнгисэй эрье дээрхи [[Израилиин эрье шадарай тала газар|Израилиин эрье шадарай тала газарта]] Израилиин хүн зоной ехэнхинь амидардаг.<ref>{{cite web|url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx|title=The Coastal Plain|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx|archive-date=7 January 2017|url-status=dead|accessdate=16 July 2021|archivedate=7 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx}}</ref> == Хүн зон == {{Main|Израилиин хүн зон|Израилшууд}} [[Файл:Israelpop.svg|мини|Израилиин хүн зоной пирамид]] 2021 оной байдалаар Израилиин хүн зон 9,369,630 оршон байһан ба тэдэнһээ 74,2% нь эрхэтэнэй засагай газар [[Израилиин Еврейшүүд|еврей]] гэжэ регистрировалһан байна.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Израилиин Араб эрхэт|Арабууд]] хүн зоной 20.9%-ие эзэлжэ байһан Араб бэшэ христосой шажантанууд болон шажангүй хүнүүд 4.8%-ие эзэлжэ байна.<ref name="population_stat2019" /> Һүүлэй арбан жэлэй хугасаанда [[Румыни]], [[Тайланд]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]], Африка, Урда Америкын олон тооной сагааша ажалшад Израильда һуурижаһан. Тэдэнэрэй олонхинь Израильда хуули буһаар амидарша байгаа тула бодото тоо баримта тодорхойгүй байна,<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> гэбэшье 166,000-һаа<ref name="population_stat2019" /> 203,000 хүрэтэр гэһэн тоо баримта байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> 2012 оной 6 һара гэхэдэ 60,000 шахуу Африка сагаашад Израильда нэбтэрһэн байна.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилшуудай 92 шахуу хубинь хото һуурин газарта амидардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-һаа]] 2016 ондо ниитэлһэн мэдээсэлээр израилшуудай [[Дундажа наһалалта|дундажа наһалалтые]] 82.5 жэл гэжэ тоосожо, дэлхэйдэ 6-р байрада жагсаба.<ref name="OECD_life_expec" /> Израилиинь [[Еврей хүнүүдэй эхэ орон|еврейшүүдэй эхэ орон]] боложо байгуулагдаһан ба ходо [[еврейн улас]] гэжэ нэрлэгдэдэг. Израиль уласай [[Бусалга тухай Хуули|Бусалга тухай Хуулиар]] бүхэ еврей болон еврей гаралтай хүнүүдтэ [[Израилиин гражданство]] абаха эрхые олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> === Хотоной үндэһэн районууд === {{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|}}{{Largest cities of Israel}} == Засагай газар ба улас түрэ == === Захиргаанай хубаалга === {{Main|Израилиин Дүүргэнүүд}} {{Israel Labelled Map}} Израиль уласынь засаг захиргаанай зургаан [[Израилиин дүүргэнүүд|дүүргэдэ]] (Еврей: מחוזות‎) хубаагдадаг – [[Түб дүүргэ (Израиль)|Түб]], [[Һайфа дүүргэ|Һайфа]], [[Иерусалим дүүргэ|Иерусалим]], [[Хойто дүүргэ (Израиль)|Хойто]], [[Урда дүүргэ (Израиль)|Урда]] ба [[Тель-Авив дүүргэ|Тель-Авив дүүргэнүүд]] мүн [[Баруун эрье|Баруун эрьедэхи]] [[Иудея ба Самари можо]] юм. Бүхэ Иудея ба Самари можо болон Иерусалим, Хойто дүүргын зарим хэһэгые Израилиин нэгэ хэһэг гэжэ олон уласта хүлеэн зүбшөөрдөггүй. Дүүргэнүүдые нафот (Еврей: נפות‎) гэжэ нэрлэһэн 15 дид хэһэгтэ хубаадаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Дүүргэ ! rowspan="2" |Ниислэл ! rowspan="2" |Томоохон хото ! colspan="4" |Хүн зон<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейшүүд !Арабууд !Ниитэ ! class="unsortable" |тэмдэглэл |- ![[Иерусалим Дүүргэ|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |{{percentage|721300|1083300}} | style="text-align:right" |{{percentage|344500|1083300}} | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |{{ref|jerusalemdistrict|a}} |- ![[Хойто Дүүргэ (Израиль)|Хойто]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |{{percentage|603400|1401300}} | style="text-align:right" |{{percentage|752700|1401300}} | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} | |- ![[Һайфа Дүүргэ|Һайфа]] | colspan="2" |[[Һайфа]] | style="text-align:right" |{{percentage|679400|996300}} | style="text-align:right" |{{percentage|255100|996300}} | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} | |- ![[Түб Дүүргэ (Израиль)|Түб]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |{{percentage|1852400|2115800}} | style="text-align:right" |{{percentage|172700|2115800}} | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} | |- ![[Тель-Авив Дүүргэ|Тель-Авив]] | colspan="2" |[[Тель-Авив]] | style="text-align:right" |{{percentage|1289500|1388400}} | style="text-align:right" |{{percentage|20900|1388400}} | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} | |- ![[Урда Дүүргэ (Израиль)|Урда]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |{{percentage|909200|1244200}} | style="text-align:right" |{{percentage|250800|1244200}} | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} | |- ![[Иудея ба Самари Можо|Иудея ба Самари Можо]] |[[Ариэль (хото)|Ариэль]] |[[Модиин-Илит]] | style="text-align:right" |{{percentage|391000|399300}} | style="text-align:right" |{{percentage|600|399300}} | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |{{ref|judeaandsamaria|b}} |} : {{note|jerusalemdistrict|a}} [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимдахи]] 200,000 еврей, 300,000 арабуудые оруулалсаад.<ref name="jerusalem_pop">{{cite web|url=http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf|title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015|publisher=Jerusalem Institute for Israel Studies|access-date=19 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf|archive-date=24 September 2017|url-status=dead|accessdate=11 July 2021|archivedate=24 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf}}</ref> : {{note|judeaandsamaria|b}} Зүбхэн Израилиин эрхэтэд. === Тусхай түхэлэй һуурин === * [[Бүлгэмэй сэлеэн]] * [[Еврейн нютаг]] * [[Кибуц]] * [[Квуца]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг === {{Main|Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг|Баруун эрьеын Израилиин оккупаци}} [[Файл:Map of Israel, neighbours and occupied territories-en.svg|thumb|300px|Баруун эрьеын, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлигые харуулһан Израилиин карта]] {{Israeli occupations navbox}} {{Administration in the Palestine region}} 1967 ондо [[Зургаан Үдэрэй дайн|Зургаан Үдэрэй дайнай]] үрэ дүндэ Израиль Зүүн Иерусалим, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлиг ба Баруун эрьеэ эзэлжэ абаһан. == Эдэй засаг == {{Main|Израилиин Эдэй засаг}} [[Файл:View_of_Diamond_Exchange_Center_from_Azrieli_Center.jpg|слева|мини|[[Рамат-Ган]]дахи [[Алмазай биржын дүүргэ]]]] Израилиинь [[Баруун Ази]], [[Дунда Дурна|Ойрохи Дурнын]] эдэй засаг, ажа үйлэдбэриин хүгжөөлгөөрөө хамагай дэбжэлтэтэ орон гэжэ тоосогдодог.<ref name="Chua 2003 219–220">{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0-385-72186-8|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/219 219–220]|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/219}}</ref><ref>{{Cite book|url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}}|title=Northern and Western Asia|isbn=978-0-8225-2915-6|last1=Bramwell|first1=Martyn|year=2000}}</ref> Израилиин шанартай [[Израилиин ехэ һургуули ба коллежуудай жагсаалта|ехэ һургуулиин болбосорол]], үндэр хүсэл эрмэлзэлтэй, болбосоролтой хүн зониие бүридэлгэнь улас ороной үндэр технологиин хүгжэлтэ эдэй засагай хурдатай хүгжэлгые дэмжэдэг гол хэрэгсэл юм.<ref name="David Adler">{{cite web|url=http://monitor.icef.com/2014/03/ambitious-israeli-students-look-to-top-institutions-abroad/|title=Ambitious Israeli students look to top institutions abroad|publisher=ICEF|date=10 March 2014|access-date=20 January 2015|author=David Adler}}</ref> 2010 ондо [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-да]] ороһон.<ref name="OECD" /><ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/general/listofoecdmembercountries-ratificationoftheconventionontheoecd.htm|title=List of OECD Member countries&nbsp;— Ratification of the Convention on the OECD|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=12 August 2012}}</ref> Израиль улас [[Дэлхэйн Эдэй Засагай Форум|Дэлхэйн Эдэй Засагай Форумһаа]] гаргаһан ''[[Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоон|Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоондо]]'' 16-да,<ref>{{cite report|last=Schwab|first=Klaus|author-link=Klaus Schwab|date=2017|title=The Global Competitiveness Report 2017–2018|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2017-2018/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2017%E2%80%932018.pdf|publisher=World Economic Forum|access-date=17 November 2017}}</ref> [[Дэлхэйн Банк|Дэлхэйн Банкһаа]] [[Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай Индекс|''Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай'' Индексээр]] 54-тэ жагсаһан.<ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/israel|title=Doing Business in Israel|publisher=World Bank Group|access-date=17 November 2017}}</ref> Үндэр ур шадабаритай ажал эрхилдэг хүнүүдэй эзэлхэ хуби хэмжээгээр Израиль дэлхэйдэ 5-р байранда жагсаба.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-human-capital-report-2017/dataexplorer/#economy=ISR|title=Global Human Capital Report 2017|date=13 September 2017|publisher=World Economic Forum|access-date=23 April 2018|accessdate=13 July 2021|archivedate=6 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106091003/http://reports.weforum.org/global-human-capital-report-2017/dataexplorer/#economy=ISR}}</ref> Израилиин эдэй засагай мэдээлэлынь Голанай үндэрлиг, Зүүн Иерусалим, Баруун эрэгдэхи Израилиин һуурингүүдые багтааһан Израилиин эдэй засагай нютаг дэбисхэрые хамардаг. [[Файл:BursaTelAviv-1.jpg|мини|[[Тель-Авивай хүрэнгын биржэ]]. Онсогой байдалай үедэ биржые эдэбхитэй байлгаха үүдэнһээ системэнь газар доорохи бункертэ байрладаг компьютерэй аралжаа хэхэдэ эгээл тохиромжотой.<ref>[http://www.jpost.com/Business/Business-News/Tel-Aviv-Stock-Exchange-inaugurates-trading-in-new-building-374766 Tel Aviv Stock Exchange inaugurates trading in new building], By GLOBES, NIV ELIS, 9 August 2014</ref>]]Байгаалиин баялиг хизаарлагданги байһанша [[Израилиин хүдөө ажахы|хүдөө ажахы]], ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэжэ, Израиль үрэ таряа, үхэрэй мяханһаа бусад хүнэһэнэй үйлэдбэрилгээр уласаа бүрин хангадаг болонхой. 2017 ондо ниитэ 66.76 тэрбум долларай үнэтэй түүхэй эд, сэрэгэй багажа зэбсэг, болбосоруулагдаагүй алмаз, түлишэ, үрэ таряа ба эд хэрэглэгшэдэй бараа зэрэгые Израильруу импортировалагдаһан.<ref name="cia" /> Экспортын үндэһэн шэглэлдэ машина ба багажа зэбсэг, программа хангамжа, зүһэгдэһэн алмаз, хүдөө ажахын продукци, химикатууд, нэхэмэл зүйл ба хубсаһа; 2017 ондо Израилиин экспорт 60.6 тэрбум долларта хүрэһэн байна.<ref name="cia" /> [[Израилиин Банк]] 113 тэрбум долларай гадаада валютын нөөсэтэй.<ref name="cia" /> 1970-д онһоо хойшо Израиль АНУ-һаа [[АНУ–Израилиин сэрэгэй харилсаан|сэрэгэй туһаламжа]] абаша, зээлиин гаранти хэлбэриэр эдэй засагай туһалалсалга абаша ерэһэн ба одоо Израилиин [[Гадаада үрэ|гадаада үриин]] бараг тала хубиие эзэлжэ байна. Израилиинь дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй оронуудай хамагай бага гадаада үритэй ба сэбэр гадаада үриин хэмжээгээр зээлидүүлэгшэ орон ба 2015 ондо 69 тэрбум долларай ашагтай байһан.<ref>{{cite press release|date=20 September 2015|title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015|url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx|publisher=Bank of Israel|access-date=29 January 2017}}</ref> Израилиинь дэлхэй дээр [[Стартап|стартапай]] хэмжээгээр АНУ-ай дараа хоёрдугаарта,<ref>{{cite book|title=Intellectual Capital for Communities: Nations, Regions, and Cities|last=Bounfour|first=Ahmed|author2=Edvinsson, Leif|year=2005|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-7773-8|page=47 (368 pages)}}</ref> NASDAQ-та регистрацитай хампааниудай тоогоор АНУ, Хятадын дараа гурбадугаарта ороһон.<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/richardbehar/2016/05/11/inside-israels-secret-startup-machine/|title=Inside Israel's Secret Startup Machine|magazine=Forbes|date=11 May 2016|access-date=30 October 2016|author=Richard Behar}}</ref> [[Intel]]<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Business/BusinessNews/Article.aspx?id=52876|newspaper=The Jerusalem Post|date=27 February 2007|access-date=20 March 2012|title=Intel to expand Jerusalem R&D|last=Krawitz|first=Avi}}</ref> ба [[Microsoft]]<ref>{{cite web|url=http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership|publisher=Microsoft|access-date=19 March 2012|title=Microsoft Israel R&D center: Leadership|quote=Avi returned to Israel in 1991, and established the first Microsoft R&D Center outside the US&nbsp;...|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313223906/http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership|archive-date=13 March 2012|accessdate=19 July 2021|archivedate=13 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313223906/http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership}}</ref> нар Израильда анханай гадаадын научно-шэнжэлэлгын центрээ бариһан ба [[IBM]], [[Google]], [[Apple]], [[Hewlett-Packard]], [[Cisco Systems]], [[Facebook]] ба [[Motorola]] зэрэг бусад үндэр технологиин олон үндэһэнэй корпорациуд шэнжэлэл, бэлэдхэлгын центрүүдээ Израильда нээһэн юм. 2007 ондо Америкын зөөри оруулагша [[Уоррен Баффет|Уоррен Баффетай]] [[Berkshire Hathaway]] хампааниинь Израилиин [[Iscar]] хампааниие 4 тэрбум доллараар худалдажа абаһан.<ref>{{cite news|title=Berkshire Announces Acquisition|work=[[The New York Times]]|date=6 May 2006|access-date=15 May 2010|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E7DB1F3FF935A35756C0A9609C8B63}}</ref> Израильда ажалай үдэриинь Няма гарагһаа Пүрбэ гараг хүрэтэр (5 үдэрэй [[ажалай долоон хоног]]) гү, али Баасан гарагта (6 үдэрэй ажалай долоон хоног). Баасан гарагые ажалай үдэр, хүн зоной диилэнги хубиие Еврейшүүд эзэлдэг газаруудта [[Шаббат|''Шаббатай'']] үдэрые тэмдэглэхэдээ Баасан гарагиинь "богони үдэр" ба жииртээ үбэлэй 14:00 саг хүрэтэр, зунай 16:00 саг хүрэтэр үргэлжэлдэг. === Транспорт === {{Main|Израилиин Транспорт}} [[Файл:4X-ECC_LLBG_09-05-2014b.jpg|мини|[[Бен-Гурионой нэрэмжэтэ Уласхоорондын Аэропорт|Бен-Гурионой Уласхоорондын Аэропорт]]]] Израилиинь 19,224 км хатуу хушалтатай [[Израилиин Автомашинын зам|зам]],<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_10&CYear=2016|title=Roads, by Length and Area|date=1 September 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 3 сая автомашинатай.<ref name="vehicles">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201627085|title=3.09&nbsp;Million Motor Vehicles in Israel in 2015|date=30 March 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 1000 хүндэ ноогдохо автомашинын тоо 365 байгаань хүгжэнги оронуудай хубида бага юм.<ref name="vehicles" /> Израиль улас хубаарита шэглэлдэ 5,715 автобустай,<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf|title=Bus Services on Scheduled Routes|year=2009|publisher=Israeli Central Bureau of Statistics|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610053142/http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf|archive-date=10 June 2011|url-status=dead}}</ref> ба хэдэ хэдэн транспортын обслуживани эрхилдэг ба хамагай томонь [[Эгед|Эгедиинь]] уласай ехэнхи хэсэгтэ обслуживалдаг. [[Израилиин Түмэр харгын транспорт|Түмэр харгынууд]] 1277 км үргэлжэлдэг ба зүбхэн засагай газарай [[Израилиин түмэр харгы|Израилиин Түмэр Харгы]] хампаани ажаллуулдаг.<ref name="cbs_rails">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_03&CYear=2016|title=Railway Services|date=1 September 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 1990-д оной эхиндэ ба дунда үеһээ эхилһэн Томо инвестициин дараа поездоор жэлдэ ябадаг хүнэй тоо 1990 ондо 2.5 сая байһан, харин 2015 ондо 53 сая боложо; мүн түмэр харгынууд жэлдэ 7.5 сая тонно ашаан зөөбэрилдэг.<ref name="cbs_rails2" /> Израильда Тель-Авивһаа ойро уласхоорондын агаарай транспортын гол түб болохо [[Бен-Гурионой нэрэмжэтэ Уласхоорондын Аэропорт|Бен-Гурионой Аэропорт]], хамагай урда хэсэгэй Эйлат боомто хотые хангадаг [[Рамоной Аэропорт]] зэргэ уласхоорондын хоёр [[Израиль дахи Аэропортын жагсаалта|аэропорт]] хангадаг. Дотоодын хэдэ хэдэн жэжэг ниидэхэ онгосын буудал байдаг.<ref name="Transportation in Israel">{{Cite book|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/transport.html|title=Transportation in Israel|year=2001|publisher=Jewish Virtual Library|access-date=5 February 2010|isbn=978-0-08-043448-3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706184733/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/transport.html|archive-date=6 July 2008}}</ref> Израилиин хамагай томо аэропорт болохо, Бен-Гурион 2015 ондо 15 сая гаруй пассажир хангаба.<ref>{{cite web|url=http://www.iaa.gov.il/en-US/airports/bengurion/Pages/Statistics.aspx|title=Statistics|publisher=Israel Airports Authority|access-date=15 February 2017}}</ref> == Зүүлтэ == <references responsive="" /> == Холбоо == ; Засагай газар * [https://www.gov.il/en Government services and information website] * [http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Pages/default.aspx About Israel] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] * [http://www.pmo.gov.il/English/Pages/default.aspx Албан ёһоной вебсайт] of the [[Prime Minister's Office (Israel)|Israel Prime Minister's Office]] * [http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Албан ёһоной вебсайт] of the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://new.goisrael.com/ GoIsrael.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218064407/https://new.goisrael.com/ |date=2017-02-18 }} by the [[Ministry of Tourism (Israel)|Israel Ministry of Tourism]] ; Юрэнхы мэдээлэл * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/israel Израиль], [[Jewish Virtual Library]] * [https://www.oecd.org/israel/ Израиль], [[OECD]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=IL Key Development Forecasts for Israel] from [[International Futures]] * {{Curlie|Regional/Middle_East/Israel}} *{{GovPubs|Israel}} ; Картууд * {{Wikiatlas}} * {{OSM relation|1473946}} {{1000 үгүүлэл}} {{Ази}} [[Категори:Израиль| ]] [[Категори:1948 ондо Азида байгуулагдаhан]] [[Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]] [[Категори:Азиин уласууд]] [[Категори:Зүүн Газарай дундада тэнгис]] [[Категори:Еврейн уласууд]] [[Категори:1948 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Дунда Дурнын уласууд]] [[Категори:Левант]] [[Категори:Баруун Азиин уласууд]] [[Категори:Палестина (бүһэ нютаг)|*]] [[Категори:Израилиин Нютагдахи улас түрын байгуулганууд]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]] 0a271qauqgiwo77emjixkyq7tvhmeqn 0 4553 74816 70767 2026-08-04T17:22:24Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74816 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ='''Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Улас''' |уугуул_нэрэ= Рэспубліка Беларусь<br />Республика Беларусь |богони_нэрэ = Литва |һүлдын_зураг=Coat of arms of Belarus (official).svg |тугай_зураг=Flag of Belarus.svg |газарай_зураг= Europe-Belarus.svg |түрын_уряа= |түрын_дуулал={{lang-be|Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь}}<br />«Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Уласай дуулал»<center>[[File:My Belarusy vocal.ogg]]</center> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] |албан_ёһоной_хэлэн=[[Белорус хэлэн|Белорус]], [[Ород хэлэн|ород]] |үндэһэ_язгуур =83,7 % — [[Белорусууд|белорус]]<br />8.3 % — [[Ородууд|ород]]<br />3.1 % — [[полягууд|поляк]]<br /> 5,9 % — бусад<ref>2009 оны хүн амын тооллого</ref> |үндэс_язгуур_он =2009 |хуули_тогтоогшо = |дээдэ_танхим = |доодо_танхим = |ниислэл_хото=[[Файл:Coat of arms of Minsk.svg|17px]] [[Минск]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Александр Лукашенко]] |тэргүүнэй_нэрэ2 = Михаил Мясникович |газар_нютаг_км2 = 207 595 |уһанай_эзэлхэ_хуби = |хүн_амай_тоосоо = |хүн_ам_тооцоолсон_он = |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс = |хүн_амын_тооллого =9 504 700 |хүн_ам_тоолсон_он =2016 |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор =93 |хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2 =45,8 |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =142 |ДНБ_ХАЧ =[[Америк доллар|$]]131.201 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Belarus|publisher=International Monetary Fund|accessdate=20 April 2011}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2010 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ = |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$13,909<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ = |ДНБ_нэрлэсэн =$54.713 тэрбум<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2010 |ДНБ_нэрлэсэн_эрэмбэ = |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$5,800<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ = |ХТББИ =27.9<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of family income&nbsp;– Gini index|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=1 September 2009|archivedate=13 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref> |Илтгэлцүүр_он =2005 |Илтгэлцүүр_ангилал =<span style="color:#090;">бага</span> |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{increase}} 0.732<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2010|year=2010|publisher=United Nations|accessdate=5 November 2010}}</ref> |ХХИ_он =2010 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =61 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Беларусиин рубль |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = BYR |интернет_домэйн = [[.бел]] [[.by]] |телефоной_код = +375 |сагай_бүһэ = [[Зүүн Европын саг]] | utc_offset = +2 | зуны_цагийн_бүсийн_нэр = | utc_offset_DST = |зүүлтэ = }} '''Беларусь''' ({{lang-be|Беларусь}}, «Сагаан Ород»; {{lang-ru|Белоруссия}}), албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Улас''' ({{lang-be|Рэспубліка Беларусь}}, {{lang-ru|Республика Беларусь}}) — [[Зүүн Европо]]до оршохо [[далайда гаралгагүй уласууд|далайда гаралгагүй улас]] юм. Хойто болон зүүн талаараа [[Оросой холбоото улас]], урда талаараа [[Украина]], баруун талаараа [[Польшо]], баруун хойто талаараа [[Литва]], [[Латви]] уласуудтай хиллэнэ. Ниислэл [[Минск]]; бусад томохон хотонуудые дуридабал, [[Брэст]], [[Гродна]], [[Гомель]], [[Могилёв]], [[Вицебск]]. Тус уласай газар нютагай 40 хуби ой модоор хушагдаһан<ref> {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf |title= Беларусь: Боломж бололцооны цонх (66-р хуудасны 15-р хүснэгт) |publisher= [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |language= [[англи хэл]]ээр |format=PDF}} </ref> болон [[хүдөө ажахы]], [[ажаүйлэдбэри]]ин һалбаринууд үндэр хүгжэһэн. XX зууниие хүрэтэр [[белорусууд]] өөрһэдын үндэһэнэй үзэл һанаае түлэбшүүлхэ боломжоор бага байһан болоод энэ оршон үеын Беларусь уласай нютаг дэбисхэр [[Полацкын гүнлиг]], [[Литвагай гүнтэ улас]], [[Польшо-Литвагай Нүхэрлэл|Речь Посполита]] зэргэ уласуудай мэдэлдэ хэдэн зуунай турша байһантай холбоотой. 1918-19 ондо богони наһатай [[Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Арад Улас]] бии боложо, тун удалгүй [[Зүблэлтэ Холбоо]]ной бүрилдэхүүндэ [[Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Белорус Улас]] нэрэтэйгээр нэгдэн оробо. Тус уласай мүнөөнэй хилэ 1939 ондо бүрилдэн тогтоһон болон тэрэ үедэ Польшо-Зүблэлтын дайнаар нэгэ хэһэг газар нютагые Польшоһоо һалган абажа, ЗСБН Белорус Уласта нэгэдхэһэн ажа. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үедэ Беларусиин нютаг дэбисхэр [[Нацис Германи]]да эзэлэгдэжэ, хүн зонойнгоо гурбанай нэгые, эдэй засагай нөөсынгөө хахадһаа үлүүе алдаа һэн<ref name="axell">{{cite book | last = Axell | first = Albert | authorlink = | coauthors = | title = Оросын Баатрууд, 1941–45 | publisher = Carroll & Graf Publishers | year= 2002 | location = | pages = [https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247] | url =https://archive.org/details/russiasheroes19400albe| doi = | id = | isbn = 078671011X }}</ref>. Беларусиин парламент өөрын тусгаар байдалаа 1990 оной 7 һарын 27-нда зарлаһан болон СССР задарһанаар 1991 оной 8 һарын 25-нда тусгаар тогтониһон хүлеэн зүбшөөрэгдөө. 1994 онһоо тус уласай юрэнхылэгшээр [[Александр Лукашенко]] ажаллажа байна. Россиин талые баримталһан тэрэниие баруунайхи дарангылагша гэжэ шүүмжэлдэг. 1996 онһоо хойшо Беларусь улас ОХУ-тай [[Ород Беларусиин Холбоо]] гэһэн нэгэдэмэл улас бии болгохо хэлэлсээр хэжэ байгаа. Беларусиин 9.85 сая хүн зоной ехэнхи ниислэл [[Минск]] болон тэрэниие тойроһон можын түбүүдтэ түблэрһэн байдаг<ref>{{cite web|url=http://un.by/en/aboutbelarus/population/ |title=Беларусийн тухай - Хүн ам |accessyear=2009|accessdate=5 сарын 30 |year=2003 |publisher=НҮБ-ын Беларусь дахь салбар }}</ref>. Хүн зоной 80 % шахуу Беларусь үндэһэтэн болоод ород, польшо, украин үндэһэтэнэй үсөөнхи бүлгэмүүд ажаһууна. 1995 ондо ябагдаһан бүхы арад түмэнэй һанал асуулгын үрэ дүндэ тус улс [[Беларусь хэлэн|беларусь]], [[Ород хэлэн|ород]] гэһэн 2 албан ёһоной хэлэтэй болоһон юм. == Засаг захиргаанай хубаари == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !№ зурагта||Можо||<small>Шууданай<br />индекс</small>||class="unsortable"|Байгуулгын<br />огноо||Талмай км²<br />(1.01.2012)||Хүн зон<br />(1.01.2013)||Засаг захиргаанай<br /> түб||class="unsortable"|Туг||class="unsortable"|Газарай зураг |- | 2 | [[Брестын можо]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 декабря]] [[1939]] | align="right" | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align="right" | <span style="display:none">0</span>1 390 364 | [[Брест]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Административное деление Республики Беларусь <br />(при нажатии на изображённую можо осуществляется переход на соответствующую статью) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Минская можо]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брестская можо]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская можо]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродненская можо]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Могилёвская можо]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Витебская можо]] circle 97 79 10 [[Минск]] desc none </imagemap> |- | 7 | [[Витебскын можо]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[1938 он]]ой [[1 һарын 15]] | align="right" | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align="right" | <span style="display:none">0</span>1 208 018 | [[Витебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | 3 | [[Гомелиин можо]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[1938 он]]ой [[1 һарын 15]] | align="right" | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align="right" | <span style="display:none">0</span>1 427 638 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | 4 | [[Гроднын можо]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[1944 он]]ой [[9 һарын 20]] | align="right" | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align="right" | <span style="display:none">00 </span>1 058 415 | [[Гродно]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | 6 | [[Минскын можо]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[1938 он]]ой [[1 һарын 15]] | align="right" | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align="right" | <span style="display:none">0</span>1 401 861 | [[Минск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | 5 | [[Могилёвой можо]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[1938 он]]ой [[1 һарын 15]] | align="right" | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align="right" | <span style="display:none">0</span>1 076 485 | [[Могилёв]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Европо}} [[Категори:Беларусь| ]] [[Категори:Европын уласууд]] 943at4azm63vl0jhwhs08t5yr682h92 0 4635 74837 74597 2026-08-04T17:48:17Z InternetArchiveBot 12366 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74837 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Канада<!--The official state name of Canada is ''Canada''. The term "Dominion of Canada" was frequently used to describe the Canadian state until the [[Patriation]] of the Canadian constitution in 1982. See|Name of Canada--> | image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg | flag_type= [[Канада уласай Туг|Түрын туг]] | alt_flag = A vertical triband design (red, white, red) with a red maple leaf in the center. | image_coat = Royal Coat of arms of Canada.svg | symbol_type= [[Канада уласай Һүлдэ|Түрын һүлдэ]] | alt_coat = At the top there is a rendition of St. Edward's Crown, with the crest of a crowned gold lion standing on a twisted wreath of red and white silk and holding a maple leaf in its right paw underneath. The lion is standing on top of a helm, which is above the escutcheon, ribbon, motto and compartment. There is a supporter of either side of the escutcheon and ribbon; an English lion on the left and a Scottish unicorn on the right. | national_motto = ''[[A mari usque ad mare]]'' ([[Лата хэлэн|Лата]])<br/>"Далайһаа Далай хүрэтэр" | national_anthem = "[[Канадын Түрын Дуулал|O Canada]]"<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]</div> | image_map = CAN orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = A projection of North America with Canada highlighted in green | capital = [[File:Blason_ville_ca_Ottawa_(Ontario).svg|19px]] [[Оттава]] | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city}} | largest_city = [[Торонто]] | official_languages = [[Англи хэлэнэй Канада хубилбари|Англи]] {{*}} [[Франци хэлэнэй Канада хубилбари|Франци]] | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=October 25, 2017 |title=2016 Census of Population—Ethnic Origin, Catalog no. 98-400-X2016187 |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026161129/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=October 26, 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> | ethnic_groups = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = Жагсаалта:| 72.9% [[Европо Канадшууд|Европшууд]] | 17.7% [[Ази Канадшууд|Ази]] | 4.9% [[Канададахи Түрэлхи Америкынхид|Түрэлхи Америкынхид]] | 3.1% [[Хара Канадшууд|Африк]] | 1.3% [[Латин Америкэ Канадшууд|Латин Америкынхид]] | 0.2% Бусад}}<!-- Percentages total over 100% due to multiple responses --> | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name="statcan1">{{Cite web |date=May 8, 2013 |title=2011 National Household Survey |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515212448/http://statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |archive-date=May 15, 2013 |publisher=Statistics Canada}}</ref> | religion = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title = Жагсаалта:|67.2% [[Христосой шажан|Христосой]] |23.9% Шажангүй|3.2% [[Лалын шажан|Лалын]]|1.5% [[Энэдхэгэй шажан|Индуизм]] |1.4% [[Канададахи Сикх шажан|Сикхизм]] |1.1% [[Канададахи Буддын шажан|Буддизм]] |1.0% [[Канададахи Еврейшүүдэй Түүхэ|Иудаизм]] |0.6% Бусад}} | demonym = | government_type = {{nowrap|[[Федерализм|Холбооной]] <br/>[[Парламентын систем|парламентын]] [[Үндэһэн хуулита хаанта засагта улас|үндэһэн </br>хуулита хаанта засаг]]<ref name="DowdingDumont2014">{{Cite book |last1=Dowding |first1=Keith |url=https://books.google.com/books?id=AClHBAAAQBAJ&pg=PT395 |title=The Selection of Ministers around the World |last2=Dumont |first2=Patrick |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |isbn=978-1-317-63444-7 |page=395}}</ref>}} | leader_title1 = [[Канадын Монархи|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Канадын Амбан Захирагша|Амбан Захирагша]]}} | leader_name2 = [[Мэри Саймон]] | leader_title3 = [[Канада Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы Сайд]] | leader_name3 = [[Джастин Трюдо]] | legislature = [[Канадын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Канадын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Канадын Ниитын Танхим|Ниитын Танхим]] | sovereignty_type = [[Канадын Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Канадын Конфедераци|Конфедераци]] | established_date1 = 1867 оной 7 һарын 1 | established_event2 = [[1931 оной Вестминстерэй тогтоол|Вестминстерэй </br>тогтоол]] | established_date2 = 1931 оной 12 һарын 11 | established_event3 = [[Канадын эрхэ сүлөөнэй харти|Эрхэ сүлөөнэй </br>харти]] | established_date3 = 1982 оной 4 һарын 17 | area_km2 = 9,984,670 | area_label = Бүхэлидөө | area_rank = 2 | area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 11.76 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | area_label2 = Ниитэ газарай </br>талмай | area_data2 = 9,093,507 км2 | population_estimate = {{increase neutral}} 38,131,104 <ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=June 17, 2021|title=The Daily — Canada's population estimates, first quarter 2021|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/210617/dq210617c-eng.htm|access-date=August 5, 2021|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> | population_census = 35,151,728<ref>{{Cite web |date=February 8, 2017 |title=Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210133245/https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |archive-date=February 10, 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 8, 2017}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2021 | population_census_year = 2016 | population_estimate_rank = 37 | population_density_km2 = 3.92 | population_density_sq_mi = 10.15<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 185 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.979&nbsp;</br>триллион<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{Cite web |date=April 2021 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 6, 2020 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_rank = 15 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,713<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.883{{nbsp}}</br>триллион}}<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $49,222<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 18 | Gini = 30.3 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |accessdate=August 28, 2021 |archivedate=February 6, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN }}</ref> | HDI = 0.929 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |year=2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en |access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = 16 | currency = [[Канадын доллар]] ($)</br> | currency_code = CAD | utc_offset = −3.5 — −8 | utc_offset_DST = −2.5 — −7 | date_format = {{abbr|жжжж|жэл}}-{{abbr|һһ|һара}}-{{abbr|үү|үдэр}}&nbsp;([[Манай эрин|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref> | drives_on = баруун | calling_code = +1 | cctld = [[.ca]] | royal_anthem = "[[Бурхан хатан хааные авраарай|God Save the Queen]]"<ref>{{Cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |access-date=December 18, 2020 |publisher=Government of Canada |accessdate=August 28, 2021 |archivedate=December 6, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html }}</ref> <div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]</div> |today=}} '''Канада''' ({{lang-en|Canada}}) — [[Хойто Америкэ|Хойто Америкын]] хойто хэһэгэй ехэнхи нютаг дэбисхэрые эзэлэн оршодог. Зүүн талаараа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номгон далай]], хойто талаараа [[Хойто мүльһэн далай]]нуудаар тус тус хүреэлэгдэнэ. Нютаг дэбисхэрээрээ дэлхэйдэ хоёрто ородог<ref name="cia_factbook">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archivedate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html }}</ref>. Канада баруун хойто ба урда талаараа АНУ-тай хилэ залгана. Мүнөөнэй Канадын нютаг дэбисхэртэ олон мянган жэлэй турша олон обог аймагай [[Унаган Америкынхид|унаган эрхэтэд]] амидаржа байгаа. XV зуунай һүүлһээ [[Британи]], [[Франци]]ин аялагша, шэнжэлэгшэнэр Атлантын далайн эрьеэ шудалжа, һүүлдэ һуурижаба. [[Долоон жэлэй дайн]]ай дараа [[1763 он]]до Франци өөрынгөө Хойто Америкэдэхи колонинудаа бараг бүгэдые алдаһан байна. [[1867 он]]до Британиин гурбан колони холбоо үүсхэһэнээр Канада дүрбэн можоһоо тогтоһон холбооной эзэмшэл газар болобо.<ref>{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archivedate = 2007-08-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol }}</ref><ref>{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}</ref><ref>{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink = | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&nbsp;... | archivedate = 2005-03-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 }}</ref> Холбоондо бусад можо, нютаг бага багаар нэмэгдэн орһоноор [[1931 он]]ой Вестминстерэй тогтоолоор Канада Нэгэдэһэн Хаанта Уласһаа автономито байдалаа улам нэмэгдүүлээ. [[1982 он]]до Канадын актаар Британиин парламентһаа хуули зүйн хамааралаа бүрин таһалаа. Канада арбан можо, гурбан хизгаарһаа тогтоһон холбооной улас болоод парламентын засаглалтай арадшалһан, үндэһэн хуулита хаанта улас юм. Түрын тэргүүниинь Хатан хаан [[II Елизавета]]. [[Англи хэлэн|Англи]], [[франци хэлэн|франци]] гэһэн албан ёһоной хоёр хэлэтэй болоод олон үндэһэтэн угсаатан амидардаг. Канада технологиин хубида үндэр хүгжөөһэн, ажаүйлэдбэрижэлһэн орон болоод юрэнхыдөө өөрын байгаалиин баялиг, мүн [[АНУ]]-тай хэдэг худалдаан дээрээ тулгуурилһан [[эдэй засаг]]тай юм. == Нэрын гаралга == [[Изображение:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|мини|слева|[[Жак Картье]]]] ''Канада'' гэһэн нэрэ [[Гэгээн Лаврентиин гол|Гэгээн Лаврентиин]] [[ирокезууд]]ай хэлэнэй «тосхон» гү, али «һуурин» гэһэн удхатай ''каната'' гэһэн үгэһөө гаралтай. 1535 ондо мүнөөнэй [[Квебек хото|Квебек хотын]] бүһэ нютагта амидаржа байһан оршон һуугшад шэнжэлэгшэ [[Жак Картье]]да Стадакона тосхон хүрэхэ замые заахадаа энэ үгые хэрэглэбэ.<ref>{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}</ref> Картьер 'Канада' гэдэг үгые хэрэглэхэдээ зүбхэн тэрэ тосхониие буса Стадаконагай ахалагша Доннаконада харьяалагдаха бүхы нютаг дэбисхэртэ хамаатуулжа хэрэглэбэ. 1545 он гэхэдэ Европын ном, газарай зураг дээрэ энэ бүһэ нютагые Канада гэжэ бэшэжэ эхилхэ болобо.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}</ref> Франциин [[Шэнэ Франци|Канадын]] колони гэжэ Гэгээн Лаврентиин голой уташань оршохо Шэнэ Франциин хэһэг болон [[Ехэ Нуурнууд]]ай хойто эрьеэ хэлэжэ байба. Һүүлдэ энэ газар [[Дээдэ Канада]], [[Доодо Канада]] гэһэн Британиин хоёр колони болон хубаагдаһан болоод 1841 ондо Британиин Канада можо болон нэгдэбэ. 1867 ондо [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахада ''Канада'' гэһэн нэрэ бүхэли уласта хэрэглэгдэхэ болоһон болон ''[[Доминион]]'' гэһэн нэрые тус уласай титул болгон олгобо.<ref>J. E. Hodgetts. 2004. «Dominion». ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: «The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'.»</ref> 1950-яад он хүрэтэр тус уласые ''Канадын Доминион'' гэхэ түгээмэл байгаа. Канада Британиһаа улас түрын автономито байдалаа баталгаажуулжа абаһанаар холбооной засагай газар хуулиин баримта бэшэг, хэрээнүүдтэ ''Канада'' гэһэн нэрые улам бүри ехэ хэрэглэхэ болоһон. 1982 оной [[Канадын акт]]да зүбхэн «Канада» нэрлэжэ байха болоод энэ нэрэнь одоо ганса хуули ёһоной (хоёр хэлэн дээрэхи) нэрэ болоһон. 1982 ондо тус уласай үндэһэнэй баяр Доминионой үдэрые [[Канадын үдэр]] болгон нэрыень хубилгаһанаар энэ нэрые батадхаһан юм. == Түүхэ == === Анханай үндэһэтэн === [[Изображение:Voyageur canoe.jpg|мини|слева|Ангай арһанай худалдаан XIX зуун хүрэтэр Канадын эгээн шухала һалбари байгаа]] [[Унаган америкынхид|Анханай үндэһэтэн]] ба [[инуитууд]]ай уламжалалаар унаган эрхэтэд саг хугасаанай эхин үеһөө хойшо нютагтаа оршон һууһаар ерээ һэн. Археологиин шудалгаһаа үзэхэдэ 26,500 жэлэй урда хойто [[Юкон]]до, 9,500 жэлэй үмэнэ урда [[Онтарио]]до хүн байһаниие баталдаг.<ref>{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf |date=2005-01-05 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf |accessdate=2015-04-20 |archivedate=2005-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf }}</ref><ref>{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}</ref> МЭ 1000 оной оршомдо [[викингүүд]] Л’Анс-о-Медоузда богони хугасаагаар һуурижаха үедэ европынхид түрүүшынхиеэ Америкэдэ хүл табяа. Канадын Атлантын далайн эрьеэ дараань 1497 ондо [[Жон Кабот]] [[Англи]]ин түлөө нээжэ шудалһан бэлэй<ref>{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}</ref> болон 1534 ондо [[Жак Картье]] Франциин түлөө шудалһан.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}</ref> Нэгэ зуунай турша [[баск]]ын халим агнуушад болон загаһашад [[Ньюфаундлэндын ехэ эрье|Ехэ эрье]], Квебекэй [[Тадуссак]]ай хоорондохи бүһэ нютагые уларилай шанартай ашаглажа байгаа.<ref>{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 |accessdate=2015-04-20 |archivedate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014061733/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }}</ref> === Шэнэ Франци === Франциин шэнжэлэгшэ [[Самюель де Шамплен]] 1603 ондо ерэжэ, 1605 ондо [[Шэнэ Шотланд]]иин [[Порт Рояль]] хото, 1608 ондо [[Квебек хото|Квебек хотын]] һууриие тус тус табижа Европын анханай байнгын һуурин газарнуудые байгуулаа. Эдэнь һүүлдэ [[Акади]] ба Канадын ниислэл хотонууд болоһон. Шэнэ Франциин франциинхи колонизаторнууд болохо ''Canadiens'' [[Гэгээн Лаврентиин гол]]ой нугада олоноор һуурижаһан болбол акадишууд мүнөөнэй [[Далайн можонууд]]та нютаглаһан. Энэнэй зэргэсээ Франциин үһэтэй арһанай худалдаашад ба [[Рене-Робер Кавелье де Ла Саль]] мэтэ католик миссионернүүд Ехэ Нуурнууд, [[Гудзон булан]], [[Миссисипи мүрэн|Миссисипиин уһанай хагалбариһаа]] эхилээд [[Луизиана|Шэнэ Франциин Луизиана]] хүрэтэр газар нютагые нээн шудалаа һэн. Үһэтэй арһанай худалдаанда табиха хиналтаһаа боложо [[Франци-Индеецүүдэй дайн]] дэгдэһэн юм. === Британиин захиргаан === [[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франци-Индеецүүдэй дайн|Долоон жэлэй дайнай]] нэгэ хэһэг болохо 1759 ондо Квебек хотодо болоһон Авраамын талын тулалдааниие харуулһан ''«Генерал Вольфын үхэл»'' зураг]] Англишууд 1610 оной оршом [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундлендтэ]] загаһан агнууриин һуурингууд байгуулжа, урда зүгтэ [[арбан гурбан колони]]ие колонизировалжа эхилһэн. 1689—1763 ондо [[Франци-Индеецүүдэй дайн|колони хоорондын дайн]] дүрбэн удаа гараһан. Эхэ газарай [[Шэнэ Шотланд]] 1713 оной Утрехтын хэрээгээр Британиин захиргаанда шэлжэһэн; [[Франци-Индеецүүдэй дайн|Долоон жэлэй дайнай]] дараа [[1763 оной Парисай хэрээ]]гээр Канада болон Шэнэ Франциин ехэнхи хэһэгые [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британида]] табижа үгэбэ. 1763 оной эзэн хаанай тунхаглалаар Шэнэ Франциһаа [[Квебек]] можые таһадан абажа, [[Кейп-Бретон арал|Кейп-Бретон арaлые]] Шэнэ Шотландтай нэгэдхэбэ. Мүн тэрэшэлэн энэ тунхаглалаар [[франкоканадынхид]]ай хэлэн, шажан шүтэлгын эрхые хизгаарлаһан байна. 1769 ондо Сен-Жан арал ({{lang-fr|Ile Saint-Jean}}, мүнөөнэй [[Принц Эдвардын арал]]) тусдаа колони болоһон. Квебектэ хэрэлдээн гарахаһаа һэргылжэ, 1774 ондо «Квебек тухай хуули» гаргажа Квебекэй нютаг дэбисхэрые Ехэ нуурнууд болон [[Огайо|Огайо голой хүнды]] хүрэтэр тэлэжэ, [[франци хэлэн]], [[католик шажан]], Франциин эрхэтэнэй эрхэ зүйе Квебектэ һэргэбэ. Энэ арга хэмжээ Арбан гурбан колониин олон ажаһуугшадай уур хилэн бусалгажа, [[Америкын хубисхал]] гарахада түлхэсэ болоһон юм.<ref>{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}</ref> [[Парисай хэрээ (1783)|1783 оной Парисай хэрээгээр]] Америкын тусгаар тогтонолые хүлеэн зүбшөөржэ, Ехэ нуурнуудһаа урдахи нютаг дэбисхэрые [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]та үгэбэ. 50,000 оршом Ехэ Британиин [[роялизм|лоялистууд]] АНУ-һаа тэрьелжэ Канада руу гараба.<ref name="moore">{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |url= https://archive.org/details/loyalists00chri |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}</ref> [[Далайн можонууд]]тахи лоялистуудай һуурингуудые дахин зохёон байгуулха хүреэндэ [[Нью-Брансуик]]ые Шэнэ Шотландһаа һалгаһан. Квебек можодохи англи хэлэтэ лоялистуудай сэдьхэл һанаае түбшэдхэхын тулада, 1791 оной Үндэһэн хуулиин актаар тус можые франци хэлэтэ [[Доодо Канада]], англи хэлэтэ [[Дээдэ Канада]] гэжэ хубаажа, тус бүридэнь өөрынгөө хуули тогтоохо хуралтай байха эрхые олгобо. === XIX зуун === [[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|right|200px|thumbnail|«Холбооной эсэгэнэр», зурааша Роберт Харрис, Шарлоттаунай хурал ба Квебекэй хуралай нэгэдэл]] Канада (Дээдэ, Доодо) АНУ болон Британиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо дэгдэһэн [[Англи-америкын дайн|1812 оной дайнай]] гол фронт болоһон. Канадые хамгаалһан Британиин Хойто америкынхидай дунда эб нэгэдэлэй мэдэрэмжэ түрүүлбэ. 1815 ондо Британи болон [[Ирланд]]һаа маша олон сагаашад Канада руу субаха болобо. XIX зуунай эхиндэ [[Модо бэлэдхэл|модоной ажахы]] ажа холбогдолоороо ангай арһанай худалдаанһаа дабажа гараһан байгаа. Харюусалгатай засагай газарые хүсэжэ байһан тула 1837 оной буһалгаан дарагдахада хүрэбэ. Даремэй тайланда ({{lang-en|Durham Report}}) харюусалгатай засагай газарые байгуулжа, франкоканадынхидые Британиин соёлдо хамтадхахые зүблэһэн ажа.<ref name="ce_durhamreport">{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}</ref> 1840 оной Холбооной акт Канада можонуудые Канадын нэгэдэһэн можодо нэгэдхэһэн. Англо-, франкоканадынхид францишуудай эрхые һэргээхын түлөө ассемблейда хамтадаа ажаллажа байба. 1849 он гэхэдэ Британиин Хойто Америкын бүхы можын хэмжээндэ харюусалгатай засагай газар байгуулагдаба. 1846 ондо Британи, АНУ хоёр [[Орегоной хэрээ]]дэ гарай үзэг зураһанаар Орегоной хилын маргааниие эцэс болгожо, хилые баруун зүгтэ 49-р үргэригэй утаашань тогтоожо, [[Ванкувер арал|Ванкувер аралай колони]] болон [[Британиин Колумби|Британиин Колумбиин колонидохи]] Британиин колонинуудта зам гаргаһан бэлэй. Канада Рупертын газар болон [[Хойто мүльһэн далай]]н бүһэ нютагые эзэмшэхын тулада баруун зүгтэ хайгуулын субарал экспедици эльгэбэ. Түрэлтын хуби үндэр байһан тула Канадын хүн зон хурдан ехэдхэһэн. Харин Британиһаа ерэжэ байһан сагаашадай тоо [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]] уруу гараха сагаашад, илангаяа [[Шэнэ Англи]] руу нүүжэ байһан франкоканадынхидай тоогоор тэглэгдэжэ байба. [[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|left|250px|Холбоо байгуулагдаһанһаа хойшохи Канадын нютаг дэбисхэрэй хубилалтын харуулһан хүдэлөөнтэй газарай зураг]] Үндэһэн хуулиин хэд хэдэн хуралай дараа, 1867 оной Үндэһэн хуулиин актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канада нэрын доро [[Онтарио]], [[Квебек]], [[Шэнэ Шотланд]], [[Нью-Брансуик]] гэһэн дүрбэн можо бүхы нэгэ Доминион байгуулан Холбооной үндэһэн һууриие табиһан бэлэй.<ref>{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}</ref> Канада Рупертын газар болон Баруун хойто нютагые хиналтадаа абажа, [[Баруун Хойто Нютаг дэбисхэр]]ые байгуулһан болоод тэндэхиин [[Канадын метисүүд|метисүүдэй]] (Métis) гомдол [[Улаан голой бодолго]] гарахада хүргэһэн болоод энэ бодолгын дүндэ 1870 оной долодугаар һарада [[Манитоба]] можые байгуулба. Британиин Колумби ба Ванкувер арал (1866 ондо нэгэдэжэ Ванкувер арал ба Британиин Колумбиин Нэгэдэһэн колонинууд болоһон бэлэй), [[Принц Эдвардын арал]]ай колони 1871, 1873 ондо тус тус Холбоондо нэгэдхэһэн. [[Канадын юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]] [[Джон Александер Макдональд|Джон А. Макдональдын]] ударидаһан [[Канадын Консерватив нам|консерватив нам]] дүнгэжэ бии боложо байһан Канадын үйлэдбэрилэлэй һалбариие хамгаалхын тулада тарифай үндэһэнэй бодолго хэрэгжүүлһэн. Баруунай нээхын тулада засагай газар түби дамнаһан гурбан түмэр замай (эгээн алдартайнь [[Канадын Номгон Далайн түмэр зам]]) барилгын ажалые санхүүжүүлжэ, Доминионой «Газар тухай акт» гарган эрьедтэ тала нютагта һуурижаха боломжые нээжэ үгэһэн болоод энэ нютаг дэбисхэртэ эрхэ мэдэлээ батадхахын тулада [[Канадын эзэн хаанай морито сагдаа|Баруун-Хойто нютаг дэбисхэрэй морито сагдаа]] байгуулба. 1898 ондо Баруун Хойто нютаг дэбисхэртэ гараһан [[Клондайкай алтанай халуурал|Клондайкын алтанай халуурал]] дараа Канадын засагай газар [[Юкон]]ой нютаг дэбисхэрые байгуулһан. [[Канадын Либерал нам|Либерал]] [[Канадын юрэнхы сайд|юрэнхы сайд]] [[Уилфрид Лорье]]гэй ударидалга доро Европын эхэ газарай сагаашад тала нютагта һуурижаһан аад 1905 ондо [[Альберта]], [[Саскачеван]] можонууд байгуулагдаба. === Автономито Канада === [[Изображение:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|мини|слева|1917 ондо Канадын сэрэгүүд [[Вими шэлын тулалдаан]]да илалта байгуулһан юм.]] 1914 ондо Британи дайн зарлахада Канада Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда автоматаар орожо, һайн дурынхидые (волонтёрнүүдые) Урда фронт руу эльгээһэн [[Вими шэлын тулалдаан]]да томохон үүргэ гүйсэдхээ һэн. Канадын консерватив Юрэнхы сайд [[Роберт Борден]] франци хэлэтэ квебекшүүдэй эсэргүүсэлые үлэ хайхаран сэрэгэй албые заабал хааха алба болгоһоноор [[1917 оной сэрэг таталгын хёморол]]ые дэгдээбэ. 1919 ондо Канада Британиһаа тусдаа [[Үндэһэтэнүүдэй лигэ]]дэ оролсууһан болон 1931 ондо [[Вестминстерэй тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтонолые баталгаажуулаа һэн. [[Ехэ уналта]] Канадын бүхы нютагта эдэй засагай хүндэрэл асарба. Энэнэй харюуд [[Альберта]], [[Саскачеван]]дахи [[Хоршоололой Хамтын Нүхэрлэлэй Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-яад ондо Томми Дугласай анха һанаашалһан халамжын уласые анха зүгнөө. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үеэр Британи Германида дайн зарлаһанһаа хойшо гурба хоногой дараа Канада Либерал Юрэнхы сайд [[Уильям Лайон Макензи Кинг]]ын ударидалга доро Германида хараата бусаар дайн зарлаһан. Канадын армиин түрүүшын анги нэгэдхэлнүүд 1939 оной арбанхоёрдугаар һарада Британида ерэсхээһэн юм.<ref name="stacey">{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}</ref> Канадын сэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унаһан 1942 оной Францидахи [[Дииппиин добтолго]], [[Холбоотоной Италиие эзэлхэ ажаллалга]], D-үдэрэй Нормандиин буулга, [[Нормандиин тулалдаан]], 1944 оной [[Шэлдтын тулалдаан]] зэргэдэ шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Нидерландые эзэлэгдэһэнэй дараа дайнай үеэр тус уласай хаанай гэр бүлые орогнуулжа байһанайхинь түлөө [[Нидерланд]] Канадада талархал хүргэһэн болон Нидерландые [[Нацис Германи]]һаа сүлөөлхэдэ манлайлжа, томохон хуби нэмэри оруулһанайхи түлөө талархаһанаа элирхылһэн. Канадын ажаүйлэдбэри Канада, Британи, Хитад, [[Зүблэлтэ Холбоо]]до зорюулан сэрэгэй зорюулалтатай техника, хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ байһан тула эдэй засаг сэсэглэн хүгжөө һэн. Квебектэ [[1944 оной сэрэг таталгын хёморол|сэрэг таталгын хёморол]] дахин дэгдэһэншье гэһэн Канада дэлхэйдэ томдоо орохо зэбсэгтэ хүсэнтэйгээр дайниие дүүргэгдэһэн.<ref name="stacey"/> 1945 ондо дайнай үеэр Канада [[Нэгэдэһэн Үндэһэнэй Байгуулга]]да оруулсаһан анханай уласуудай нэгэ болоһон. 1949 ондо [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоондо нэгэдээ. Дайнай дараа Канада сэсэглэн хүгжэжэ, эдэй засаг үргэжэжэ тэлэһэнээр [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараахи түрэлтын орьёл үе|хүүгэд олоноор түрэжэ]], дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн Европын уласуудһаа сагаашадай татаха болобо.<ref>{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}</ref> === Мүнөө үе === [[Лестер Пирсон]], [[Пьер Трудо]] хоёрой дараалан гаража ерэһэн [[Канадын либерал нам|Либерал]] засагай газарнуудай ударидалга доро Канадын шэнэ онсолиг сарай бүрилдэн бии болобо. Канада мүнөөнэй [[Канадын далбаа|агша модоной набшата далбаагаа]] 1965 ондо баталһан. Үлүү хатуу байра һууритай франци хэлэтэ Квебекэй харюуда холбооной засагай газар [[1969 оной Канадын албан ёһоной хэлэнүүд тухай акт]]аар албан ёһоной хоёр хэлэтэй болобо. 1967, 1976 ондо илгабарилан гадуурхаха үзэлгүй [[Канададахи сагаашалал|сагаашалалай хуулинууд]] баталжа, 1971 ондо олон соёлһоо бүридэһэн улас болохо бодолго ябуулжа эхилһэнээр; Европо буса сагаашадай дабалгаа тус уласай нюур сарайе хубилаа һэн. [[Медикэр (Канада)|Ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгэ]], [[Канадын тэдхэбэриин түлэблэлгэ]], [[Канадын оюутанай зээл]], [[Канадын хүрэнгэ оруулалга|Гадаадын хүрэнгэ оруулалгые хинаха алба]], [[Үндэһэнэй эршэм хүсэнэй хүтэлбэри]] зэргэ социал-демократ хүтэлбэринүүд 1960-1970-аад ондо бии болоһон болобошье можын засагай газарнууд, илангаяа Квебек, Альбертагай засагай газарнууд эдэнэй олонхиие өөрһэдын харьяалха асуудалда хамааралсалгаһаа оролсоһон ябадал гэжэ үзэжэ эсэргүүсэһэн байна. Эсэстэнь Юрэнхы сайд Трудогоор ударидуулһан үндэһэн хуулиин хуралнууд боложо, эдэнэй үрэ дүндэ үндэһэн хууляа Британиһаа тусгаарлан 1982 оной Үндэһэн хуулиин актда хуби хүнэй эрхэ дээрэ тулгуурилһан [[Канадын эрхэ сүлөөнэй харти]]ие гаргаһан ажа һэн. Канадашууд ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгын тогтолсоогоороо, тэрэшэлэн олон соёл, хүнэй эрхэдэ уялгатай байдагаараа бахархадаг.<ref name="bickerton">{{cite book |author=Bickerton, James & Gagnon, Alain-G & Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}</ref> Квебек 1960-аад оной [[Аргаахан хубисхал]]ай ябасада ниигэм, эдэй засагай маша ехэ хубилалтада ороһон. [[Жан Лесаж]]ай ударидаһан [[Квебекэй үндэһэнэй үзэл]]тэнүүд автономи эрхые үргэжүүлхэ шахалта үзүүлжэ эхилһэн.<ref name = "QR">{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archivedate= 2008-02-02 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm }}</ref> Радикал үзэлтэй [[Квебекэй сүлөөлхэ фронт]] 1970 ондо Квебекэй бэе даанги байдалые шаардажа бүмбэгэ дэлбэлжэ, хүн хулгайлһанаар [[арбадугаар һарын химарал]]ые дэгдээһэн. Үлүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ын [[Квебекэй нам]] (''Parti québécois'') 1976 ондо түрын эрхэдэ гаража, 1980 ондо Квебекэй [[бүрин эрхэтэ улас|бүрин эрхэтэ байдалай]] талаар бүхы ниитын һанал хураалта ябуулһан болобошье амжалта олоогүй юм. [[Брайан Малруни]]ин [[Канадын дэбжэлтэтэ консерватив нам|дэбжэлтэтэ консерватив намай]] засагай газар 1989 ондо [[Мич нуурай зүбшэлсэл]]өөр Квебекые "онсолиг ниигэм" гэһэн үндэһэн хуулида хүлеэн зүбшөөрхые оролдоһон болобошье амжалтагүй болоо һэн. Үндэһэн хуулиин маргаанаар дэгдэһэн бүһын хурсадамал байдал бүһын шэнэхэн намууд болохо [[Люсиан Бушар]]аар ударидуулһан [[Квебекэй блок]] (''Bloc québécois'') болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр ударидуулһан [[Канадын Шэнэшлэлэй нам]]да Дэбжэлтэтэ консерватившуудые 1993 оной холбооной һунгууляар табадугаар байра руу ухарааха боломжо үгөө. 1995 ондо ябагдаһан [[1995 оной Квебекэй бүхы ниитын һанал асуулга|Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаанай бүхы ниитын һанал асуулга]] 50,6 : 49,4 гү, али маша үсөөхэн хубяар татгалзаһан дүн гараа.<ref name="dickinson">{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |url= https://archive.org/details/shorthistoryofqu0000dick_z9p8 |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}</ref> 1997 ондо Канадын Дээдэ Шүүхэ али нэгэ можо дангаараа тусгаарлахые үндэһэн хуулида ниисэхэгүй гэһэн шиидбэри гаргаһан болоод Жан Шретианай Либерал засагай газар хэлэлсэн тохирһон тусгаарлалтын нүхэсэлые зааһан "[[Тодорхой байдалай акт]]" гаргаба.<ref name="dickinson" /> Шэнэшлэлэй нам [[Канадын эбсэл]] болон үргэжэжэ, Дэбжэлтэтэ консерватившуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив нам]]ые 2003 ондо байгуулаа. 2006 оной холбооной һунгууляар Консерватившууд [[Стивен Харпер]]ай ударидалга доро үсөөнхиин засагай газар байгуулхаар һуудалтай һунгагдаһан. Тэрэ жэлэйнгээ һүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Квебекшүүд үндэһэтэн гэһэн хүлеэн зүбшөөрхээр [[Квебекшүүд үндэһэтэнэй һанал|бэлэгдэлэй һаналые]] баталаа һэн.<ref>{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 }}</ref> [[File:Oui1995referendum.jpg|thumb|1995 оной Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаагай бүхы ниитын һанал асуулга]] Засагай газарай агентлигууд олон жэлэй турша хайхархагүй, зүй бусаар харисажа байһанай уламһаа унаган [[Индеецүүд|Анханай Үндэһэтэнүүд]] 1960-аад ондо холбооной шүүхэдэ [[Унаган эрхэтэдэй газарай нэхэмжэлэл|газар нэхэмжэлжэ]] үргэдэл гаргахада хүргэһэн болоод уламаар түүхэн хэрээнэй эрхүүдээ хүлеэн зүбшөөрүүлхээр холбооной болон можын засагай газарнуудтай хэлэлсээ хэжэ эхилээ. 1990-ээд ондо хэлэлсээнэй удаан ябасада дурагүйсэһэн дурагүйсэлһээ боложо хүсэн хэрэглэһэн мүргэлдөөнүүд гараһан. Тухайлбал [[Окагиин химарал]], [[Иппервошиин химарал]], [[Густафсен нуурай эсэргүүсэл]] гараһан. Гэхыдээ 1999 онд Канада [[Нунавут]]ые байгуулжа [[инуитууд]]ай автономито эрхые хүлеэн зүбшөөрһэн болон [[Британиин Коламби]]дахи [[Нисга'агай эсэсэй хэлэлсээр|Нисга'агай нэхэмжэлэлые]] шиидбэрилбэ. 2008 ондо Канадын засагай газар унаган эрхэтэдые соёлой хубида уусхахын тулада дотуур байртай һургуулинууд байгуулһанайнгаа түлөө албан ёһоор уушалал гуйһан. == Засагай газар ба улас түрэ == [[File:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|alt=A building with a central clocktower rising from a block|Канадын [[Оттава]] ниислэл хотодохи Парламентын гүбээ]] Канада [[үндэһэн хуулита хаанта засаг]]тай болон Канадын Хатан хаан [[II Елизавета]] түрын тэргүүн болон [[Канадын Юрэнхы сайд]] засагай газарай тэргүүн юм.<ref>{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archivedate=2008-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm }}</ref><ref>{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archivedate=2007-12-11 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp }}</ref> Тус улас парламентын засаглалтай холбооной тогтолсоо, арадшалалай хүсэтэй уламжалал бүхы парламентын арадшалһан улас юм. Гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэл албан ёһоор, үндэһэн хуулиин ёһoop хатан хаанда хамаардаг.<ref name="DJC">{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2012-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html}}<br />{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2006-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}</ref> Гэхыдээ үндэһэн хуулиин концепциин ёһoop хатан хаан ба тэрэнэй томилһон түлөөлэгшэ болохо Канадын Амбан захирагша ехэ түлэб ёһололой шэнжэтэй, улас түрын буса үүргэ гүйсэдхэдэг болон гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлхэ эрхэ Канадын засагай газарай танхимда байдаг.<ref name="CSPS">{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&source=web&ots=IXqQnZ7Hg8&sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}<br />{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2016-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html}}</ref> Засагай газар һунгууляар гаража ерэдэг [[Канадын Ниитын Танхим]]ай урда харюусалга хүлеэдэг сайднарһаа бүридэдэг болон Юрэнхы сайд засагай газарые тэргүүлдэг. Юрэнхы сайд голдуу Ниитын Танхимай этигэлые хүлеэһэн намай дарга байдаг. Тиимэһээ Засагай газарые гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые эдибхэтэй хэрэгжүүлэгшэ байгуулга гэжэ үзэдэг.<ref>{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|url=https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = [https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh/page/25 25]|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|accessdate= 2015-05-04|archivedate= 2014-09-15|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474}}<br />{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}</ref><ref name="DJC"/> Харюусалгатай засагай газарай заршамуудһаа гаража ерэһэн энэ зохисуулалта<ref>{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these "ministers", and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}<br />{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792}}<br />{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2008-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown}}</ref><ref name="CSPS" /> засагай газарай тогтоборитой байдалые хангажа, Засагай газарай танхимай бусад гэшүүд, сенаторнар, холбооной шүүхын шүүгшэд, хатан хаанай корпорацинууд, засагай газарай агентлигуудай тэргүүнүүд, холбооной болон можын түлөөлэгшэдые томилхоор һунгадаг Юрэнхы сайдай албые тус тогтолсооной эгээн хүсэтэй байгуулгануудай нэгэ болгодог.<ref>{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |accessdate=2015-05-04 |archivedate=2008-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown }}</ref> Гэхыдээ хатан хаан ба Амбан захирагша үндэһэн хуулиин химарал гараһан онсогой нүхэсэлдэ онсо эрхээ хэрэгжүүлхэ эрхэтэй юм.<ref name="Forsey">{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that "minister" means "servant," and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}<br />{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|accessdate=2015-05-04}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}<br />{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2007-12-11|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp}}<br />{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|url=https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = [https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh/page/16 16]-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}<br />[http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102014353/http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |date=2008-11-02 }}</ref> [[File:Cansenate.jpg|thumb|Сенат танхимай хуралдаанай танхим]] Хоёрдохи олон һуудал абаһан намай дарга һөөргэ хүсэнэй ударидагша болодог болон засагай газарые хинажа байдаг парламентын сэсэ буляалдаанай тогтолсоодо нэгэ гол үүргэ гүйсэдхэдэг. 2007 оной юһэдүгээр һарын 27-һоо хойшо [[Микаэль Жан]] Канадын Амбан захирагшын алба, 2006 оной хоёрдугаар һарын 6-һаа хойшо [[Канадын Консерватив нам]]ай дарга [[Стивен Харпер]] Юрэнхы сайдай алба хашажа байгаа бол, 2006 оной арбанхоёрдугаар һарын 2-һоо хойшо [[Канадын Либерал нам]]ай дарга [[Стефан Дион]] һөөргэ хүсэнэй ударидагшын үүргэ гүйсэдхэжэ байна. [[Канадын парламент|Холбооной парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагшаар түлөөлүүлһэн) болон хоёр танхимһаа бүридэдэг. Ниитын танхим һунгууляар бүрилдэдэг бол [[Канадын Сенат]]ай гэшүүд томилогдодог юм.<ref>{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2006-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}</ref> Ниитын танхимай гэшүүн бүри һунгуулиин тойрргуудһаа энгын олонхиин һаналаар һунгагдадаг. Юрэнхы һунгуули тогтоһон хугасаанай дагуу дүрбэн жэл тутамда нэгэ удаа болодог гү, али Ниитын танхимай Засагай газарта этигэл үзүүлхэ үгы, гү талаархи һанал хураалтаар Засагай газар этигэл хүлеээгүй тохёолдолдо (ганса үсөөнхиин засагай газар байгуулагдаһан үедэл боломжотой) ээлжэтэ буса һунгуули зарлажа болоно. Һуудалыень бүһэ бүһээр хубаарилһан Сенатай гэшүүдые Юрэнхы сайд һунгажа, Амбан захирагша албан ёһоор томилдог ба тэдэ 75 наһа хүрэтэрээ энэ албые хашадаг. 2006 оной һунгуулиһаа хойшо холбооной парламентда табан нам түлөөлэлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив нам]] (эрхэ баригша нам), [[Канадын Либерал нам]] (албан ёһоной һүргэ хүсэн), [[Шэнэ Арадшалһан нам]] (ШАН), ''[[Блок Квебекуа]]'', [[Канадын Ногоон нам]]. Парламентда һуудал абажа байһан бүхы улас түрын намуудай жагсаалта нэлээд ута болоно. Канадын холбооной бүтэсын дамжан үндэһэн хууляар засагай газарай харюусалгые холбооной засагай газар ба арбан можодо хубаарилһан. Эдэ можын нэгэ танхимта хуули тогтоохо байгуулгануудынь холбооной Ниитын танхимтай адли парламентын хэлбэреэр үйлэ ажаллалга ябуулдаг. Канадын гурбан нютаг дэбисхэр мүн хуули тогтоохо байгуулгатай болобошье үндэһэн хуулиин харюусалга можынхиһаа бага болоод бүтэсын хубида зарим талаар өөр (жэшээлбэл Нунавутын хуули тогтоохо хуралда улас түрын намууд байхагүй болон зүбшэлсэлэй үндэһэн дээрэ ажалладаг). == Засаг захиргаанай хубаари == Канада арбан можо, гурбан нютаг дэбисхэрһээ бүридхэһэн холбооной улас болон эдэ бүһэшэлжэ болодог. Баруун Канадын [[Британиин Колумби]] болон [[Канадын тала|тала нютагай гурбан можоһоо]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүридэнэ. [[Түб Канада]] [[Квебек]], [[Онтарио]] можонуудһаа бүридэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүһэ]] далайн эрьеын гурбан можо ([[Нью-Брансвик]], [[Принц Эдвардын арал]], [[Шэнэ Шотланд]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]һоо бүридэнэ. [[Зүүн Канада]] гэжэ Түб Канада, Канадын Атлантын Далайн Бүһые хамтадань хэлэдэг. Гурбан нютаг дэбисхэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойто нютаг дэбисхэр]], [[Нунавут]]) Хойто Канадые бүридүүлдэг. Можонууд нютаг дэбисхэрһээ үлүү ехэ өөртөө засаха эрхтэй. Можо, нютаг дэбисхэр бүри өөрын бэлэг тэмдэгтэй. Можонууд Канадын ниигэмэй ехэнхи хүтэлбэриие (тухайлбал элүүр мэндэ, болбосорол, халамжа) харюусадаг болон хамтадаа холбооной засагай газарһаа ехэ оролго суглуулдаг дэлхэйдэ бараг ганса бүтэсэ юм. Холбооной засагай газар зарсуулха эрхэ мэдэлээ ашаглан Канадын элүүр мэндэ тухай акт зэргэ үндэһэнэй бодолгые можонуудта хэрэгжүүлжэ болоно. Можонууд эдэ хамрагдахагүй байхаар шиидэжэ болохо болобошье практикада иигэхэ хобор байдаг. Баян, ядуу можонуудай хоорондо үйлэшэлгэ, татабариин харисангы жэгдэ стандартые хангахын тулада холбооной засагай газар тэгшэ байдалые хангаха мүнгэ олгодог. Бүхы можонууд дан танхимта парламенттай болон Канадын Юрэнхы сайдай нэгэн адли һунгагдаһан Юрэнхы сайдаар ударидуулһан, һунгууляар гаража ерэдэг хуули тогтоохо байгуулгатай. Можо бүридэ Хатан хааные түлөөлхэ Канадын Амбан Захирагшатай адли Дэд Захирагша һуудаг. Дэд Захирагша Канадын Юрэнхы Сайдай зүблэһэнөөр томилогдодог болобошье һүүлшын жэлнүүдтэ можын засагай газарнуудтай зүбшэлдэжэ байжа энэ албанда томилхонь улам ехэдхэжэ байна. <center> {| class="wikitable" |- ! colspan="2" | Канадын засаг захиргаанай хубаари |- align=center | colspan="2" | [[Файл:Map Canada political ru.png|700px|безрамки]] |-align="left" | style="margin:auto;" style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''Можонууд ⁽¹⁾'''</div> ---- #  [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британиин Колумби]] #  [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] #  [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] #  [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] #  [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио (можо)|Онтарио]] #  [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] #  [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] #  [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Принц Эдвардын арал]] #  [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Шэнэ Шотланд]] #  [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''Нютаг дэбисхэрнүүд ⁽¹⁾'''</div> ---- #  [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон]] #  [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Баруун Хойто нютаг дэбисхэр]] #  [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] |-align="left" | colspan="2" | ''<small>⁽¹⁾зүүн зүгһөө баруун зүг руу</small>'' |} </center> == Зурагай сомог == <gallery> Cntower2.jpg|Торонто, Канадын хамагай томо хото TeslinRiverYukon.jpg|Тэслин гол, Юкон Canada-Hirsche.JPG|Буга </gallery> == Холбооһон == {{commonscat|Canada}} == Зүүлтэ == {{Reflist}} {{G8}} {{Америк}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Канада| ]] [[Категори:Хойто Америкэ]] [[Категори:Британиин хамтын нүхэрлэл]] 36v91fuejr0i1rapcnyu17re4vn5zpx 0 5266 74833 74691 2026-08-04T17:43:51Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74833 wikitext text/x-wiki {{Дайн |conflict= Дэлхэйн хоёрдугаар дайн |partof= |image= [[Файл:WW2Montage.PNG|300px]] |caption= Дээрээһээ сагай зүүнэй эрьелтээр: Холбоотоны сэрэгүүд сүлд; Япон сэрэгүүд Хитадай эргэниие амидарань булжа байна; Зүблэлтын армиин добтолгоо; Японой нисэхэ онгос тээбэрлэгшэ дээрэһээ онгос хөөрэхэ гэжэ байна; Зүблэлтын сэрэгүүд Берлинда байлдажа байна; Германиин шумбагша онгосууд добтолжо байна. |date= 1939 оной 9 һарын 1 – 1945 оной 9 һарын 2 |place= [[Европо]], [[Номгон далай]], [[Зүүн урда Ази]], [[Ойрохи Дурна]], [[Газарай дундада тэнгис]], [[Африка]] |casus= |territory= |result= [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай холбоотонууд|Холбоотонуудай]] илалта. [[Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Байгууллага]] байгуулагдаһан. [[АНУ]] ба [[ЗСБНХУ]] хоёр гүрэн маш хүчирхэгжсэн. Холбоотонуудой колониудын тусгаар тогтнол. Европын уласууд АНУ, ЗСБНХУ-ын холбоотонууд болж хоёр хэсэгт хубаагдажа, [[Хүйтэн дайн]]ай эхилэл табигдаһан. Герман хоёр хэһэгтэ хубаагдаһан. |combatant1=[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Ехэ Британи]]<br /> [[Файл:Flag of France.svg|22x20px]] [[Франци]]<br /> {{*}} [[Файл:Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg|22x20px]] [[Сүлөөтэ Франци]] (1940-1944)<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]<br />[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]]<br />[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|Хитад]]<br />[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай холбоотонууд|''бусад'']] |combatant2=[[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Германи]]<br />[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Итали]]<br />[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон]]<br />[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай тэнхлэгын хүшэныхэн|''бусад'']] |commander1 =[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Уинстонн Черчилль]]<br /> [[Файл:Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg|22x20px]] [[Шарль де Голль]]<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Иосиф Сталин]]<br />[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Франклин Рузвельт]]<br />[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Чан Кайши]]<br />[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай холбоотонуудай ударидагшад|''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Адольф Һитлер]]<br />[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Бенито Муссолини]]<br />[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Тоожоо Хидэки]]<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэнхлэгийн хүчнийхний удирдагчид|''бусад'']] |casualties1= '''Сэрэгэй хохирол''':<br />үхсэн 14,000,000 гаруй<br />'''Энгын иргэд''':<br />үхсэн 36,000,000 гаруй<br />'''Ниитэ хохирол''':<br />50,000,000 гаруй<br /> |casualties2= '''Сэрэгэй хохирол''':<br />үхсэн 8,000,000 гаруй<br />'''Энгын иргэд''':<br />үхсэн 4,000,000 гаруй<br />'''Ниитэ хохирол'''<br />үхсэн 12,000,000 гаруй<br /> }} '''Дэлхэйн хоёрдугаар дайн'''<ref>Official military histories in Commonwealth nations refer to the conflict as the Second World War, while the United States' official histories refer to the conflict as World War II. English translations of the official histories of other nations tend to resolve into English as Second World War also, for example ''Zweiter Weltkrieg'' in German. See [[C.P. Stacey]] ''Official History of the Canadian Army in the Second World War'', for example. «Official» usage of these terms is giving way to popular usage and the two terms are becoming interchangeable even in formal military history.</ref> — 1939—1945 он хороондо үргэлжэлһэн дэлхэйдэхи эгээн ехэ буруушаал байһан болоод хүн түрэлхитэнэй түүхэдэхи хамагай аймшагтай [[дайн]] байһан бэлэй<ref>Hartmann, Frederick H. ''The relations of nations'', pg. 312</ref>. Дэлхэйн 2-дугаар дайн эгээн аюултай, ехэнхи хоротой түүхын конфликт: ойролсоогоор 78 сая хүн үхэбэ, 67 % ниигэмэй алдалгууд байгаа. Шахуу удалгүй дэлхэйн агуу хүсэнүүдые хуримталуулһан энэ дайнда улас оронууд 2 хэһэгтэ хубаагдаһан [[Холбоотонууд]] болон [[Тэнхэлигэйхин]] байгаа. Энэ дайнда 61 улас орон, дэлхэйн хүн амай 80 % шахам оролсожо, 110 сая үлүү хүн сэрэгэй албанда татагдаһан байгаа. Ниитэ 60-һаа үлүү сая хүн ами үрэгдэһэнэй ехэнхи энгын ерэгэд байһан ба ниитэ хүн зоной 2,5 % байгаа<ref>[[Jim Dunnigan|Dunnigan, James]]. Dirty Little Secrets of World War II: Military Information No One Told You About the Greatest, Most Terrible War in History, William Morrow & Company, 1994. ISBN 0-688-12235-3</ref>.Энэ дайниинь 1939 оной 9 һарын 1-ндэ [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР-һээ]] дэмжэгдэһэн [[Гурбадугаар Райх|Нацис Германи]] [[Польшо]] руу добтолһоноор эхилһэн юм. Германиин дайн зарлаһаниие элидхэхэ дараагай үйлэдэл [[Франци]] болон [[Ехэ Британи]], тэрэнэй холбоотон уласууд руу добтолһон ябадал байба. Энэ бүхэнэй шалтагаан [[Европо]]до агуу томо улас байгуулаха байһан ба 1939 оной һүүлһөө 1941 оной эхин үе хүрэтэр хэһэн дайн тулаандаа [[Европо|Европын]] ехэнхи нютагые эзэлжэ шадаада байһан юм. Хэды тиимэ болобошье [[Ехэ Британи]] болон тэрэнэй холбоотон уласууд Тэнхэлигэйидтэй тэмсэхэ гол хүсэн боложо [[Урда Африка]]да хүсэнтэй тулаан хэһээр байба. 1941 оной 6 һарада Европын Тэнхэлигэй уласууд [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР]] руу добтолһоноор, дайнда шухала үүргые гүйсэдхэһэн гэжэ хэлэжэ болохо [[Зүблэлтэ Холбоо]]ниие татан оруулһан хэрэг байһан юм. 1941 оной 12 һарада [[Япон]] улас [[Номгон Далай]]да оршохо [[АНУ]] болон [[Европо|Европын]] харьяан руу дайраһанаар, хурдан хугасаанда тэрэ хэһэгэй газар нютагые ехээр эзэлжэ шадаһан байна. Тэнхэлигэйхидэй газар нютаг эзэлжэ урагшалха байдал 1942 ондо, [[Япон]] уласай удаа дараа хүлеэһэн далай дээрэхэ тулаан, Европын Тэнхэлигэй уласуудай Урда Африкада хүлеэһэн илагдалһаа болон [[Волгоград|Сталинград]] дахи тулаанһаа боложо зогсоһон юм. 1943 ондо [[Германи]] уласай Зүүн [[Европо]]до хүлеэһэн илагдал, Холбоотонуудай Фашист [[Итали]] руу добтолһон добтолгоо болон [[АНУ]]-ай [[Номгон Далай]]да байгуулаһан илалтаһаа боложо Тэнхэлигэй уласууд һанаашалга алдажа, бүхэ фронт татаха һанаашалга барижа эхилһэн юм. 1944 ондо Зүблэлтэ Холбоон, Германи болон тэрэнэй холбоотон уласуудта алдаһан газар нютагаа эргүүлэн абашье байхад Баруун Холбоотонууд [[Франци]] уласые сүлөөлжэ байба. [[Европо]]до энэ дайниинь [[Берлин]]ые [[ЗХУ]]-ай мүн [[Польш]] уласай сэрэгүүд эзэлжэ абаһанаар [[Германи]] уласай болзолгүй буужа үгэһэнөөр 1945 оной 5 һарын 9-ндэ дууһаһан юм. Харин [[Ази]]да [[Япон]] улас [[АНУ]]-ай добтолгооноор Уһан флот алдаһанай дараа 1945 оной 8 һарын 15-нда буужа үгэхэ һаналые хүлеэн зүбшөөрһэнөөр, дайн дууһаһан байна. == Дайнай үмэнэхи байдал == [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да илагдаһан [[Германиин эзэнтэ гүрэн]] Версалиин хэрээндэ гарай үзэг зураһан байба<ref>{{cite book |last=Hakim |first=Joy |title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz |url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki |publisher=Oxford University Press |date=1995 |location=New York |isbn=0-19-509514-6}}</ref>. Энэ хэрээгээр Германиинь нилээд хэмжээнэй газар нютагаа алдажа, ехэхэн хэмжээнэй түлбэри түлэһэн ба дээрэнь хизаарлагдамал [[арми]]тай байха үүргэ хүлээһэн байна. 1917 ондо Ородто гараһан хубисхалаар [[Зүблэлтэ Холбоо]] бии боложо, удалгүй [[Иосиф Сталин|Сталинай]] аймшагтай ударидалгада оробо. [[Итали]]да, [[Бенито Муссолини]] түрын эрхэндэ гараһан ба «Шэнэ Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулна» гэжэ тунхаглаба<ref>Shaw, Anthony. ''World War II Day by Day'', pg. 35</ref>. [[Хитад]]та [[Гоминьданиин нам]] [[Хитадай Коммунист нам]]тай нэгэдэн тус уласта ноёрхожо байһан жаахан сэрэгэй эрхэтнүүдтэй байлдажа байһан болобошье, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтажа эхилжээ. 1931 онһоо [[Япон эзэнтэ гүрэн]]эй милитаристууд иргэнэй дайнда нэрбэгдэһэн Хитадта хяналтаа тогтоожо эхилбэ<ref>Myers, Ramon; Peattie, Mark. ''The Japanese Colonial Empire, 1895—1945'', pg. 458</ref>. [[Файл:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|left|Германиин ябаган сэрэгүүд, 1935]] [[Адольф Хитлер|Адольф Һитлер]] 1933 ондо Германиин түрын эрхэдэ гаража Германиин уласые зэбсэглэжэ эхилһэн байна<ref>Wouk, Herman. ''The Winds of War'', pg. 72</ref>. [[Франци]], [[Ехэ Британи]], [[Итали]] зэргэ уласууд Германиин энэхүү үйлдэлдэ ехэхэн түгшэһэн ба 1935 ондо Франци-Италиин Германида эсэргүү холбоотон болохо хэлэлсээр байгуулагдаһан байна. Уг хэлэлсээрээр Италиинь [[Этиопи]]да хяналтаа тогтоохо эрхэтэй боложоо<ref>Brody, J. Kenneth. ''The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935—1936'', pg. 4</ref>. Энэ үедэ Германи [[Версалиин хэрээ]]нһээ татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Германида эсэргүү Ехэ Британи, Франци, Итали хамтран [[Стрезагай хэрээ]]е байгуулаба. [[ЗХУ]] ба Франциин хамтарһан хэрээе баһа энэ үедэ байгуулһан байна. Энэ үедэ [[Үндэһэтэнүүдэй Лига]] тодорхой үүргэ гүйсэтгэжэ шадаагүй байна<ref>Record, Jeffery. ''Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s'', pg. 50</ref><ref>Mandelbaum, Michael. ''The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries'', pg. 96</ref>. 1935 оной 6 һарада Ехэ Британи Германи хоёр уһан сэрэгэй флотой хэмжээе харилсан тохирһон хэрээ байгуулаба. 1935 оной 8 һарада [[АНУ]] [[Европо]] ба [[Ази]]да боложо буй үйлэ ябадалда түбые һахиха байра һууритай байгаагаа зарлаба<ref>Schmitz, David F. ''Henry L. Stimson: The First Wise Man'', pg. 124</ref>. 10-р һарада Итали Этиопые эзэлжэ, мүн Германи Австрие эзэлхэ һанаархалда табиһан хоригоо суслаба<ref>Kitson, Alison. ''Germany 1858—1990: Hope, Terror, and Revival'', pg. 231</ref>. 1936 оной 3-р һараар Гитлер Версалиин хэрээнһээ албан ёһоноор гаралаа. Үүндэ Европын уласууд хорилго табижа шадаһангүй<ref>Adamthwaite, Anthony P. ''The Making of the Second World War'', pg 52</ref>. [[Испани]]да эрхэтэнэй дайн эхилхэд Германи ба Италиинь Франциско Франкогой Испаниин националистуудые дэмжэһэн ба нүгөө таладань Зүблэлтүүдэй дэмжэлгэ бүхы Испани Бүгэдэ Найрамдахашууд байһан байна. Хоёр таланууд энэ дайнаар шэнэ зэбсэг, дайнай тактика туршижаа<ref>Graham, Helen. ''The Spanish Civil War: A Very Short Introduction'', pg. 110</ref>. 1939 оной эхээр Франкогой тала дайнда илажа [[Испаниин иргэнэй дайн]] дууһаба. 1939 оной 10 һарада Германи, Итали хоёр «Рома-Берлинай тэнхэлэг» гэһэн холбоо байгуулаба. Нэгэ һарын дараа Германи ба Японой хоорондо ЗХУ-та эсэргүү гү, али коммунизмда эсэргүү хандаһан «Коминтернда эсэргүү хэрээ» байгуулажа, жэлэй дараа энэ хэрээндэ Итали мүн нэгэдэһэн байна. Хитадта Гоминьдань ба Коммунист намууд галаа зогсоон Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт байгуулха болоо<ref>Busky, Donald F. ''Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas'', pg. 10</ref>. == Байлдагшад == ''[[Гитлертэ эсэргүү коалици]]:'' [[Польш]], [[Британиин эзэнтэ гүрэн]] (ба Британиин доминионууд: [[Канада]], [[Британиин Энэдхэг|Энэдхэг]], [[Урда Африкын Холбоо]], [[Австрали]], [[Шэнэ Зеланд]]), [[Франци]], [[Этиопи]], [[Дани]], [[Норвеги]], [[Бельги]], [[Нидерланд]], [[Люксембург]], [[Грек]], [[Югослави]], [[Зүблэлтэ Холбоо]], [[Танну Тува]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас|Монгол]], [[АНУ]], [[Филиппин]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|Гоминьданын Хитад]], [[Мексика]], [[Бразил]] : ''Дэмжэлэгшэд:'' [[Панама]], [[Коста Рика]], [[Доминикана Бүгэдэ Найрамдаха Улас]], [[Сальвадор]], [[Гаити]], [[Гондурас]], [[Никарагуа]], [[Гватемала]], [[Куба]], [[Балба]], [[Аргентинэ]], [[Чили]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Иран]], [[Албани]], [[Парагвай]], [[Эквадор]], [[Сан Марино]], [[Турк]], [[Уругвай]], [[Венесуэла]], [[Ливан]], [[Саудын Араб]], [[Либери]], [[Боливи]]. : ''Хуушанай Тэнхэлигэйхид:'' [[Ирак]], [[Италиин хаанта улас|Итали]], [[Румыни]], [[Болгари]], [[Финланд]] ''[[Гитлертэ эсэргүү коалици]]:'' [[Германи]], [[Словаки]], [[Итали]], [[Албани]], [[Унгар]], [[Ирак]], [[Румын]]и, [[Хорват]]и, [[Финланд]], [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]], [[Маньчжоу-го]], [[Болгари]], [[Тайланд]], [[Ван Цзинвэиин Хитад]], [[Мьянмар]], [[Филиппин]] [[Файл:WWII powers.png|thumb|upright=2|<font color="green">''Бараан ногоон''</font>: Японой [[Пёрл Һарбортохи добтолго]] үмэнэ ниилэһэн Холбоотоной хүсэнүүд. <br /><font color="#66FF00">''Сайбар ногоон''</font>: Японой [[Пёрл Һарбортохи добтолго]] һүүлдэ ниилэһэн Холбоотоной хүсэнүүд. <br /><font color="orange">''Улбар шара''</font>: Тэнхэлигэйхин хүсэнүүд.]] {| class="wikitable" |+ Дайнай соносхол !Хэн!! Хэнэйдэ!!Һара үдэр |- |[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[Файл:Flag of Poland.svg|22x20px|link=Польш]] [[Польш]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 1]] |- |[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px|link=Нэгэдүгээр Бүгэдэ Найрамдаха Словаки Улас]] [[Словаки]]||[[Файл:Flag of Poland.svg|22x20px|link=Польш]] [[Польш]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 1]] |- |[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]] |- |[[Файл:Flag of France.svg|22x20px]] [[Франци]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]] |- |[[Файл:Flag of Australia (converted).svg|22x20px]] [[Австрали]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]] |- |[[Файл:Flag of New Zealand.svg|22x20px]] [[Шэнэ Зеланд]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]] |- |[[Файл:British Raj Red Ensign.svg|22x20px]] [[Британиин Энэдхэг]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]] |- |[[Файл:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22x20px]] [[Урда Африкын Холбоо]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 6]] |- |[[Файл:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|22x20px]] [[Канада]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 10]] |- |[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Италиин хаанта улас|Итали]]||[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]||[[1940 он]]ой [[6 һарын 10]] |- |[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 22]] |- |[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Италиин хаанта улас|Итали]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 22]] |- |[[Файл:Flag of Romania.svg|22x20px]] [[Румыниин хаанта улас]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 22]] |- |[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px|link=Нэгэдүгээр Бүгэдэ Найрамдаха Словаки Улас]] [[Словаки]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 23]] |- |[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 26]] |- |[[Файл:Flag of Hungary (1920–1946).svg|22x20px]] [[Унгар хаанта улас|Унгар]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 27]] |- |[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[АНУ]]||[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 8]] |- |[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]||[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 8]] |- |[[Файл:Flag of South Korea.svg|22x20px]] [[Урда Солонгос|Солонгос]]<ref name=autogenerated4>{{cite news | first = | last = | title = 임시정부 대일선전포고 71주년 기념식 (71th anniversary of the Declaration of war on Japan) | date = 21 July 2013 | url = http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2012/12/07/0200000000AKR20121207070000043.HTML?from=search | work = Yonhapnews | accessdate = 7 December 2012 | language = English}}</ref>||[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 10]] |- |[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх|Гурбадахи райх]]||[[Файл:US flag 48 stars.svg|22x20px]] [[АНУ]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 11]] |- |[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Италиин хаанта улас|Итали]]||[[Файл:US flag 48 stars.svg|22x20px]] [[АНУ]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 11]] |} == Cаг хугаcаа == [[Файл:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|''Montreal Daily Star'': «Germany Quit», 1945 Табадугаар 7]] Энэ дайн 1939 оной 9 һарын 1-ндэ [[Германи]] улас [[Польш]] руу добтолһоноор эхилһэн ба 2 хоногой дараа [[Франци]] болон [[Ехэ Британи]] уласууд [[Германи]]да дайн зарлаһан юм. Дайнай эхилэлэй өөрэ нэгэ он тоололонь боло 1937 оной 7 һарын 7-нда эхилһэн [[Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн]] бэлэй. Бусадаараа [[Ехэ Британи]]гай түүхэшэ [[А.Ж.П.Тайлор]]ай дэбшүүлһэн һанаае дагадга болоод тэрэнь [[Зүүн Ази]]да үрнэжэ байһан [[Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн]] болон [[Европо]]до үрнэжэ байһан [[Европо]], тэрэнэй колони оронуудай хоорондохо [[Европо|Европын]] Хоёрдугаар [[дайн]] нэгэдэһэн гэхэ ябадал юм. Хоёр дайн 1941 ондо нэгэдэһэнээр дэлхэй дахинай нэгэн томохон зүршэл болоһон болоод дайн 1945 он хүрэтэр үргэлжэлһэн бэлэй. Дайн дууһаһан хугасаае дэлхэй дахинда тогтоһон хугасаа байдадаггүй. 1945 оной 9 һарын 2 гү, али [[Япон]]ой албан ёһоноор буужа үгэһэн үдэр гэхэһээн үлүү [[Номгон далай]]да [[Япон]]ые илаһан 1945 оной 8 һарын 14-нда дайн дууһуһан гэжэ үзэдэг. Харин зарим [[Европо|Европын]] түүхэшэд 1945 оной 5 һарын 8-нда Болзолгүй буужа үгэхэ баримтанда [[Германи]]ин тала гарай үзэг зурһанаар дууһуһан гэжэ үзэдэг байна. Хэды тиимэ болобошье [[Япон]] уластай найрамдалтай байха Олон уласай бэшэг баримтанда 1951 он хүрэтэр гарай үзэг зураагүй байһан юм. == Дайнай тойм == === Европодохи дайн === [[1939]] оной [[9 һарын 1|9 һарын 1-ндэ]], [[Адольф Һитлер]] ба [[НСДАП|Нацис намаар]] ударидуулһан [[Германшууд]] [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да алдаһан газар нютагаа эрьюулжэ абаха гэжэ [[Зүблэлтэ Холбоо|ЗСБНХУ]]-тай байгуулһан нюуса хэрээнэй ёһoop [[Польш]] руу добтололоо. ЗСБНХУ нь [[9 һарын 17|9 һарын 17-нда]] энэ түримхэйлэлдэ оролсожо эхилһэн юм]]<ref>Zaloga, Steven J. ''Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg'', pg. 80</ref>. Үүнэй харюуд [[Ехэ Британи]], [[Австрали]], [[Шэнэ Зеланди]], [[Франци]] юһэдүгээр һарын 3-нда Германида дайн зарлаһан юм<ref>May, Ernest R. ''Strange Victory: Hitler’s Conquest of France'', pg. 93</ref>. Урда [[Африка]] ([[9 һарын 6|9 һарын 6-нда]]) ба [[Канада]] ([[9 һарын 10|9 һарын 10-нда]]) дээрэхэ уласуудые даган дайн зарлаба. Германиинь [[Блицкриг]] гү, али «сахилгаан дайн» гэдэг тактикын ёһoop Польшые 5-хан долоо хоногой дотор эзэлбэ. Зүблэлтүүд мүн [[Польш]]ын тодорхой хэһэгые өөртөө нэгэдхэһэнэй дараа, Балтиин оронууд руу добтолһон байна. [[Финланд]] 4 һара тулалдаһанай эсэстэ [[Москва]]тай энхын хэрээ байгуулаба<ref>Hanhimäki, Jussi M. ''Containing Coexistence: America, Russia, and the «Finnish Solution»'', pg. 13</ref>. 1940 оной дундуур ЗСБНХУ өөрын эзэлһэн Балтын оронууддаа зүблэлтэ маягай дэглэм тогтообо<ref>Bilinsky, Yaroslav. ''Endgame in NATO’s Enlargement: The Baltic States and Ukraine'', pg. 9</ref>. Германи [[1940]] ондо [[Норвеги]], [[Нидерланд]], [[Бельги]], [[Франци]]ие, [[1941]] ондо [[Югослави]], [[Грек]]ые добтолжо, түргэн хугасаанда маша олон илалта байгуулһан юм<ref>Commager, Henry Steele. ''The Story of the Second World War'', pg. 30</ref><ref>Reynolds, David. ''From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s'', pgs. 76, 77</ref>. Эхилээд [[Итали]]ин сэрэг, һүүлдэнь Германиин сэрэгүүд хойто Африкада байһан Британиин сэрэгүүд рүү добтолжоо<ref>Brown, David. ''The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939-July 1940'', pg. xxx</ref>. 1941 оной зун гэхэдэ Германиинь Франци ба [[Баруун Европо|Баруун Европын]] ехэнхи хэһэгые өөрын эрхэ мэдэлдээ абаһан байлаа. Харын Британиие Хаанай агаарай сэрэгэй хүсэн, Хаанай уһан сэрэгэй флотой эсэргүүсэлэй уламһаа тиимэ амар дэлжэ шадаһангүй<ref>Kelly, Nigel; Rees, Rosemary; Shuter, Jane. ''Twentieth Century World'', pg. 38</ref><ref>Goldstein, Margaret J. ''World War II'', pg. 35</ref>. Һитлер дараань [[1941]] оной [[6 һарын 22|6 һарын 22-нда]] "[[Барбаросса түсэб]]"эй ёһoop гэнэтэй дайралтаар ЗСБНХУ-ые добтолбо. Зүблэлтэй нютаг руу маша гүнзэгэй нэбтэрэн орожо, 1941 оной һүүлшэ гэхэдэ [[Москва]]да тулаба<ref name="Shukman, Harold pg. 113">Shukman, Harold. ''Stalin’s Generals'', pg. 113</ref>. Зүблэлтүүд Алас Зүүнһээ гү, али Манжуу-го Зүблэлтэй хилэ оршомдо нөөсэлһэн сэрэгээ татан, сүрэг дабшилтанда орожо [[Москвагай тулалдаан]]да илалта байгалуужа<ref name="Shukman, Harold pg. 113"/>. [[Сталинградай байлдаан]] ([[1942]]—[[1943]])-дэ Германиин 6-дугаар армиие буулгажа абан<ref>Badsey, Stephen. ''The Hutchinson Atlas of World War II Battle Plans: Before and After'', pgs. 235—236</ref>, [[Курскай байлдаан]]да Германшуудые бута сохин, [[Ленинградай бүһэлэлгэ|Ленинградай бүһэлэлгые]] һэтлэбэ<ref>Shukman, Harold. ''Stalin’s Generals'', pg. 142</ref>. Дараань [[Улаан арми]] ухарша байһан Вермахтые [[Берлин]] хүрэтэр хөөн, [[Берлинай тулалдаан]]да иллаа. Яга энэ үедэ Һитлер газар доорохо байрандаа [[1945]] оной [[4 һарын 30|4 һарын 30-нда]] шэнээр һууһан эхэнэр [[Эфа Браун]]тайгаа хамта амиа хорлолоо. Энэ үедэ баруунай холбоотонууд хойто Африкые [[1940|1940-һөө]] [[1943]] оной хугасаанда амжилтатай хамгаалжа, [[1943]] ондо Италие эзэлжэ<ref>Lamb, Richard. ''War in Italy, 1943—1945: A Brutal Story'', pgs. 154—155</ref>, 1944 ондо [[Норманди]]да бууһан 132,500 сэрэгэй тусламжатайгаар Франциие сүлөөлэбэ<ref>Zaloga, Steven J. ''US Armored Units in the North African and Italian Campaigns 19422-45'', pg. 81</ref><ref>Badsey, Stephen. ''Normandy 1944: Allied Landings and Breakout'', pg. 91</ref>. Германтай тулалдаһаар ерэһээр баруунай холбоотонууд [[Райн мүрэн]]ые гаталан Зүблэлтэй сэрэгтэй Германиин дундуур урһаха [[Эльбэ мүрэн]] дээрэ [[Эльбэ мүрэн дээрэ уулзалга|уулзаба]]. Европо дахи дайнай туршид 6 сая [[ейврей]]нүүд, [[цыган]]ууд, [[славян]]ууд, [[коммунизм|коммунистууд]], [[гомосексуализм|гомосексуалистууд]], тахир дутуу зэргэ группанууд Нацис Германиин түрэһөө зохёон байгуулһан хидалгада үртэжэ ами наһаа алдаа һэн. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == <div class="references-small"> ; Мэдээллийн сангууд * [http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ Yahoo — «World War II»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ |date=2008-03-12 }} * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ Directory of Online World War II Indexes & Records] * [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: History: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }} ; Юрэнхы * [http://www.ww2db.com/ World War II Database] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm The Second World War] * [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Deutsche Welle special section on World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }} created by one of Germany’s public broadcasters on World War II and the world 60 years after. * [http://www.wwii.ca/ Canada and WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }} * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 End of World War II in Germany] * [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 World War II Encyclopedia by the History Channel] * [http://www.ww2awards.com World War II Awards and their recipients] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623215837/http://www.ww2awards.com/ |date=2009-06-23 }} * [http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot World War II German Prisoner of War Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703062300/http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot |date=2009-07-03 }} ; Mэдээлэл * [http://www.archives.gov/research/ww2/ U.S. National Archives Photos] * [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII World War II Poster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} hosted by the University of North Texas Libraries' * [http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 World War II Poster Digital Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427054552/http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 |date=2009-04-27 }} * [http://digital.library.unt.edu/ Digital Collections] * [http://www.psywar.org/leaflets.php World War II Propaganda Leaflet Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326040930/http://www.psywar.org/leaflets.php |date=2014-03-26 }} * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ World War 2 Pictures In Colour] * [http://worldwartwozone.com/photopost/ World War II Zone Photo and Multi-media gallery] (Blanked, requires registration) * [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map] — Presentation that covers the war from the invasion of the Soviet Union to the fall of Berlin * [http://www.otr.net/?p=news Radio news from 1938 to 1945] * [http://www.nationalarchives.gov.uk/theartofwar/ The Art of War Online Exhibition at the UK National Archive] ; Он-лайн баримтууд * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ World War II Military Situation Maps. Library of Congress] * [http://www.american-divisions.com After Action Reports (AAR’s) and other official documents about the American Divisions during the Second World War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429062902/http://www.american-divisions.com/ |date=2009-04-29 }} * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html Maps from the Pacific and Italian theaters] * [http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 Officially Declassified U.S. Government Documents about World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201539/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 |date=2009-01-26 }} <!-- NOTE TO WIKI EDITORS: I did ask to add this link via the talk page, and received permission. --> * [http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf ''The Soviet History of World War II''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf |date=2009-07-24 }}, 28 October 1959 — Central Intelligence Agency, Office of Current Intelligence. * [http://chrito.users1.50megs.com/ Daily German action reports] </div> {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Дайнууд]] [[Категори:Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|*]] {{stub}} o8uprnyp63jbp1ugmseoc71x92ldnd8 0 5901 74817 71545 2026-08-04T17:22:32Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74817 wikitext text/x-wiki [[Файл:Katana-Dresden.jpg|thumb|270px|Катана японой үндэһэнэй юлдэ]] '''Ката́на''' ({{lang-jap|刀|かたな}}) — ута (урта) Японой уламжалалта [[һэлмэ]] ({{lang-jap|大刀|たち}}, ''дайто:''). Шэнэ Япон хэлээр «катана» гэжэ — энэ ямаршье элдэб юлдэ байна һэн юм. «刀» — Японоор уншахада (кунъёми) гарадаг, сино-японоор (онъёми)-то гарадаг байна. Япон хэлэндэ «刀» — иимээ үсгээр (ханзаар) матархай, нэгэ талаһаа хурса юлдэ тодорхойлхо болоно. Матархай, катанын барюул гонзогор шэнги ба катанын һүүл эхэ хурсатай тиимээ загбаритай катана байгаа юм. Иимээ ушараар катаниие хоёр гараараа барихада, катанаар хахалхада (хэршэхэдэ) ба хатхаха эхэ аятайхан, амархан байна.<ref>[һttp://books.google.com/books?id=PtBci2GslUkC&pg=PA150&dq=niһonto+refers+to&һl=en&sa=X&ei=RXWIT9_MEo2C8QT4_a3dCQ&ved=0CEkQ6AEwAg#v=onepage&q=niһonto%20refers%20to&f=false ''Tһe Development of Controversies: From the Early Modern Period to Online Discussion Forums, Volume 91 of Linguistic Insigһts. Studies in Language and Communication'', Author Manoucheһr Moshtagһ Kһorasani, Publisher Peter Lang, 2008, ISBN 3-03911-711-4, ISBN 978-3-03911-711-6 P.150]</ref><ref>[һttp://books.google.com/books?id=f-RsCs5dJRwC&pg=PA144&dq=traditionally+made+a+Japanese+sword+niһonto&һl=en&sa=X&ei=Sb-KT_X-MYX6tgeLnZDGCQ&ved=0CG4Q6AEwBw#v=onepage&q=traditionally%20made%20a%20Japanese%20sword%20niһonto&f=false ''Tһe Complete Idiot’s Guide to World Mythology, Complete Idiot’s Guides'', Authors Evans Lansing Smith, Nathan Robert Brown, Publisher Penguin, 2008, ISBN 1-59257-764-4, ISBN 978-1-59257-764-4 P.144]</ref><ref name="Nagayama">{{Anchor|Nagayama}}{{cite book| last = Nagayama| first = Kokan| coauthors = trans. Kenji Mishina| title = Tһe Connoisseur's Book of Japanese Swords| url = https://archive.org/details/connoisseursbook0000naga| publisher = Kodansha International Ltd.| year = 1997| location = Tokyo, Japan| isbn = 4-7700-2071-6}}</ref><ref>[һttp://books.google.com/books?id=dLpJqnUDLz4C&pg=PA59&dq=modern+katana&һl=en&sa=X&ei=Cv-NT8noEZCftwfAwNnFCw&ved=0CDwQ6AEwAA#v=onepage&q=modern%20katana&f=false ''Tһe Medieval Sword in the Modern World'', Author Michael 'Tinker' Pearce, Publisher Lulu.com, 2007, ISBN 1-4303-2801-0, ISBN 978-1-4303-2801-8 P.59]</ref> == Түүхэ туужа == [[Файл:Katana (shema).png|thumb|200px||Катанын хубиин нэрэнүүд]] XIV зуунай һүүл XV зуунай эхинһээ [[тати]] һаа({{lang-jap|太刀|たち}}) эволюцяар катана юлдэ байгуулагдаһан. XIV зуунай һүүлһээ катана болбол самурайнай үндэһэнэй юлдэ байна һэн юм. Самурайшууд ганса катаниие барижа үмдэжэгүй, катана ба [[вакидзаси]] ({{lang-jap|脇差|わきざし}}), ({{lang-zho|小刀}} ''сёто'', үгэ үзэг дагаһан «жаахан юлдэ») бариха үмдэдэг байһан. Энэ комбинации ([[дайсё]], ({{lang-jap|大小|だいしょう}}). үгэ үсэг дагаһан «томо-жэжэ») гэжэ нэрэтэй.<ref>[һttp://books.google.com/books?id=z6oB6eFRjZkC&pg=PA53&dq=real+niһonto&һl=en&sa=X&ei=Qe6YT4yaPIqk8gSRy_DxBQ&sqi=2&ved=0CFYQ6AEwAw#v=onepage&q=real%20niһonto&f=false ''Tһe Yasukuni Swords: Rare Weapons of Japan, 1933—1945'', Authors Tom Kishida, Kenji Mishina, Publisher Kodansha International, 2004, ISBN 4-7700-2754-0, ISBN 978-4-7700-2754-2 P.42]</ref> === Катана тухай === Катана болбол — энэ матархай гонзогор шэнги хэбтэй (загбаритай) юлдэ, катанын юлдэнэй эриин урта хоёр бүюү (али) хоёрһаа дээшэ сяку байдааг [[Японой хэмжүүр|сяку]] ({{lang-jap|尺|しゃ}}), хоёр сяку жараад см байна (60,6 см.). Барюулын урта янза бүриин хэбтэй байна. Катанын хүндынь 750-1000 г. байна юм. Эриин урта бол хоёрһаа доошо сяку — энэ [[вакидзаси]], нэгэнһээ доошо — энэ янза бүриин хэбтай (загбаритай) хутаганууд ([[танто]], [[айкути]], [[хамидаси]]). Юуншье яамаршье хамаагүй хуй [[Сая (хуй)|сая]] гэжэ нэрэтэй юм. Сая хуй гэжэ модоноор, модон лакаар будатайб хийха байха ёһотой. Ганса XX зуунай, хоёр дахи дайнай сагта түмэрөөр хийһэн хуй байдааг, харин тэдгээр баһа модон бүгжэтэй байна.<ref>[һttp://books.google.com/books?id=rAFTe6JUEkQC&pg=PA22&dq=katana+evolution&һl=en&sa=X&ei=XһGcT53IAsnEtgfKxLSoBA&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q=katana%20evolution&f=true ''Katana: Tһe Samurai Sword, Author Stepһen Turnbull, Publisher Osprey Publishing, 2011, ISBN 1-84908-658-3, ISBN 978-1-84908-658-5]</ref><ref>[һttp://books.google.com/books?id=zPyswmGDBFkC&pg=PA28&dq=katana&һl=en&sa=X&ei=_lqcT7fEBpCW8gSt6Mj3Dg&ved=0CFYQ6AEwBTgK#v=onepage&q=katana&f=false ''Tһe Connoisseur’s Book of Japanese Swords'', Author Kōkan Nagayama, Publisher Kodansha International, 1997, ISBN 4-7700-2071-6, ISBN 978-4-7700-2071-0 P.28]</ref> === Сэбэр катана === Сэбэр катаниие олон янза бүриин [[булад]] (ган) түмэрнүүдөөр хэдэг бии, баһа катанын үзүүр японой үндэһэнэй технологигоор хатаададаг байна. Тиимээһээ сэбэр (зүб хэһэн) катана дээрэ хатааһан шугам «хамон» гэжэ нэрэтэй байна һэн юм. Иимээ ушараар сэбэр катанага зүб гэжэ олохоб эхэ амархан. [[Файл:Utigatana.jpg|center]] == Үйлэдбэрилгэ == Катаниие үйлэдбэрилгэ олон янза бүриин (элдэбтэй) үеһөө бүрэлдэн тогтооно. Заримдаа үйлэдбэриин ажил 2-3 һаранууд үнгэрдэдэг байдаг. Эхилээд булад (ган) тамахаганэ түмэриин зүйлэй хэсэгүүд хамтаа табиад, тэрэнь дээрэ шабаранхиин раствор оруулад, тиигээд үнэһэдээд нэгэн хэсэг болон хүрэтэр хайлуулдаг байна. Хайлуулхада шабаранхиин раствор ба үнэһэн түмэрһээ шлаг абадаг байна. Тиигээд тэр нэгэн болон түмэрэй хэсэг баятараа дабтаадаг юм. Дабтахада энэ түмэрэй хэһэг хабтайлгадаг. Хабтайлаад эбхэдэдэг (нэмэдэдэг) байгаа. Иимээ ажал олон дахин удаа хэдэг юм. Арбадахин удаа хэхэдэ энэ түмэрэй хэһэг 1024 дабхартай болоод байна һэн юм. Хоридохи удаа хэхэдэ 1048576 дабхартай байгаа юм. Тиимэ хадаа бэлэдхэл соо нүүрһэн түрэгшэ адляар хубаарилан, иимээ ушараар эри соо яамаршье хуби хамаагүй хатуу шанар адли байна һэн юм. Тиигээд Булад (ган) тамахагэ түмэрэй зүйлэй блок соо зөөлэн булад (ган) нэмэхэ (оруулха) хахалхада, хэршэхэдэ ба хатхахада эбдэрэгүй түлөө хэрэгтэй һэн юм. == Катанай хубиин нэрэнүүд == Европда түүхэһээ бага зэргэ юлдэнэй хубиин нэрнүүд байгаа — үзүүр, эри, нюрган, толгой, һүүл г.м., — Япондо иимээ нэрнүүд маш эхэ бии. '''Жэшээ:''' * Сая (Saya) — хуй * Ко-дзири (Kojiri) — доодо хуйнай һүүл * Сагэо (Sageo) — юлдэ бэһэ дээрэ тбиханай утаһан * Куригата (Kurgata) — сагэонай углаха түлөө бүгжэ * Сито-домэ (shitodome) — куригата бүгжэ дотор түмэрэй оруулганууд * Коигути (Koiguichi) — хуйнай аман * Кути-ганэ (Kuchi-gane) — түмэрэй али эбэрэй аманай хүбөөлэлгэ * Цука (Tsuka) — Барюүл * Цукагасира (Tsukagashira) — барюулын толгой * Сито-домэ (shitome) — ито утаһан углаха түлөө сооног * Маки-домэ (Makidome) — ито һуулшын зангилаа * Ито / Цука-ито (Ito / Tsuka ito) — барюул гүрөөхэ түлөө торгон али хөвөн (хб) таһама * Самэ (Same) — барюул хийхэ скатын арьһан * Мэнуки (Menuki) — барюул дээрэ эрбыхэ оруулга * Мэкуги (Mekugi) — барюул тэмдэглэхэ түлөө хулһан, эбэр али түмэр шпилька * Фучи (Fuchi) — түмэр бүгжэ стакан мэтэ * Цуба (Tsuba) — гарые хамгаалхын түмэр зээрэнхэй(ород.гарда) * Хабаки (һabaki) — хуй дотор юлдэе барихын түмэр бүгжэ * Сэппа (Seppa) — барюулые заһахын түлөө түмэр шайбанууд * То-син (Toshin) — юлдэнэй хамонай (һamon) хэб * Накаго (Nakago) — эриин һүүл * Ясури-мэи (Yasuri-mei) — эриин һүүлда жэжэ һиилбэр * Накаго дзири (Nakago jiri) — эриин һүүлиин хойшон хуби * Синобэ-ана (Sinobe-ana) — эриин һүүлиин «нюуса» сооног * Мэи (Mei) — дарханай гара үсэг (подпись) * Хитоэ / Накаго мунэ (һitoe / Nakago mune) — эриин һүүлиин нюрган * Мекуги-ана (Mekugi-ana) — мекуги түлөө сооног * Фумбари (Funbari) — Сужение при переходе клинка в хвостовик * Нагаса (Nagasa) — эриин урта * Хабаки-сита (һabaki-shita) — хабакае табихын һуури * Мати-окури (Mashi-okuri) — Смещение ха-мати относительно мунэ-мати * Ха-мати (һa-mashi) — Упор у начала закаленной кромки * Мунэ-мати (Mune-mashi) — Упор на верхней стороне * Катана-хаба (Katanaһaba) — эриин эгэл том үргэн * Хоримоно (һorimono) — эри дээрэ һиилбэр * Ха-ватари (һa-watari) — эриин ажалай жүһэдэгиин хуби(меряется по дуге режущей кромки) * Мунэ (Mune / Mine) — эриин нюрган * Мунэ-яки (Mune Yaki) — нюрган дээрэ хатааһан түмэр хатуу хэсэгүүд * Дзи-xaдa/Хада (Jiһada/һada) — дамаскын һиилмэр, зерно, структурын зураг * Нику-дори (Niku Dori) — эриин материалын бүтэсэ * Дзи-ганэ (Jigane) — поверхность стали на боковых гранях полосы. * Хи (һi) — хобоо * Сори (Sori) — эдиин матархайнай хэмжээн ба хэб * Касанэ (Kasane) — эдиин зузаан (толщина) * Михаба (Miһaba) — хаһаа мунэ руу эдиин үргэн (ширина) * Хабаки-мото (һabaki-moto) — хабакиин дараа эриин хуби * Мониути (Monouchi) — юлдын гол — (1/3) эриин гурбанай нэгэ хуби * Синоги Дзи (shinogi-Ji) — синогиһaa мунэ руу эриин хуби * Дзи / Хирадзи (Ji / һiraji) — синогиин ба хамонай дундуур хэсэг * Синоги (shinogi) — хиин самсаал (грань) * Хамон (һamon) — хатааһанай шугам * Яки-доси (Yaki Doshi) — ха-матиин(На Machi)-иин хормойдо хамонай гэжэ шугамын һүүл * Ха (һa) — эдиин жүһэдэг хүбөө * Якиба (Yakiba) — эриин хатааһан талмай * Киссаки (Kissaki) — эриин үзүүр * Екотэ (Yokote) — хүзүүр ба эриин бэе хоорондын шугам * Боси (Boshi) — киссакиин хатааһан хэсэг * Ко-синогидзи (Koshinogiji) — екотэ дээгүүр үзүүрын талмай * Мицугасира / Мицукадо (Mitsugashira / Mitsukado) — синоги, ко синоги ба екотэ хоорондын сэг * Ха-мицукадо (һa-mitsukado) — хаһаа фукура руу сэг * Фукура (Fukura) — киссаки дээрэ хатааһанай хүбөө хэмжэхэ эрдэм (геометрия) * Ко-синоги (Koshinogi) — киссаки дээрэ самсаал (ород.грань) * Каэри (Kaeri) — якибын обуху руу тойрын һуури * Киссаки-саки (Kissaki-saki) — Үзүүрын һүүл == Согогууд == [[Файл:Katana kizu rus.png|820px|center]] == Зурагай сомоо == <gallery> Antique Japanese (samurai) katana met museum.jpg Antique japanese katana.jpg Katana Muramasa.JPG Antique Japanese katana.JPG Japanese katana with horimono (blade carving).jpg </gallery> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Хэтэдээ уншаха == * Leon and һiroko Kapp, Yoshindo Yoshiһara: Tһe Craft of the Japanese Sword Kodansha International, Tokyo 1987, ISBN 0-87011-798-X * Kanzan Sato: Tһe Japanese Sword. A Compreһensive Guide. Kodansha International, Tokyo 1983, ISBN 4-7700-1055-9 * W. M. һawley: Laminating Techniques in Japanese Swords. һawley, һollywood 1974 * Joһn M. Yumoto: Das Samuraischwert. Ein һandbuch. Ordonnanz-Verlag, Freiburg 1995 (Übers. des Originals Tһe Samurai Sword, Tuttle 1958) == Холбооһон == {{Commonscat|katana}} * [һttp://www.militaria.co.za/nmb/ Niһonto message board forum] * [һttp://һome.earthlink.net/~steinrl/niһonto.һtm Richard Stein’s Japanese sword guide] [[Категори:Японой соёл]] {{stub}} i9e0asnfmedawjigwxke73safy7zabf 0 6827 74847 73116 2026-08-04T18:00:47Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74847 wikitext text/x-wiki [[File: Asia (orthographic projection).svg|thumb]] '''Ази''' — дэлхэйн [[түби газар|түби]].<ref name="Censtatd.gov.hk">{{cite web |url=http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T |title=HK Census and Statistics Department |publisher=Censtatd.gov.hk |date= |accessdate=2009-08-28 |archivedate=2008-05-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519100835/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T }}</ref><ref name="stat.go.jp">[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals, National Institute of Statistics, Ministry of Planning, released 3rd September, 2008]</ref> Ази — дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 8.6% (хуурай газарай 29.4%)-ые эзэлдэг, мүнөөнэй дэлхэйн хүн амын 60% (3.88 тэрбум) амидардаг дэлхэйн хамагай томо түби юм. Ехэнхэ хэһэг дэлхэйн зүүн ба хойто хахадта оршодог болоод [[Европо]] түбиин хамта [[Еврази|Евразиин эхэ газарые]] бүрдүүлнэ. Африка түбиһээ [[Улаан тэнгис]], [[Суэцэй һубаг]]аар, Европо түбиһээ [[Уралай нюруу]], [[Кавказай нюруу]], [[Каспиин тэнгис]], [[Хара тэнгис]]ээр тусгаарлагдадаг. Зүүн талаараа [[Номгон далай]], урда талаараа [[Энэдхэгэй далай]], хойто талаараа [[Хойто мүльһэн далай]]тай тус тус залгана. [[Шумер]], [[Хитад]], [[Энэдхэг]] гэхэ мэтэ дэлхэйн хамагай анханай [[соёл эрхэншил]]үүд Ази түбида анха үүһэһэн гэжэ үзэдэг. == Улас оронуудай тобшоо == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ececec;" ! Бүс, улсын [[далбаа]], улсын нэр ! [[Газар нутгийн хэмжээ]]<br />(км²) ! [[Хүн амын тоо]]<br />(2008 оны 7-р сарын 1-ны байдлаар.) ! [[Хүн амын нягтрал]]<br />(хүн/км²) ! [[Нийслэл|Ниислэл]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Дундад Ази]]:''' |- | {{flagcountry|Казахстан}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Казахстан]] нь [[Төв Ази]], [[Европ|Европт]] оршино.<br /></ref> | align="right" | 2,724,927 | align="right" | 15,666,533 | align="right" | 5.7 | [[Астана]] |- | {{flagcountry|Кыргызстан}} | align="right" | 198,500 | align="right" | 5,356,869 | align="right" | 24.3 | [[Бишкек]] |- | {{flagcountry|Tajikistan}} | align="right" | 143,100 | align="right" | 7,211,884 | align="right" | 47.0 | [[Душанбе]] |- | {{flagcountry|Туркменистан}} | align="right" | 488,100 | align="right" | 5,179,573 | align="right" | 9.6 | [[Ашхабад]] |- | {{flagcountry|Узбекистан}} | align="right" | 447,400 | align="right" | 28,268,441 | align="right" | 57.1 | [[Ташкент]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Зүүн Ази]]:''' |- | {{flagcountry|PRC}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Гонконг]], [[Макао]] болон [[Тайвань]] ороогүй болно.<br /></ref> | align="right" | 9,584,492 | align="right" | 1,322,044,605 | align="right" | 134.0 | [[Бээжин]] |- | {{flagcountry|Hong Kong}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Хонконг]] нь [[Хятад|Хятадын]] тусгай захиргааны бүс юм.<br /></ref> | align="right" | 1,092 | align="right" | 7,008,300<ref name="Censtatd.gov.hk"/> | align="right" | 6,417.9 | — |- | {{flagcountry|Macau}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Макао]] нь [[Хонконг|Хонконгийн]] хамт [[Хятад|Хятадын]] тусгай захиргааны бүс юм.<br /></ref> | align="right" | 25 | align="right" | 460,823 | align="right" | 18,473.3 | — |- | {{flagcountry|Japan}} | align="right" | 377,835 | align="right" | 127,288,628 | align="right" | 336.1 | [[Токио]] |- | {{flagcountry|Taiwan}}<ref>&nbsp;&nbsp;Энэ улс нь [[Тайвань арал|Тайвань аралд]] орших, тусгаар тогтносон байдал нь эргэлзээтэй улс юм. [[Хятад|Хятадын]] Тайбэй гэж нэрлэгдэх нь олон. <br /></ref> | align="right" | 35,980 | align="right" | 22,920,946 | align="right" | 626.7 | [[Тайбэй]] |- | {{flagcountry|North Korea}} | align="right" | 120,540 | align="right" | 23,479,095 | align="right" | 184.4 | [[Пёнъян]] |- | {{flagcountry|South Korea}} | align="right" | 98,480 | align="right" | 49,232,844 | align="right" | 490.7 | [[Сөүл]] |- | {{flagcountry|Mongolia}} | align="right" | 1,565,000 | align="right" | 2,996,082 | align="right" | 2.0 | [[Улаанбаатар]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Хойто Ази]]:''' |- | {{flagcountry|RUS}}<ref>&nbsp;&nbsp;Орос улсын нутаг дэвсгэр нь Ази ба Европ тивд оршино. <br /></ref> | align="right" | 17,075,400 | align="right" | 142,200,000 | align="right" | 26.8 | [[Москва]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Зүүн Урда Ази]]:''' |- | {{flagcountry|Brunei}} | align="right" | 5,770 | align="right" | 381,371 | align="right" | 66.1 | [[Бандар Сери Бегаван]] |- | {{flagcountry|Burma}} | align="right" | 676,578 | align="right" | 47,758,224 | align="right" | 70.3 | [[Найпьидо]]<ref>&nbsp;&nbsp;The administrative capital of [[Burma (Myanmar)]] was officially moved from [[Yangon|Yangon (Rangoon)]] to a militarised greenfield just west of [[Pyinmana]] on 6 November 2005.</ref> |- | {{flagcountry|Cambodia}}<ref name="stat.go.jp"/> | align="right" | 181,035 | align="right" | 13,388,910 | align="right" | 74 | [[Пномпень]] |- | {{flagcountry|East Timor}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[East Timor]] is often considered a transcontinental country in Southeastern Asia and [[Oceania]].<br /></ref> | align="right" | 15,007 | align="right" | 1,108,777 | align="right" | 73.8 | [[Дили]] |- | {{flagcountry|Indonesia}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Indonesia]] is often considered a transcontinental country in Southeastern Asia and [[Oceania]]; figures do not include [[Irian Jaya]] and [[Maluku Islands]], frequently reckoned in Oceania ([[Melanesia]]/[[Australasia]]).<br /></ref> | align="right" | 1,919,440 | align="right" | 230,512,000 | align="right" | 120.1 | [[Жакарта]] |- | {{flagcountry|Laos}} | align="right" | 236,800 | align="right" | 6,677,534 | align="right" | 28.2 | [[Вьентьян]] |- | {{flagcountry|Malaysia}} | align="right" | 329,847 | align="right" | 27,780,000 | align="right" | 84.2 | [[Куала Лумпур]] |- | {{flagcountry|Philippines}} | align="right" | 300,000 | align="right" | 92,681,453 | align="right" | 308.9 | [[Манила]] |- | {{flagcountry|Singapore}} | align="right" | 704 | align="right" | 4,608,167 | align="right" | 6,545.7 | [[Сингапур]] |- | {{flagcountry|Thailand}} | align="right" | 514,000 | align="right" | 65,493,298 | align="right" | 127.4 | [[Бангкок]] |- | {{flagcountry|Vietnam}} | align="right" | 331,690 | align="right" | 86,116,559 | align="right" | 259.6 | [[Ханой]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Өмнөд Ази|Урда Ази]]:''' |- | {{flagcountry|Afghanistan}} | align="right" | 647,500 | align="right" | 32,738,775 | align="right" | 42.9 | [[Кабул]] |- | {{flagcountry|Bangladesh}} | align="right" | 147,570 | align="right" | 153,546,901 | align="right" | 1040.5 | [[Дака]] |- | {{flagcountry|Bhutan}} | align="right" | 38,394 | align="right" | 682,321 | align="right" | 17.8 | [[Тхимпху]] |- | {{flagcountry|India}}<ref>&nbsp;&nbsp;Includes [[Jammu and Kashmir]], a contested territory among India, [[Pakistan]], and the [[People's Republic of China|PRC]].<br /></ref> | align="right" | 3,287,263 | align="right" | 1,147,995,226 | align="right" | 349.2 | [[Шинэ Дели]] |- | {{flagcountry|Maldives}} | align="right" | 300 | align="right" | 379,174 | align="right" | 1,263.3 | [[Мале]] |- | {{flagcountry|Nepal}} | align="right" | 147,181 | align="right" | 29,519,114 | align="right" | 200.5 | [[Катманду]] |- | {{flagcountry|Pakistan}} | align="right" | 803,940 | align="right" | 167,762,049 | align="right" | 208.7 | [[Исламабад]] |- | {{flagcountry|Sri Lanka}} | align="right" | 65,610 | align="right" | 21,128,773 | align="right" | 322.0 | Коломбо |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Баруун Ази]]:''' |- | {{flagcountry|Armenia}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Армен]] нь [[Баруун Ази|Баруун Азид]] орших ч, түүх болон улс төрийн хувьд [[Европ|Европтой]] илүү холбоотой.<br /></ref> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | [[Ереван]] |- | {{flagcountry|Azerbaijan}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Азербайжан]] нь газар нутгийн хувьд Баруун Ази ба Европд оршдог. <br /></ref> | align="right" | 46,870 | align="right" | 3,845,127 | align="right" | 82.0 | [[Баку]] |- | {{flagcountry|Bahrain}} | align="right" | 665 | align="right" | 718,306 | align="right" | 987.1 | [[Манама]] |- | {{flagcountry|Cyprus}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Кипр]] нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] зүүн сав орчимд байрлах ба түүх болон улс төрийн хувьд [[Европ|Европтой]] холбоотой юм. Гэсэн ч [[НҮБ]] Кипр-г баруу Ази хэмээн тооцдог.<br /></ref> | align="right" | 9,250 | align="right" | 792,604 | align="right" | 83.9 | [[Никосиа]] |- | {{flagcountry|Georgia}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Гүрж]] нь Баруун Ази, Зүүн Европд байрлана.<br /></ref> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | [[Тибилис]] |- | {{flagcountry|Iraq}} | align="right" | 437,072 | align="right" | 28,221,181 | align="right" | 54.9 | [[Багдад]] |- | {{flagcountry|Iran}}<!--{{editnote | NOTE: Do not alter or move this entry without discussion -- in the UN scheme for countries/regions (used in the table), Iran is in Southern Asia, not Western Asia.}}--> | align="right" | 1,648,195 | align="right" | 70,472,846 | align="right" | 42.8 | [[Тегеран]] |- | {{flagcountry|Israel}} | align="right" | 20,770 | align="right" | 7,112,359 | align="right" | 290.3 | [[Иерусалим]]<ref>In 1980, [[Jerusalem]] was proclaimed Israel's united capital, following its annexation of Arab-dominant [[East Jerusalem]] during the [[Six-Day War|1967 Six-Day War]]. The [[United Nations]] and many countries do not recognize this claim, with most countries maintaining embassies in [[Tel Aviv]] instead.</ref> |- | {{flagcountry|Jordan}} | align="right" | 92,300 | align="right" | 6,198,677 | align="right" | 57.5 | [[Амман]] |- | {{flagcountry|Kuwait}} | align="right" | 17,820 | align="right" | 2,596,561 | align="right" | 118.5 | [[Кувейт хот|Кувейт хото]] |- | {{flagcountry|Lebanon}} | align="right" | 10,452 | align="right" | 3,971,941 | align="right" | 353.6 | [[Бейрут]] |- | {{flagcountry|Oman}} | align="right" | 212,460 | align="right" | 3,311,640 | align="right" | 12.8 | [[Маскат]] |- | {{flagcountry|Palestine}} | align="right" | 6,257 | align="right" | 4,277,000 | align="right" | 683.5 | [[Ramallah]] |- | {{flagcountry|Qatar}} | align="right" | 11,437 | align="right" | 928,635 | align="right" | 69.4 | [[Доха]] |- | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | align="right" | 1,960,582 | align="right" | 23,513,330 | align="right" | 12.0 | [[Рияд]] |- | {{flagcountry|Syria}} | align="right" | 185,180 | align="right" | 19,747,586 | align="right" | 92.6 | [[Дамаск]] |- | {{flagcountry|Turkey}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Турк]] нь Ази болон [[Европ]]д оршдог, хүн амын 90 хувь нь лалын шашинтай Азийн улс боловч, Олимпийн хороодод Европын улс гэж явдаг. [[Европын холбоо]]нд нэрээ дэвшүүлээд буй.</small><br /></ref> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | [[Анкара]] |- | {{flagcountry|UAE}} | align="right" | 82,880 | align="right" | 4,621,399 | align="right" | 29.5 | [[Абу Даби]] |- | {{flagcountry|Yemen}} | align="right" | 527,970 | align="right" | 23,013,376 | align="right" | 35.4 | [[Санаа]] |- style="font-weight:bold;" | Ниитэ | align="right" | 43,810,582 | align="right" | 4,162,966,086 | align="right" | 89.07 |} == Азиин уласууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF ! № ! Нэрэ |- bgcolor="#EEEEEE" | 1 | [[Азербайджан]] |- | 2 |[[Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 3 | [[Армени]] |- | 4 |[[Афганистан]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 5 |[[Балба]] |- | 6 | [[Бангладеш]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 7 | [[Бахрейн]] |- | 8 | [[Бруней]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 9 | [[Бутан]] |- | 10 |[[Вьетнам]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 11 |[[Гүрж]] |- | 12 |[[Египет]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 13 |[[Тимор-Лесте]] |- | 14 |[[Израиль]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 15 |[[Индонези]] |- | 16 |[[Йордан]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 17 |[[Ирак]] |- | 18 |[[Иран]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 19 |[[Йемен]] |- | 20 |[[Казахстан]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 21 |[[Камбоджа]] |- | 22 | [[Катар]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 23 | [[Кипр]] |- | 24 | [[Кыргызстан]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 25 | [[Кувейт]] |- | 26 | [[Лаос]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 27 | [[Ливан]] |- | 28 | [[Малайзи]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 29 | [[Мальдив]] |- | 30 | [[Монгол Улас]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 31 | [[Мьянмар]] |- | 32 | [[Оман]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 33 | [[Оросой холбоото улас]] |- | 34 | [[Узбекистан]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 35 | [[Пакистан]] |- | 36 | [[Саудын Араб]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 37 | [[Сингапур]] |- | 38 | [[Сири]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 39 | [[Хойто Солонгос]] |- | 40 | [[Урда Солонгос]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 41 | [[Таджикистан]] |- | 42 | [[Хитад Улас|Хитад]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 43 | [[Таиланд]] |- | 44 | [[Туркменистан]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 45 | [[Турк]] |- | 46 | [[Филиппин]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 47 | [[Шри Ланка]] |- | 48 | [[Энэдхэг]] |- bgcolor="#EEEEEE" | 49 | [[Япон]] |} == Заалтас == <references/> == Хэтдээ унших == * {{Cite book | ref=harv | title=The myth of continents: a critique of metageography | url=https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi |first=Martin W. |last= Lewis |first2= Kären |last2= Wigen |publisher=University of California Press |year= 1997 |isbn= 0-520-20743-2 | location=Berkeley and Los Angeles}} * {{cite book | ref=harv | first=Michael | last=Ventris | first2=John | last2=Chadwick | title=Documents in Mycenaean Greek | edition=2nd | year=1973 | location=Cambridge | publisher=University Press}} * Higham, Charles. ''Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations''. Facts on File library of world history. New York: Facts On File, 2004. * Kamal, Niraj. "Arise Asia: Respond to White Peril". New Delhi:Wordsmith,2002, ISBN 978-81-87412-08-3 * Kapadia, Feroz, and Mandira Mukherjee. ''Encyclopaedia of Asian Culture and Society.'' New Delhi: Anmol Publications, 1999. * Levinson, David, and Karen Christensen. ''Encyclopedia of Modern Asia''. New York: Charles Scribner's Sons, 2002. * {{cite web | title=Display Maps | work=The Soil Maps of Asia | publisher=European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM | url=http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/esdb_archive/EuDASM/asia/indexes/idx_country.htm | accessdate=26 July 2011}} * {{cite web | title=Asia Maps | work=Perry-Castañeda Library Map Collection | url=http://www.lib.utexas.edu/maps/asia.html | publisher=University of Texas Libraries | accessdate=20 July 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718061834/http://www.lib.utexas.edu/maps/asia.html | archivedate=18 July 2011 | deadurl=no }} * {{cite web | title=Asia | publisher=Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library | url=http://maps.bpl.org/search_advanced/?mtid=786 | accessdate=26 July 2011 | archivedate=29 September 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929144209/http://maps.bpl.org/search_advanced/?mtid=786 }} {{Ази}} [[Категори:Ази| ]] {{stub}} ehsu3sb9fcbf93gohsnotxzk7di0y5v 0 6845 74854 74557 2026-08-04T18:09:03Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74854 wikitext text/x-wiki {{Гараг | bgcolour=#00b7b5 | name = Дэлхэй | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|🜨]] | image = [[Файл:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center|Дэлхэй]] | flag = {{flagicon|world}} | caption = [[Аполлон 17]]-һоо абаһан дэлхэйн үнгэтэ зураг | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон ороной нэгэжэ|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтомол хабтан|тогтомол хабтанда]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;үдэр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианай жэл (одон орон)|Юлианай жэл]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/саг | satellites = 1&nbsp;([[Һара]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=1995 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |date=2006-10-16 }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archivedate=2010-01-05 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхэйн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archivedate = 2013-05-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/саг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшин|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүшэлтүрэгшэ]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрһэнхүшэлэй хии]]<br /> 1% оршомой [[уһанай уурал]] ([[уурал амисхал]]һаа хамаарша өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} {{Хадмал |style = {{floatleft}} |монгол_бэшэг = [[Файл:Delehei.PNG|21px]] |кирилл_буряад = Дэлхэй |кирилл_монгол = Дэлхий |кирилл_хальмаг = [[:xal:Делкә|Делкә]] }} '''Дэлхэй''' (тэмдэг: [[File:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) — [[Наранай аймаг|наранай аймагай]] гурбадахи [[гараг]], сори ганса [[амидарал]]тай [[юртэмсэ]] юм. Дэлхэйнь 4,57 [[тэрбум]] [[жэл]]эй урда тээ бии болоһон<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref>, нэгэ дахуултай ([[Һара]]), 365,26 [[үдэр]] соо [[Наран]]иие бүтэн тойродог).<ref>Энэ үеые [[сидеральна жэл]] гэжэ нэрлэдэг. Наранай үдэрэй тоо [[сидеральна үдэр]]эй тооһоо нэгээр бага, юундэб гэхэдэ Дэлхэйн Наранай тойрохо хүдэлөөн гарагай тэнхэлигэй тойрогто нэгэ нэмэлтэ эрьелтэ үүсхэнэ.</ref>. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи [[Жэлэй дүрбэн уларил|уларилай]] хубилалтын шалтагаан болоно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхэй болбол шулуун гараг мүн. Дэлхэй ойролсоогоор бүмбэрсэг шэнги дүрсэтэй. Дэлхэйн Наранһаа дунда зэргын зайнь 149,6 сая км болоод энэнь 1 [[одон орон шудалалгын нэгэжэ]]тэй адли болоно.<ref name=SNL>{{Cite web|author=Ringnes, Truls; Aksnes, Kaare; Ramberg, Ivar; Bryhni, Inge|date=2024 |url=https://snl.no/Jorden |title=Jorden |publisher=Store norske leksikon |accessdate=2024-07-04}}</ref> Дэлхэй хадаа [[агаар мандал]]тай, гадаргуунь 71 % [[далай]] ([[уһан]]), үлэһэн 29 % — хуурай газар ([[түби]]нүүд, [[арал]]нууд). Дэлхэйн гадаргуунь [[Тектоник плита|тектоник плитануудта]] хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Эрьелдэдэг, багахан хабшагар Дэлхэйн бүмбэрсэг бүһэлүүрлиг тогтосотой болоод [[Дэлхэйн сүм|сүм]], [[манти]], [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһонһоо]] тогтоно. == Дэлхэйн бойжолго == 4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ<ref name="age_earth" /> Дэлхэй болон [[Наранай аймаг|Hаранай аймагай]] бусад [[гараг]]ууд, хиин манарһаа (''Solar Nebula'') үүдэһэн гэжэ [[Шэнжэлхэ ухаанай таамаглал|таамаглажа]] байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул [[Һара]]нь, Дэлхэйе [[Мягмар (гараг)|Мягмар]] гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажамаар Дэлхэйн [[температура]] 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын [[агаар мандал]] дахи [[уһан]]ай уурал конденсат болоһон, [[далай]] үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда [[хүшэлтүрэгшэ]], уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад [[озон]] (O₃) үүдэһэнээр, [[наран|наранһаа]] ерэхэ [[ультраягаан туяа]] багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ [[олон эстэй амитад]] үүдэжэ эхилбэ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archivedate = 2011-10-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref>. Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй хубилагдажа байһан гэжэ үзэдэг. Ондоогоор хэлэбэл, эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн [[түби|супертүби]] үүсхэн, һүүлдэнь задаржа байһанһаа нилээд шухала [[супертүби]]нь 600—540 [[сая]] [[жэл]]эй үмэнэ бии боложо, 180 сая [[жэл]]эй үмэнэ задарһан ([[супертүби|Гондвана]], [[супертүби|Лаврази]] 2 супертүби үүсхэһэн) [[Пангея]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |date=2007-07-13 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |accessdate=2014-01-21 |archivedate=2007-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm }}</ref>. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон [[мүльһэтэлгэ|мүльһэтэлгүүд]] ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ ([[Неопротерозой]]), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ [[махабад|амиды махабадай]] томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхинь 65 [[сая]] жэлэй үмэнэ болоһон [[үлэг гүрбэл|үлэг гүрбэлнүүдэй]] мүхэл юм (шалтагааниинь дэлхэй дээрэ [[солир]] унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад, жэшээлбэл, [[һүн тэжээлтэн]] амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ [[Африка|Африкын]] [[мэшэн|мэшэтэй]] түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ [[Шэнжэлхэ ухаанай таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхэйн бүтэсэ == [[Наранай аймaг|Наранай аймагай]] 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ [[нягта]]тай, хүсэтэй [[суранзан орон]]той, газарай [[татадаг хүсэн]] хамагай ехэтэй [[гараг]] юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие [[Геоид]] гэжэ нэрэлнэ. === Химиин найралга === Дэлхэйн [[масса]] ойролсоогоор 5,98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгшэ [[химиин элемент|элементүүд]] [[түмэр]] (32.1 %), [[хүшэлтүрэгшэ]] (30.1 %), [[сахюур]] (15.1 %), [[магни]] (13.9 %), [[хүхэр]] (2.9 %), [[никель]] (1.8 %), [[кальци]] (1.5 %), [[хүнгэнсагаан]] (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад [[химиин элемент]]ууд юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |date=2013-07-18 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |accessdate=2014-01-22 |archivedate=2013-07-18 |archiveurl=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ай]] [[геохими]]к [[Франк Уиглсуорт Кларк|Франк Кларкын]] тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % [[хүшэлтүрэгшэ]] болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % [[сахюур]], [[хүнгэнсагаан]], [[түмэр]], [[кальци]] зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкын хүсэнэгтэ <br />(Дэлхэйн холтоһоной үндэһэн эһэлнүүд) !Найралга !Химиин томьёо !Тархалта |- |[[Сахюурай эһэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71 % |- |[[Хүнгэнсагаан эһэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41 % |- |[[Кальциин эһэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90 % |- |[[Магниин эһэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36 % |- |[[Натриин эһэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55 % |- |[[Түмэрэй (II) эһэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52 % |- |[[Калиин эһэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80 % |- |[[Түмэрэй (III) эһэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63 % |- |[[Уһан]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52 % |- |[[Титанай дабхар эһэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60 % |- |[[Фосфорой тавч эһэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22 % |- !colspan="2"|Ниитэ !style="text-align: right;"|99.22 % |} === Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ === [[Файл:Earth-crust-cutaway-bxr.png|thumbnail|upright=1.25|right|Дэлхэйн бүтэсэ (хэмжээ харгалзаагүй, cхем).]] Дэлхэйнь гүн тээшээ дабхар бүтэсэтэй болоод химиин найралгынгаа хубида: * Эгээн гадна таладаа, cиликатлиг найралгатай, хатуу [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһон]], * Тэрэнэй дотор талада шэнгэн [[манти]], * [[Манти|Mантитай]] харисуулхада харисангы аглуун [[Дэлхэйн сүм|гадаада сүм]], * Эгээн түбтөө хатуу [[Дэлхэйн сүм|дотоодо сүм]] гэжэ хубаагдана. Харин [[геологи]]ин хубида [[литосферэ]], [[астеносферэ]], [[манти|дээдэ манти]], [[манти|доодо манти]], [[Дэлхэйн сүм|гадаада]] болон [[Дэлхэйн сүм|дотоодо сүм]] гэһэн үе дабхаргуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |date=2006-10-16 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |accessdate=2014-01-22 |archivedate=2006-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе дабхарга !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягта<br />гр/см³ |- !Километр !Мили |- |style="text-align: center;"|0-60 |style="text-align: center;"|0-37 |[[Литосферэ]] (Зузааниинь 5-200 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0-35 |style="text-align: center;"|0-22 |… [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһон]] (Зузааниинь 5-70 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) |style="text-align: center;"| 2.2-2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35-60 |style="text-align: center;"|22-37 |… Мантиин дээдэ хэһэг |style="text-align: center;"| 3.4-4.4 |- |style="text-align: center;"|35-2890 |style="text-align: center;"|22-1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4-5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100-700 |style="text-align: center;"|62-435 |… [[Астеносферэ]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890-5100 |style="text-align: center;"|1790-3160 |[[Дэлхэйн сүм|Гадаада сүм]] |style="text-align: center;"| 9.9-12.2 |- |style="text-align: center;"|5100-6378 |style="text-align: center;"|3160-3954 |[[Дэлхэйн сүм|Дотоодо сүм]] |style="text-align: center;"| 12.8-13.1 |} ==== Сүм ==== {{main|Сүм}} Дэлхэйн дундажа [[нягта]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугай дундажа [[нягта]] 3017 кг/м³ тула [[Дэлхэйн сүм]]ые харисангы дэлюун нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь [[геофизика|сейсмическа]] шудалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмическа (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг гээд баталаа. Ушарынь S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн бойжолгын эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жэл]]эй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлнүүд дэлхэйн түб руу һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үрэ дүндэ сүмынь бойжоһон гэжэ үзэдэг. Сүмынь үндэһэндөө [[түмэр]] (80 %), [[никель]], мүн багахан хэмжээнэй бусад [[химиин элемент|химиин элементһээ]] тогтоно. Эдэ хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ зэргын бусад элементүүдые багтаха магадгүй гэжэ үзэдэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ. 1. Эхэ газарай холтоһон — 2. Далайн холтоһон — 3. Дээдэ манти — 4. Доодо манти — 5. Гадаада сүм — 6. Дотоодо сүм <br />A: [[Мохиин зааг]] <br /> B: [[Гутенбергай зааг]] <br />C: [[Лехманай зааг]]]] {{main|Манти}} Мантинь Дэлхэйн ниитэ [[эзэлхүүн]]эй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралта [[манти]] ба [[Дэлхэйн сүм|сүмэй]] заагта ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Maтм), [[температура]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба [[манти]], [[Дэлхэйн сүм|гадаада сүмэй]] зааг дээрэ 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана. ==== Холтоһон ==== {{main|Дэлхэйн холтоһон}} Геологиин үүдэнһээ, [[Дэлхэйн холтоһон]]иинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл ([[литосфери]]ин дээдэ хэһэг) болоод [[магмын шулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын шулуулиг|боржинлиг]] шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ. === Тектоникын плита === {{main|Плитануудай тектоника}} [[Плитануудай тектоника|Литосферэнь]] [[Плитануудай тектоника|тектоникын плитанууд]] гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод [[Плитануудай тектоника|астеносферэ]] дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо [[Плитануудай тектоника|плита]], олон тооной жэжэг [[Плитануудай тектоника|плитанууд]] байна. === Дэлхэйн гадаргуу === Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % [[уһан|уһаар]] ([[Далай]]гаар) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай]]н ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд ([[Далайн голшо нюруу]]), [[галта уула]], хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29,2 % нь [[түби|хуурай газар]] болоод [[сүл]], тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ [[геоморфологи]]ин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % [[шулуу|тунамал шулуулгаар]] хушагдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archivedate = 2007-07-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html }}</ref>. үлэхэ хэһэгтэнь [[шулуу|магмын]] болон [[шулуу|хубирмал шулуулаг]] тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай [[эрдэс]]үүд бол [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|хээрын жоншо]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлэгэй эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлэгэй эрдэс|доломит]] зэргэ юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archivedate = 2007-07-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm }}</ref>. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, [[үгэршэл|үгэршһээ]] хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна. Дэлхэйн [[түби|хуурай газарай]] хамагай нам дор сэгэнь [[далай]]н түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо [[Һүнэһэн тэнгис]], хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн [[Эверест]] орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm |date=2007-02-25 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm |accessdate=2014-01-22 |archivedate=2007-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm }}</ref>. === Уһан мандал === {{main|Уһан мандал}} [[Файл:Atmosphere-Biosphere-Hydrosphere-Lithosphere.png|мини|Дэлхэйн уһан мандал]] Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь [[уһан|уһаар]] бүрхэгдэһэн байдагаараа [[наранай аймаг|Наранай аймагайн]] бусад [[гараг|гарагуудһаа]] илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ [[далай|Дэлхэйн далайнуудһаа]] бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа [[Түби|эхэ газарай]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мүрэн]], газарай гадаргууһаа 2000 [[метр|м]] хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй [[уһан]]ые оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн [[уһан|уһатай]] газар бол [[Номгон далай]]да оршохо [[Марианай хотигор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг. [[Далай]]н ниитэ [[масса]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонно]] гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, [[эзэлхүүн]]иинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % [[дабһатай]] [[уһан]] болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % [[уһан|мүльһэн]] хэлбэрээр оршоно<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archivedate = 2006-08-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ }}</ref>. Далайн уһаниинь [[наран]]ай [[энерги]]ие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай [[температура|температурын]] тархалтаар дэлхэйн [[саг уурал]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүнэй тод жэшээ бол [[Эль Ниньо|ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archivedate =2007-04-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html }}</ref>. === Агаар мандал === {{main|Агаар мандал}} [[Файл:Atmosfeer.png|thumb|upright|Дэлхэйн агаар мандал]] [[Файл:Atmosphere layers-bxr.svg|thumb|left|upright=0.5| alt=A.| ''[[Агаар мандал]]''.]] Дэлхэйн агаар мандал гэжэ [[Дэлхэйн татаха хүсэн]]дэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хиин түлэб|хиин]] дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % [[азот]], 20,95 % [[хүшэлтүрэгшэ]], 0,93 % [[аргон]], 0,038 % [[нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл]], 1 % [[уһан|уһанай уурал]] болон маша бага хэмжээтэй бусад [[хиин түлэб|хиинүүд]] байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ [[агаар]] гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь [[Наран]]һаа ерэхэ [[ультраягаан туяа]]е шэнгээжэ, [[үдэр]], [[һүни]]ин [[температура|температурын]] илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ [[амидарал]] байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа [[температура]] 15&nbsp;°C байдаг. Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай: * [[тропосфера]] * [[стратосфера]] * [[мезосфера]] * [[ионосфера]] * [[термосфера]] * [[экзосфера]] == Һара == {{main|Һара}} [[Файл:Earth-Moon2.jpg|thumb|center|upright=4|Дэлхэйн, Һарын хороондо зай болон хэмжээн нюруутай масштабтай зураг]] Һара — дэлхэйн ганса [[байгаалиин дахуул]] юм. == Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита == Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эрьедэг болоод<ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archivedate = 2011-08-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html }}</ref> Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойрожо эрьелдэдэг. Дэлхэйн тэнхэлигэнь Наран-Дэлхэйе дайраһан хабтагайтай харисуулхада 23,5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно. == Ниигэмэй газарзүй == {{main|Ниигэмэй газарзүй}} Дэлхэйн [[хүн зон]]иинь [[2006]] [[он]]ой [[2 һара|2 һарын]] байдалаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6 billion than 6.5 billion. It will reach 6.6 billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> болоод [[2013]] ондо 7 тэрбум, [[2050]] ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн зоной үсэлтэ ехэнхидээ хүгжэжэ бай гүрэнүүдтэ болоно. Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/8 хубинь хүнэй амидархада таарамжатай гэжэ тоосогдодог (2/3 хэһэгынь [[далай]], үлэһэн газарай тэн хахадынь [[сүл]] газар (14 %)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27 %) зэргэ)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай [[улас|орон]], [[НҮБ]]-ын гишүүн 192 [[улас]] байна. == Мүн үзэхэ == * [[Наранай аймаг]] == Зүүлтэ == {{Зүүлтэ}} == Гадаада холбооһон == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA’s Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes cа.н.ses the earth’s shape to change — Nasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2009-01-22 }} * [http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beа.н.tiful Views of Planet Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ |date=2007-11-16 }} Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org’s Earth fact file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html |date=2013-02-18 }} (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World’s search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [http://reference.aol.com/earth Planet Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth’s climate, creatures and science. * [http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} Some Photos From the Exhibit {{1000 үгүүлэл}} {{Наранай аймаг}} [[Категори:Шэнжэлхэ ухаан]] [[Категори:Гарагууд]] [[Категори:Одон орон шудалал]] [[Категори:Наранай аймаг]] efrnj1h0kd04elowkkomjqph0g6tw81 0 7018 74850 74684 2026-08-04T18:02:01Z InternetArchiveBot 12366 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74850 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=300 |image1=Parthenon from west.jpg |alt1=refer to caption |caption1=[[Афины|Афинуудай]] [[Акрополь|Акрополиин]] [[Парфенон]] |image2=Diadochen1.png |alt2=Map of temperature changes across the world |caption2=Эртын Грециин голлохо уласууд. Птолемейн хаанта улас (хара хүхэ); Селевкидын эзэнтэ улас (шара); Македон (ногоон) ба Эпир (ягаан). }} '''Эртын Грециин''' [[эргэншэл|соёл эргэншэл]] {{МЭҮ}} 4 дахи мянган жэлһээ {{МЭҮ}} I зуун хүрэтэр [[Газарай дундада тэнгис]]эй оршомдо сэсэглэһэн хүгжөөжэ байһан [[соёл]] юм. Энэ соёл эргэншэл [[дэлхэй]] дахинаа [[шэнжэлхэ ухаан]], [[философи]]<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref>, [[засаглал]], [[уралиг]], [[уран барилга]]раа маша алдартай бэлэй, Баруун зүгдэ хамагай нүлөөтэй эргэншэл байга.<ref>Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&lpg=PA25&pg=PP1#v=onepage&f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).</ref><ref>Colin Hynson, ''[http://books.google.com/books?id=hmweq2TyxvsC&lpg=PT5&pg=PT5#v=onepage&f=false Ancient Greece]'' (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.</ref><ref>Carol G. Thomas, ''[http://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&lpg=PA1&pg=PA1#v=onepage&f=false Paths from Ancient Greece]'' (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).</ref>, родину мировой демократии<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref> Эртын Грецида [[Грек хэлэн|Грек хэлэээр]] хэлэгшэдһээ гадна зан заншал, [[шажан|шажан шүтэлгэ]], амидарал, засаглалай хэлбэринь эжэл Газарай дундада тэнгисэй эрье шомой хүмүүниие оруулан абажа үзэдэг. Эртын Грециин хамагай алдартай үень {{МЭҮ}} 480-323 он хүрэтэрхи хугасаае хамарха Һунгадаг эрин болоод Грекшүүд хүгжэл дэбжэлтынгөө орьёлдо хүрэжэ, гайхалтай уралигай бүтээлнүүдые үйлэдэжэ үлдэгдэһэн бэлэй. Энэ үедэ грегүүд ехэбшэлэн ямар нэгэн хаанаар ударидуулдаагүй байба. Тэдэ өөрөө ударидаха ёһониие эрхимэлэн Грециин [[хото улас]]уудай холбоониие бии бологон оршожо байһаншье дайн тулааниинь шиидэлдэ хүрэхэ түгөөмэл гарагалуудай нэгэ байһан. Гэхыдээ шажан шүтэлгэ, хэлэн соёл, уралиг, ахы эжэл Грециин хотонууд [[олимпын наадам]]ые анха зохёон байгуулһан юм. {{МЭҮ}} 146 ондо Грециин [[хото улас]]ууд [[Рома|Римэй]] түримхэйлэлдэ үбэдэг сүхэрһэншье {{МЭҮ}} IV зуунай үедэ тэдэнэй харьяанһаа гаража [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй мэдэлдэ оробо. Оттоманын туркууд 1453 ондо Византиие түлэхэн унагаһан бэлэй. Урта удаан хугасаанай турша оршон тогтониһон Эртын Грециин [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай ноёрхохо байдалань өөрын үндэр хүгжөөтэй соёл эргэншэлые бии болгоһон болоод [[гүн ухаан]], бэшэг соёл, жажагай уралиг Ромшууд, дундада зуунай [[Араб]]ууд, [[Ренессанс үе]]ын [[Европо]] даяар гүнзэгэй нүлөө үзүүлһээр байһан бэлэй. Эртын Грециин [[гүн ухаан]]тадай үзэл һанаанай үнэ сэнэ одоо хүрэтэр зүйрлэшэгүй үнэ сэниие агуулһаар байдаг ба уран барилгын эдэ хэһэгүүд нь мүнөөнэй барилга байгууламжуудадашье тусгалаа олоһон байдаг. Оршон сагай [[арадшалал]]ай үндэһэ һууриие анха Эртын грегүүд табиһан бэлэй. Шухамдаа үрэнын соёл эргэншэлэй үлэгэй нютаг, эхэ булагань Эртын хүширхэг [[Финики]], [[Египет]], [[Вавилон]] уласууд бус '''Эртын Греци''' гэжэ хүлеэн зүбшөөрдэг бэлэй. == Эртын Грециин газар нютаг == [[Файл:Greek Colonization Archaic Period.png|мини|Колонизацилгын үе Грекшуудай үргэдэлгэ]] Энэ соёл эргэншэлиинь [[Балкануудай хахад арал]] түблэрэн зүүн болон урда [[Апеннинуудай хахад арал]]ай нютаг, [[Газарай дундада тэнгис]]эй аралууд, [[Бага Ази]], Дүтын Зүүн зүг, хойто Африкын эрэгтэ өөрын нүлөөгөө тогтоожо байһан ажаһууба. == Эхин үеын түүхэ == === Минойн үе (МЭҮ 2200 — МЭҮ 1400 ) === [[Файл:KnossosSemune.jpg|thumb|200px|right|[[Кносс]]ой [[ордон]]. {{МЭҮ}} 1700 оной оршом баригдаһан. Уг ордониинь Минойшуудай гэнэтын һүйрэлэй гэрэжэ болодог бэлэй.]] {{МЭҮ}} 6000 оной оршомдо загаһа, далайн амитадаар элбэг [[Эгейн тэнгис]]тэ оршохо таряалан эрхилхэд нэн тохиромжотой, уһан тээбэриин шухала зангилаа [[Крит]] гэһэн арал дээрэ [[Бага Ази]]һаа хүмүүн ерэжэ һууриһаниинь Минойн соёлой эхилэлые табиба. {{МЭҮ}} 2200 жэлэй үедэ хаан уласай хэлбэриие олобо. Домогто үгүүлһэнээр Минойн гэдэгэнь Крит аралай хаан [[Минос]]ой нэрэ болоод тэрээр [[Кносс]] гэһэн хотые ниислэлээ болгоһон аһан. Критшүүдые грегүүдтэй эжэл буса, угһаа гарал өөр хүмүүн гэжэ үзэдэг байһан болобош һүүлын үеын һудалгаагаар Эртын грегүүдтэй адли хэлэтэй байһан гэжэ үзэхэ хандалга бии болоһон байна. Минойшууд Эгейн тэнгисэй соёл эргэншэлэй орголиинь байһан болоод [[үзэг бэшэг]]тэй, түмэрлиг болбосоруулха болон бусад технологиин талаар үндэр мэдэлэг шадабаритай байба. Тэдэ мүн барилга байшингаа гайхалтай бахадам һайхан үнгөөр будажа, шэмэглэдэг байһан ажа. Минойшуудай хүгжэл сэсэглэлтэ, худалдаанай һүлжээндэ таатай байршал эзэлжэ байгаань хүршэ уласуудтань, тэрэ дундаа Бага Азиин хиттит уласта түдылэн таатай байһангүй. [[Хиттит]]үүд критые хэд хэдэн удаа эзлэхые забладажа байһаншье мэжилтэ эс олоһон ажа. Минойшуудай хуби газар таряалан маша үрэ ашагтай ажаллаха туйлын бололсоотой байһаниинь тэдэниие аажамдаа хүшэрхэгжэжэ бүһэ нютагтаа нүлөөтэй болоход нь гол нүлөө үзүүлээ. Критдэ али улиралай турша [[олив]], [[уһан үзэм]], үрэ таряа таряалхад боломжотой маша һайхан саг агаартай байгаа. Энэ боломжонь Минойшуудта эрүүл хүнэһэнэй байнгын тасралтагүй хангалтые бии болгоһон болоод хүн зониинь хурдасатай үдэжэ, Минойшууд Эгейн тэнгисэй эрэг оршомой худалдаанда ноёлхо байра һууритай болоо. Һонирхолтойнь Минойшууд өөһэдын хэһэн бүтээгдэхүүнээ хаанадаа абшаржа тушаан орондонь өөртэ хэрэгсээтэ зүйлһээ хаанай шэдэбэригээр һолижо абадаг байгаа. {{МЭҮ}} 1400 оной оршомдо [[Эгейн тэнгис]]тэ болоһон субрал газар хүдэлэлтэ, [[галта уула|галта уулын]] томо тэһэрэлтэһээ бии болоһон тооһон шороонь дэлхэйн [[Дэлхэй#агаар мандал|агаар мандалда]] сасагдан хэдэн жэлэй турша наранай шууда тусгалые бууруулһаниинь дэлхэйн уурал амисхалда хүсэтэй нүлөөлээ. Галта уулын тэһэрэлтэһээ бии болоһон [[цунами]] хэдэхэн хормын дотор бүхы худалаанай хүлгүүдыень боомтотойнь һүйрүүлжэ, гадаад оршонһоо бүрэн таһалһан болоод, дараагай хэдэн жэлэй турша ургаса абажа шадаагүй Минойшууд богони хугасаанай дотор бүхы талаараа доройтон, мүхэлэй шатандаа оробо. Ехэд доройтоһон минойшуудые Микенынхид байлдан дахуулһанаар энэ эрин түгэсдэг байна. ; Эртын Грециин түүхэ: ''<small>Одон ороной он жэлүүд</small>'' <timeline> ImageSize = width:1100 height:100 PlotArea = width:950 height:75 left:65 bottom:20 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-1200 till:529 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-1200 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-1200 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:10 shift:(0,-5) bar:Period color:filler from: -1200 till: -800 text: Грециин харанхы үе bar:Period color:age from: -800 till: -500 text: Архаик Греци from: -500 till: -323 text: Классик (Һунгадаг) Греци from: -323 till: -146 text: Элладын Греци from: -146 till: 330 text: [[Ромын эзэнтэ гүрэн|Ромын Греци]] from: 330 till: 529 text: Орой урданай үе bar:Phase color:period from: -1200 till: -1100 shift:(0, 5) text: [[Микены]] from: -1200 till: -700 text: Колонизацилга from: -800 till: -700 shift:(0, -15) text: Дурнын нүлөөлгэ from: -700 till: -600 text: Тиранууд from: -600 till: -500 shift:(0, 5) text: Шэнэдхэн from: -500 till: -302 text: Эллада from: -302 till: -279 shift:(0, 5) text: [[Диадохи]] from: -302 till: -279 shift:(-10, -15) text: [[Антипатрид]] from: -279 till: -168 text: [[Антигонид]] from: -168 till: -146 shift:(5, 5) text: Эзэрхэн оролго from: -146 till: 330 text: Хүдөө үе from: 330 till: 529 text: [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византи]] bar:&nbsp; color:filler from: -1200 till: -200 text:Эртэ from: -200 till: 300 text:Дундада from: 300 till: 529 text:Орой </timeline> :::''Һара онууд багсааһан байна'' === Микеныгэй Греци (МЭҮ 1550 — МЭҮ 1000 ) === [[Файл:MaskAgamemnon.png|thumb|200px|right|[[Агамемнон]]ой алтан баг.]] [[Микены]]гэй үень [[Пелопонесс]]та ноёлхо нүлөө бүхы боложо ерэһэн Микенышуудай нэрэһээ гаралтай ажа. Микенышуудай хамагай анханай Грекшууд гэжэ үзэдэг. Ушарынь Микенышуудынь Греци хэлээр яридаг байһаниинь тогтоогдоһон байна. Микеныгэй соёлынь Минойшуудай дараа хүсээ абажа эхилбэ. Тэдэ {{МЭҮ}} 4000 оной оршомһоо [[Балкануудай хахад арал]]ай уулархаг хойто хэһэгһээ зүүн тэйшэ нүүдэлэлэн һуурижаһан болоод {{МЭҮ}} 1400 он гэхэд хэдын баян, хүсэрхэг нүлөө бүхы боложо ерэһэн байна. Үүныень элит гэхэ мэтэ тэдынэй булша бунханһаа алтан шэмэглэл, хүрэл илдэ, мүнгэн аяганууд олдодог байна. Микенынхид тус тусдаа хаад бүхы хото уласуудай холбоо хэлбэритэйгээр оршон байгаа. Тэдынэй дундаһаа Пилосынь гайхалтай шэмэглэлтэ хэрэм, хүнэһэнэй агуулха, уһан сан, дамжуулха системэ бүхы ордонгуудаараа ехэд нэрдэ гараба. Худалдаа, ХАА нь Микенышуудын эдэй засагай гол тулгуур байһан. Минойшуудһаа [[Грек хэлэн|хэлэн]], [[Эртын грекшуудай шажан|шажан]] (Ελληνική θρησκεία), [[уран барилга|уран барилгын]] хэсэ маягаараа эрһэ илгаатай байһан ажа. {{МЭҮ}} 1400-аад ондо [[Микены]] [[Миной]]е байлдан дахуулһан байна. Микенынхид нилээд дайнша улас байһан болоод тулаанай гол хэрэгһэлынь хос дугуйта [[тулаанай морин тэрэг]] байгаа. {{МЭҮ}} 1200 оной үедэ [[Һомер]]ай [[Илиада]] домогто үгүүлдэг [[Троя]] хотын дайниие микенынхид хэһэниинь [[археологи]]ин шудалгаагаар батлагдадаг байна. Уг дайн {{МЭҮ}} 1230-1180 оной оршомдо болоһон болоод Микенынхид Трой хотые түримхэйлэн эзэлжэ, тонон дээрэмдэн, дахин сэргэхээргүй болтолонь һүйтгэн шатааба. [[Египет]] болон [[Хиттит]]уудай тэмдэглэлтэ Микенынхид Тройе эзэлээд бусахадаа ехэхэн гамшые зоблондо унаһан хэмээһэн байдаг. Ехэнхи Микенынхид эрьен ерэжэ шадаагүй аһан. {{МЭҮ}} 1000 оной оршомдо газарай дундада тэнгисэй зүүн хэһэг үймээн һамуун дайн тулаанаар тасарахгүй байһаниинь Микенынхид ай нэгэдэлые үгы бологожо, уналтанда оруулһан байна. Микенынхид ые өөр нэгэ Грециин аймаг болохо [[Дориан]]шууд байлдан дахуулһанаар Грециин «харанхы үе» эхилдэг байна. === Грециин харанхы үе (МЭҮ 1000 — МЭҮ 750) === Греци даяар ябагдажа байһан үймээн һамуунта 200 гаруй жэлынь Грециин ниитэ хүн зондо хүсэтэй муугаар нүлөөлжэ, ядуурал газар абажа, бүхы лэ Грециин эдэй засагай үлэмжэ доройтуулһан байна. Энэ үеые түүхэндэ Грециин харанхы үе гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Грекшууд энэ хугасаанда өөһэдынгөө бүтээн бии болгоһон соёл [[эргэншэл]]эй онсолог болон хото уласууд, абарга ордон, сүмүүд байгуулха, [[үзэг бэшэг]] гэхэ мэтэ зүйлүүдые умартаһан мэтэ байба. Микеныгэй хүсэрхэг хаадуудай орондо үлэ мэдэгдэхэ жажаг захирагша нара бүһэ нютагаа ударидан, Греци даяараа хүсэн шадал, эд баялагаар дутамаг байгаа. Газар таряалан эрхилхэд зохимжогүй боложо, хотонуудта һуурижаха хүмүүнэй тоо эрисэ сөөржэ зарим хотонууд хори хүрэхэгүй хүнтэй үлэжэ байһан гашуун бабаримтууд байдаг аһан. Бусад уридын хүсэрхэг Греци бии болоход урта удаан хугасаа шаардагдажа байна. Микеныгэй соёлой түгэсэл үедэ хара тугалганай худалдаа эршэмтэй боложо ерэһэн болоод хүрэл зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлдэбэрлэхэнь элбэг боложо ерэбэ. [[Түмэр]]эй хүдэр болбосоруулжа түмэр зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ эхилһэниинь эдэй засагта үрэ нүлөөгөө үгэжэ, Грециин хүн злглй амижиргаа һайжиржа дахин сэргэжэ эхилһэн байна. Энэ уналтын жэлүүдынь бүхэл бүтэн 250 жэл үргэлжэлһэн аһан. == Эртын Грециин үе == === Эртын үе (МЭҮ 750-480) === [[Файл:GR-acropolis-parthenon.jpg|thumb|300px|Акрополис, Парфеноной сүмэ]] Энэ үедэ хото уласуудай анханай үүдэл һууринууд табигдан, барилга, [[уран баримал]]ай өөрын гэһэн онсолог байдал түлэбшэн, [[Хомер]] алдарта ирагуу найрагаа туурибһан бэлэй. Газарай дундада тэнгистэ ноёрхожо байһан хаадын угаһаа залгамжалха ёһые халажа, ниитын һаналаар шэйдэдэг улас түрын шэнэ тогтолсоое бии болгоһон байна. Хото уласууд юрэнхыдөө өөрын эрэгтэй эмэгтэй тэгшэ эрхэтэ эргэдын эрхэ, үүрэг, харюусалагаар баталгаажаһан [[ниигэм]], [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай хамтын ударидалгатай байгаа. Хотын эргэдэнь боол болон хари нютагай эргэдһээ эрэс илгаатай эрхэ мэдэлтэй байһан ажа. [[Эргэншэл]]дэ тухайн хүнэй [[ниигэм]]дэ эзэлхэ байра һуури, эд баялгын хэмжээ хамаархагүйгээр бүгэдэ хуулиин доро эжэл эрхэтэй гэжэ тунхаглаһаниинь [[хүн түрэлхитэн]]эй түүхэндэ анханайха юм. Зарим хотонууд наһанда хүрэһэн бүхы хүн хотын ударидахад һаналаа үгэжэ байһаниинь дэбшэлттэй ябадал байһан. Гэбэш эмэгтэй хүмүүн һанал үгэдэггүй байһан болоод эрхэ зүйн шадамжынхаа хубида алишье талаараа эрэгтэй хүнһээ доро түвшындэ байһан аһан. Хотонуудай бүтэсэнь хоорондоо бараг эжэл байһан ба түбдөө ордон, ёһололой түбүүдтэй захаараа газар таряалан, мал ажа ахын эдэлбэри газартай байһан. Эргэдэй ехэнхинь хотын түбһээ алсахан ферма дээрэ эсэбэл таряалангын талбайда хүдэлмэри эрхилэн амидардаг байба. Алдартай баян тансаг хото уласууд өөрын гэһэн маша һайн уһан боомтотой байһан ба бусадтайгаа худалдаа эрхилэн улам хүгжэжэ байгаа. Хотонуудай түбдэ ниитэлэг сүмэ тахилгын арюун газарнууд байһан ба тэрэнэй нэгэнь [[Афины]]да оршохо [[Акрополь]] юм. Мүн хотые гадна халдалагһаа хамгаалха зорилгоор үндэр шулуун хэрэмүүдые байгуулдаг байба. Түмэр зэбсэг үргэн хэрэглэжэ эхилһэниинь хүдэлмэриие үрэ ашагтай зарсуулхад дүхэм боложо, уламаар эдэй засагай хүсэрхэг байдалые бии болгоһон байна. [[Байгаали]] цаг уларил, байгаалиин нөөсын таатай оршон, эрхэ сүлөөтэ байдалиинь хүн зоной хүрдастай үһэлтые бии болгобо. Грекшууд {{МЭҮ}} 500 оной оршомһоо өөһэдын эхэ нютагһаа гадагшэлжэ, мүнөөнэй урда [[Франци]], [[Испани]], урда [[Итали]], хойто [[Африка]] болон [[Хара тэнгис]]эй эрэг оршомой газаруудаар колони хото уласуудаа байгуулжа, нютагай уугуул хүн арадтай холилдон, ниитлэг үбэрмэсэ [[эргэншэл|соёл эргэншэлые]] бии болгоһон байна. Грециин хото уласуудай хүмүүн Дориан, Иониан, Аэолиан гэһэн үндэһэн 3 аялгаар ярилсадаг байгаа. === Һунгадаг үе === ==== Афины эзэнтэ улас (МЭҮ 480 — 359) ==== ===== Пелопонессай дайн ===== ==== Македониин засаглал (МЭҮ 359 — 323) ==== Хойто Грециин жажагхан уласай хаан II Филипп болон тэрэнэй хүбүүн [[Ехэ Александр]] Грециин хэн анзаарамгүй жажагхан газар нютагай аһар хүсэрхэг эзэнтэ гүрэн болгон хубиргаһан юм. Македони бол хойто Грециин түб хэһэгтэ оршохо жажагхан хаанта улас байһанаа бүхы Грекые тэрэ шэгээрэнь өөрын мэдэлдээ оруулан уламаар тухайн үеын хамагай хүсэрхэг улас болохо Персиие байлдан дахуулһан аба. Македоншууд Грекшуудһаа өөр хэлэтэй байһан болоод хэзээшье Грекшууд шэгэ хото улас байгуулжа байһангүй. == Эртын Грециин уналтын үе == [[Файл:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|300px|Афины эзэнт улас гү, али Делийн холбоо, {{МЭҮ}} 431 он. Пелопоннесай дайнай үэмэнэхэн]] === Элладын үе (МЭҮ 323 — 31) === {{МЭҮ}} 331 ондо [[Гавгамела]]гай тулаанда Гурбадугаар Дари хаан [[Ехэ Александр|Македониин Ехэ Александр]] бута ниргэгдэжэ, [[Вавилон]] хото залуу байлдан дагуулагшад хаалгаа нээлээ. Ехэ Александр хаан Вавилоной уугуул оршон һуугшадта сүлөөлэгшэ, абрагшын дүрээр орожо ерэһэн гэдэг. Александрай засаглалай үедэ Вавилон хото дахин соёл, шэнжэлхэ ухаан, худалдаанай түб болон хүгжээ. Гэбэшье {{МЭҮ}} 323 ондо [[Навуходоносор]]ой ордондо Александр хаан наһа нүгшэхэд, тэрэнэй эзэнтэ уласиинь бутаржа, тэрэнэй жанжануудай ударидалга дооро хубаагдажа хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн байна. Байнгын һамуунтай байһан энэ үедэ хүмүүн Вавилон хотоһоо дайжаха боложо, хүн зоной тоо эрсэ сөөршэ эхилбэ. {{МЭҮ}} 275 ондо Вавилоной оршон һуугшадые шэнэ ниислэл Селевкиа руу нүүлгэһэн байна. Энэ нүүлгэн шэлжүүлэлтэнь Вавилон хотодо дахин сэргэхгүй уналтые абшараа. ===Римэй Греци (МЭҮ 31 — 395)=== Ромшууд Македони Киноскефалын тулалдаанда ({{МЭҮ}} 197 он) диилэһэн һүүлдэ Рома байнга [[олигарх]]уудай [[арадшалал]]ай эсэрэг дабхаргые дэмжэхэ, грегүүд дотоодо хэрэгтэ хамааралсаба. 196 {{МЭҮ}} оной зунда Римэй генерал Тит Квинкти Фламинин (Titus Quinctius Flamininus) Истмиин надаамда грегүүд "эрхэ сүлөөтэй" гэжэ тунхаглаһан, энэ этигэл үнэмшэлынь богони хугасаанай грегүүд дунда Римэй засагые алдартай хэһэн. Тэр сагһаа хойшо, грегүүд Римэй нүлөөн доро байнга байһан юм. Македониин улас түрын аша холбогдол алдажа, {{МЭҮ}} 148 ондо босолгын Андрискус дараа Илир болон Эпир Римэй можотай өөршэлэгдэһэн шүү дээ. Рома Этолиин лигын тарһан. Эхей лиг {{МЭҮ}} 146 ондо уһатгажа юм. Тиимэһээ бараг бүхы Греци Римэй захиржа байһан юм. {{МЭҮ}} 27 ондо [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй зүбшөөрэлтэйгөөр Греци (нэрлээһэн үнэгүй хото болоод Афины, бусад) Ахайнь Римэй аймагай болон хубирһан байна. IV зуунайнь {{МЭҮ}} Греци Зүүн Римэй эзэнт гүрэнэй бөөмые бии - Византида. === Византиин Греци (395 — 1453) === {{main|Византиин эзэнтэ гүрэн}} == Мүн үзэхэ == *[[Эртын Египет]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} == Ном зохёол == * {{Cite book|author=Charles Freeman|title=Egypt, Greece and Rome|url=https://archive.org/details/egyptgreecerome00free|publisher=Oxford University Press|year=1996}} * {{Cite book|author=Paul MacKendrick |authorlink=Paul MacKendrick |title=The Greek Stones Speak: The Story of Archaeology in Greek Lands|url=https://archive.org/details/bwb_O8-CUN-055 |publisher=St. Martin's Press|year=1962}} * [[Thomas Wardle]] (1835). [http://books.google.com/books?id=AktXAAAAYAAJ The history of ancient Greece, its colonies and conquests from the earliest accounts till division of the Macedonian Empire in the East]. * Goodrich, S. G. (1849). [http://books.google.com/books?id=cxPPAAAAMAAJ A pictorial history of Greece]: Ancient and modern. New York: Huntington & Savage * [[Андреев, Юрий Викторович|Андреев Ю. В.]] [http://gumilevica.kulichki.net/AUV/auv1.htm ''Цена свободы и гармонии: Несколько штрихов к портр. греч. цивилизации''] СПб.: Алетейя, 1998. * Античная Греция. Проблемы развития полиса. Под ред. Е. С. Голубцовой и др. В 2-х томах. М.: Наука, 1983. * [http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija «Древняя Греция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515094359/http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija |date=2012-05-15 }} Миронов В. Б., 2006. * [http://www.academia.edu/3537408/_ Зайков А. В. Место и роль спартанской государственности в древнегреческой цивилизации (теоретический аспект)] // Материалы XV Международной научно-практическойконференции Гуманитарного университета. Екатеринбург: Гуманитарный университет, 2012. Т. 1. C. 340—345. * [[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]] [http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm Монеты Ольвии. Киев, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022252/http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm |date=2008-10-23 }} ISBN 5-12-000104-1. * Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э. ([[Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3). М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9 == Холбооһон == {{Commonscat|Ancient Greece}} *[http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/civil/greece/gr0000e.shtml The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past] *[http://www.ancientgreece.co.uk Ancient Greece] website from the [[British Museum]] *[http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece Economic history of ancient Greece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece |date=2006-05-02 }} *[http://www.fleur-de-coin.com/currency/drachma-history The Greek currency history] *[http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en Limenoscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090038/http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en |date=2011-05-11 }}, an ancient Greek ports database *[http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/home.htm The Ancient Theatre Archive], Greek and Roman theatre architecture *[http://people.hsc.edu/drjclassics/lectures/history/history.shtm Illustrated Greek History], Dr. Janice Siegel, Department of Classics, [[Hampden-Sydney College]], Virginia * [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702010623/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history |date=2011-07-02 }} * [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age Каменный, Бронзовый век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626145938/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age |date=2012-06-26 }} * [http://ellada.spb.ru Культура, история, искусство, мифы и личности Древней Греции] * [http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm Библиотека литературы об истории и культуре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118203752/http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm |date=2008-01-18 }} * [http://www.greecancient.ru Спарта — древняя Греция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124004730/http://greecancient.ru/ |date=2018-11-24 }} * [http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ Афинская демократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229115122/http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ |date=2008-12-29 }} [[Категори:Эртын Греци]] [[Категори:Грециин түүхэ]] [[Категори:Түркын түүхэ]] [[Категори:Эртын уласууд]] 0v51y7tvreib4j0canhg83je9swmkqr 0 7093 74834 74648 2026-08-04T17:44:33Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74834 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас | common_name = АНЭУ | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Туг|Туг]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Һүлдэ|Һүлдэ]] | national_motto = {{lang|ar|الله الوطن الرئيس}} | englishmotto = Бурхан, Үндэһэтэн, Юрэнхылэгшэ | national_anthem = {{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Иши Билади|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Эхэ Оромни Ута Удаан Наһалагты"<br />{{parabr}}{{center| }} | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region=[[Аравиин хахад арал]] |region_color= none}} | image_map2 = | capital = [[Абу-Даби]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Дубай]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[Араб хэлэн|Араб]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |accessdate=12 June 2022 |archivedate=18 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet }}</ref> | common_languages = [[Англи хэлэн|Англи]]<ref>{{cite web |url=https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html |title=A mandatory requirement for an English translation under Abu Dhabi Courts |publisher=STA Law Firm |date= |access-date=2022-02-26 |accessdate=2022-06-12 |archivedate=2022-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225022654/https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html }}</ref> | ethnic_groups = 35.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Энэдхэгшүүд|Энэдхэг]]</br> 15.0% [[Эмират]]</br> 10.7% [[Ойрохи Дурна дахи Бангладешчууд|Бангладеш]]</br> 9.7% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Пакистаншууд|Пакистан]]</br> 8.8% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд#Египетшүүд|Египет]]</br> 5.5% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Филиппиншууд|Филиппин]]</br> 3.1% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Индонезшууд|Индонези]]</br> 2.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд#Йеменшууд|Йемен]]</br> 1.6% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Йорданшууд|Йордан]]</br> 1.3% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд#Суданшууд|Судан]]</br> 9.7% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд|Бусад]] | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|title=UAE Population and Demographics|year=2020|work=Dubai Online|url=https://www.dubai-online.com/essential/uae-population-and-demographics/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Population Statistics 2022|author=GMI Blogger|work=Global Media Insight - Dubai Digital Interactive Agency|date=|access-date=|url=https://www.globalmediainsight.com/blog/uae-population-statistics/|archive-url=|archive-date=}}{{Better source needed|reason=Source is a blog|date=May 2022}}</ref> | ethnic_groups_year = 2020 | religion = 76.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Ислам|Ислам]] ([[Гүрэнэй шажан|албан]])</br> 9.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Христосой шажан|Христос]]</br> 8.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Индуизм|Индуизм]]</br> 1.8% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Буддизм|Буддизм]]</br> 5.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Шажанай эрхэ сүлөө|Бусад]] | religion_year = 2022 | demonym = [[Эмиратшууд]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Холбооной хаанта засаг|Холбооной]] [[Лалын хаанта засаг|Лалын]] [[парламентын системэ|парламентын]] [[Һунгагдадаг хаанта засаг|һунгагдадаг]] [[үндэһэн хуулита хаанта засаглал|хахад-үндэһэн хуулита хаанта засаглал]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/n612 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-06-12|archivedate=2018-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined}}</ref> | leader_title1 = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref> | leader_title2 = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай юрэнхы сайдай жагсаалта|Вице-Юрэнхылэгшэ ба Юрэнхы Сайд]] | leader_name2 = [[Мохаммед ибн Рашид Аль Мактум]] | legislature = [[Холбооной Дээдэ Зүблэл]]</br> [[Холбооной Үндэһэнэй Зүблэл]] | sovereignty_type = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Рас эль-Хайма (эмират)|Эмират Рас эль-Хайма]] | established_date1 = 1708 | established_event2 = [[Шарджа (эмират)|Шарджа]] | established_date2 = 1727 | established_event3 = [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]] | established_date3 = 1761 | established_event4 = [[Умм эль-Кувейн]] | established_date4 = 1768 | established_event5 = [[Аджман (эмират)|Аджман]] | established_date5 = 1816 | established_event6 = [[Дубай (эмират)|Дубай]] | established_date6 = 1833 | established_event7 = [[Фуджейра (эмират)|Фуджейра]] | established_date7 = 1879 | established_event8 = Ехэ Британи ба [[Хэрээнэй Оман]]һаа [[Үндэһэнэй Үдэр (Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас)|Тусгаар тогтонобо]] | established_date8 = 1971 оной 12 һарын 2 | established_event9 = [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|НҮБ-дэ]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй 304-р тогтоол|оруулба]] | established_date9 = 1971 оной 12 һарын 9 | established_event10 = АНЭУ-ай бүридэлдэ [[Рас эль-Хаймагай эмиратые]] абаба | established_date10 = 1972 оной 2 һарын 10 | area_km2 = 83,600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = 32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = заахан | population_estimate_year = 2020 | population_estimate = 9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census = 4,106,427 | population_estimate_rank = 92 | population_census_year = 2005 | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = $779.234 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = $78,255 <ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 7 | GDP_nominal = $501.354 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 32 | GDP_nominal_per_capita = $50,349 <ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21 | Gini = 26.0 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.890 <!--number only--> | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 31 | currency = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Дирхам|АНЭУ Дирхам]] | currency_code = AED | time_zone = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Саг|АНЭУ-ай Стандарт Саг]] | utc_offset = +04:00 | date_format = үү/һһ/жжжж | drives_on = баруун<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right--> | calling_code = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Телефоной номер|+971]] <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->| cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[имарат|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = | today = }} '''Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас''' ('''АНЭУ'''; {{lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} {{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}}), гү, али юрынээр '''Эмиратууд''' ({{lang-ar|الإمارات}} {{transliteration|ar|al-ʾImārāt}}), болбол [[Баруун Ази|Баруун Азиин]] улас юм. Долоон эмиратһаа ([[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]], [[Аджман (эмират)|Аджман]], [[Дубай (эмират)|Дубай]], [[Рас-эль-Хайма (эмират)|Рас-эль-Хайма]], [[Умм-эль-Кайвайн (эмират)|Умм-эль-Кайвайн]], [[Фуджейра (эмират)|Фуджейра]] ба [[Шарджа (эмират)|Шарджа]]) буридэдэг холбооной улас. Эмират бүхэн — бага улас юм. Тэдэнь, өөдэйнгөө амяараа толгойлогшотой. Эмир Уласай ниислэл — [[Абу-Даби]]. Уласай толгойлогшо — Арабын Нэгэдэһэн Эмир Уласай президент (тэрэл сагта Абу-Дабиин эмир). == Газар зүй == Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас Азиин урда-баруунтэй һуудаг улас. Арабиин хойгой зүүн талада һуудаг. Хойто талаһаа Персиин буланаар эрьеэ угаадаг. Зүүн тээшээ Оман буланда гарадаг. Сауд Арабитэй баруун ба урда зүгһөө хилэтэй, Оман уластай зүүн-урдаһаа ба зүүн-хойноһоо (Оманай Мусандам гэжэ анклавтай) хилэтэй. АНЭУгэй хүн зон — 5 сая (млн) хүн, 70%-нь Урда болон Зүүн-Урда Азиһаа гараһан үндэһэтэй ажалшад. Нютагай үнтэһэтэй зониин — ислам шажанай сунну таһагай хүүнүүд. Газарай тоһотой аад лэ, энэ гүрэн тоһоёо хари гүрэнөөр тараадаг (экспорт) болижо байна. Жаа жаагаар диверсификэйшн хээд, хара тоһоной хэблэл, улас досоохи бараагай хэблэлһээ (ВВП) 7-9 % хүртэр 2010 ондо унаад байна. Харин, 1980 ондо 73 %, 1998 ондо — 32 % байгаа. == Хотонууд == Ниислэл хото — [[Дубай]]. [[Файл:Tc-map.png|thumb|380px|Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс]] * [[Абу-Даби]] * [[Аджман]] * [[Аль-Айн]] * [[Дибба]] * [[Дубай]] * [[Калба]] * [[Рас эль-Хайма]] * [[Сила]] * [[Умм эль-Кувейн]] * [[Фуджейра]] * [[Хор-Факкан]] * [[Шарджа]] == Мүн үзэхэ == * [[Араб хэлэн]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commons|United Arab Emirates|Арабын Нэгдсэн Эмирт Улас}} * [http://www.government.ae/web/guest/home/en UAE Government Official Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002073351/http://www.government.ae/web/guest/home/en |date=2012-10-02 }} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998 United Arab Emirates profile] from the [[BBC News]] * [http://lebanese-economy-forum.com/world-facts/show/ae/ United Arab Emirates country profile] from the Lebanese Economy Forum, extracted from the CIA Factbook & Worldbank data {{Ази}} [[Категори:Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас| ]]<!---leave the empty space as standard (eponymous category)---> [[Категори:Аравиин хахад арал]] [[Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]] [[Категори:Холбооной хаанта засаг]] [[Категори:ОПЕК-эй гэшүүн улас]] [[Категори:Арабай Лигын гэшүүн улас]] [[Категори:Булангын Хамтын Ажаллалгын Зүблэлэй гэшүүн улас]] [[Категори:Исламай Хамтын Ажаллалгын Байгуулгын гэшүүн улас]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Дунда Дурнын уласууд]] [[Категори:Баруун Азиин уласууд]] [[Категори:Арабай юртэмсэ]] [[Категори:1971 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:1971 ондо Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласда байгуулагдаhан]] [[Категори:Азиин уласууд]] [[Категори:Лалын хаанта засаг]] {{stub}} me06jmc49zprbqjkdlqv27ezkit6ris 0 7141 74815 74658 2026-08-04T17:21:28Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74815 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" border="1" style="width: 300px; {{Float right}} margin-top: 0.5em; border-collapse:collapse; border-color:#aaaaaa; font-size: 88%" |+ <big>'''Наранай аймаг'''</big> |- {{image with caption | image = Solar System True Color BXR.png | caption = Наранай аймагай зураг. Наранһаа зай болон харисангы хэмжээ сахинагүй. }} |- ! style="background:#A0B0FF" colspan="3" | Ниитын шанарууд |- | '''Наһан''' | 4,5682±0,0006 [[Миллиард|млрд]] лет<ref name="bowring_housch1995">{{cite journal|last1=Bowring|first1=S.|last2=Housh|first2=T.|title=The Earth's early evolution|year=1995|doi=10.1126/science.7667634|journal=Science|volume=269|page=1535|pmid=7667634|issue=5230|bibcode = 1995Sci...269.1535B|pages=1535—40 }}</ref><ref name="Bouvier">''Bouvier, Audrey and Meenakshi Wadhwa.'' [http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html The age of the Solar System redefined by the oldest Pb—Pb age of a meteoritic inclusion]. ''Nature Geoscience,'' Nature Publishing Group, a division of Macmillan Publishers Limited. Published online 2010-08-22, retrieved 2010-08-26, {{doi|10.1038/NGEO941}}</ref> |- | '''Байра''' | [[Местное межзвёздное облако]], [[Местный пузырь]], [[рукав Ориона]], [[Млечный Путь]], [[Местная группа галактик]] |- | '''Масса''' | 1,0014 {{math|''M''}}_☉ |- | '''Хамагай дүтын одон''' | [[Центаврын проксима]] (4,21—4,24 [[Световой год|св. лет]])<ref name="Distance Information">{{Cite web |title=Cosmic Distance Scales — The Nearest Star |url=http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |accessdate=2013-12-12 |archivedate=2012-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118220010/http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html }}</ref><br /> Система [[Альфа Центавра]] (4,37 св. лет)<ref name="eso1">{{cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|title=Planet Found in Nearest Star System to Earth|publisher=[[Европейская южная обсерватория|European Southern Observatory]]|date=16 October 2012|accessdate=2012-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018024724/http://www.eso.org/public/news/eso1241/|archivedate=2012-10-18}}</ref> |- | '''Хамагай дүтын [[газаада гараг]]''' | [[Альфа Центавра B b]] (4,37 св. лет)<ref name="Dumusque">{{cite journal | last = Dumusque | first = X. | coauthors = Pepe, F.; Lovis, C.; ''et al.'' | title = An Earth mass planet orbiting Alpha Centauri&nbsp;B | journal = [[Nature]] | volume = | issue = | pages = | date = 2012-10 | url = http://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso1241/eso1241a.pdf | doi = | accessdate = 2012-10-17}}</ref> |- ! style="background:#A0B0FF" colspan="3" | Гарагай системэ |- | '''Наранһаа хамагай холын гараг''' | [[Нептун]] ({{s|4,503 млрд км}}, {{s|30,1 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref>{{Cite journal|title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990|pages=1737|issue=10|volume=17|doi=10.1029/GL017i010p01737 |bibcode=1990GeoRL..17.1737P|journal=Geophysical Research Letters}}</ref><ref>[[Большая полуось]]</ref>. |- | '''[[Койперын бүһэ]]һээ зай''' | {{s|~30—50 а. е.}}<ref>{{cite journal | url=http://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap | journal=[[The Astrophysical Journal]] | volume=490 | issue=2 | pages=879—882 | year=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. }}</ref> |- | '''Одоной хэмжээн''' | 1 ([[Наран]]) |- | '''Гарагай хэмжээн''' | 8 |- | '''[[Тагтар гараг]]ай хэмжээн''' | 5<ref>{{cite web|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|author=[[Браун, Майкл (астроном)|Mike Brown]]|title=Free the dwarf planets!|date=August 23, 2011|work=Mike Brown's Planets (self-published)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005064654/http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|archivedate=2011-10-05|accessdate=2013-12-12}}</ref> |- | '''[[Дахуул]]ай хэмжээн''' | 415 (172 у планет и 243 у [[Малые тела Солнечной системы|малых тел]] Солнечной системы)<ref name="JPLbodies">{{cite web |title = How Many Solar System Bodies |publisher = NASA/JPL Solar System Dynamics |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |accessdate = 2012-11-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200516081835/https://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |archivedate = 2020-05-16 }}</ref><ref name="MPMJohnston">{{cite web |date = 2012-10-28 |title = Asteroids with Satellites |publisher = Johnston's Archive |author = Wm. Robert Johnston |url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html |accessdate = 2012-11-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191218214655/http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html |archivedate = 2019-12-18 }}</ref> |- | '''Жаахан бэеын хэмжээн''' | 616 664 (на 8 июня 2013 года)<ref name="JPLbodies"/> |- | '''[[Һүүлтэй одон]]ой хэмжээн''' | 3214 (на 8 июня 2013 года)<ref name="JPLbodies"/> |- ! style="background:#A0B0FF" colspan="3" |[[Галактикын түб]]эй тойрон хандалга |- | '''[[Һүнэй Зам]]һаа ташалан''' | 60,19° |- | '''[[Галактикын түб]]һээ зай''' | 27 170 ± 1140 св. лет<br />(8330 ± 350 [[парсек|пк]])<ref name="gillessenetal2009">{{cite journal|last=Gillessen| first = S.|coauthors=Eisenhauer; Trippe; Alexander; Genzel; Martins; Ott|title=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center|journal=The Astrophysical Journal|volume=692|issue=2|pages=1075—1109|year=2009|doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075|accessdate=2010-10-28|bibcode=2009ApJ...692.1075G|arxiv=0810.4674}}</ref> |- | '''Период обращения''' | {{s|225—250 млн}} лет<ref name="Cosmic Year"/> |- | '''Орбитагай түргэнэй хэмжээн''' | 220—240 км/с<ref name="Грани">{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки»|work=Грани.Ру|accessdate=2013-12-12|archivedate=2013-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225024256/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html}}</ref> |- ! style="background:#A0B0FF" colspan="3" | Свойства, связанные со звездой |- | '''[[Спектрай одоной класс]]''' | G2V<ref name="ESO">[http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification ESO — Astronomical Glossary]</ref> |- | '''[[Саһанай шугам (астрономи)|Саһанай шугам]]''' | {{s|~5 а. е.}}<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0273117703005787|title=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system|author=M. J. Mumma, M. A. DiSanti, N. Dello Russo, K. Magee-Sauer, E. Gibb, R. Novak|publisher=ScienceDirect|lang=en|accessdate=2013-02-07}}</ref><ref>{{cite book |title= Discovering the Universe |url= https://archive.org/details/discoveringunive00kauf |last= Kaufmann |first= William J. |year= 1987 |publisher= W. H. Freeman and Company |isbn= 0-7167-1784-0 |page= [https://archive.org/details/discoveringunive00kauf/page/96 94]}}</ref> |- | '''[[Гелиосфера|гелиосферын]] хилэ''' | {{s|~113—120 а. е.}}<ref name="stag">{{Cite web |title=NASA’s Voyager Hits New Region at Solar System Edge 12.05.11 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |accessdate=2013-12-12 |archivedate=2015-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308091540/http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html }}</ref> |- | '''[[Хиллай бүмбэрсэг]]эй радиус''' | ~1—2 св. лет |} '''Наранай аймаг''' [[Наран]], түүнэйе татаха хүсэнэйхэнь уламһаа тойрон эрьехэ [[гараг|найман гараг]] ( [[Пүрбэ (гараг)|Пүрбэ]], [[Мягмар (гараг)|Мягмар]], [[Дэлхэй]], [[Һагба (гараг)|Һагба]], [[Далайн ван (гараг)|Далайн ван]], [[Бямба (гараг)|Бямба]], [[Тэнгэриин ван (гараг)|Тэнгэриин ван]], [[Баасан (гараг)|Баасан]]), 5 тогтоогдоһон [[одой гараг]] ([[Дэлхэйн ван]], [[Церера]], [[Макемаке]], [[Эрида]], [[Хаумеа]]), тэдэнэй [[байгаалиин дахуул|дахуулнууд]], маша олон тооной зэжиг бэетэнүүдые багтааһан системэ юм. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Одон орон]] {{1000 үгүүлэл}} {{Наранай аймаг}} nv8gdlko0pzmjd1idk3egugrpxq1uzq 0 7178 74831 74329 2026-08-04T17:40:43Z InternetArchiveBot 12366 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74831 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Джеймс Уатт |уугуул_нэрэ = James Watt |зураг = Watt James von Breda.jpg |ажал_үйлэ = [[шэнжэлхэ ухаан|эрдэмтэн]], [[зохёон бүтээгшэ]], [[механик]], [[инженер]] |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = [[Гринок]], [[Шотланд]] |иргэн = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|24px|link=Ехэ Британи]] [[Ехэ Британи]] |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Бирмингем]], [[Англи]] |ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |һургалта = |хүүгэд = |шагнал = |гар = [[Файл:James Watt Signature.svg|150px]] }} '''Джеймс Уатт''' ({{lang-en|James Watt}}, [[1736 он]]ой [[1 һарын 19|1 дүгээр һарын 19-ндэ]] түрөө, [[1819 он]]ой [[8 һарын 25|8 дугаар сарын 25-нда]] наһа бараһан)<ref name=deathdate>Нэр хүндтэй эх сурвалжууд түүний нас барсан огноог 1819 оны 8 дугаар сарын 19 гэдэг боловч түүний үеийн бүх бүртгэл мэдээлэлд нас барсан огноог нь 8 дугаар сарын 25 гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд 9 дүгээр сарын 2-нд оршуулсан гэсэн байдаг. Наймдугаар сарын 19 гэдэг сар өдөр анх Жэймс Пэтрик Мүйрхэдийн бичсэн ''Жэймс Ваттын амьдрал'' (1858, х. 521) номноос эхтэй юм. Мүйрхэд Ваттын зээ дүү байсан учраас нас барсан огноог сайн мэдэх учиртай хүний нэг үзжээ. Гэвч Мүйрхэдийн бичиг баримт дунд 8 дугаар сарын 25-ныг өөр газар дурдсан байдаг. Наймдугаар сарын 25-ны өдрийг тухайн үеийн сонингийн мэдээнд тавьж байсан (жишээ нь, 8 дугаар сарын 28-ны өдрийн ''Дэ Таймс'' сонины 3 дугаар нүүрт) бөгөөд Ваттын гэрээслэлд тийнхүү тусгажээ. (Сэнт Мэригийн сүмийн оршуулгын бүртгэлд Ваттын нас барсан огноог дурдаагүй байна.)</ref> — [[Шотланд]]ын зохёон бүтээгшэ, механик инженер болоод Ньюкоменай уурын хүдэлгүүрые һайжаруулһан [[Ехэ Британиин Хаанта Улас]] болон дэлхэй дахинда ажа үйлдэбэрэй хубисхалаар абашарха өөршэлэлтэй һуури боложо үгэһэн. == Намтар == Джэймс Уатт 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ Клайдай булангийн Рэнфрэширай Гринок хотодо түрэбэ. Түүнэй эсэгэ уһан онгосо барихаһаа гадана, уһан онгосотой гүйсэдхэгшэ байһан болоод хотынгоо юрэнхы хуули сахюулагшаар ажалалжа байһан боло түүнэй эхэ Агнес Муйрхэд нэрэ хүндэтэй гэр бүлэһээ гаралтай үндэр болбосоролтой эмэгтэй байба. Эсэгэ эхэ хоюулаа [[пресвисерианизм|пресвисерианизм шажантай]] байһан болоод хатуу [[ковенантер]]үүд байба. Уаттай үбэг эсэгэ Томас Уатт [[тоогой ухаан]]ай багша, Картсбёрнэй баронай хуули сахюулагша байгаа. Уатт һургуулида тогтомол ябажа шадаагүй. Эхилээд эхэ гэрээрээ түүндэ багшалжа байһан болобошье һүүлдэ Гринокой бага һургуулида ороһон.<ref>{{cite book|last=Tann|first=Jennifer|title=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|date=2004|chapter=James Watt (1736–1819)}}</ref> Тэрээр гарай маша ехэ дүйтэй болоод [[тоогой ухаан]]та абьяастай болохоо харуулаа. Хэдыхээр [[Латин хэлэн|латин]], [[грек хэлэн]]үүдтэ һонирхолгүй байһан абашье [[шотланд]]иин арад түмэнэй домог яриаг шэмтэн һонирхожо байба. Түүные 18-тайда эхэ наһа баража, эсэгынхэ бэе доройтожо эхилбэ. Уатт [[Лондон]] руу хэмжэхэ багажа хэрэгһэл хэжэ һурахаар нэгэ жэлын хугасаатай ябажа ерээд [[Глазго]]до багажа хэрэгсэл хэхэ бизнесээ байгуулахые зорибо. Гэбшье тэрээр дадалгын долоон жэлын хугасаагаа дүүргээгүй байһан ушарһаа хэдыгээр [[Шотланд]]та тоогой ухаан багажа хэрэгсэл хэдэг өөр хүн байгаагүй болобошье Глазгогой алхашадай холбоо (алха хэрэглэдэг бүхы гар уршуудын нэгэдхэһэн) түүнэй үргэдэлые хүлээжэ абаагүй. Уаттые энэхүү хүндэ байдалһаа Глазгогой Ехэ һургуулиин гурбан профессор абаража, ехэ һургуулиинхаа дотор зүжэг цех байгуулха боломжо үгэбэ. 1758 ондо энэ цех байгуулагдаһан болоод дээрэхэ гурбан профессорой нэгэ физик, химик Джозеф Блэк Уаттай анда нүхэр болоһон. 1764 ондо Уатт өөрын үеэл Маргарет Миллертэй һуужа, табан хүүгэдтэй болоһоной гурбан наһа бэе гүйсэжэ шадаагүй үнгэрһэн. Маргарет 1772 ондо хүүгэд түрүүлхэ гэжэ байгаад наһа бараһан. 1777 ондо Уатт дахин хүнтэй һуугаа һэн. Энэ удаа Глазгогой даабуунай будаг үйлдэбэрлэгшын охин Энн МакГрэгортой һуугаа. Энн 1832 ондо наһа бараһан. Уатт Джон нэрэтэй ахатай байһан болоод Джеймсые 17-тойдо хүлэг онгосоной сүйрэлээр наһа бараһан. == Түрүүщын хүдэлүүрнүүд == 1776 ондо анханай хүдэлүүрнүүдые үйлэдбэридэ һуурилуулжа, ажалалуулжа эхилээ. Эдгээр анханай хүдэлгүүрүүдые шахуурганда хэрэглэжэ байһан болоод уурхайн сооногой ёроолдо байха шахуургые ажалалуулахад ашаглажа байба. Захяалгашье субжв эхилһэн болоод дараашын 5 жэлэй хугасаанда Уатт ехэ түлэбэ [[Корнуолл]]доо уурхайгаһаа уһан шабхаха зорюулалтатай олон хүдэлгүүр һуурилуулжа туншье забгүй байлаа. [[Файл:SteamEngine_Boulton&Watt_1784.png|thumb|240px|Баултон ба Уаттын зохёон бүтээһэн уурын хүдэлгүүр. 1784 оной хүдэлгүүрэй һиилбэр зураг.]] [[Файл:20070616 Dampfmaschine.jpg|thumb|240px|Джеймс Уаттай уурын хүдэлгүүрэй хуулбар]] Баултон Ваттые бүлүүрэй хүдэлгөөные нунтаглаха, нэхэхэ, тээрэмдэхэ эргэлтэтэ хүсэн болгохые итагаһанаар шэнэ бүтээлые хэрэглэхэ һалбарые маша ехэ үргэжүүлээ һэн. == Нэмжэ уншаха материал == * «Some Unpublished Letters of James Watt» in ''Journal of Institution of Mechanical Engineers'' (London, 1915). * Andrew Carnegie, ''James Watt'' University Press of the Pacific (2001) (Reprinted from the 1913 ed.), ISBN 0-89875-578-6. * {{cite book | author = Dickenson, H. W. | title = James Watt: Craftsman and Engineer | url = https://archive.org/details/jameswattcraftsm0000hwdi | year = 1935 | location = | publisher = Cambridge University Press | isbn = }} * H. W. Dickinson and Hugh Pembroke Vowles ''James Watt and the Industrial Revolution'' (published in 1943, new edition 1948 and reprinted in 1949. Also published in Spanish and Portuguese (1944) by the British Council) * Hills, Rev. Dr. Richard L., ''James Watt, Vol 1, His time in Scotland, 1736—1774'' (2002); Vol 2, ''The years of toil, 1775—1785''; Vol 3 ''Triumph through adversity 1785—1819.'' Landmark Publishing Ltd, ISBN 1-84306-045-0. * {{cite book | author = Hulse David K. | title = The early development of the steam engine | year = 1999 | publisher = TEE Publishing | location = Leamington Spa, UK | isbn = 1 85761 107 1 | pages = 127 - 152}} * {{cite book | author = Hulse David K. | title = The development of rotary motion by steam power | url = https://archive.org/details/developmentofrot0000davi | publisher = TEE Publishing Ltd. | location = Leamington, UK | year = 2001 | isbn = 1 85761 119 5}} * Marsden, Ben. ''Watt’s Perfect Engine'' Columbia University Press (New York, 2002) ISBN 0-231-13172-0. * {{cite book | author = Muirhead, James Patrick | title = Origin and Progress of the Mechanical Inventions of James Watt | publisher = John Murray | location = London | year = 1854 | url = http://books.google.com/books?id=9lspAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Origin+and+Progress+of+the+Mechanical+Inventions+of+James+Watt.}} * {{cite book | author = Muirhead, James Patrick | title = The Life of James Watt | publisher = John Murray | location = London | year = 1858 | url = http://books.google.com/books?id=zUE6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=The+life+of+James+Watt+with+selections+from+his+correspondence}} * [[Samuel Smiles]], ''Lives of the Engineers'', (London, 1861-62, new edition, five volumes, 1905). ;Холбогдохо сэдэбэ * {{cite book | author = Schofield, Robert E. | title = The Lunar Society, A Social History of Provincial Science and Industry in Eighteenth Century England | url = https://archive.org/details/lunarsocietyofbi0000scho | year = 1963 | location = | publisher = Clarendon Press | isbn = }} * {{cite book | author = Uglow, Jenny | title = The Lunar Men | url = https://archive.org/details/lunarmenfivefrie00uglo | year = 2002 | location = London | publisher = Farrar, Straus and Giroux | isbn = }} == Холбооһон == {{commonscat|James Watt}} * [http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ James Watt by Andrew Carnegie (1905)] * [http://www.history.rochester.edu/steam/marshall/ James Watt by Thomas H. Marshall (1925)] * [http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10468 Archives of Soho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709114838/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10468 |date=2009-07-09 }} at Birmingham Central Library. * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/watt_james.shtml BBC History: James Watt] * [http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm Revolutionary Players website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308154827/http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm |date=2006-03-08 }} * [http://crocat.cornwall.gov.uk/dserve/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Catalog&dsqCmd=Overview.tcl&dsqSearch=(RefNo='ad1583') Cornwall Record Office Boulton & Watt letters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106174825/http://crocat.cornwall.gov.uk/dserve/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Catalog&dsqCmd=Overview.tcl&dsqSearch=%28RefNo%3D%27ad1583%27%29 |date=2017-11-06 }} * [http://www.electricscotland.com/history/men/james_watt.htm Significant Scots — James Watt] * {{cite web|url=http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ch8.html|title=Chapter 8: The Record of the Steam Engine|publisher=www.history.rochester.edu|accessdate=2009-07-06}} == Холбооһон == * {{Commons|James Watt}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Зохёон бүтээгшэд]] [[Категори:Шотланд]] s2ija3g09vwsaxgkb77jvrc03rdifqy 0 7261 74841 73648 2026-08-04T17:52:10Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74841 wikitext text/x-wiki {{Хаан |name = Ехэ Александр<br />Μέγας Ἀλέξανδρος |title =[[Эртэнэй Грек|Македони]]ин хаан (басилевс) |image =[[Файл:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|200px]] |caption =Александр [[Перс]]иин хаан [[III Дарий]]тай тулалдажа байгаань. [[Неаполь|Неаполиин]] [[Помпей]]һоо олдоһон Александрын мозаик, Неаполиин Үндэһэнэй Археологиин Музей. |reign ={{МЭҮ}} 336-323 |coronation = |othertitles =[[Эллинэй холбоо]]ной хегемон, [[Эртэнэй Египет|Египет]]ай [[фараон]], [[Перс]]иин [[Шаханшах]] |native_lang1 =[[Грек хэлэн|Грек]] |native_lang1_name1=Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας |predecessor =[[Македониин II Филип|II Филип]] |successor =[[Македониин IV Александр|IV Александр]] |heir = |queen =[[Роксана|Бактриин Роксана]] <br /> [[II Статейра|Персиин Статейра]] |issue =[[Македониин IV Александр|IV Александр]] |royal house = |royal anthem = |father =[[Македониин II Филип]] |mother =[[Эпир]]эй Олимпиас |place of birth =[[Македон]]иин Пелла |place of death =[[Вавилон]] |place of burial= }} '''Ехэ Александр''' ({{lang-gr|Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας гү, али Μέγας Ἀλέξανδρος}},<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Alexander&searchmode=none|title=Alexander|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> ''Mégas Aléxandros''; {{МЭҮ}} 356 BC - {{МЭҮ}} 323),<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html|title=The birth of Alexander|publisher=Livius|archivedate=2016-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161005011405/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html}} - Leo Depuydt, 'The Time of Death of Alexander the Great: 11 June 323 BC, ca. 4:00-5:00 PM' in: ''Die Welt des Orients'' 28 ([[1997 in literature|1997]]) 117-135.</ref> гү, али '''Македониин III Александр''' ({{lang-gr|Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών}}) [[эртэнэй Грек]]ийн <ref name=pomeroy1>{{cite book|author=Pomeroy, S.|coauthors=Burstein, S.; Dolan, W.; Roberts, J.|year=1998|title=Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History|url=https://archive.org/details/ancientgreecepol00sara|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-509742-4}} -Hammond, N. G. L. (1989). The Macedonian State: Origins, Institutions, and History. Oxford University Press, 12–13. ISBN 0-19-814883-6; -Perseus By Daniel Ogden; -Daily Life of the Ancient Egyptians By Bob Brier, A. Hoyt Hobbs; -A Survey of Historic Costume By Phyllis G. Tortora, Keith Eubank ; -Jesus of History, Christ of Faith, By Thomas Zanzig; -Territory By David Storey; -The Man in the Garden By Bronwyn Johnson ; -Why the Nativity? By David Jeremiah; -Zinc By Leon Gray; -A Historical Atlas of India By Aisha Khan ; -Real Things in Nature By Edward Singleton Holden; -Women's Roots By June Stephenson; -The Great White Lies By Howard Randal Cox; -Writing in Ancient Egypt By Jil Fine; -Encountering Ancient Voices By Corrine L. Carvalho; -漫遊世界文明學英語 (20k+2cd) Published by 寂天文化 ISBN 9861840575, 9789861840574 ; -Shema is for Real By Joel Lurie Grishaver, Deena Bloomstone; -The Candlestick By E. Paul Braxton; moreover the [[Argead Dynasty]], to which Alexander belonged claimed direct descend from [[Argos]].</ref> Македониин хаан (басилевс) ({{МЭҮ}} 336–323) байһан. Тэрэ бүхы саг үеын хамагай ехэ амжалта гаргаһан сэрэгэй ударидагшадай нэгэ болоод тулалдаанда илагдашагүй гэгдэжэ байгаа. Тэрэ үхэхээһээ үмэнэ эртэнэй грекшүүдтэ мэдэгдэжэ байһан хуурай газарай ехэнхэ хэһэгые байлдан дахуулһан.<ref name="danforth" /><ref name="stoneman" /><ref name="compare map" group="n" /> Александр эхэ газарай Грекай ехэнхэ хото уласые Македониин засаглал доро Коринфгой холбоондо нэгэдхэһэн<ref>Sacks, David, ([[1995 in literature|1995]]), ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'', London: Constable and Co. Ltd, ISBN 0-09-475270-2, p. 16.</ref> өөрын эсэгэ [[Македониин II Филип|II Филип]]ые наһа бараһанай дараа Македониин хаан шэрээг абаба<ref>[[Maurice Bowra|Bowra, C. M.]], [1957] (1994), ''The Greek Experience'', [[London]]: [[Phoenix Books|Phoenix]], [[Orion Publishing Group|Orion Books Ltd]], ISBN 1-85799-122-2, p. 9.</ref>. Урда Грекай хот уласуудай бослогые даржа Македониин засаглалые батжуулжа, хойто хүршүүдынхээ эсэрэг богони болобош цус урасгаһан аян дайн хэһэныхээ дараа, Александр зүүн зүгэдэ [[Ахеменидиин Эзэнтэ Улас|Ахеменидиин Персиин Эзэнтэ Улас]] руу хүлгэй жолоогоо эргүүлжэ, уламаар эзэлэн абаа. Тэрээр сааша [[Анатоли]], [[Сири]], [[Финики]], [[Иудей]], [[Газа]], [[Египет]], [[Согд]], [[Месопотами]]ие байлдан дахуулжа, эзэнтэ уласынхаа хилые [[Энэдхэг]]эй [[Пунжаб]] хүрэтэр тэлэбэ. Александр үхэхээһээ үмэнэ [[Аравиин хахад арал]] руу аян дайн хэн, худалдаагаа үргэжүүлжэ, түүныхээ дараа арми баруун зүгдэ [[Карфаген]], [[Эртэнэй Рома|Рома]], [[Ибериин хахад арал]] руу эргүүлэхээр түлэблэжэ байба. Гэхыдээ тэрэнэй эхинэй хүсэл эрмэлзэлэнь зүүн талада багын багша [[Аристотель|Аристотелиин]] ярижа байһан юртэмсын хизгаар, [[Номгон Далай]] руу шэглэжэ байгаа. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Нэмжэ уншаха материал == * ''Alexander the Great in Fact and Fiction'', edited by A.B. Bosworth, E.J. Baynham. New York: Oxford University Press (USA), 2002 (Paperback, ISBN 0-19-925275-0). * Baynham, Elizabeth. ''Alexander the Great: The Unique History of Quintus Curtius''. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1998 (hardcover, ISBN 0-472-10858-1); 2004 (paperback, ISBN 0-472-03081-7). * ''Brill's Companion to Alexander the Great'' by Joseph Roisman (editor). Leiden: Brill Academic Publishers, 2003. * [[Paul Cartledge|Cartledge, Paul]]. ''Alexander the Great: The Hunt for a New Past''. Woodstock, NY; New York: The Overlook Press, 2004 (hardcover, ISBN 1-58567-565-2); London: PanMacmillan, 2004 (hardcover, ISBN 1-4050-3292-8); New York: Vintage, 2005 (paperback, ISBN 1-4000-7919-5). * Dahmen, Karsten. ''The Legend of Alexander the Great on Greek and Roman Coins''. Oxford: Routledge, 2006 (hardcover, ISBN 0-415-39451-1; paperback, ISBN 0-415-39452-X). * De Santis, Marc G. “At The Crossroads of Conquest.” ''[[Military Heritage]]'', December 2001. Volume 3, No. 3: 46–55, 97 (Alexander the Great, his military, his strategy at the Battle of Gaugamela and his defeat of Darius making Alexander the King of Kings). * [[J.F.C. Fuller|Fuller, J.F. C]]; ''A Military History of the Western World: From the earliest times to the Battle of Lepanto''; New York: Da Capo Press, Inc., 1987 and 1988. ISBN 0-306-80304-6 * Gergel, Tania Editor ''Alexander the Great'' (2004) published by the [[Penguin Books|Penguin Group]], London ISBN 0-14-200140-6 Brief collection of ancient accounts translated into English * Larsen, Jakob A. O. "Alexander at the Oracle of Ammon", ''Classical Philology'', Vol.&nbsp;27, No.&nbsp;1. (Jan., 1932), pp.&nbsp;70–75. * Lonsdale, David. ''Alexander the Great, Killer of Men: History's Greatest Conqueror and the Macedonian Way of War'', New York, Carroll & Graf, 2004, ISBN 0786714298 * Pearson, Lionel Ignacius Cusack. ''The Lost Histories of Alexander the Great''. Chicago Ridge, IL: Ares Publishers, 2004 (paperback, ISBN 0-89005-590-4). * Thomas, Carol G. ''Alexander the Great in his World (Blackwell Ancient Lives)''. Oxford: Blackwell Publishers, 2006 (hardcover, ISBN 0631232451; paperback, ISBN 063123246X). === Грек/Латин буса байра һуури === * A. Shapur Shahbazi, "Iranians and Alexander", ''American Journal of Ancient History'' n.s. 2 (2003), 5–38: the Persian side of the story. * R.J. van der Spek, "Darius III, Alexander the Great and Babylonian scholarship" in: ''Achaemenid History'' 13 (2003), 289–346: an overview of several Babylonian sources * Two chapters of [[Jona Lendering]]'s Dutch book ''Alexander de Grote'', which uses the cuneiform sources, are available in translation. In [http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z7.html this chapter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151102192922/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z7.html |date=2015-11-02 }}, he argues that at Gaugamela, Alexander attacked a Persian army that was looking for an excuse to run away; and in [http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z6.html this chapter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021132516/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z6.html |date=2013-10-21 }}, he offers a Babylonian perspective on Alexander's final days. == Гадана холбооһон == '''Анхдагч эх сурвалж''' * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Fortuna_Alexandri*/home.html Plutarch, ''Of the Fortune or Virtue of Alexander the Great''] * [http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/index.html Justin, ''Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus''] * [http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z1b.html Alexander the Great: An annotated list of primary sources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514002230/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z1b.html |date=2011-05-14 }} from Livius.org * Wiki Classical Dictionary, [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_the_Great%2C_extant_sources extant sources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729091452/http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_the_Great%2C_extant_sources |date=2013-07-29 }} and [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_the_Great%2C_Fragmentary_and_lost_sources fragmentary and lost sources] '''Бусад''' * [http://hum.ucalgary.ca/wheckel/bibl/alex-bibl.pdf A Bibliography of Alexander the Great] by Waldemar Heckel * [http://www.pothos.org/ Pothos.org: Alexander's Home on the Web] * [http://virtualreligion.net/iho/alexander.html Alexander III the Great], entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith * [http://www.isidore-of-seville.com/Alexanderama.html Alexander the Great on the Web], a comprehensive directory of some 1,000 sites * [http://www.3dsrc.com/alexandrelegrand/multimedia.php Alexander The Great in the French museum Le Louvre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217000458/http://www.3dsrc.com/alexandrelegrand/multimedia.php |date=2018-12-17 }} * [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/alexander-the.great.mystery.htm Alexander, The Great Mystery by T. Peter Limber in "Saudi Aramco Magazine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720101724/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/alexander-the.great.mystery.htm |date=2008-07-20 }} * [http://www.ac.wwu.edu/~stephan/Animation/alexander.html Trace Alexander's conquests on an animated map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615021840/http://www.ac.wwu.edu/~stephan/Animation/alexander.html |date=2008-06-15 }} * [http://www.1stmuse.com/frames/ Alexander the Great of Macedon], a project by John J. Popovic * [http://rambambashi.wordpress.com/2008/05/29/alexander-the-great-in-the-punjab-a-photo-essay/ Alexander in the Punjab. A Photo Essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213072147/http://rambambashi.wordpress.com/2008/05/29/alexander-the-great-in-the-punjab-a-photo-essay/ |date=2009-02-13 }}, photos of all sites Alexander visited * [http://rg.ancients.info/alexander/ Alexander the Great Coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506002044/http://rg.ancients.info/alexander/ |date=2010-05-06 }}, a site depicting Alexander's coins and later coins featuring Alexander's image {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Эртэнэй Грек]] [[Категори:Эртэнэй түүхэ]] 3luw85dup0j9ogd5kz7ha7qe2wt58jv 0 7278 74824 73864 2026-08-04T17:29:36Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74824 wikitext text/x-wiki [[File:Religionsmajoritaries.png|thumb|360px|]] [[File:Religion collage (large).jpg|thumb|right|Бүхы дэлхэй дэгүүр шажанай хүдэлмэринүүд]] {{Хадамал |монгол_бэшэг =[[File:Šasin.png|30px]] |кирилл_буряад = шажан |кирилл_монгол = шашин |кирилл_хальмаг = шажн }} '''Шажан''' ({{mongolUnicode|ᠱᠠᠰᠢᠨ|h}}, {{lang-san|शासिन्}}, ''śāsin'' — «һургаал») — [[хүн|хүмүүнэй]] үйлэдэдэг, алибаа номлолые дахадаг һүзэг бэшэрэл, ёһо суртахуунуудые хэлэнэ. Энэнь дотороо юртэмсые үзэхэ үзэл, соёл болон этигэлэй системые агуулжа өөрын гэһэн ёһо зүй тэрэнһээ үүдэһэн ёһо суртахуунай үнэтэ зүйл, дахажа мүрдэхэ ёһотой хуули дүримые агуулжа байдаг. == Түүхэ == Алибаа шажан тухайн эрэнэй арад түмэнэй [[эргэншэл|соёл эргэншэлэй]] нэгэн гол хэһэг, тэрэниие агуулан хадгалагша хүсэниинь боложо байдаг. Энэхүү соёл эргэншэлэй гол хэһэг болохо [[шэнжэлхэ ухаан]]ые ангилалай тодорхой хубаарида оруулха шаардалга аяндаа гаража ерэдэг. Энэ ангилалай эхин хэһэгэнь түүхын хэһэг, удаахань һудлалай хэһэг, эсэсэйнхэнь дүгнэлтэ тодорхойлолтын хэһэг болодог. Хүн түрэлхитнэй түүхэндэ олон шажан буй боложо өөр өөһэдын номлолой ёһoop юртэмсые үзэхэ үзэлээ болбосоруулжа ерэбэ. Эдэгээрһээ дэлхэйдэ үндэһэн шажан гэжэ тоосогдодог [[Хиндү шажан]] 4000 жэл, [[Иудеиин шажан]] 3670 жэл, [[Заратуштрын шажан]] 3000 жэл, [[Буддын шажан]] 2545 жэл, [[Христосой шажан]] 2000 жэл, [[Лалын шажан]] 1521 жэл, [[Бахай Шүтлэг]] 165 жэл оршон һургаал номлолоо хүгжүүлжэ ерэһэн байна. == Шажанай бүлэгүүд == 5 тэрбум хүмүүнэй түлөө харюусалга тоосоһон дэлхэйн хүн амын табан томо шажанай бүлэгүүд: Христосой шажан, Лалын шажан, Хиндү шажан, Хитадай арадай мүргэл, Буддын шажан байна. {| class="wikitable" style="width:640px;" |+ |- style="background:#666688;" ! style="width:160px;"| Хамагай ехэ шажануудай табан ! style="width:160px;"| 2000 ондо һүзэглэгшэд<ref name="EB2000">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/715463/Religion-Year-In-Review-2000 |title=Religion: Year In Review 2000 |author=Darrell J. Turner |work=Encyclopedia Britannica |accessdate=16 June 2012}}</ref><ref>but cf: http://www.worldometers.info/world-population/#religions</ref> ! style="width:160px;"| Дэлхэйн хүн зоной %<ref name="EB2000"/> |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Христосой шажан]] | 2.0 тэрбум | 33% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Лалын шажан]] | 1.2 тэрбум | 19.6% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Хиндү шажан]] | 811 сая | 13.4% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Хитадай арадай мүргэл]] | 385 сая | 6.4% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Буддын шажан]] | 360 сая | 5.9% |} === Авраамай шажанууд === [[Файл:Molnár Ábrahám kiköltözése 1850.jpg|мини|"Авраамай Урһаа Канаанда аян", Джозеф Молнар (1850)]] [[Авраамай шажанууд]] [[Авраам]]һаа узууртай байна гэжэ этигэжэ болодог [[монотеизм|монотеист]] шажанууд юм. * [[Иудеиин шажан]] — эртэнэй [[Израиль]] болон [[Иудей|Иудеиин]] арад түмэнэй Авраамай шажан шүтэлгэ юм. Иудеиин шажан үндэһэндээ [[Тора]], зарим иудейшүүд бошоглогшо [[Моисей|Моисеиин]] дамжуулан [[Израиль|Израилиин]] арад түмэндэ хүрэтэр гардуулжа байһан гэжэ этигэдэгэнь текст дээр һуурилһан. Иврит Библиин үлэһэн хэһэг болон Талмуд хамта энэнь Евреиин түб дээрхи эхэ бэшэбэринүүд юм. Еврей хүмүүн 70 ондо [[Иерусалим]]ай сүмын һандарал дараа тараһан байгаа. Мүнөөдөр ниитэ 13 сая иудейшүүд байна, Израилиин 40 оршом процент амида, [[АНУ]]-да 40 процент ажаһуудаг. * [[Христосой шажан]] Шэнэ Гэрээндэ тусгагдаһан байдалаар Назаретай Иисусай амидарал (1-р зуун), һургаал дээрэ һуурилһан байдаг. Христосой шажаниинь үндэһэндээ Христос, Бурханай Хүбүүн, Абрагша, Ехэ Эзэнэй шигэ Иисус Христосдо этигэхэ этигэл юм. Бараг бүхы этигэгшэдэнь Троицада нэгэ Бурханай гурбан нэгэдэлые заадаг хүн гэжэ Эсэгэ, Хүбүүн (Иисус Христос), мүн Арюун Һүнһэнэй этигэдэг. Ехэнхи Христосой шажантууд [[Никейскэ мүргэлэй тэмдэг]] гэжэ тэдэнэй этигэлые тайлбарлаха болно. Колонизациин үедэ эхинэй мянганда, Баруун Европын [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй шажанай хубида Христосой шажан дэлхэй даяар үржүүлжэ байна. Христосой шажанай гол церковьнууд баримталагшад тооной ёһoop: ** [[Католик Церковь]]. [[Римэй Папа]]һаа толгойлоһон Католик Церковь гэжэ [[Баруун Церковь]] болон 22 [[Зүүн Католик церковь]]нуудай нэгэдэл. ** [[Протестант шажан]] — XVI зуун жэлэ реформациин үедэ католицизмһээ таһарһан һургаал ** [[Православи]], [[Несториан шажан]], гэхэ мэтэ * [[Лалын шажан]] — [[Коран]], Бурханай элшэлэгдэхэ болоно Лалын шажантануудай үзэжэ арюун ном, нэгэ болон Лалын шажанай эшэ [[Мухаммед]]ай, 7-р зуунай үеын нэгэ гол улас түрын болон шажанай зураг һургаалда үндэһэлһэн болоно. Лалын шажанта олонхи улас оронуудшье Урда Ази, Сахарын Африка, Зүүн урда Европын хэһэгтэ байдаг бол Лалын шажан, Зүүн Урда Ази, Хойто Африка, Баруун Ази, Түб Азиин хамагай үргэн шажан юм. Иран, Пакистан, Мавритани, Афганистан зэргэ хэдэн Исламын бүгэдэ найрамдаха уласуудһаа, бас байдаг. ** [[Сунни Ислам]]ай исламын дотор хамагай томо һургаал болоод Коран хадидуудта дараахань шахабах дээрэ анхаарал табижа байхад бэшэлэг сунна. ** [[Шии Ислам]] === Энэдхэг шажанууд === [[Файл:Mahabodhitemple.jpg|мини|[[Махабодхи сүмэ]] — [[Бурхан Багша]] гэгээрэлые абаһан газар]] [[Энэдхэг]]эй шажанууд Энэдхэгэй хойгдо дадалһан, эсэбэл байгуулагдаһан байна. Ушарань тэдэ бүхы дхармые, шажан шүтэлгэ ёһoop хүлээгдэжэ буй тодорхой бодито байдал дээрэ хуули, үүрэг онсолог зэргээнь заримдаа дхарматай шажан гэжэ ангиладаг.<ref>{{cite book|last=Mittal|first=Sushil|title=Surprising Bedfellows: Hindus and Muslims in Medieval and Early Modern India|url=https://archive.org/details/surprisingbedfel0000unse|year=2003|publisher=Lexington Books|isbn=9780739106730|page=[https://archive.org/details/surprisingbedfel0000unse/page/103 103]}}</ref> * [[Хиндү шажан]] — шажанай уламжалал, сэдьхэлгээнэй һургуулиин хагсарал ([[Шиваизм]], [[Вайшванизм]], [[Кришнаизм]])<ref>Hinduism is variously defined as a "religion", "set of religious beliefs and practices", "religious tradition" etc. For a discussion on the topic, see: "Establishing the boundaries" in Gavin Flood (2003), pp. 1-17. [[René Guénon]] in his'' Introduction to the Study of the Hindu Doctrines'' (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, proposes a definition of the term "religion" and a discussion of its relevance (or lack of) to Hindu doctrines (part II, chapter 4, p. 58).</ref>. Дэлхэйн хамагай эртын бодото дээрэ хэрэглэгдэһэн шажан юм. Хиндуизм сула шажан бэшэ, харин тус тусадань онолой хэдэн арбан агуулһан шажанай зэргэ хиндуизм тэрэнэй дагалдагшадай түүхын туршида мэдэгдэжэ байһан юм хэнтэй нэрэнь Сантана дхарма гэжэ нэгэдхэгдэһэн. * [[Джайнын шажан]] — Паршва (9-р зуун {{МЭҮ}}) болон Махавира (6-р зуун {{МЭҮ}}) голшолон номноһон, энэ дэлхэй дээрэ амида оршонолуудай бүхы түрэлэй буса хүшэрхэлэлэй замые тодорхойлһон байгаань эртэнэй Энэдхэгэй шажан юм. Джайнын шажантанууд ехэбшэлэн [[Энэдхэг]]тэ олдодог. * [[Буддын шажан]] 6-р зуун {{МЭҮ}} [[Будда Шакьямуни|Сиддхартха Готама]] байгуулһан бэлэй. Энэ шажан номнолой гол удхань хүн амитаниие эгүүридын зоблонгһоо гэтэлүүлжэ, сүлөөлэн гаргажа, жаргалтай амарлингв байдалда (нирваанда) орулха гэһэн номнол юм. ** [[Бага Хүлгэн]] (Теравада) Бурханай шажан, арадай шажан зэргэсэн Шри Ланка болон Зүүн Урда Азида голшолон практиковагдаһан, Энэдхэгэй шажанай зарим шэнжэ шанарые хубаалсадаг. Энэнь [[Пали Хуули Ёһо]] нэрэтэй бэшэбэриин томохон суглуулха тулгуурлаһан байдаг. ** [[Ехэ Хүлгэн]] (Махаяна) Бурханай шажан, мүн «[[Бодисада|Боддхисатваяна]]» («Бодисада Хүлгэн») гэжэ нэрлэдэг хамаг амитанай тусын тулада түгэс гэгээрэлээ шармайха зам. Ехэ Хүлгэнэй Бурханай шажан зэргэ [[Бангладеш]], [[Хитад Улас|Хитад]], [[Япон]], [[Вьетнам]], [[Урда Солонгос|Солонгос]], [[Сингапур]], [[Тайвань]], [[Балба]], [[Шри Ланка]], [[Түбэд]], [[Бутан]], [[Малайз]], [[Монгол]] ([[Буряадууд|Буряад Монгол]], [[Хальмаг|Хальмаг Монгол]], [[Тува]] оруулалсаад) зэргэ түрэл бүриин бусад Азиин оронууд руу Энэдхэгэй тархаһан. [[File:Maneckji Sett Agiary entrance.jpg|200px|thumb|[[Зороастрай шажан]]ай [[Галай Сүмэ]]]] * [[Сикх шажан]] [[Гуру Нанак]] һургаалай болон 15-р зуунай [[Пунжаб]]ай арбан дараалан Сикх шажантан гурунар дээрэ һуурилһан [[монотеизм|монотеист]] шажан юм. Энэнь ойролсоогоор 30 сая Сикх шажантан, дэлхэйн табадахи томо зохёон байгуулалтатай шажан юм.<ref>{{cite news|title=Sikhism: What do you know about it?|url=http://www.washingtonpost.com/national/on-faith/sikhism-what-do-you-know-about-it/2012/08/06/19131ef6-dff1-11e1-8fc5-a7dcf1fc161d_gallery.html|accessdate=13 December 2012|newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{cite news|last=Zepps|first=Josh|title=Sikhs in America: What You Need To Know About The World's Fifth-Largest Religion|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/06/sikhs-in-america_n_1748125.html|accessdate=13 December 2012|newspaper=Huffington Post}}</ref> === Иран шажанууд === Иран шажанууд үндэһэн Ехэ Иранай лалын шажантан бололго махашан эртэнэй шажанууд юм. Мүнөө үедэ эдэгээр шажанууд зүбхэн үндэһэний үсөөнхинь дадалагдаһан байна. * [[Зороастрай шажан]] 6-р зуунай {{МЭҮ}} эшэ Зороастр һургаалда үндэһэлһэн шажан, гүн ухаан юм. Зороастрай шажантан бүтээгшэ [[Ахура Мазда]] шүтэдэг. Зороастрай шажаниинь һайн, муу өөр эхэ үүдбэртэй байна, муу Мазда үүдгэхэ устгахые оролдожо, һайн тогтобортой байдалые хангаха гэжэ оролдожо байна. === Бөө мүргэл, арадай мүргэл ба мухар һүзэг === [[Файл:Shaman Buryatia.jpg|upright|thumb|Буряад бөө]] Бөө мүргэл, анимизм болон үбгэ мүргэлэй элементууд, хаана уламжалалта арга унаган иргэд, унаган, эсэбэл һуури болохо тэрэнь агуулһан уламжалалта шажан үргэн ангилал, үеһөө үедэ гардуулагдаһан. * [[Хитадай арадай мүргэл]] — бөө мүргэлэй, үбгэ мүргэлэй элементтай [[Дао шажан]]ай болон [[Күнзы|Күнзын һургаалай]] синкретизм. * [[Бөө мүргэл]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{Commonscat|Religion}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/religion.htm Religion Statistics] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality}} * [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2007-07-07 }} by Adherents.com August 2005 * [http://www.iacsr.com/ IACSR - International Association for the Cognitive Science of Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612015314/http://www.iacsr.com/ |date=2017-06-12 }} * [http://www.as.ua.edu/rel/studyingreligion.html Studying Religion] - Introduction to the methods and scholars of the academic study of religion * [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/intro.htm#05 A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right] - Marx's original reference to religion as the ''opium of the people''. * [http://www.law.harvard.edu/students/orgs/hrj/iss16/gunn.shtml The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law] Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003) * [http://www.religionfacts.com/big_religion_chart.htm The Big Religion Chart] detailed facts on major religions == Ном зохёол == * {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|ссылка=http://rumagic.com/ru_zar/sci_philosophy/arinin/0/ |место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Изд-во ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6 |тираж=|ref=Аринин}} * {{статья|автор=Баёв П. А.|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127|ref=Баёв}} * {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. ун-т.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}} * {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия |ссылка часть= |заглавие=Энциклопедия религий |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красикова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |издание= |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]] |год=2008 |том= |страницы=1069—1073|страниц= |серия= |isbn= |тираж=|ref=Забияко}} * {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123134015/http://scepsis.ru/library/id_305.html|archivedate=2013-01-23|ref=Семёнов|year=2002|accessdate=2014-01-29}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123134055/http://scepsis.ru/library/id_372.html|archivedate=2013-01-23|ref=Семёнов1|year=2003|accessdate=2014-01-29}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123134115/http://scepsis.ru/library/id_393.html|archivedate=2013-01-23|ref=Семёнов2|year=2003|accessdate=2014-01-29}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_48.html|title=Религия и наука|author=[[Эйнштейн, Альберт|Эйнштейн А.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031100035/http://scepsis.ru/library/id_48.html|archivedate=2012-10-31|ref=Эйнштейн|accessdate=2014-01-29}} * {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |ссылка часть= |заглавие=Философский словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |том= |страницы=488 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=|ref=Элбакян}} * {{cite web|url=http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/_INDEX_RELIG.php|title=Книги по религиоведению|author=|work=|publisher=в библиотеке Гумер|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214042612/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/_INDEX_RELIG.php|archivedate=2014-02-14|accessdate=2014-01-29}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Шажан мүргэл|Шажан мүргэл]] hb34oxvm71289emjrwe9c0qwp7uio12 0 7378 74820 71056 2026-08-04T17:24:52Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74820 wikitext text/x-wiki {{Сүнхэрэг |lake_name = Танганьика нуур |image = [[File:STS51G-034-0012_Lake_Tanganyika_June1985.jpg|250px]] |caption = Сансарһаа дараһан гэрэл зураг (1985 он) |image2 = [[File:Lake Tanganyika map.png|250px]] |caption2 = Танганьика нуурай газарай зураг |coords = {{coord|6|30|S|29|50|E|type:waterbody_scale:2500000|display=inline,title}} |lake_type = [[Эбдэрхэйн]] [[нуур]] |inflow = [[Рузизи]], [[Малагараси]] |outflow = [[Лукуга]] |catchment = 231 000 км² |basin_countries = [[Бурунди]]<br>[[Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Конго Улас|БНА Конго Улас]]<br>[[Танзани]]<br>[[Замби]] |length = 673 км |width = 72 км |area = 32 900 км² |depth = 570 м |max-depth = 1470 м |volume = 18 900 км³ |residence_time = 5500 он<ref>{{cite book |last=Yohannes |first=Okbazghi |title=Water resources and inter-riparian relations in the Nile basin |url=https://archive.org/details/waterresourcesin0000yoha |year=2008 |publisher=SUNY Press |page=[https://archive.org/details/waterresourcesin0000yoha/page/127 127]}}</ref> |shore =1828 км |elevation = 773 м<ref name=asdf/> |islands = |cities = |reference = <ref name=asdf>{{cite web|url=http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-06.html|title=LAKE TANGANYIKA|publisher=www.ilec.or.jp|accessdate=2008-03-14|archivedate=2008-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080328152837/http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-06.html}}</ref> }} '''Танганьика''' — [[Танзани]] уласай баруун хэһэгтэ оршодог ба [[Байгал нуур]]ай удаахи [[дэлхэй]]н хоёрдохи гүнзэгы, забаан уһатай [[нуур]] юм. == Газарзүй == Нууриинь [[Танзани]], [[Замби]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Конго Улас|БНА Конго]], [[Бурунди]] гэһэн 4 уласай нютагта хубаагдана. [[Үргэриг]]эй 3-8 градус, [[утариг]]эй 29-31 градусда оршохо болоод 40-50 км үргэн, 650 км урта һунажа тогтоһон байдаг. Танганьика нуур 32,900 км² талбай эзэлхэ ба энэнь [[Африка]] тибдэ 2-то, Дэлхэйдэ 5-д ороно. Дундажа гүниинь 570 м, хамагай гүн хэһэгтээ 1471 м юм. Эргэйн уртань 1900 км ба 17,800 км³ уһан агуулдаг. Нууранда шудхадаг үндэһэн томо голынь Рузизи ба Малагараси болобош үүнһээ гадна хэдэн арбан жажаг гол байна. Нүгөөтэйгүүр нуурһаа эхэ абан урһадаг ганса гол байдаг тул Танганьика нууранда ороһон уһан гадагшалалгүй маша удаан хугасаанд (1000 жэл хүрдэг гэгдэдэг) үлдэдэг ба 90%-нь ууршажа алга болодог гэнэ. 1858 ондо, [[Нил мүрэн]]эй эхэ һабые хайжа байһан [[Англи]]ин эрэлшэдэ '''Джон Спик''', '''Ричард Бартон''' хоёр Танганьика нуурые анха нээһэн болоно. == Ажаүйлэдбэри == Энэ нуурай [[загаһан]]иинь эргэн тойроной хүмүүнэй гол хоол хүнэһэ болодог. Танганьика нуурай оршомдо 800-аад загаһанай ажа ахуй байха ба 100,000 хүн ажалалдаг байна. Мүн нуурһаа бариһан загаһые Зүүн Африкын бүхы уласуудта [[экспорт]] олодог. Загаһанай худалдаань 1950 оной үеһээ эхилэн 1995 оной байдалаар 180,000 тонно загаһан бариһан тоосоо байдаг. == Холбооһон == {{commonscat|Lake Tanganyika|Танганьика нуур}} * [http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM Food and Agriculture Organization of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314015746/http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM |date=2008-03-14 }} * [http://www.cichlidexplorer.com/category/lake-tanganyika-cichlids/ Index of Lake Tanganyika Cichlids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117090309/http://www.cichlidexplorer.com/category/lake-tanganyika-cichlids/ |date=2011-11-17 }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Нуурууд]] sw1vmg72ssw0b3p4n75k8s01r2n7grb 0 7384 74849 73225 2026-08-04T18:01:43Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74849 wikitext text/x-wiki [[Файл:Great Lakes from space crop labeled.jpg|thumb|right|300px| Ехэ нуурнууд, [[хэмэл дахуул]]һаа харагдаһан ([[2000 он]]ой [[4 һарын 24]])]] '''Ехэ нуурнууд''' ({{lang-en|Great Lakes}}, {{lang-fr|Grands Lacs}}) — [[Хойто Америкэ]] тибиин зүүн хойто хэһэгтэ оршохо сэбэр уһатай нуурнуудай бүридэл, [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]] болон [[Канада|Канадын]] хилые дамнажа оршодог. '''Дээдэ''', '''Мичиган''', '''Хурон''', '''Эри''', '''Онтарио''' нуурнуудһаа бүридэдэг болоод ниитэ талмайн хэмжээгээрээ дэлхэйдэ нэгэдэ ородог. Зүгөөр лэ дараагаариинь [[Байгал нуур]] ородог. Ниитэ гадаргын хэмжээнь 244 106 км² харин ниитэ эзлэхүүниинь 22 671 шоо км. Мүн Дэлхэйн ниитэ сэбэр уһанай 21%-ые агуулдаг. == Нуурнууд == === Дээдэ === {{Сүнхэрэг |lake_name = Дээдэ нуур |image = [[File:SawtoothMtnsMN2.JPG|250px]] |caption = Дээдэ нуур |image_lake = Lake-Superior.svg |caption_lake = |countries = [[АНУ]], [[Канада]] |catchment = 127 700&nbsp;км²<ref name="EPAphysical">{{cite web |url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |title=Great Lakes: Basic Information: Physical Facts |accessdate=19:05, Wednesday November 9, 2011 (UTC) |last= |first= |coauthors= |date=May 25, 2011 |work= |publisher=U.S. Government |quote= }}</ref> |area = 82 100&nbsp;км²<ref name="EPAphysical"/> |depth = 147 м<ref name="EPAphysical"/> |max-depth = 406 м<ref name="EPAphysical"/><ref name=nyt>{{cite book|first=John W. (ed.)|last=Wright|coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times''|year=2006|title=The New York Times Almanac|url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy|edition=2007|publisher=Penguin Books |location = New York, New York|isbn=0-14-303820-6|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/70 64]}}</ref> |volume = 12 000 км³<ref name="EPAphysical"/> |elevation = 183 м (2012 дундажа)<ref>[http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf ''Great Lakes Water Levels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |date=2013-04-18 }}, published by the US Army Corps of Engineers. The link also has daily elevations for the current month.</ref> }} [[Файл:Great Lakes Lake Superior.png|мини|слева|Дээдэ нуур]] ''Дээдэ нуур'' ({{lang-en|Lake Superior}}, [[оджибве хэлэн|оджибве]] ''Gichigami'' — ''ехэ уһан'') — Ехэ нуурнууд дундада хамагай хойто болон үндэр нуур. Ехэ нуурнуудэй системын дундада энэ нуур хамагай томо болон хамагай гүнзэгы болон дэлхэйдэ хамагай томо талмайтай [[сэбэр уһан|сэбэр уһатай]] нуур (82,7 тысяч км²) юм<ref name="geo">{{геословарь|http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0896.htm|title=Верхнее озеро}}</ref> — эдэ нуурай орходоо гансахан [[Каспиин тэнгис]] (заримдаа нуур үзэһэн) үлэмжэ томо талмайтай нуур юм. Эдэ нуур [[АНУ]] ба [[Канада|Канадын]] хилэдэ оршодог — эдэ нуурай хойто зүгтэ Канадын [[Онтарио можо]] оршодог, баруун зүгтэ болон урда зүгтэ — Америкын [[Миннесота можо]], [[Висконсин можо]] тиигэд [[Мичиган можо]]. Дээдэ нуур [[тэнгис уһанай нюруу]]һаа 183 метрын үндэрдэ мүльһэтэ үедэ байгуулһан [[хонхор]]до байруулагдаһан юм. Эгээн гүн гүнзэгынь — 406 метрууд, уһанай багтаса — 11,6 мянган км³. Нуурай талмай хамтар тоосоогдоһон һуба газарай талмай 207,2 мянган км² зохёоно. Томо шудхан үгы байна. Эрьеын шугам отологдоһон, томо [[булан]]тай — Кивино, Уайтфиш. Хамагай томо аралууд: [[Айл-Ройал]], [[Сент-Игнас]], [[Мишипикотен]] тиигэд [[Апостл аралууд]]. Хойто зүгтэ үндэр эрьетэй (400 м) тиигэд байсатай, хабсагай эрьетэй; урда зүгтэ — доро элһэтэй эрьетэй<ref name="geo"/>. [[Сент-Мэрис гол|Сент-Мэрис]] голоор [[Хурон]] нуурда уһанай гоожолго 112 километр утатай. Нуурай уһан хүйтэн, сэбэр ба һэригэр байна. Нуурай түб хэһэгэй температура [[зун]]даашье 4&nbsp;°C үлүүлдэггүй, үбэлдөө [[һалхи шуурган]]һаа боломжо хүрэдэггүй. Эрьеын зоно [[12 һара|12 һарын]] эхинһээ [[4 һара|4 һарын]] эсэс хүрэтэр хүрэдэг<ref name="BSE-Superior">{{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00012/96400.htm|title=Верхнее озеро}}</ref>. Нуур загаһан баянтай: [[һэлбэрүүһэн|һэлбэрүүһэтэй]], [[зэбгэн|зэбгэтэй]], [[хилмэ]]тэй; бусад [[зүйл]]тэй, тиигэд Дээдэ нуур ажахын ябуулгада оногосын тамаралга ба [[уһанай сахилгаан]] тулада хэрэглэһэн юм. Дээдэ нуур уһан замай шухала хуби. Шухала портууд: [[Дулут]], [[Супериор (Висконсин)|Супериор]], [[Ашленд]] (АНУ), [[Тандер-Бей (Онтарио)|Тандер-Бей]] (Канада)<ref name="BSE-Superior"/>. === Хурон === {{Сүнхэрэг |lake_name = Хурон нуур |image = [[File:Georgian Bay, Ontario, Canada.jpg|250px]] |caption = Хурон нуур, Георгиин булан |image_lake = |caption_lake = |countries = [[АНУ]], [[Канада]] |catchment = 134 100&nbsp;км² |area = 59 600&nbsp;км² |depth = 59 м |max-depth = 229 м |volume = 3538 км³ |elevation = 177 м }} [[Файл:Great Lakes Lake Huron.png|мини|слева|Хурон нуур]] ''Хурон нуур'' ({{lang-en|Lake Huron}}) — Ехэ нуурнууд системын дундада хоёрдохи томо нуур болон дэлхэйдэ гурбадахи томо талмайтай [[сэбэр уһан|сэбэр уһатай]] нуур (60 мянган км² эзэлнэ). Оодон [[Макино хоолой|Макино]] хоолойгоор (үнгэрэнь 3 км оршом) [[Ехэ нуурнууд#Сент-Клэр|Сент-Клэр нууртай]] холбогдоно; [[Детройт гол|Детройт]] голоор (утань 51 км) [[Ехэ нуурнууд#Эри|Эри нууртай]] холбогдоно. [[Ехэ нуурнууд#Мичиган|Мичиган нуурай]] зүүн зүгтэ оршоно. Албан ёһоной [[гидрографи]]ин шэнжэлхэ ухаанай үзэл бодолһоо Мичиган Хурон хоёр нуурнууд нэгэмэл системые байгуулна ([[Макино хоолой|Макино]] хоолойгоор холбогдоһоншье, [[газар зүй]]н ёһо заншалаар тусгаар нуурнууд тоологдоһон юм). Хурон нуурай талмайнь — 59600 км² оршом<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html|title=Great Lakes: Basic Information: Physical Facts|accessdate=19:05, Wednesday November 9, 2011 (UTC)|last=|first=|coauthors=|date=May 25, 2011|work=|publisher=U.S. Government|quote=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529233616/http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html|archivedate=May 29, 2012}}</ref> (Ехэ нуурнууд системын дундада хоёрдохи томо нуур). Мичиган адли [[тэнгис уһанай нюруу]]һаа 176 метрын үндэрдэ оршодог, гүнзэгынь 229 метр юм. Эдэ нуурай эрьеын шугам [[Мичиган можо]] ([[АНУ]]) ба Канадын [[Онтарио можо]] хубаагдаһан. Хурон нуурда гол портууд — [[Сагино]], [[Бей-Сити]], [[Алпина]] (АНУ) ба [[Сарни (Канада)|Сарни]] (Канада). Хурон нуурда хамагай томо сэбэр уһанай нуур соо оршодог [[Манитулин]] арал ажа. Францишуудһаа нэрэгдэһэн эдэ нуурай нэрэ [[Хурон яһатан|Хурон индианшууд]]ай яһатанай нэрэһээ гаралһан. === Мичиган === {{Сүнхэрэг |lake_name = Мичиган нуур |image = [[File:Lake Michigan shore, winter.JPG|250px]] |caption = Үбэлдөө Мичиган нуурай эрье |image_lake = |caption_lake = |countries = [[АНУ]] |area = 57 750&nbsp;км² |depth = 85 м |max-depth = 281 м |volume = 4918 км³ |elevation = 177 м }} [[Файл:Great Lakes Lake Michigan.png|мини|слева|Мичиган нуур]] ''Мичиган нуур'' ({{lang-en|Lake Michigan}}) — [[дэлхэй]]дэ дүрбэдэхи томо талмайтай [[сэбэр уһан|сэбэр уһатай]] нуур — 58 мянган км². Онгосын ябадаг һубагаар [[Миссисипи мүрэн]]эй системэтэй холбогдодог. Ехэ нуурнуудай дундада хүсэдөөр [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]та оршодог ганса нуур байна. [[Ехэ нуурнууд#Дээдэ|Дээдэ нуурай]] урда зүгтэ оршодог, [[Ехэ нуурнууд#Хурон|Хурон нууртай]] [[Макино хоолой|Макино]] хоолойгоор холбогдодог, [[Чикаго — Локпорт һубаг]]аар [[Миссисипи мүрэн]]эй системэтэй холбогдодог. Мичигана нуурай талмай — 57 750 км² оршом (Ехэ нуурнуудай дундада гурбадахи томо талмайтай), утань 500 км оршом, үргэниинь 190 км оршом. [[Тэнгис уһанай нюруу]]һаа үргэниинь — 177 метр (Хурон нуур адли), гүнзэгынь 281 м болотор. Нуур 4 һара забһар оршом мүльһэнээр бүрхөөһэн. Аралууд — [[Бивер арал|Бивер]] (Beaver Island), [[Хойто Маниту]], [[Урда Маниту]]. Эдэ нуурай эрьеын шугам [[Мичиган можо]], [[Индиана можо]], [[Иллинойс можо]] ба [[Висконсин можо]] хубаагдаһан. Мичиган нуурай томо хото һууринуудта [[Чикаго]], [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]] ба [[Хайланд-Парк]] (Иллинойс), [[Милуоки]] ба [[Грин-Бей]] (Висконсин), [[Гэри (Индиана)|Гэри]] ба [[Хэммонд]] (Индиана) оруулна. Заримдаа Мичиган Хурон хоёр нуурнууд нэгэ нэгэдэмэл нуураар (Сент-Мэрис гол хамтараа) тоосоогдоһон байна. Энэ үзэл бодолой баригшад Мичиган Хурон хоёр нуурнууд гэжэ нэгэдэмэл гидрологиин юумэн: адли нюруутай, 40 м гүнзэгытэй 8 км үргэтэй хоолойгоор ниилэлгэтэй. Тиихэдэнь Мичиган-Хурон нуурай талмайнь 117 мянган км² үлүү байхад, дэлхэйдэ хамагай томо талмайтай забаан уһатай нюруу болон [[Каспиин тэнгис]] удаахи хоёрдохи томо нуур болоно. === Эри === {{Сүнхэрэг |lake_name = Эри нуур |image = [[File:Frozen Lake Erie.jpg|250px]] |caption = Үбэлдөө хүрэһэн Эри нуур |image_lake = |caption_lake = |countries = [[АНУ]], [[Канада]] |area = 25 700&nbsp;км² |depth = 19 м |max-depth = 64 м |volume = 480 км³ |elevation = 174 м }} [[Файл:Great Lakes Lake Erie.png|мини|слева|Эри нуур]] ''Эри'' ({{lang-en|Erie}} {{IPA|[ˈɪri]}}, {{lang-fr|Érié}}) — [[дэлхэй]]дэ арбадахи томо [[сэбэр уһан|сэбэр уһатай]] нуур, Ехэ нуурнууд дундада дүрбэдэхи ородог. 25 700 км² талмай эзэлээд, Эри нуур 13-дахи томо талмайтай нуур болоно ([[Каспиин тэнгис|Каспиин]] ба [[Арал тэнгис]] оруулаад). 92 км болотор үргэн эдэ нуур баруун-урда баруун зүгһээ зүүн-хойто зүүн зүгдэ 388 км һунаагдаһан. Эдэ нуурай эрьедэ [[АНУ|Америкын]] [[Мичиган можо]], [[Охайо можо]], [[Пенсильвани можо]] ба [[Нью-Йорк можо]] тиигэд Канадын [[Онтарио можо]] оршодог. Дундажа гүнзэгынь 19 м, максимум гүнзэгынь — 64 м. Урда баруун хэһэгтэ олон аралтай. Уһанай температура үбэлдөө 0—2&nbsp;°C-һаа зундаа 24&nbsp;°C хүрэтэр хубилагдана. Эрьеын хэһэг [[12 һара]]һаа [[3 һара|3]] гү, али [[4 һара]] хүрэтэр хүрэдэг. [[Ниагара мүрэн]] урдажа гараад, [[Детройт гол|Детройт]], Гранд, Рейзин, Хурон, Моми, Сандаски, Куяхога гол мүрэнүүд шудхана. Эри нуур [[Ниагара мүрэн|Ниагараар]] (утань 56 км) болон [[Уэлленд]] һубагаар [[Ехэ нуурнууд#Онтарио|Онтарио нууртай]] холбогдодог, онгосын ябадаг һубагаар — [[Хатсон гол|Хатсон]]тай холбогдодог. Нуурай эрьедэ [[Баффало]], [[Эри (Пенсильвания)|Эри]], [[Толедо (Охайо)|Толедо]], Порт-Стенли, [[Монро (Мичиган)|Монро]], [[Кливленд]] хото һуринууд оршодог. Эри нуурай нэрэ индианшуудай яһатанай эриелхонан нэрэһээ (сэхэ хэлэхэдэ «''ута һуул''», [[Пума]] амитанай нэрэ) гараһан. === Онтарио === {{Сүнхэрэг |lake_name = Онтарио нуур |image = [[File:Whitby Harbour Panorama.jpg|250px]] |caption = Витби Харбор оршомдо Онтарио нуур |image_lake = |caption_lake = |countries = [[АНУ]], [[Канада]] |area = 19 500&nbsp;км² |catchment = 64 030 км² |depth = 86 м |max-depth = 244 м |volume = 1640 км³ |elevation = 75 м }} [[Файл:Great Lakes Lake Ontario.png|thumb|left|250px|Озеро Онтарио]] ''Онтарио'' ({{lang-en|Ontario}}) — Ехэ нуурнууд системын дундада хамагай доодо болон хамагай жаахан (Сент-Клэр нуургүй), площадью 20 мянган квадрат километр оршом талмайтай (19,5 мянган км²). Нуурай эгээн гүнзэгынь — 244 м, дундажа — 86 м юм. Эдэ нуур [[дэлхэй]]дэ арбандүрбэдэхи ехэ. [[Ниагара гол|Ниагара]] гол шудхадан ородог. Онгосын ябадаг һубагууд эдэ нуурые [[Ехэ нуурнууд#Эри|Эри]]тай ба [[Хатсон гол|Хатсон]] голтой холбогдоно. Нуурай акваторида алдартай [[туннелиин губи]]да оруулһан Хурган нуурнууд ({{lang-en|Finger Lakes}}) залгамжалаад байна. [[Сэнт Лоуренс гол]]оор [[Атлантик далай|Атлантын далайтай]] холбогдоно. Онтариодо онгосууд ябалга хүгжэлтэй. Нуур эрьеын томо портууд — [[Торонто]], [[Хамильтон (Канада)|Хамильтон]], [[Кингстон (Онтарио)|Кингстон]] (Канада) ба [[Рочестер (Нью-Йорк)|Рочестер]] (АНУ). === Сент-Клэр === Сент-Клэр — Ехэ нуурнууд системэдэ хамагай бишыхан нуур, [[Ехэ нуурнууд#Хурон|Хурон]] болон [[Ехэ нуурнууд#Эри|Эри]] нуурнууд хороондо оршодог. == Хадамал газарзүй == {| class="wikitable" style="text-align: center" cellpadding="5px" |- ! Нуур ![[Ехэ нуурнууд#Сент-Клэр|Сент-Клэр]] ![[Ехэ нуурнууд#Эри|Эри]] ![[Ехэ нуурнууд#Хурон|Хурон]] ![[Ехэ нуурнууд#Мичиган|Мичиган]] ![[Ехэ нуурнууд#Онтарио|Онтарио]] ![[Ехэ нуурнууд#Дээдэ|Дээдэ]] |- ! Талмай | 1114 км² | 25 700 км² | 59 600 км² | 58 000 км² | 19 500 км² | 82 400 км² |- ! Багтаса | 3,4 км³ | 480 км³ | 3540 км³ | 4900 км³ | 1640 км³ | 12 000 км³ |- ! Тэнгис уһанай нюрууһээ үндэрынь | 175 м | 174 м | 176 м | 176 м | 75 м | 186 м |- ! Дундажа гүнзэгынь | 3,4 м | 10 м | 59 м | 85 м | 86 м | 147 м |- ! Эгээн гүнзэгынь | 8 м | 64 м | 230 м | 281 м | 246 м | 406 м |- ! Гол һууринууд | [[Детройт|Детройт, Мичиган]]<br />[[Уинсор (Онтарио)|Уинсор, Онтарио]] | [[Баффало|Баффало, Нью-Йорк]]<br />[[Кливленд|Кливленд, Охайо]]<br />[[Эри (Пенсильвания)|Эри, Пенсильвания]]<br />[[Толидо|Толидо, Охайо]] | [[Сарни (Онтарио)|Сарни, Онтарио]]<br />[[Порт-Хурон|Порт-Хурон, Мичиган]]<br />[[Бей-Сити|Бей-Сити, Мичиган]] | [[Чикаго|Чикаго, Иллинойс]]<br />[[Гэри (Индиана)|Гэри, Индиана]]<br />[[Грин-Бей|Грин-Бей, Висконсин]]<br />[[Милуоки|Милуоки, Висконсин]] | [[Хамильтон (Онтарио)|Хамильтон, Онтарио]]<br />[[Кингстон (Онтарио)|Кингстон, Онтарио]]<br />[[Ошава|Ошава, Онтарио]]<br />[[Рочестер (Нью-Йорк)|Рочестер, Нью-Йорк]]<br />[[Торонто|Торонто, Онтарио]]<br />[[Миссиссога|Миссиссога, Онтарио]] | [[Дулут|Дулут, Миннесота]]<br />[[Су-Сент-Мари (Канада)|Су-Сент-Мари, Онтарио]]<br />[[Тандер-Бей (Онтарио)|Тандер-Бей, Онтарио]]<br />[[Маркетт (город)|Маркетт, Мичиган]] |} == Холбооһон == {{commonscat|Great Lakes}} * {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BE%D0%B7%D1%91%D1%80%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BE%D0%B7%D1%91%D1%80%D0%B0/|заглавие=Великие озёра|издание=3-е|автор=О. А. Спенглер}} * [http://www.vancouversun.com/entertainment/Movie+review+Waterlife+depicts+Great+Lakes+peril/1802124/story.html Документальный фильм о Великих озёрах, рецензия (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805135225/http://www.vancouversun.com/entertainment/Movie+review+Waterlife+depicts+Great+Lakes+peril/1802124/story.html |date=2020-08-05 }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{Cite book |last = Grady |first =Wayne |coauthors=Bruce M Littel john; Emily S Damstra |year =2007 |title =The Great Lakes: the natural history of a changing region |url =http://books.google.ca/books?id=bnvZ1XrRTGIC&lpg=PP1&dq=Great%20Lakes&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |publisher=David Suzuki Foundation. |isbn=9781553651970}} * Anin, Peter. (2006) ''[http://books.google.ca/books?id=VzMeZHaLP_gC&lpg=PP1&dq=inauthor%3A%22Peter%20Annin%22&pg=PP1#v=onepage&q&f=true The Great Lakes Water Wars]'' Island Press ISBN 1-55963-087-6 * Beltran, R. et al. ''[http://www.epa.gov/glnpo/atlas/glat-ch2.html The Great Lakes: An Environmental Atlas and Resource Book]''. (United States Environmental Protection Agency and Government of Canada, 1995, ISBN 0-662-23441-3). * Coon, W.F. and R.A. Sheets. ''[http://pubs.usgs.gov/sir/2006/5180/ Estimate of Ground Water in Storage in the Great Lakes Basin]'' [Scientific Investigations Report 2006-5180]. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, 2006. * Боли А., Северная Америкэ, [пер. с франц.], М., 1948. * Канада. Географические районы, пер. с англ., М., 1955. {{1000 үгүүлэл}} {{Featured article}} [[Категори:Нуурнууд]] ba70uam7uhea98zn4l219ydvzqu7pi2 0 7499 74810 74767 2026-08-04T17:13:35Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74810 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Хорхой шумуул (Insecta) | regnum = [[Амитан]] (''Animalia'') | phylum = [[Үетэ хүлтэн]] (''Anthropoda'') | classis = '''Хорхой шумуул (''Insecta'')''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 | image = Insects collage.jpg | image_width = 250px | image_caption = Мүнөөнэй болон усадхагдаһан хорхой шумуул (''Insecta'') | rang = | latin = Insecta | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | subdivision_ranks = Дэд анги: | subdivision = * '''[[Жэгүүргүй шумуул]]''' (Apterygota) и * '''[[Жэгүүртэй шумуул]]''' (Pterygota) '''гү, али:''' * '''[[Далда үргэтэн]]''' (Entognatha) и * '''[[Сэхэ үргэтэн]]''' (Amyocerata) ** '''[[Шэрхэг һүүлтэн]]''' (Triplura) и ** '''[[Жэгүүртэй шумуул]]''' (Pterygota) | wikispecies = Insecta | commons = Category:Insecta | itis = 99208 | ncbi = 50557 | eol = 344 }} '''Хорхой шумуул''' ({{lang-la|Insecta}}) — трахейн һубагай туһаламжатайгаар амисхалдаг, гурбан хос хүлтэй [[Үетэ хүлтэн|үетэ хүлтэнэй хүрээнэй]] хамагай томо анги болоод сая гаран зүйл [[амитан|амитад]] тэмдэглэгдээд байгаа болобош 1,5 сая оршом зүйл байхань зайлшагүй гэжэ эрдэмтэд үзэжэ байгаа. [[Дэлхэй]]н амитанай зүйлэй бүридэлэй талаһаа үлүү хубиие шумуул эзэлхэ<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref><ref>[http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html Threats to Global Biodiversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |date=2015-02-20 }} (Accessed December 2007</ref> болоод нээгдээгүй 30 саяһаа үлүү зүйл шумуул байгаа гэжэ тоосодог байна<ref>Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5</ref>. Бэе гүйсэһэн шумуулай хэмжээ 0.139 [[метр|мм]]- 55.5 [[метр|см]]<ref name="walker">Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. [http://ufbir.ifas.ufl.edu/]</ref>, хүндэ хүнгэниинь 70 [[кг|грамм]] хүрэнэ<ref name="walker"/>. Хорхой шумуул амидаралай олон янза бүриин нүхэсэлдэ амидарха шадабариие хүгжэлэй ябасада олоһон ушарһаа тэдэнэй бэеын бүтэсэ, эрхэтэнүүдэй гүйсэдхэхэ үүргэ маша олон янза боложо һэн. Хорхой шумуул онсолог бол ниидэхэ шадабаритай болоһон ябадал юм. Маша олон зүйлэй шумуул байгаали дээрэ ехэ хэмжээгээр тохёолдохо ушар байгаалиин [[биоценоз]]до угаа ехэ үүргые гүйсэдхэнэ. Тэрэшэлэн олон зүйлэй шумуул [[хүдөө ажахы]]да хорон хүнөөл ушаруулха, [[ургамал]]ай тооһон хүртээхэ, хүн ба амитанай бэедэ паразитлан амидарха, үбшэн тарааха зэргэ практикын холбогдолоор маша ехэ юм. [[Монгол Улас|Монгол орондо]] 13,000 гаран зүйлэй шумуул мэдэгдээд байна. == Бэеын бүтэсэ, физиологи == Бэе гүйсэһэн шумуулай ехэ бэе толгой, сээжэ, хэбэл гэһэн тодоор 3 хэһэгтэ хубаагдана. Толгой акрон ба 4 сегментһээ, сээжэ ямагта 3, хэбэлэй 11 сегментһээ бүтэнэ. === Толгойн хэһэг === [[Файл:Evolution insect mouthparts coloured.svg|мини|left|300px|Хорхой шумуулай аманай аппаратай янза бүри: А — мэрэхэ, В — долёохо-мэрэхэ, С — һорохо. a — һахал; c — нюдэн; lb — лябиум; lr — лабрум; md — мандибула; mx — максилла]] Толгой [[хитин]] капсулаар бүрхэгдэһэн байха ба хүзүүнэй нэгэ үеһөө сээжэтэйгээ хүдэлгөөнтэйгээр холбогдоһон байна. Толгойн доодо талада гү, али үмэнэ үзүүртэ аманай һүба оршоно. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нюдэн байрлаха ба тэдэгээрэй хоорондо бишыхан хэд хэдэн энгэй нюдэн байна. Нюдэнэй оршомһоо хос һахал гараха болоод үнэрлэхэ ба хүрэлсэхэ эрхэтэнэй үүргэ гүйсэтгэнэ. Һахал олон үеһөө тогтоно. Һахалай хэлбэри олон янза: утаһалга, булсуута, хюрөө маягай, үдэлгэ, һам маягай, тахир гэхэ мэтэ. Энэнь шумуулые танижа мэдэхэд шухала үүргые гүйсэдхэдэг. Һахалай толгойтой ниилһэн үеые һахалай һуури гэнэ. Шумуулай һахалые толгойн 1-р үеын мүсэ гэжэ үзэдэг. Толгойн 2-р сегмент мүсэгүй, дээдэ урал боложо хубирһан байна. Харин бусад гурбан үеһөө толгойн дээдэ хэһэгтэ байрлаха аманай эрхэтэн үүдэжэ бии болоно. Гэбэшье толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягта ниилсэн байха тула илгагдадаггүй. Харин духа, зулай, хасар, дагжа гэһэн хэһэгүүдиинь заадаһаар илгагдана. Шумуулай аманай аппаратай бүтэсэ олон янза байдагынь хоол тэжээлые абажа хэрэглэхэ үйлэ ажаллагаанһаа шалтагаална. эртын шумуулнууд ургамал ба амитанай гаралтай органик хатуу зүйлһээр хоололжо байһаниинь тэдэгээрые мэрэхэ, буталхад зохилдожо аманай мэрэхэ эрхэтэнтэй боложо һэн. Иинхүү мэрэгжэ аманай эрхэтэниие хамагай энгэй бүтэсэтэй, эртэ үедэ үүдхэһэн гэжэ үзэдэг. Шингэн тэжээлээр хоололхо (амитанай шуһан һорохо, ургамалай бал, [[шүүһэн|шүүһые]] һорохо, органик шингэнээр хоололхо зэргэ) болоһониинь аманай аппаратай өөр зохилдолгоое нүхэсэлдүүлжэ һэн. Шулуун далитанууд, [[жоом]] (тархаан), [[сохо]]нуудай аманай эрхэтэн мэрэхэ хэлбэриин аппарат юм. Ехэнхи шумуулай абгалдайн (жээшэнь: [[эрбээхэй]]н хүрэнсэр) аманай эрхэтэн олон хүлтэнэй аманай эрхэтэнэй адлигаар мэрэхэд зохилдоһон байдаг. Мэдрэхэ хэлбэриин аманай аппаратай бүтэсые абажа үзэбэл: дээдэ талаһаа хос бэшэ дээдэ уралаар бүрхэгдэнэ. Дээдэ уралай дооро хүсэрхэг балсантай, хитинжэһэн хос дээдэ угаажа (мандибула) оршоно. Дээдэ угаажын дотор тала хүсэрхэг шүдэлигдэһэн байхань эдеэн тэжээлэй зүйлые буталжа жэжэглэхэ, үмлэхэ үүргэтэй. Дээдэ угаажын доро хос доодо угаажа (максилла) доодо талаһаа доодо уралаар халхагдан байрлана. Мандибула толгойн 2-р үеын мүсэ юм. Максилла толгойн 2 ба 3-р үеын мүсэнүүд болоно. Мандибула максилланууд үенүүдһээ тогтоһон байхань ябаха хүлһөө анха үүдэжэ гараһан болохые гэршэлнэ. Доодо үрүү 2 үеһөө тогтохо бүшөөд тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань дотоодо, гадаада һэртэн ба тэмтэрүүл гэжэ нэрэлнэ. Доодо урал 2 үеһөө бүтэхэ ба тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань доодо уралай дотоодо, гадаада унжалга ба доодо уралай тэмтэрүүл гэжэ нэрэлэгдэнэ. [[Файл:Phlebotomus pappatasi bloodmeal finished.jpg|мини|300px|[[Хүн]]эй [[шуһан|шуһые]] һородог [[боргооһон]]]] Аманай хүндын оёор дотогшо нугларжа хитинжэлэгдэһэн хэлэн гү, али гипофаринксые үүдхэһэн байхань аманай аппаратда хамаарагдана. Шумуулай аманай эрхэтэнэй өөр нэгэ хэлбэри бол хазажа һорохо аппарат юм. Ехэнхи [[һарьһан далитад]] ([[зүгы]], хүхэтэрүү, хэдгэнэ) хазажа һороход зохилдоһон аманай эрхэтэнтэй боложо һэн. Үүндэ: дээдэ урал ба дээдэ угаажань мэрэхэ аппаратай дээдэ урал, угаажатай түһөөтэй байна. Харин доодо угаажа утаһажа хатхуур хэлбэритэй болоһон байха ба доодо урал һунажа хобил бүхы хушуу боложо хубиржэ һэн. Хушуунай хобил дотор доодо угаажа оршоно. Энэ байдал хоололхо онсолигһоо боложо һэн. Мандибула, [[сэсэг]]эй тооһоной хатуу хэһэгые бутлаха болбол амитанай арһые хазаха үүргэ гүйсэдхэхэд доодо угаажые үүдхэһэн хушуу сэсэгэй [[бал]] гү, али [[амитан]]ай [[шуһан|шуһые]] һорохо үүргэ гүйсэдхэнэ. [[Мухар бошхи]]ин, [[боргооһон]]ой аманай эрхэтэн хатхажа һорохо хэлбэриин аппарат юм. Үүндэ: аманай эрхэтэнэй бүхы хэһэгүүд һунаһан байна. Дээдэ, доодо угаажууд һунажа хушуу үүдхэнэ. Дээдэ, доодо угаажууд ута хатхуур болоһон байна. Иинхүү амитанай [[арһан|арһые]] соо хатхажа шуһан һорожо хоололход зохилдожо. [[Эрбээхэй]]н аманай эрхэтэн ута хушуу хэлбэриие оложо зүбхэн һорохо аппарат боложо хубирбэ. Дээдэ урал үлэгдэл имагтал хосоржо дээдэ угаажанууд юрэдөө үгы боложо доодо угаажань һунажа уян налархай, тайбан байдалдаа мушгиран байрлаха онсологтой хушуу болоһон байна. Доодо урал маша жэжэгхэн, түүн дээрэ 3 үе бүхы богони тэмтэрүүл оршоно. Иинхүү эрбээхэй гагсахүү доодо угаажаараа сэсэгэй балые һорон абажа хоололно. Хос далитанһаа ехэнхи илаанай аманай эрхэтэн долоожо һорохо аппарат болоһон байна. Илаанда дээдэ, доодо угаажа байхагүй харин доодо угаажын тэмтэрүүл бии. Доодо урал һунажа, хобил бүхы хушуу болоно. Хушуунай хобил дээрэһээ дээдэ урал бүтээжэ, нэгэн хоолой гуурһые үүдхэнэ. Хушуунай (доодо уралай) һалбан бүхы дэлбэнгээр түгэсжэ шүүхэ аппарат болоһон байна. Иинхүү шэнгэн тэжээл хошуунай үзүүрээр долоогдон шүүгдэжэ хошуунай һүбээр һорогдохо болоно. Хорхой шумуулай аманай эрхэтэнэй бүтэсэ, ангилал зүйн ехэхэн ажа холбогдолтой юм. Ехэнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд (угаажууд) толгойн хэһэгтэ тодоор тодо байрлаһан байна. Тиимэ хорхой шумуулнууд ил угаажатанай һалбари ангида (Ectognatha) багтана. Сөөнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд тусгай бүрхөөл дотор байрлажа зүбхэн үзүүрынь гадагша орёын харагдана. Тиимэ хорхой шумуулые нюуса угаажатанай һалбари ангида (Entognatha) хамааруулна. === Cээжын бүтэсэ === [[Файл:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Хорхой шумуулай далиин энгэй хүдэлгөөниие харуулһан хүндэлэн огтололой зураг <br /> '''a''' дали <br /> '''b''' холбооһон <br /> '''c''' хүндэлэн балсан <br /> '''d''' тууша балсан.]] Хорхой шумуулай сээжын хэһэг гурбан сегментһээ тогтохо тула үмэнэдэ, дунда, хойто сээжэ гэжэ нэрэлдэг. Сээжын гурбан сегмент тус бүриһээ хос хүлнүүд гараһан байна. Хос хүл бүхэн үенүүдһээ тогтоһон байна. Үүндэ: аарсаг, тойго, шаантаг, шилбэ, һарбуу болоно. Хорхой шумуулай хүл ябаха үүргэ гүйсэдхэхэ болобош амидаралай онсолигһоо боложо олон янзын хэлбэритэй байдаг. Ехэнхи хорхой шумуулай хүл гүйхэд зохилдожо нарыхан, урта байдаг. Гэтэл сарсаа, дэбхэргэ, голио зэргэ хорхой шумуулай хойто хүлын шаантаг, шилбэ нарыхан ута боложо үдэржэ дэбхэрхэд зохилдоһон байна. «Хүн хорхойн» хүл, илангаяа урда хүл малтахад зохилдожо богонихон, малтуур маягтай болоһон байха ба хитинжэлэгдэһэн шүдэлгүүдтэй байдаг. Уһажа сохын хойто хүл уһанда сэлхэд зохилдожо һарбуунай үенүүд үзүүр өөрөө нарысажа гадана талаараа үһээр хушигдаһан байна. Хорхой шумуулай үбэрмэсэ онсолог бол нисэхэд зохилдоһон ябадал мүн. Хорхой шумуулай дали ниидэхэ үүргэ гүйсэдхэхэ болоод сээжын 2 ба 3 сегмент хүдэлгөөнтэйгөөр холбогдоһон байна. Ехэнхи хорхой шумуулнууд хоёр хос далитай байдаг. Хорхой шумуулай дали эхилэн үүдэхдээ бэеын ханын арһан гадагша сүлхын хоёр дабхар нимгэн илтэһэн маягтай боложо тэдэгээр илтэһэнэй забһараар хүнды үүдэнэ. Тэрэ хүнды бол бэеын хүндын үргэлжэлэл юм. Далиин хүндыдэ шуһан, транхейн гуурһан далиин нимгэн элтэһээр нэбтэ харагдаха тула түүниие шудал гэжэ нэрэлнэ. Далиин шудал тууша ба хүндылэн байдаг. Далиин угһаа гараһан тууша шудалуудые урда захаһаа эхилэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль шудалнууд гэжэ нэрэлнэ. Далинь бүтэсэ, байдалаараа хатуу, һарьһалиг, арһалиг ба эбэрлиг байдаг. Мүн далинь хайраһаар хушигдаһан байжа болоно. Иимэдэ шумуулые далиин бүтэсэ байдалаариинь хатуу далитан, хахад хатуу далитан, һарьһан далитан, хайрһан далитан, торон далитан, хос далитан гэжэ нэрэлдэг. Хатуу далитанай (сохын) үмэнэдэ далинь хатуу, эбэрлиг (далинь ниидэхэд ямаршье үүргэ гүйсэдхэхгүй, харин бэеые нюруун талаһаа хамгаалха үүргэтэй. Дээдэ далиин дооро (сээжын III үеһөө гараһан) һарьһалиг бүтэсэтэй нимгэн дали оршоно. Энэниие жэнхэни дали гэхэ ба ниидэхэ гол үүргэ гүйсэдхэнэ. Хахад хатуу далитанай (бясаа) үмэнэдэ далиин угай хэһэг хатуу, эбэрлиг байхад үзүүрэй хэһэгиинь нимгэн һарьһархаг, шудалтай байдаг. Энэ ушарһаа иимэ далиие хахад хатуу дали гэжэ нэрэлжэ һэн. [[Эрбээхэй]]н далинууд хайраһаар хушагдаһан тула хайраһан далитан гэдэг. Зарим хорхой шумуул үбүрмүһэн далигүй байдаг. Жээшэнь: анханай далигүй хорхой шумуулнууд — Artherygota юм. Харин бөөһэ, нохой бөөһэ зэргэ хорхой шумуул паразит амидаралһаа боложо далигүй болоһон байна. Хорхой шумуулай сээжын хэһэгтэ далинуудай хүдэлгөөниие нүхэсэлдүүлэгшэ хүшэрхэг балсанууд оршоно. === Хэбэлэй хэһэг === Хорхой шумуулай хэбэлэй сегментһээ тогтоно. Сегментэй тоо зүйл бүридэ харилсан адлигүй байха болобош 10-һаа хэтэрхэгүй. Харин дээдэ хэлбэринүүдтэ 4-5 байна. Хэбэлэй сегментүүдтэ мүсэ байхагүй, хатуу хитин бүрхөөлээр хушагдаһан байха болобош хоёр үеын заадһаа уян налархай бүтэсэтэй. Хэбэлэй үенүүд сээжын үенүүдэй адлигаар нюруу, өөхэ хажуу хэһэгүүдһээ тогтоно. Зарим шумуулай хэбэлэй түгэсхэлдэ мүсын үлэгдэл эрхэтэн болохо гадуур эрхэтэн сөөнгүй тохёолдоно. Тухайлбал: үндэгэ булагша ([[сарсаа]], [[голёо]], [[шонхор зүгы]]), церки ([[сарсаа]], [[жоом]]), грифельки ([[жоом]], [[голёо]]) зэргые нэрэлжэ болоно. === Арһан бүреэһэн === [[Файл:Bombyx mori Cocon 02.jpg|мини|left|[[Торгон]]ой хооройн гэр]] Хорхой шумуулай ехэ бэе арһаар бүрхэгдэнэ. Арһан [[эпидерма|эпидермын]] [[эс]]эй дабхарга гү, али [[гиподерма]], кутикулэһээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермын эсэй илгаруулалтын бүтээгдэхүүн мүн. Кутикула химиин найрлагаараа харилсан адлигүй 3 дабхаргаһаа бүридэн тогтоно. Кутикулын доодо дабхаргань үетэһэн, уян налархай байна. Энэ дабхаргын дээрэ оршохо хоёрдогшо (дунда) дабхарга босоо үетэй, хатуу бата бэхэ шэнжэ шанартай. Кутикулын хамагай дээдэ гурбадагша дабхарга маша нимгэн, хальсаг, тоһолиг бүтэсэтэй тула бэеын шиигые гадагжа, уһые дотогшо багаар нэбтэрүүлнэ. Кутикулын дабхаргын гадаргуу тэгшэ ба эрмэгтэһэн, түбыһэн, хобилтоһон, хонхойһон, сэглэгдэһэн гэхэ мэтын хэлбэреэр гүдэгэр юмуу хотхор байжа болоно. Хорхой шумуулай арһан бүреэһэнэй гадаргууд үе хайрса байдаг. Эдэгээрынь гиподермын эсүүдэй томорһоной үрэ дүндэ үүдэжэ бии болоно. Хорхой шумуулай үнгэ зүһэ кутикула ба гиподермын дабхаргада оршох будагша бодос пегментһээ хамаарна. Гялалзаһан үнгэ тэрэнэй туяань кутикулын бүтэсэһээ боложо гэрэлые хугалха ба сасаруулха шадабаритай шууд холбоотой. Арһан бүреэһэндэ арһанай гиподермын дүрсэ хубирһан эснүүд болохо булшархайнууд хамаарагдана. Булшархайнууд нэгэ ба олон эсһээ тогтоно. Нэгэ эстэй булшархай гиподермын эснүүдэй хоорондо оршоно. Олон эстэй булшархай ууталаг гү, али хоолой хэлбэреэр бэеын хүндыдэ оршожо илгаруулха һубагай туһаламжатайгаар арһанай гадаргууда нээгдэнэ. Хорхой шумуул тоһые илгаруулха тоһоной булшархай, үнэртэ бодосые илгаруулагша үнэртэ булшархай, хорто булшархай байхаһаа гадана зарим хорхой шумуулай абгалдайда миндаһан илгаруулагша булшархай байна. Түүгээр миндаһан гэрые (кокон) хэнэ. Хорхой шумуултай химиин аргаар тэмсэлые ябуулхад арһан бүреэһэнэй бүтэсын онсолигые харгалзаха хэрэгтэй. Тоһоной булшархайн илгаруулалтаар бүрхэгдэһэн гү, али битүү үһээр хушагдаһан хорхой шумуултай бэедэ шэнгэн хоруудай нилзалта муу байдаг тула тэдэгээрые хэрэглэхэнь һайн үрэ дүн үгэдэггүй. Хорхой шумуулай арһан нилээд бодосые нэбтэрүүлдэг болобошье хорые нэбтэрүүлхэ шанарынь харилсан адлигүй болоод кутикулын дабхаргын химиин найрлага болон бүтэсэһээ хамаарагдана. Гадаада үйлэшэлгээнэй зарим хорые хэрэглэхэдээ тэдэгээр хоро хорхой шумуулай арһаар хэрхэн нэбтэрдэг болохые уридшалан мэдэхэ ябадал шухала. === Балсан === Хорхой шумуулай балсангай эд агшах шадабаритай нарин ута [[эс]]нүүдһээ тогтоно. Багса балсангуудай тоо маша олон 1,5-2 мянгада хүрэнэ. Хорхой шумуулай балсанг араг яһанай гү, али хүдэлгөөнэй, дотоодо эрхэтэнүүдэй балсан гэжэ ангилан үзэдэг. Хүдэлгөөнэй балсангууд ехэ бэе тэрэнэй дагууруудай арһанай дотоодо хананда бэхлэгдэнэ. Досоодо эрхэтэнэй балсан, [[зүрхэн]]эй ханые үүдхэхэ ба [[гэдэһэн]] болон бусад эрхэтэнүүдэй тогтосондо оролсожо, тэдэгээрэй хүдэлгөөн, үйлэ ажаллалгые нүхэсэлдүүлнэ. Хорхой шумуулай бэеын бараг бүхы балсан (гистологиин бүтэсээр) хүндэлэн шудалта балсангууд юм. === Хоол болбосоруулха системэ === Хорхой шумуулай хоол болбосоруулха системэ аманай һүбээр эхилжэ, хойто һүбээр түгэсһэн, хоолой хэлбэритэй [[гэдэһэн]]эй системэ юм. Гэдэһэн үмэнэдэ, дунда, хойто гэжэ 3 хэһэгһээ тогтоно. Гэдэһэнэй үмэнэдэ ба хойто хэһэг дотор таладаа кутикулээр хушагдаһан, тэжээл зүбхэн гэдэһэнэй дунда хэһэгээр шэмэгдэнэ. Хорхой шумуулай гэдэһэнэй үмнэдэ хэһэгые шүлһэнэй булшархай бүхы аманай хүнды, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрһэн хэһэг) гэжэ ангилна. Гүеэнь хоол тэжээлые түрэ агуулха үүргэтэй. Хатуу тэжээлээр хоололдог хорхой шумуулай гүеэнэй арад балсанта ходоод оршохо ба эндэ тэжээл жэжэглэгдэнэ. Дунда гэдэһэнэй дотоодо хана олон һалбари нугашааһатай байха ба гэдэһэнһээ мухар унжалгууд һалбарилан гараһаниинь шүүһэ илгарха, хоол болбосоруулха гадаргууе ехэдхэхэ үүргэтэй юм. Дунда гэдэһэнэй ханын эснүүд тэжээл болбосоруулха фермент илгаруулна. Энэхүү ферментын туһаламжатайгаар хоол тэжээл бүримүһэн задаржа болбосорно. Хоолые задалха ферментын үйлэшэлгээ хоол тэжээлэй найрлагһаа боложо хорхой шумуул бүхэндэ харилсан адлигүй байна. Шуһан һорогшад тэжээлэй найрлага уураг ехэтэй тула уургые задалха фермент илгаруулна. [[Эрбээхэй]]н тэжээлэй (сэсэгэй балын) найрлаганда һахар элбэг ушар зүбхэн һахарые задалха фермент илгаруулха жэшээтэй юм. Тэжээлэй задаралаар үүдэжэ, гэдэһэнэй ханаар шэмэгдэһэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдтэ шуһаар хүргэгдэжэ түүнһээ шэнээр [[нүүрһэнуһан]], өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Болбосорогдоогүй зүйл хойто гэдэһэндэ шэлжэжэ, шулуун гэдэһэндэ хуримталагдан аажамаар хойто һүбээр гадагшалха болоно. Хорхой шумуулай тэжээл олон янза, гол түлэб [[ургамал]], [[амитан]]ай гаралтай тэжээлээр хоололно. === Илгаруулха системэ === [[Файл:Fire ants02.jpg|мини|left|[[Шоргоолзон]] — һайн [[тархи]]тай ниигэмдэ амидаралтай шумуул]] Хорхой шумуулай илгаруулха эрхэтэниинь үндэһэндээ ''мальпигиин һудалууд'' юм. Эдэгээрынь дунда ба хойто гэдэһэнэй заае дээрэ нээгдэһэн нимгэн ханатай (2-200 хүрэтэрхи) һудалнууд болоно. Мальпигын үзүүрнүүд бэеын хүндын шуһанда хүбэжэ байна. Уурагай задаралай бүтээгдэхүүн болохо [[шээһэнэй хүшэл]] шуһанһаа мальпигиин һудалай ханаар шэнгээгдэжэ, уламаар хойто гэдэһэндэ орожл үтгэнэй хамта гадагшална. Мальпигиин һудалуудһаа гадана өөхэн бэе илгаруулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Задаралай бүтээгдэхүүн [[шээһэнэй хүшэл]] өөхэн бэеын энсүүдтэ хуримталагдана. Мүн хорхой шумуулай шуһанда [[амёбо]] маягай эснүүд ба [[нефроцит]] гэдэг бүлэг эснүүд байдагиинь зайлуулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Нефроцитууд задаралай бүтээгдэхүүниие жиүээлбэл карбиниие шэнгээжэ абана. Харин амёбо маягай эснүүд талһатуудые барижа абадаг. Хорхой шумуулай бэедэ оршохо өөхэн бэеын эдүүд һиирэг болоод трахейн гуурһаар дүүрһэн байна. Өөхэн бэе зайлуулха эрхэтэнэй үүрэг гүйсэдхэхэһээ гадана хоол тэжээлэй бодосой дарасые хадгална. Тэрээр дарасын ашаар хорхой шумуул удаан хугасаагаар үлэн байжа шадана. Зарим хорхой шумуулай өөхэн бэе гэрэлтэхэ эрхэтэн болодог. Хорхой шумуулай гэрэлтэхэ процесс [[Мэдэрэлэй системэ|мэдэрэлэй системын]] зохисуулалтаар гүйсэдхэгдэнэ. === Мэдэрэлэй системэ === [[Файл:Insects nervous system-RUS.png|мини|Шумуулай мэдэрэлэй системын зураг]] Хорхой шумуулай [[мэдэрэлэй системэ]] бусад [[үетэ хүлтэн]]эй мэдэрэлэй системын адли хэбэлэй нервнэ гэнжэлһэн хэлбэритэй байха болобош хүгжэлэй дээдэ түбшэндэ хүрэһэн байна. [[Түб мэдэрэлэй системэ]]нь [[тархи]] болон хэбэлэй нервын гэнжэлһэн зангилаануудһаа тогтоно. Тархинь үмэнэдэ-протоцеребрум, дунда-дейтоцеребрум, хойто-тритоцеребрум гэһэн 3 хэһэгһээ бүтэнэ. Тархи гитологиин маша нарин бүтэсэтэй болоод тэрэнэй хэһэг тус бүри нервнэ шэрхэг бүхы хэд хэдэн зангилаануудһаа тогтоно. [[Тархи]]ин задалан илгаха шухала түбынь протоцеребрумда оршохо «мөөгэн хэлбэриин бэе» болоно. Энэ ушар ниигэмжэ амидаралтай хорхой шумуулай ([[шоргоолзон]], [[балта зүгы]], [[термит]]) тархинай энэ хэһэг һайн хүгжэһэн байна. Хэбэлэй мэдэрэлэй гэнжэлһэн зангилаань багалзуурай доодо зангилаа (түүнһээ гараһан нервүүд 3 хос хүл өөд ошоһон байна) сээжын 3 томо зангилаа ба хэбэлэй зангилаануудһаа тогтоно. Хэбэлэй зангилаанай тоо харилсан адлигүй. Бүрэн тохёолдолдо (жоом, хун хорхой, сохонуудай хүбрэлэй хүгжэлэй эхин үедэ) 11 шэрхэг байна. Ехэнхи хорхой шумуулай хэбэлэй гэнжэлһэн зангилаанай тоо гол түлэб 8 байха болобош хүгжэнгүй шабжуудта түүнһээшье сөөнэ байна. Зарим хорхой шумуул сээжэ ба хэбэлэй нервын зангилаанууд ниилэжэ зүбхэн сээжын зангилаае үүдхэһэн байха тула хэбэлэй хэһэгтэ, зангилаагүй нервүүд оршоно. Хорхой шумуул тархиһаа симпатик нервүүд гараһан байхань дотоодо эрхэтэнүүд, балсангуудай үйлэ ажаллалгые ударидан зохисуулна. Симпатик нервын системын үйлэ ажалалгаа түб нервын системэтэй холбоотой. Нервын түбүүд бэеэ дааһан шэнжэтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрэхи нервын зангилаа (тархи) нервын системын бүхы үйлэ ажалалгые зохисуулна. Үабжиин дотоодо эрхэтэнэй үйлэ ажаллагаанда гормоной шэнгэнэй зохисуулалта шухала үүргэ гүйсэдхэхэ ба түүниие нервын системэ ударидаха тула нерв-шингэнэй зохисуулалта гэжэ нэрэлдэг. === Мэдэрхэ эрхэтэн === Хорхой шумуулай мэдэрэлэй эрхэтэнүүд нилээд нарин, һайн хүгжэлые олоһон олон хэлбэритэй. Энэнь хорхой шумуулай бэеын бүтэсэ үндэр түвшэндэ байгаагаар тайлбарилагдана. Хорхой шумуул гадаада оршонһоо янза бүриин сошоролые хүлеэн абаха, хүрэлсэхэ, амталха, сонсохо, хараха эрхэтэнүүдтэй. Мэдэрхэ эрхэтэнүүдэй морфологи, үйлэ ажалалгаанай үндэһэн нэгэжэнь сенсиллнүүд юм. Сенсилл бүхэн нэгэ гү, али хэд хэдэн мэдэрхэ эсһээ тогтоно. Тэрхүү мэдрхэ эс бүриһээ сэжүүр гаража нервын шэрхэгүүдтэй холбогдожо мэдрэлэй заха хизгаарай ба түб системэдэ хүрэнэ. Хамагай энгын сенсилл бол гаданай механика сошоролые хүлеэн абаха сенсилл мүн. Сошоролые хүлеэн абаха сенсиллынь арһанай кутикулада хүдэлгөөнтэй холбогдоһон үһэн, үргэһэнүүд болоно. Тэдэгээр үһэн, үргэсүүд бүхы бэеын илангаяа һахал, тэмтэрүүл, хүл, хэбэлэй гадаргуу дээрэ байрлажа гадаад сошоролые мэдэрнэ. Үнэрые хүлеэн абаха сенсиллүүдиинь угаажын тэмтэрүүлнүүд ба һахалай гадаргуу дээрэ оршохо болоод энэнь үһэн бүхы арһанай олон тооной дүрсэ хубирһан эснүүд болоно. Эдэгээр үһын эснүүдтэй түбһөө ерэһэн нервүүд холбогдожо үнэрэй һэрлиие хүлеэн абана. Хорхой шумуулай үнэрлэхэ эрхэтэн хоол тэжээлые олохо, дайһанһаа зугтаха, бэе бэеһээ хайжа олоход шухала үүргэ гүйсэдхэдэг. Орооной үедэ эрэгшэниинь эмэгшэнээ үнэрээр олоно. Эмэгшэн хорхой шумуул үнэртэ бодос аттрактаниие илгаруулдаг. Энэхүү бодосой үшүүхэн хэмжээ (агаарай 1 см³ дахи 1000-най хэһэг) эрэгшэниие сошоруулна. Амтые хүлеэн абаха үһэн бүхы сенсиллнүүд аманай эрхэтэнэй дагуурнууд ба һарбуунай доодо талада оршоно. Эдэгээр сенсиллнүүд үнэрлэхэ сенсиллэй адли бүтэсэтэй. Хорхой шумуулуудай гашуун, шорбог, шэхэрлиг шанарые илгабарлана. Амталха эрхэтэн һайн хүгжэһэн байна. === Сонсохо эрхэтэн === Нилээд шумуулуудай [[һээр нюруутан]] амитадай сонсохо эрхэтэнэй зарим талаар аналог тусхай эрхэтэнтэй байха ба тэдэгээрынь сонсохо эрхэтэнэй үүргэ гүйсэдхэнэ. Үүндэ: сарсаанай хэбэлэй 1-р үеын хажууда нимгэн һарьһаар бүрихэмэл дугарие нүхэ оршоно. Энэхүү нүхэнь дотогшоо хүндытэй байха болоод уула хүндыдэ нервын түгэсхэлэтэй (үзүүртэй) холбогдоһон мэдрэлэй эс бүхы унжалгууд һалбарилаһан байна. Тэрэнь агаарай долгиниие мэдэрнэ. Голёоной үмэнэдэ шэлбэн дээрэ дотогшо ороһон хүндытэй хобил хэлбэриин сонсохо эрхэтэн оршоно. Тэрхүү хүндын кутикулын нимгэн халисанда нервын түгэсхэлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдоһон мэдэрхэ эснүүд бэхлэгдэнэ. Тэдэгээр эснүүд агаарай долгиниие хүлеэн абана. Өөрөөһөө дуу гаргадаг шумуулнууд сонсоголын эрхэтэнтэй байна. Дууе эрэгшэн, эмэгшэниинь бэе бэеһээ эрэжэ олохо ба айлгаха, бэеэ хамгаалхын тулада гаргана. Юрынь шумуулнууд маша үргэн диапазонтой, юрын дуунһаа (8-10 гц) хэтэ нам дуу (45000 гц) хүрэтэлхи шэмээг хүлеэн абадаг. Сонсоголой эрхэтэн бүхы шумуулнууд дуу гаргаха шадбаритай. Нэгэн тохёолдолдо далинай хооронын үрэлтээр дуу гаргаха (голёолог таршаа) нүгөө тохёолдолдо гуя, далинай шудалтай хабирһанаар дуу гарана (сарсаа). Энэ мэтэшэлэн дуу гаргаха олон хэлбэри байдаг. === Хараха эрхэтэн === Шумуулуудай хараха эрхэтэн нюдэн ниилмэл (зүймэл) ба энгын бүтэсэтэй. Ниилмэл нюдэниинь олон жэжэг нюдэһээ (омматидаһаа) бүтэнэ. Ниилмэл нюдэнэй омматидын тоо шэрхэг харилсан адлигүй байхань шумуулуудай биологиин онсологһоо шалтагаална. Ниилмэл нюдэнэй гадаргуунь жэжэг нюдэн (омматид) тус бүриин гадаада хэһэг болохо олон тооной дугариг гү, али зургаан талта сархяагһаа тогтоно. Омматид тус бүриин оптикын аппарат эбэрлэг тунгалаг хэһэг болохо хрусталиин конус, гэрэлэй туяае нэбтэрүүлхэ ба хугалха аппарат рабдум, гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлог гэһэн 3 хэһэгһээ тогтоно. Тархинһаа ерэхэ хараанай нервын түгэсхэл (үзүүр) гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлогой эснүүдтэй холбогдоно. Омматид (нюдэн) тус бүри туяае үл сасаруулагша пегментэй эснүүдээр бүхы талаараа хүрээлэгдэһэн байна. Иимэдэ 1 омматидта тусһан туяа нүгөө хажуугай омматидта тусхагүй. Гэтэл зарим шумуулуудай омматид тус бүри пегментэй эсээр бүхы талаараа хүрээлэгдээгүй, зүбхэн хрусталиин конусын хажууда пегментэй эснүүд оршоно. Иимэдэ 1 омматидта тусһан гэрэлэй туяа нүгөө хажуугай омматидай торлогто тусна. Иинхүү пегментэй эснүүдэй байршилһаа боложо шумуулуудай хараа өөр өөр байдаг тул үдэрэй ба һүниин хараатай шумуулнууд гэжэ илгабаралан үзэдэг. Шумуулуудай нюдэн зүбхэн ойрын хараатай байха ба хүдэлжэ байгаа юумэниие һайн харадаг. Шумуулуудай ниилмэл нюдэнэй омматид тус бүри юумэниие хэһэглэжэ харахаар харагдажа байгаа бэенүүд зүйгдэн нэгэн хэлбэриие олохо тула шумуулуудай (ниилмэл нюдэнэй) хараае зүймэл хараа гэжэ нэрэлнэ. Шумуулуудай ниилмэл нюдэн гэрэлэй богони туяае һайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн [[ультра ягаан туяа]]е мэдэрхэгүй. Бэе гүйсэһэн шумуулуудта ниилмэл нюдэнһээ гадана энгын нюдэн байна. Ехэбшэлэн 2-3 тооной энгын нюдэн ниилмэл нюдэнэй хоорондо (толгойн хэһэгтэ) оршоно. Энгын нюдэн хараанай эрхэтэн болохо болоод гэрэлэй хүсые тодорхойлхо шадабаритай. Бүрэн хубиралтатай шумуулуудай абгалдайнууд зүбхэн энгын нюдэтэй. Энгын нюдэн толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Абгалдайн энгын нюдэнэй бүтэсэ бэе гүйсэһэн шумуулуудай энгын нюдэнэй бүтэсэһээ өөр байна. === Амисхалай эрхтэн === Шумуулуудай бэеээр нэбтэрэн һүлжэлдэһэн [[амисхал]]ай [[трахей]]н системэ бол амисхалые эрхэтэн юм. Трахей сээжэ ба хэбэлэй хоёр хажуугаар оршохо амисхалай һүбүүд гү, али амисхалууруудһаа һалбарилна. Амисхалай һүбые (амисхалуурые) стигма гэжэ нэрлэнэ. Трахейн эхинэй хэһэгтэ бүдүүн трахей байха болоод тэдэшээриинь сааша һалбарилан нариджа олон тооной маша жэжэг хялгасалаг трахеолуудые үүдхэжэ ябасаар бэеын эд эснүүдэй дотор нэбтэрэн орожо түгэснэ. Амисхалай томо трахейнууд өөр хоорондоо тууша ба хүндэлэн жэжэг трахейгаар холбогдоно. Амисхалай трахей хүбрэлиин эктодермын дабхарһаа үүдэхэ тула дотоодо ханань кутикулээр бүрхэгдэнэ. Бэеын хоёр хажуугай трахей тус бүриин үзүүртэ амисхалай һүбын (стигмын) ойролсоо хааха аппарат байна. Хааха аппарат бол амисхалай һүбые тойроһон хүшүүргэй системэ юм. Хүшүүрэг, балсангай үйлэшэлгээгээр ойротон, амисхалай һүбын амасрые шахажа, тэрэнэй дотоодо хүндые хаана. Шумуулуудай оршоной агаарай тохиромжогүй нүхэсэл юмуу хорто хиитэй тулгарбал амисхалай аппарат (стигма) хаагдажа түрэ зууршье атугай амисхал зогсонги байдалда ороно. Гэбэшье түүниие шумуул тэһэбэрилжэ шадана. Тэрэшлэн амисхалай һүбиин дотор ханаар маша олон үе хилгаһууд байхань агаарай бохирдолтые (тооһые) шүүхэ үүргэ гүйсэдхэнэ. Трахей дотор таладаа ороомог хэлбэриин кутикулээр хушагдаһан байна. Амисхалай трахейн иимэ ороомог бүтэсэ, түүниие юманда дарагдан хабшагдажа хаагдахаһаа хамгаална. Иимэ тохёолдолдо ороомог трахейн дотуур хии сүлөөтэй урдаха болоно. Зарим хорхой шумуул (сарсаа, илаа) трахейн зарим хэһэгтэ амисхалай уута үүдэхэ болоод тэрэнь запас хиие хадгалхад зохилдоһон байхын зэргэсээ ниһэлтын үедэ бэеын хубиин жинг багадхаха үүргэ гүйсэдхэнэ. Хэбэлэй балсангуудай агшалтаар бэеын багтаамжа багадхажа амисхал гадагшалха ба балсангай һулралтаар бэеын багтаамжа ехэдхэжэ амисхал абана. [[Хүшэлтүрэгшэ]] хии трахейн системэ өөд орохо ба [[нүүрһэнхүшэлэй хии]] илгаран гараха процесс амисхалай һүбүүдээр [[диффузи]]ин замаар ябагдана. Амисхалай хүдэлгөөнэй тоо минутада 4-200 хүрэтэр гүйсэдхэгдэхэ болобошье шумуулуудай хүдэлгөөнэй үедэ ехэднэ. Шумуул бодосой солилсооной процессын үрэ дүндэ бараг бэеын жингын хүниихэтэй адли хэмжээнэй дулааниие илгаруулабжа шумуулуудай бэеын хэмжээ бага, кутикулын бүрхөөлээр дулаан нэбтэржэ гэрлые сасруулха талбай харисангуй ехэ тула дулааниие түргэн алдадаг. Энэ ушарһаа шумуулуудай бэеын дулаан хүйтэниинь гадаада оршоной дулаан хүйтэнтэй шууд порпорциналь байна. Харин наринай элжэ гү, али болбол хүдэлөөнэй үедэ балсангай үйлэ ажалалгаа ехэдхэһэнһээ боложо бэеын температура 10-аар нэмэгдэнэ. Уһанай шумуул абгалдай трахейн системэ бэтүү, өөрөөр хэлэбэл амисхалай һүбэ (стигма) байхагүй. Иимэ тохёолдолдо тэдэгээрэй хиин солилсоо трахейлиг заламгай ашаар ябагдана. Тэдэгээрэй бэеын хоёр хажуу гү, али түгэсхэлдэ маша нимгэн ханатай элтэһэн маягай трахейлиг заламгай оршоно. Трахейлиг заламгай маша нарин трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хиин солилсоо нүхэсэлдэнэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun & Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. * Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7 * Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley & Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9. * {{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} * Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990. Pest ants in the Hawaiian Islands. In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], «Applied Myrmecology: a world perspective.» Westview Press, Oxford, 40-50. * Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong’s Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America * {{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects * {{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects * {{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|url= https://archive.org/details/animallocomotion0000biew|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}} * {{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} == Холбооһон == * [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] — Insecta * [http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ |date=2011-03-03 }} Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy * [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let’s Talk About Insects] Let’s Talk About Insects is designed to help students ages 9–11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp Spanish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ |date=2009-01-25 }}) * [http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm |date=2006-11-14 }} Website about insect evolution and fossil record. * [http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society. * [http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records], documenting «insect champions» in different categories * [http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html/ Insect Walking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html |date=2009-04-25 }} Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois * [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html/ Press Release 2002 on research into polypodal locomotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html |date=2013-05-22 }} * [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal * [http://www.food-insects.com/ Insects as Food] by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource. * [http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm |date=2009-06-15 }} Entertaining U.S.A. site * [http://www.insectstore.com Information on keeping, breeding and rearing] insects and invertebrates. * [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds. * [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation. * [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army] * [http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects |date=2006-07-08 }} A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library * [http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html |date=2008-11-03 }} — Insect Morphology and Anatomy * [http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-22 }} — the good, the bad and the pretty — hundreds of species and groups * [http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-18 }} — you plant 'em, they eat 'em — S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials * [http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-18 }} — the EPA national manual on public health arthropods === Зурагууд === * [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects * [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures * [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP). * [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed * [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects] * [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs. Free for Non-profit Educational Uses. {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хорхой шумуул| ]] [[Категори:Амитад]] 3kskmdcdmfpq1ew9ll311fd31pw6p6u 0 7504 74835 71456 2026-08-04T17:45:42Z InternetArchiveBot 12366 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74835 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name= Газар уһанай амитад (Amphibia) |images_set = [[File:Amphibia.png|265px]] |regnum = [[Амитан]] |parent=Tetrapoda |phylum = [[Хүбшэтэн]] |classis = '''Газар уһанай амитад ''(Amphibia)''''' |classis_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758 | subdivision_ranks = Дэд анги | subdivision = * Ихтиостеги (''Ichthyostegalia'') [[Хуяггүй]] (''Lissamphibia'') * [[Һүүлгүйтэн]] (''Anura'') * [[Хүлгүйтэн]] (''Gymnophiona'') * [[Һүүлтэн]] (''Urodela'') † [[Батрахозавр]]/[[Рептилиоморф]] * [[Сеймуриаморф]] (''Seymouriamorpha'') * [[Антракозавр]] (''Anthracosauria'') † [[Лабиринтодонты]] (''Labyrinthodontia'') * [[Темноспондиль]] (''Temnospondyli'') † [[Нимгэн һээртэн]] (''Lepospondyli'') * ''Acherontiscidae'' * ''Adelospondyli'' * ''Aïstopoda'' * ''Lysorophia'' * ''Microsauria'' * ''Nectridea'' |wikispecies=Amphibia |commons=Category:Amphibia |itis=173420 |ncbi=8292 |eol=1552 }} '''Газар уһанай амитад''', мүн баһа '''хоёр нютагтан''' ({{lang-la|''Amphibia''}}) — хуурай газар гарахаар зориглоһон анханай [[һээр нюруутан]]ай удам.<ref>{{cite web|url=http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/|title=Amphibian Species of the World|publisher=База данных амфибий. Darrel Frost and The American Museum of Natural History|accessdate=2012-03-13|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724165444/http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/|archivedate=2009-07-24}}</ref> Мүнөөе хүрэтэр тэдэ амидаралай хоёр хэлбэриие дагасаар байна: [[абгалдай]] шатаа уһан дотор, бусад бүхыл үлэдһэн амидаралаа хуурай газарта үнгэрүүлдэг. Хоёр нютагтанай бүлэгиинь [[саламандра]], [[тритон]] зэргэ һүүлтэй амитадые, тэршэлэн [[мэлхэй]], [[баха]] зэргэ һүүлгүй зүйлнүүдыешье багтаадаг. [[ОХУ|Россида]] — 28 зүйл<ref name="zin">{{cite web|url=http://www.zin.ru/projects/zooint_r/zi2.htm|title=Classis AMPHIBIA (Л. Я. Боркин, 1992)|accessdate=2012-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101101750/http://www.zin.ru/projects/zooint_r/zi2.htm|archivedate=2011-11-01}}</ref> байдаг. == Һүүлтэнэй болон һүүлгүйтэнэй багууд == [[Саламандра]], [[тритон]] зэрэгые багтааһан [[һүүлтэн]]эй багынь хойто тала бүмбэрсэг болон америкын халуун бүһэдэ амидардаг 400 шахам зүйлһээ бүридэнэ. Тэдэгээриинь һунамал бэе, хоёр хос мүсэ болон ута һүүлтэй. Эдэгээр амитадай онсолог шэнжэнь томо нюдэн юм. Һүүлгүйтэнэй багта 4000 зүйл ([[мэлхэй]], [[баха]]) багтаха ба туйлын районуудһаа бусад газарта хаа һайгүй амидардаг. Тэдэнэй ута, хүшэрхэг хойто мүсэнь үдэрхэ, харайхад ашаглагдана. Модоной мэлхэйнь һарбуун доороо сабуулаг зөөлэбшэтэй байдагиинь тэдэные гайхалтай үндэртэ абарагшад болгожо һэн. == Уһан болон хуурай газарай забһарта == [[Файл:Salamandra salamandra MHNT 1.jpg|мини|слева|Галта саламандрын арһанай булшархайнууд илгарһаниинь тэдэные [[мяхашан]] амитадһаа хамгаалдаг]] Өөрын хүсэтэй жэбрүүдынхээ туһаламжатайгаар хуурай газарта мүлхижэ гараһан яһата загаһануудай удам болохо хоёр нютагтаниинь уһанай болон газарай [[һээр нюруутан]]ай онсологые харуулдаг. Хамагай гайхалтайнь заламгай бүхы һэлэгшэ амитанһаа томо толгойто/шанаган хорхой гү, али абгалдайнһаа уушгаар амисхалдаг наһа бэе гүйсэһэн мэлхэй, саламандра болон хубирһан ябадал юм. Хоёр нютагтаниинь [[хүйтэн шуһата амитад]], ушариинь тэдэ өөрын температураа зохисуулжа шададаггүй, хүрээлэн буй оршоной температурые хүлээн абадаг. Олонхи зүйлнүүдиинь үбэлые газар дахи нүрэндэ юмуу эсэбэл бөөн набшаһан дотор үнгэрүүлдэг. Тэдэнэй хатаха ушаргүй нимгэн арһаниинь уушганда нэмэлтэ болгон амисхалай үүргэ гүйсэдхэдэг. Арһан дээрэнь [[мяхашан]] амитадые үргээхэд зорюулагдаһан хортой, таагүй үнэртэй бодосые илгаруулдаг булшархайнууд баһа бии. == Хоёр нютагтанай амидаралай цикл == Һүүлтэн болон һүүлгүйтэн хоёр нютагтанай [[хээлтүүлгэ]] хабар ябагдадаг. Энгэхыдээ түрһээ ехэбшэлэн сөөрмүүдтэ гаргадаг. Түрэһэнһээ үрэ тогтоһоной дараа [[абгалдай]]нь (мэлхэйн хубида энэнь шанаган хорхой) хэдхэн 7 хоногой дараа наһа бэе гүйсэһэн бодгаль болон хубирдаг. Мэлхэй болон бахань онсо гойто өөршэлэлтэндэ үртэдэг. Тэдэнэй хубида һүүлээ аажамаар тараан шэнгээһэнэй болон гаданаа илгарха заламгайн хэрээр һарбуу болон уушагиинь хүгжэдэг. Шанаган хорхойнь ургамал эдишэтэн бол саламандрын абгалдайнууд [[хорхой шумуул]]аар хоололдог. == Мэлхэй яахад бяаг-бяаг гэнэ == [[Файл:Agalychnis callidryas.jpg|мини|слева|[[Модоной мэлхэй]]нь өөрын һарбуун доорохи сабуулга зөөлэбшые ашаглан гайхалтай дээшэ абарагшад болодог]] Мэлхэйнь һайтар хүгжэһэн сонсогол баһа хүсэтэй дуу хоолойтой. Эрэгшэниинь эмэгшэнээ хээлтүүлэгтэ уряалан дуудаһан абяан гаргадаг. Нүгөө талаһаа, саламандра хамтарагшаа анхилуун үнэр болон хурсэ тодо үнгөөр татадаг. Хоёр нютагтанай хээлтүүлгын ябаса маша түбэгтэйшье болохонь бии. Эрэгшэниинь хонгорсог хэлбэреэр уһанда табиһан (намгиин мэлхэй) түрһые үрэ тогтоход зорюулан үрын шэнгэнээ гаргадаг, эсэбэл эмэгшэниинь дотоод үрэ тогтолтод зорюулан (дэлтэ тритон) бэлгын тогтолсоогоороо уута үрын шэнгэные шэнгээжэ абадаг. Түрһэнэй хэмжээ ехэшье байжа болоно (10000-һаа дээшэ түрэһэнсэр), багашье байжа болоно, зарим тохёолдолдо гансахан түрэһэнсэршье гаргадаг. Зарим хоёр нютагтаниинь амида зулзага түрүүлдэг. Хэдхэн зүйлнүүд өөрын үндэгөө үжэрһэн набшаһан дунда болон модоной хонгилдо үндэгэлээд уһанһаа гадана үржэдэг. == Нюуса заналхэлэл == Мэлхэй мэтын олон тооной хоёр нютагтанай зүйлнүүд жэлын гү, али амидаралынхаа мүсэлигэй туршида нюудэлэлдэг. Заримдаа тэдэ хэдэн км, түүнһээ холошье нюудэлэлхэнь бии. [[Авто зам]] мэтын һаадууд тэдэнэй хубида үхэлэй аюултай. Хоёр нютагтанай тоо толгой хорогдохо баһа нэгэн шалтагаан бол [[хүдөө ажахы]]да гербецид, инсектицид ашагладагта байгаа юм. Тэдэгээриинь хоёр нютагтанай хоол тэжээлэй эхэ булгые усадхадаг ба тэдэнэй арһаариинь дамжин шэнгэдэг. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * ''Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 5. (Земноводные. Пресмыкающиеся)''. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 488 с. * Рәхимов И. И. Р96 Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы : Уку әсбабы / И. И. Рәхимов, K. K. Ибраһимова; Русчадан Ф. Г. Иштирәкова, P. 3. Закирова тәрҗ.— Казан : Мәгариф, 2007.— 199 б.: рәс. б-н. ISBN 978-5-7761-1710-7 * Писанец Е. М. ''Амфибии Украины: справочник-определитель земноводных Украины и сопредельных территорий''. — Киев: Зоол. музей ННПМ НАН Украины, 2007. — 311 с. * {{Книга|заглавие=Вечные странники. (Жизнь амфибий, как она есть)|автор=Стишковская Л. Л.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1988|ссылка=http://www.sivatherium.narod.ru/library/Stishkvs/book_ind.htm|место=М.|isbn=5-07-000027-6|страниц=192}} * {{cite book |title=Grzimek’s Animal Life Encyclopedia |last=Grzimek |first=B. |authorlink= |year=2003 |publisher=Gale Group |location=Farmington Hills |isbn=0-7876-5362-4 |page= |pages=3—590 |ref=CITEREFGrzimek2003 |accessdate=October 7, 2012 |edition=2nd edition |series= |volume=6, Amphibians |url=http://ru.scribd.com/doc/84072715/1/What-is-an-amphibian }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Мүн үзэхэ == * {{cite book | last = Carroll | first = Robert L. | title = Vertebrate Paleontology and Evolution | url = https://archive.org/details/vertebratepaleon0000carr | year = 1988 | publisher = W. H. Freeman | isbn = 978-0-7167-1822-2 }} * {{cite book | last = Carroll | first = Robert L. | title = The Rise of Amphibians: 365 Million Years of Evolution | url = https://archive.org/details/riseofamphibians0000carr | year = 2009 | publisher = Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-9140-3 }} * {{cite book | last = Duellman | first = William E. | coauthors = Linda Trueb | title = Biology of Amphibians | url = https://archive.org/details/apu.597.6.due.27579 | year = 1994 | publisher = Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-4780-6 }} * {{cite journal | last = Frost | first = Darrel R. | title = The Amphibian Tree of Life | id = {{hdl|2246/5781}} | journal = Bulletin of the American Museum of Natural History | volume = 297 | pages = 1–291 | year = 2006 | coauthors = Grant, Taran; Faivovich, Julián; Bain, Raoul H.; Haas, Alexander; Haddad, Célio F.B.; De Sá, Rafael O.; Channing, Alan; Wilkinson, Mark; Donnellan, Stephen C.; Raxworthy, Christopher J.; Campbell, Jonathan A.; Blotto, Boris L.; Moler, Paul; Drewes, Robert C.; Nussbaum, Ronald A.; Lynch, John D.; Green, David M.; Wheeler, Ward C. | doi = 10.1206/0003-0090(2006)297[0001:TATOL]2.0.CO;2 }} * {{cite journal | last = Pounds | first = J. Alan | title = Widespread amphibian extinctions from epidemic disease driven by global warming | journal = Nature | volume = 439 | issue = 7073 | pages = 161–167 | year = 2006 | pmid = 16407945 | doi = 10.1038/nature04246 | coauthors = Bustamante, Martín R.; Coloma, Luis A.; Consuegra, Jamie A.; Fogden, Michael P. L.; Foster, Pru N.; La Marca, Enrique; Masters, Karen L.; Merino-Viteri, Andrés; Puschendorf, Robert; Ron, Santiago R.; Sánchez-Azofeifa, G. Arturo; Still, Christopher J.; Young, Bruce E. }} * {{cite journal | last = Stuart | first = Simon N. | coauthors = Chanson,Janice S.; Cox, Neil A.; Young, Bruce E.; Rodrigues, Ana S. L.; Fischman, Debra L.; Waller, Robert W. | title = Status and trends of amphibian declines and extinctions worldwide | journal = Science | volume = 306 | issue = 5702 | pages = 1783–1786 | year = 2004 | doi = 10.1126/science.1103538 | pmid = 15486254 }} * {{cite book | last = Stuart, S. N.; Hoffmann, M.; Chanson, J. S.; Cox, N. A.; Berridge, R. J.; Ramani, P.; Young, B. E. (editors) | first = | title = Threatened Amphibians of the World | publisher = Published by [[Lynx Edicions]], in association with [[IUCN-The World Conservation Union]], [[Conservation International]] and [[NatureServe]]. | year = 2008 | url = http://www.hbw.com/lynx/en/lynx-edicions/portada-lynx/MON0017-threatened-amphibians-world.html | isbn = 978-84-96553-41-5 }} == Холбооһон == {{Commonscat|Amphibia}} * [http://www.animalspot.net/category/amphibians Amphibians] — AnimalSpot.net * [http://photos.archeozoo.org/index/category/54-amphibiens_langen_amphibians_lang_langes_anfibios_lang_?lang=en_UK ArchéoZooThèque : Amphibians skeletons drawings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726202037/http://photos.archeozoo.org/index/category/54-amphibiens_langen_amphibians_lang_langes_anfibios_lang_?lang=en_UK |date=2013-07-26 }} : available in vector, image and PDF formats * [http://www.amphibians.org/ Amphibian Specialist Group] * [http://www.amphibianark.org/ Amphibian Ark] * [http://www.amphibiaweb.org/ AmphibiaWeb] * [http://www.globalamphibians.org/ Global Amphibian Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412222247/http://www.globalamphibians.org/ |date=2011-04-12 }} * [http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians Amphibian vocalisations on Archival Sound Recordings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526171512/http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians |date=2010-05-26 }} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Амитад]] 3y1vlexmq5pbxmbmp9b834ybmalyscb 0 7508 74842 73929 2026-08-04T17:54:47Z InternetArchiveBot 12366 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74842 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Мүлхигшэд (''Reptilia'') | images_set = {{4 зураг|im1=China-Alligator.jpg|cap1=Хитад аллигатор|im2=Agkistrodon contortrix mokeson.jpg|cap2=Могой|im3=African Leopard Tortoise.jpg|cap3=Яһата мэлхэй|im4=Tuatara.jpg|cap4=Гаттери}} | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | classis = '''Мүлхигшэд (''Reptilia'')''' | rang = Класс | latin =Reptilia | classis_authority = [[Иосиф Лауренти]], [[1768]] | wikispecies = Reptilia | commons = Category:Reptilia | itis = 173747 | eol = 4658568 | subdivision_ranks = Мүнөөнэй багууд | subdivision = * [[Матар]] (''Crocodilia'') * [[Хушуу толгойтон]] (''Rhynchocephalia'') * [[Яһата мэлхэй]] (''Testudines'') * [[Хашарһатан]] (''Squamata'') }} '''Мүлхигшэд''' ({{lang-la|''Reptilla''}}) бүлэгтэ [[могой]], [[гүрбэл]], [[матар]] болон һүнэһэн [[үлэг гүрбэл|үлэг гүрбэлнүүд]] багтадаг. Мүлхигшэдынь хэд хэдэн шухала даһан зохисолдо ороһоныхоо ашаар хуурай газарые найдабаритай эзэлжэ шадаба. Мүлхигшэдынь [[амитад]]ай эртэнэй бүлгые бүридүүлдэг ба тэдэнһээ бүхыл [[һүн тэжээлтэн]]үүд болон [[шубууд]] хүгжэбэ. Пермиин [[галаб]]ай үе, 300 сая жэлэй үмэнэ хубисалай гурбан шэглэлдэ хубаагдан һалаба: нэгэдүгээртэ, хуурай газарай болон тэнгисэй [[яһата мэлхэй]]нүүд, хоёрдугаарта, [[үлэг гүрбэл|үлэг гүрбэлнүүд]], [[гүрбэл|гүрбэлнүүд]], [[матар]] болон [[шубууд]], гурбадугаарта, [[һүн тэжээлтэн]]үүд. Мүлхигшэд уридань үзээгүй олон тооной даһан зохисолые дамжаһаныхаа ашаар хуурай газарта эһэн мэндэ гаража ерэбэ. Тэдэнэй арһан дээрэхи хайрһанууд тэдэниие хаталтаһаа хамгаалжа, уушгыень хүсэтэй, үрэ ашагтай болгожо һэн. Тэдэнэй [[үндэгэ]]нь уһагүйжэлтэ болон гэмтэлһээ хамгаалһан бата бүхэ хатуу халһаар бүрхэгдэһэн байдаг. [[Хоёр нютагтан]]иинь бодосой һолилсооной замаар бэеынхээ [[температура|температурые]] тохируулжа шададаггүй. Иимһээ тэдэ халуун саг агаарай нүхэсэлдэ һүүдэр хайдагжа гэһэн эрһэдэлые үлэ хайхаран наран шарлагые хүлээн абажа удаан хугасаае үнгэрүүлдэг. Һүүгээр бойжогшодтой харисуулхад тэдэндэ бага хэмжээнэй хоол шаардагдадаг тул гоби, [[сүл]] мэтын хоол тэжээл багатай нютагуудта тайбан амидаржа шададаг. Даяар Дэлхэй дээрэ мүлхигшэд 9400 зүйлнүүд мэдээгдэдэг<ref>[http://reptile-database.reptarium.cz The Reptile Database]</ref>, [[ОХУ|Россиин]] газар дайда 72 зүйлнүүд байдаг<!--(Боркин, Даревский, 1987)-->.<ref>[http://www.zin.ru/projects/zooint_r/zi2.htm Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира]</ref><ref>См. также [[:ru:Список пресмыкающихся России]]</ref> == Гүрбэлнүүд == [[Файл:Lacerta agilis male 2011 G2.jpg|мини|слева|Элһэнэй гүрбэлэй эрэгшэниинь эмэгшэныхээ түлөө улайран тулалдаха]] Мүнөөдэр гүрбэлнүүдынь хамагай олон тоотой, үндэһэндээ хэмжээгээрээ маша жэжэгхэншьн гэһэн янза бүриин бүлэг болодог. Тэдэ өөһэдын үндэгөө газарта ухажа буладаг, харин хүйтэнэй уларилда өөһэдын эдибхэжэлээ һааруулжа, эшээндэ ородог шэнжэ шанартай. Хүлгүй гүрбэлһээ бусад бүхы гүрбэлнүүд дүрбэн мүсэтэй. Гүрбэлнүүд – гадана талааһаа нэлээд һонирхолтой зүйлнүүдэй нэгэн. Өөрын үнгөө һолижо шададаг, урагша түбыһэн нюдэнүүдынь 360° харагдаха байдалые ханган эргэлдэжэ шададагынь гайхал түрүүлдэг. Сүлын хүзүүбшэтэ [[игуана]] гүрбэл аюул тулгарахад гайхам захаа боһогдог бол харин [[геккон]] гүрвэл хана, таазааршье сүлөөтэй ябаха боломжо олгоһон һоруулуудтай һарбуун дээрэнь байдаг ажа. == Хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэй == [[Файл:Giant Tortoise.JPG|мини|Хуурай газарай [[яһата мэлхэй]] 180 жэл хүрэтэр наһалдаг]] Нюруу болон гэдэһыень хамгаалдаг хуягынхаа ашаар хуурай газарай болон тэнгисэй [[яһата мэлхэй|яһата мэлхэйнүүд]] һүүлэй 150 [[сая]] жэлэй дотор маша үл ялиг өөршэлэлтэндэ орожо һэн. Энэхүү яһанай бүтэсэнь арһанай болон яһанай илтаһуудаар бүрхэгдэһэн байдаг. Ехэнхи хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэй толгой болон һарбуугаа хуягандаа бүрэн нуужа шададаг. Хуурай газарай болон тэнгисэй бүхы яһата мэлхэй хортой, хуурай газарда үндэглэдэг. Харамһалтайнь тэдэгээрэй олонхи зүйлнүүдтэ усадха аюул нүүрлээд байгаагай ушарынь хүмүүн тэдэные үргэлжлэн агнажа, үндэгэнүүдыень һүйдхэдэгтэ байгаа юм. == Могой == [[Абарга могой]] хоолгүйгээр жэл, түүнһээшье үлүү амидаржа шададаг. Могойн 3000 зүйлһээ 300-нь хортой, тэдэгээрэй 50-нь хүные үхэлдэ хүргэдэг. [[Анагааха ухаан]]ай зорилгоор ашаглахань: [[могой]]н [[хорон]]иинь [[үбшэн]]ые анагааха болон шэнэ бэлдэмэлнүүдэй шудалгаанда хэрэглэгдэдэг. Абарга могойнь өөртэ баригдаһан амитанаа ороон амисхалыень боодог. [[Хүн түрэлхитэн]] домог зүйд мэргэн сэсэн болон муу муухайе илтгэһэн бэлэг тэмдэгэй байра һуури оногдодог. [[Энэдхэг]]эй домог зүйнь могойе “амидарал бэлэглэгшэ” хэмээдэг бол [[Библи]]ин номлолдо анханай дур булаагша гэжэ үзэдэг. Могойнь дэлхэй даяар тархаһан ба хүмүүнэй үмэнэ айдас түрүүлдэг. Могойн хамагай гол шэнжэнь мүсэгүй ушарһаа гулдаха замаар хүдэлгөөн хэдэгтэ оршоно. Тэдэгээрынь бусад амитадые ангуушалдаг, маша нарин үнэрлэхүйтэй, шэшэргээ болон температурын хэлбэлзэлэлые мэдрэхэ шадабаритай. Хорто могойнь хос, хүнды, хортой шүдэтэй, тэндээһээ тусгай шүлһэнэй булшархайгаар дамжуулан ухаан алдуулагша болон үхэлэй хор гаргадаг. Абарга могойнь томоохын олзыешье залгина. Могойнь үһэлтэнхээ хэрээр гуужажа, шэнэ арһатай болодог. Нүхэтэй толгойтой загалмайта могой [[Түб Америка|Түб]] болон [[Урда Америка|Урда Америкын]] хамагай хоротой могой юм. == Матар болон аллигатор == [[Файл:AmericanAlligator.JPG|мини|[[Матар]]ые сэнгэг уһандашье, баһа дабһатай уһандашьн үлрүүлжэ болоно]] [[Матар]] болон [[аллигатор]]ынь одоо амидаржа буй мүлхигшэдһөө хамагай томо бэетэйнь. Тэдэгээрынь дэлхэйн дулаан бүһэ нютагуудта амидардаг ба амидаралынхаа ехэнхи хэһэгые уһан дотор үнгэрүүлжэ, тэндээ хоол тэжээлээ хүлээн босоо шэглэлтэй хамарай нүхээр амисхалдаг. Тэдэ сахилгаан шиг хурдан эрэг рүү тэмүүлжэ, хоол болохо амитанаа барижа абан уһанай доошо абажа одоно. Матарынь зажилжа шададагүй болохоор барижа абаһан амитаниинь задаржа эхилтэл хэд хоног хүлээһэнэй дараа хэдэн хэһэг болгон таһашан залгидаг. == Анхадагша эхэ булагһаа == Одоо амидаржа байгаа [[хоёр нютагтан]]һаа хамагай томоохониинь дэлтэ матар, уртаараа 9 метр, харин хуурай газар дээрэ [[варан]] хэмээхэ [[мяхашан]] гүрбэл (ута 3 м, жэн 50 кг) юм. Жэнгэй хубида дээдэ амжалтые 400 кг хүрэдэг газарай [[яһата мэлхэй]] тогтоожо һэн. Ута наһалтын дээдэ амжалта мүн лэ газарай [[яһата мэлхэй]]дэ хамаарагдана, тэрээр 180 жэл амидаржа шададаг. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{книга|автор = Наумов Н.П., Карташев Н.Н.|часть=Часть 2. Пресмыкающиеся, птицы, млекопитающие|заглавие = Зоология позвоночных|место = М.|издательство = Высшая школа|год = 1979|страницы=272}} * {{книга|автор = Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А.|заглавие = Практикум по зоологии позвоночных|ссылка = http://zoomet.ru/prac/practicym_oglav.html|место = М.|издательство = Высшая школа|год = 1981}} * Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., М., изд. Советская Энциклопедия, 1989. * ''Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 5. (Земноводные. Пресмыкающиеся)''. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 488 стр. == Холбооһон == {{commonscat|Reptilia}} <!-- === Ссылки на сайты === =================================================== =================================================== Википедия не является площадкой для раскрутки сайтов Пожалуйста, не добавляйте в Википедию ссылки на коммерческие или свои собственные сайты с целью их рекламы, раскрутки или повышения индекса цитируемости (обратите внимание, что все внешние ссылки автоматически получают атрибут nofollow и для так называемого «продвижения» бесполезны). Википедия не является площадкой для размещения рекламы или коллекцией ссылок (см. Википедия: Внешние ссылки, Википедия: СПАМ, Википедия: Чем не является Википедия). Учтите, что ссылки, добавленные вами в статьи с этой целью и не несущие пользы читателю статьи, будут удалены. Тем не менее, мы рады приветствовать вас на нашем проекте, где вы можете внести свой вклад в создание энциклопедии. Данный шаблон-предупреждение предназначен для тех случаев, когда раздел «Ссылки» в статье постоянно захламляют ссылками на сайты, либо не соответствующие теме статьи (например, в статье о городе ставят ссылки на сайты коммерческих фирм, ночных клубов, отделений политических партий и т. д.), либо не соответствующие критериям значимости (например, неофициальные сайты о какой-нибудь известной киноактрисе, которых может набраться не одна сотня). =================================================== =================================================== --> * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00062/41500.htm|title=Пресмыкающиеся}} * [http://www.reptile-database.org/db-info/taxa.html#Ser Классификация современных пресмыкающихся] * [http://www.whozoo.org/herps/herpphylogeny.html Reptile Phylogeny] * [http://www.biodiversitylibrary.org/item/23742 Reptile images] * [http://www.wildreach.com/reptile/ Sri Lanka Wild Life Information Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524063746/http://www.wildreach.com/reptile/ |date=2013-05-24 }} == Мүн үзэхэ == <div class="references-small"> * {{cite book|last=Colbert|first=Edwin H.|coauthors=|authorlink=Edwin Harris Colbert|title=Evolution of the Vertebrates|url=https://archive.org/details/evolutionofverte0000colb_k6q3|edition=2nd|publisher=John Wiley and Sons Inc.|location=New York|year=1969|isbn=0-471-16466-6|series=}} * {{cite journal | last=Klein | first=Wilfied | coauthors=Abe, Augusto; Andrade, Denis; Perry, Steven | title=Structure of the posthepatic septum and its influence on visceral topology in the tegu lizard, ''Tupinambis merianae'' (Teidae: Reptilia) | journal=Journal of Morphology | volume=258 | issue=2 | year=2003 | pages=151–157 | doi=10.1002/jmor.10136 | pmid=14518009}} * {{cite journal | last=Landberg | first=Tobias | coauthors=Mailhot, Jeffrey; Brainerd, Elizabeth| title=Lung ventilation during treadmill locomotion in a terrestrial turtle, ''Terrapene carolina'' | journal=Journal of Experimental Biology | volume=206 | issue=19 | year=2003 | pages=3391–3404| doi=10.1242/jeb.00553| pmid=12939371}} * Laurin, Michel and Gauthier, Jacques A.: [http://tolweb.org/Diapsida/14866/2000.06.22 Diapsida. Lizards, ''Sphenodon'', crocodylians, birds, and their extinct relatives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505132652/http://tolweb.org/Diapsida/14866/2000.06.22 |date=2013-05-05 }}, Version 22 June 2000; part of [http://tolweb.org/ The Tree of Life Web Project] * {{cite book | last=Orenstein | first=Ronald | title=Turtles, Tortoises & Terrapins: Survivors in Armor | url=https://archive.org/details/turtlestortoises0000oren | publisher=Firefly Books | year=2001 | isbn=1-55209-605-X}} * {{cite book | last=Pianka | first=Eric | coauthors=Vitt, Laurie | title=Lizards Windows to the Evolution of Diversity | url=https://archive.org/details/lizardswindowsto00pian | publisher=University of California Press | year=2003 | isbn=0-520-23401-4 | pages=[https://archive.org/details/lizardswindowsto00pian/page/116 116]–118}} * {{cite book | last=Pough | first=Harvey | coauthors=Janis, Christine; Heiser, John | title=Vertebrate Life| url=https://archive.org/details/vertebratelife0000poug | publisher= Pearson Prentice Hall | year=2005 | isbn=0-13-145310-6 }} </div> {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Амитад]] [[Категори:Мүлхигшэд|Мүлхигшэд]] 307fqpiak72we4guflg7gi35mu9ks3a 0 7524 74846 71163 2026-08-04T18:00:22Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74846 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=100 |image1=Om symbol.svg |alt1=refer to caption |caption1= |image2=HinduSwastika.svg |alt2=refer to caption |caption2=Энэдхэгэй шажантануудай гол тэмдэг |image3= |alt3=refer to caption |caption3= }} '''Индуизм''', '''энэдхэгэй шажан''' гү, али '''хиндү шажан''' [[Энэдхэг]]тэ зонхилхо шажан юм<ref name="trad">Hinduism is variously defined as a «religion», «set of religious beliefs and practices», «religious tradition» etc. For a discussion on the topic, see: «Establishing the boundaries» in Gavin Flood (2003), pp. 1-17. [[René Guénon]] in his'' Introduction to the Study of the Hindu Doctrines'' (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, proposes a definition of the term «religion» and a discussion of its relevance (or lack of) to Hindu doctrines (part II, chapter 4, p. 58).</ref>. Хиндү шажаные шүтэгшэдынь '''Санатана Дарма''' ([[санскрит]] хэлээр «мүнхын хуули» гэһэн үгэ) гэдэг.<ref name="san">The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Ed. John Bowker. Oxford University Press, 2000; The modern use of the term can be traced to late 19th century [[Hindu reform movements]] (J. Zavos, ''Defending Hindu Tradition: Sanatana Dharma as a Symbol of Orthodoxy in Colonial India'', Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, pp. 109—123; see also R. D. Baird, «[[Swami Bhaktivedant|Swami Bhaktivedanta]] and the Encounter with Religions», ''Modern Indian Responses to Religious Pluralism'', edited by Harold Coward, State University of New York Press, 1987); less literally also rendered «eternal way» (so {{cite book|author=Harvey, Andrew|title=Teachings of the Hindu Mystics|url=https://archive.org/details/teachingsofhindu0000unse|publisher=Shambhala|location=Boulder|year=2001|pages=xiii|isbn=1-57062-449-6|nopp=true}}). See also [[René Guénon]], ''Introduction to the Study of the Hindu Doctrines'' (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, part III, chapter 5 «The Law of Manu», p. 146. On the meaning of the word «Dharma», see also [[René Guénon]], ''Studies in Hinduism'', Sophia Perennis, ISBN 0-900588-69-3, chapter 5, p. 45</ref> Гурбан мянган тухай жэлэй үмэнэ бии болоһон Энэдхэгэй шажан мүнөөдэр дэлхэй даяар тархаһан гурбадагша шажан, тэрэниие Зүүн болон Баруун зүгтэ 1 [[тэрбүм]] үлүү хүн баримталжа байна, энэ тоодо 950 [[сая]] тухай [[Энэдхэг]] болон [[Балба]] оронуудта ажа һуудаг.<ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|accessdate=2007-07-10|work=|publisher=Adherents.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archivedate=2007-07-07}}</ref> Гэхыдээ «энэдхэгэй шажан» гэһэн үгэ янза бүриин шажанай тодорхой бурхан, үндэһэлэгшэ, сүм хиид, гэгээн ном сударгүй, тиимэ шүтлгые дахагшадта хамаарагдаха олоной удхатай нэрэ томьёо юм. Персүүд [[Инд мүрэн|Инд]] «хиндү» (индус) мүрэнэй эрьеын оршон һуугшадые энэ нэрлэбэ. Шажанай этигэл үнэмшэл: хүн ба юртэмсын һанаанай нэгэдэл (хүн ба байгаалиин нэгэдэл), тэрэхүү һанаанай шэлжэлтэ, бурхадай сүм болон сүм хиидэй шүтэлгэ. Шухала бэшэбэринүүд: [[Веда]] болон [[Махабхарата|Бхагавад-гитын]] сударууд. [[Энэдхэг]]эй [[ниигэм]]эй шухала тодорхойлолгонь ниигэмэй дабхаргата бүтэсын («[[кастын системэ]]») уламжалалта ябасуу хүрээнэй тогтолсоо юм. Энэдхэгэй шажанай үндэһэнүүд манай эрын үмэнэхи хоёрдогшо мянган жэлһээ эхитэй. Энэдхэгтэ һуурижаһан арьяшууд Ведын шажаные эндэ асараа. [[Брахманизм]]да гэгээнтэн ламанарые бурхад болон хүмүүнэй хоорондын зуушалаггшад гэжэ үзэдэг. Ведын галын бурхан Агни брахманизмын гол бурхан. Тэрэндэ зорюулан янза бүриин ёһололоор үргэл үйлэддэг байгаа == Сэсэн мэргэнэй тухай энэдхэгэй шажанай һургаал == [[Файл:Kathakali BNC.jpg|мини|[[Катхакали]] бүжэгынь эртэнэй энэдхэгэй туули найраглалай түүхэһээ үгүүлдэг бүжэг, зүжэглэл, хүгжэм болон ёһололой бүжэгын согсолбори]] Энэдхэгэй шажаниинь маша олон талатай хэдышье, энэдхэгэй шажаные дахан баримталагшадай хубаан үзэдэг хэд хэдэн түһэтэй этигэл үнэмшэлнүүд байдаг. Энэ һуури этигэл үнэмшэлнүүдынь абаралаар дамжаһан сэдьхэл һанаа бэеһээ бэедэ шэлжэхэ, сэдьхэл һанаан ондоо бэеын бүрхэбшэнд шэлжэхэ һууха байдалһаа сүлөөлэгдэхэ, [[карма|кармын]] болон [[дхарма|дхармын]] хуулинуудые багтаадаг. Амидаралай Энэдхэг хэб маягынь эдэгээр ойлголтонуудай үндэһэн дээрэ бүрилдэдэг. Юртэмсые энэдхэгэй шажанай үүдэнһээ үзэхэнь дахин түрэхэ тойрог, [[сансара|сансарын]] (сэдьхэл һанаа ондоо бэеын бүрхэбшэндэ шэлжэхэ — орожл) ойлголто дээрэ үндэһэлэгдэдэг. Сансарын хуулиин ёһoop хүн бүритэ бурханлиг дотоодо үнэн гү, али сэдьхэл гэгшэ [[атман]] (энэдхэгэй философи дахи юртэмсын оюун һанаанай эхилэл — орожо) байдаг. Тэрэ юртэмсэ дэхи бүхыл зүйлые хамарһан сансрын оюуной эхилэл болохо Брахмантай түһэтэй. Атман боло майагай (санскритһээ оршуулбал «хии үзэгдэл», «далдын хүсэн» гэһэн удхатай) бүхыл оршолон, юртэмсые хүнэй хүртэхые уридшалан тодорхойлогшо хии үзэгдэлэй хүсэндэ захирагдадаг. Хии үзэгдэлдэ абтагдаһан атман сансарын байдалһаа гараха боломжогүйгээр оршон амидархын янза бүриин шатуудые тууладаг. Тэрэ үедэ лэ атман зүн билгынхээ туһаламжатайгаар үнэн мүн шанарые ойлгожо, шухамдаа үхэшэгүй Брахмантай нэгэдэн ниилһэнээр сая абаралда ([[мокша]]) хүрэдэг. Үүгээр атманай дахин түрэлтын тойрогһоо гаража, кармын хуулиһаа сүлөөлэгдэһэные тэмдэглэдэг. [[Йогин]], даяншалал, бисалгал, бурханда мүргэхэ зэргэнь абаралда хүрэхэ замууд юм. === Карма болон дхарма === Энэдхэгшүүд кармын «үйлын үрын» сансарын хуулида этигэдэг. Зан суртахуунай үйлэдэлнүүдэй үрэ дахабаринууд үхэһэнэйхинь дараа дараагай оршохыдо шэлжэн тухайн хүнэй дараагай түрэлтын хэлбэритэ эерэгээр юм уу һүрэгөөр нүлөө үзүүлдэг. Атманай хубиа бодоһон үйлэдэл бүритэ тэрэнэй түрэхын, үхэлэй, дахин түрэхын тойрогтой холбоотой тодорхой үрэ дахабаринууд байдаг. Энэдхэгэй шажаные хатуу баримталагшад дхармын хуулиие дахажа мүрдэхые хэшээдэг. Дхармые (санскритээр «зүб зан түлэб») туйлын үнэн гэжэ үзээд энэдхэгшүүд тэрэниие үдэр тутамын амидралдаа хадгалжа байхые эрмэлзэдэг. Мүнөөдэр [[дхарма]]нь хүн бүритэ зан түлэбэй хуули зүйе һануулан, энэдхэгшүүдэй ёһо зүйн баримжаа болоһоор байна. Хэрэб һанатан дхарма энэдхэг хүн бүритэ байбал зохихо энэрэл ниигүүлсэл, болон сэбэр сэмсэгэр байдалые һайн үйлэдтэн гэжэ үзэдэг бол свадхармань дхармагай хуби хүнэй ойлголтые абажа үзэдэг. === Энэдхэгэй шажанай гаралга === Энэдхэгэй шажанай изагуур үндэһэн [[Инд мүрэн]]эй хүнды дэхи [[Хараппа|Хараппын]] соёл эргэншэлһээ үүдэлтэй. Энэ соёл эргэншэл үндэр хүгжэһэн, хотожоһон соёл эргэншэл {{МЭҮ}} 2-3 дахи мянган жэлэй тэртээ мүнөөнэй [[Пакистан]]ай нютаг дэбисхэр дээрэ сэсэглэжэ байба. Хараппын шажанай тухай тодорхой зүйл бага хэдышье, үлэжэ хосорһон хэблэлэй мэдээлэлэй ёһoop [[дагина]] бурхан, Шивагай эбэртэ үбгэ дээдэһэтэ мүргэн шүтэдэг байһан талаар нотлон харуулдаг. Мододо болон амитадые дүрсэлдэгынь баһа лэ шажанай ажа холбогдолтой. [[Брахманизм]]ынь энэдхэгэй шажанай эртэнэй хэлбэри агаад үндэһэ изагуураараа {{МЭҮ}} 2000 жэлэй тэртээ Энэдхэгтэ [[Түб Ази]]ин нүүдэлшэдһээ орожо ерэһэн, [[арьяшууд]]ай Ведын шажантай холбогдодог. Арьяшуудай соёлые олон тооной ёһололнууд, санскрит бэшэг үдхын ашаглалта, Брахманые болон Индра, Агни, Вайя зэргэ бурхадые хүндэлэн дээдэлдэг байһанаар тодорхойлдог. == Удха зохёол ба бурхад == [[Файл:Shiva as the Lord of Dance LACMA edit.jpg|мини|Катараджа (Бүжэгэй хаан) — Шива бурханай нэгэн нэрэ. Энэ галай тойрогтохи сансарын бүжэг тэрэнэй шажанай зан үйлын онсолигуудай нэгэн. Тэрэниие гүйсэдхэхэ ябасадаа тэрэ юртэмсые нураажа, баһа дахин бүтээдэг]] Энэдхэгэй шажанай гол шэнжэнь олон зуунай туршада хүгжэһэн бурхадай абарга томо сүмэтэй, тэрэ өөртөө ведын бурхад, янза бүриин газарай болон түгээмэл бурхадые багтааһан байдаг. Энэдхэгэй шажанда йога, санкхья, ньяя, вайшешина, пурва миманса болон веданта гэһэн 6 һургуули байдаг. Энэдхэгэй шажанай бурхадай мүн шанарые тайлбарлаха хэд хэдэн арга байдаг. Зарим энэдхэгшүүд бурхадые юртэмсын һанаа болохо Брахманай бэелэл гэжэ үзэдэг. Заримынь [[Шива]] болон [[Кришна]] бэелэл гэдэг. Эдэгээр бүхы һалаалалуудта ниитэлгэ шүтэлгэ оршодог. Орон нютагай уламжалалта түгээмэл бурхад энэдхэгэй шажанда орожо, олон бэшэрэгшэдые олобо. Эдэгээр бурхадай гурбань болохо Вишна — үгөөмэр сэдьхэлтэй хамгаалагша, Шива — һүйтгэгшэ хүсэн, харин Брахма — бүтээгшэ, гурбуулаа ниилээд [[Тримурта|Тримуртын]] гурбалые бүрилдүүлнэ. Хэрбээ Брахма мүнөөдэр үсөөхэн бэшэрэгшэдтэй бол, Шива эсэргээр олон дүрэнүүдтэ бэелэлээ олоо, жэшээнь, Катараджа (хатарай хаан), бар унаһан, нюураа хөөдэһэн даяанша. Энэдхэгэй олон бурхадые хүдэлөөнэй хэрэгсэлэй бэлэг тэмдэгэй журамаар амитанаар түлөөлүүлдэг, иимэ ушарһаа Шивые гурбан шүдэтэйгээр Нанди зэрлиг үхэр унаһан байдалаар дүрсэлдэг. Юртэмсын хамгаалагша Вишнуе хүмүүндэ янза бүриин дүрээр, амитанайшье, хүнэйшье дүрээр харуулдаг. Вишнуе дахагсад болохо Вишнуидууд Будда болон Кришнань удалгүй өөр дүрэдэ бэелхэ Вишнагай хубилал гэдэгтэ этигэдэг. Нага хэмээхэ могойн дэргэд хэбтэжэ байгаа амгалан Вишнагай дүр маша ехэ тархаба. Тэрэниие ехэбшэлэн дун, зээрэнсэг, [[бадма сэсэг|бадма лёнхобо]], [[ошор]]той холбон дүрсэлдэг. Тэрэ домогой баатар болохо хахад хүн, хахад бүргэд [[Гаруда|Гарудые]] унан ниидэжэ ябадаг. === Шажанай бэшэбэринүүд === [[Файл:Bhagavad Gita, a 19th century manuscript.jpg|мини|слева|«Бхагавад-гита» — «[[Махабхарата|Махабхаратын]]» түгээмэл тархаһан бүлэг. Тэрэ Арджуна дайшан эрдэ Кришнэй үгэһэн захиһаа һургаалые үгүүлдэг]] Энэдхэгэй шажанай арюун гэгээн бэшэбэринүүд арюун хэлэн болохо [[санскрит хэлэн|санскрит]] дээрэ бэшэгдэһэн байдаг. Тэрэ шрути, смрути гэһэн хоёр хэлбэритэй. Шрутиие (санскритһээ оршуулбал «һунһаһан зүйл») бурханһаа мэдэлэг болон мүнхын үнэные хэндэ дамжуулһан, тэрэ хүн бэшэдэг. Тиимэ маягаар бэшэгдэһэн бэшэбэринүүд [[Веда]] (санскритһээ оршуулбал «мэдлгэ») хэмээхэ юрэнхы нэрээр алдартай, золёоһын хэлбэринүүд, арюун тарнинууд, һүлдэ дуунуудые багтаадаг. Смрити (санскритһээ оршуулбал «тогтооһон зүйл») бэшэбэринүүд үеһээ үедэ дамжан тархадаг. Тэдэгээрынь «[[Махабхарата]]», «[[Рамаяна]]» зэргэ баатарлиг найраглалнууд, хуули тогтоомжын бэшэбэринүүд, домог үльгэрнүүдые багтаадаг. === Дангина бурхад === [[Файл:Kali_Statue_01.jpg|мини|Кали дангина бурханай һүйтгэл тариг уурал хилэн үхэлынхэндэ шэглэгдээгүй: тэрээр шулмаста шэглэгдээ. Энэдхэгэй шажанда тэрэниие [[хүн түрэлхитэн]]ые эбээгшэ — эхэ гэжэ нэрлэдэг]] [[Шактизм]]ынь [[Бенгали]], [[Ассам]], [[Кашгар]]та үндэр ажа холбогдолоо хадгалһаар байна. Энэ уламжалал бүхыл жэнхэни, ёһотой юмые эмэгтэй хүнэй бүтээн согсолуулагша эхилэл болохо Шактида хамааруулдаг. Шактиие хүндэлэн дээдэлхэнь онгоной бэшэрэл шүтэлгээр дүрсэлэгдэдэг; шактизмай янза бүриин түрэлүүдые [[Лакшми]], [[Дурга]], [[Кали]] зэргэ дангина бурхадые шүтэлгээр үзүүлдэг. Оршон үеын энэдхэгэй шажанда Калинь олон тооной бэшрэгһэдтэй. Тэрэниие ехэбшэлэн найман гартай, хүзүүндээ шулмаһын габалаар хэһэн гэнжэтэй, һүйдхэгшын дүрээр харуулдаг. Кали болон Парвати, Шактигиин нэлээд тайбан хубилһан дүрүүдые юрынь Шивэ бурхантай дүрсэлдэг. Ондоо нэгэн дангина бурхан [[Янжима|Сарасвати]] эхин үедээ ведын дангина бурхан байһанаа, дараань энэдхэгэй шажанай бурхадай ехэ сүмэдэ оробо. Ведын эринэй үедэ тэрээр [[гол мүрэн]]эй бурхан гэгдэжэ байһанаа, харин мүнөөдэр [[шэнжэлхэ ухаан]]ай, [[хүгжэм]]эй дангина бурхан боложо, ехэбшэлэн дүрбэн гарынхаа хоёроорынь [[хүгжэмэй зэбсэг]] тогложо буйгаар дүрсэлэгдэхэ болоо. === Ганешэ === [[Файл:Ganesh statue, Ahmedabad, Gujarat, India.jpg|мини|[[Ганешэ]]нь ехэбшэлэн өөрынгөө амитан болохо харахан дээрэ һууһан, сэсэгэй ваар, [[бадма сэсэг|бадма лянхуа]] сэсэгтэйгээр дүрсэлэгдэдэг. Тэрэ бүхыл [[Энэдхэг]] даяар шүтэгдэдэг, гэхыдээ түүниин шүтэлгэ [[Мумбай]]да (Бомбей) онсогой ажа холбогдолтой]] Заан түрэхтэй бурханиинь, магадшье үгы, энэдхэгэй хамагай түгээмэл бурхадай нэгэн болодог. Домогой ехэд дэлгэрһэн хубилбариһаа үзэхэд Ганешын заанай толгойнь түүниин эсэгэ Шивын уурал хилэнтэй холбоотой ажа. Шивэ өөрын эхэнэр Парватиие хаяһанай дараа даяншалалай гоё һайханые эрэн бэдэржэ ябахадаа бурханай хүсөөр Ганешые бүтээһэн гэлсэдэг. Хожомынь Шивэ тэрэниие толгойгүй болгоһониинь Парватиие сүхэрэнгөө барахад хүргэбэ. Шива өөрын тэнэг үйлэдэлээ ойлгоод, Ганешын толгойе аян замынь тааралдаһан анханай амитан болохо заанай толгойгоор һолибо. Ганешые азын бурхан, амидаралай бэрхэшээлые дабан туулахад тусалдаг гэдэгтэ этигэсгээдэг. Түүниин амитан болохо Вахан харха ямаршье амида, жэжэ амитандашье байдаг, хүсэн шадалай бэлэг тэмдэг ажа һэн. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Энэдхэгэй шажан| ]] [[Категори:Шажан мүргэл]] ag7tea6xx445uzcxx6xnfw840p6hzjo 0 7662 74829 69861 2026-08-04T17:37:45Z InternetArchiveBot 12366 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74829 wikitext text/x-wiki [[File:McKinley Prosperity.jpg|thumb|МакКинлиин АНУ-ай юрынхэлэгшэ һунгуули тухай постер]] '''Хүрэнгэтэ журам''' гү, али '''капитализм''' ({{lang-ru|капитализм}} үгэһээ гараһан) гэдэгынь баруун юртэмсэдэ эхилжэ, [[Дэлхэй]] даяар дэлгэрэһэн [[эдэй засаг]]ай журам, байгуулал, тогтолсоо юм.<ref name="britannica">{{Cite book|title=Capitalism|publisher=Encyclopedia Britannica|year=2006}}</ref> Яг таг тодорхойлолто үгы, ехэбшэлэн түүхэн саг хугасаанда тайлбарилна.<ref>Critical Issues in History. Lanham, Md: Rowman and Littlefield, 1999, p. 1</ref> [[Хүрэнгэ|Хүрэнгэ үмшэлэхэ эрхэ]], [[ашаг]]ай түлөө бараа, үйлэшэлгээ бии болгохо, [[үрсэлдөөнтэ заха зээл]], [[салинта хүдэлмэри]] зэрэгынь үмшэтэ журамай шухала махабадууд болохые ехбшэлэн хүлээн зүбшөөрнэ.<ref>Heilbroner, Robert L. ''Capitalism''. New Palgrave Dictionary of Economics, Secound Edition (2008): http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000053&edition=current&q=state%20capitalism&topicid=&result_number=2</ref><ref>Tormey, Simon. Anti-Capitalism. One World Publications, 2004. p. 10</ref> Түүхэн үйлэ ябаса, газар орон, улас түрэ, соёлой илгаатай хэб шэнжэһээ шалтагаалжа янза бүригээр тэмдэглэгдэжэ байһан. Хүрэнгэтэ журам гэдэг бол "хүмүүн (ажалшан) үмшэгүй ушар хүдэлмэри хүрэнгэтэндэ худалдажа, бүтээгдэхүүн бии болгоно. Хүрэнгэтэн бүтээгдэхүүниие арилжажа, үмшын хүрэнгээ арбижуулдаг ([[нэмүү үртэг]]) горимиие хэлэнэ"<ref>Marx, K. ''Capital'', Progress Publishers (1954) [1977], Vol. I, Ch. 25, p580. Also Kerr Edition (1906), p678.</ref> гэжэ [[Карл Маркс|К. Маркс]] бусадһаа өөрөөр һанал дэбшүүлһэн бол [[Людвиг вон Мизес|Л. Мизес]], [[Айн Рэнд|А. Рэнд]], [[Милтон Фридман|М. Фридман]], [[Мюррей Ротбард|М. Ротбард]] тодорхойлолто янза бүри хэдышье юун түрүүндэ [[сүлөөтэ заха зээл]], түрын оролсоогүй байха журамтай гэдэгтэ нэгдэдэг. [[Эдэй засагша]]д, улас түрын засагшад, [[түүхэ]]шэдынь хүрэнгэтэ журамда өөр өөрөөр хандадаг. Эдэй засагшад ехэбшэлэн засагай газарай хиналтагүй заха зээл, үмшэлхэ эрхыень онсолдог.<ref>{{Cite book|author=Tucker, Irvin B.|title=Macroeconomics for Today|url=https://archive.org/details/sgmacroeconomics0000tuck|pages=553|year=1997}}</ref><ref>{{Cite book|author=Case, Karl E.|title=Principles of Macroeconomics|url=https://archive.org/details/principlesofmacr0000karl|publisher=Prentice Hall|year=2004}}</ref> Харин дэйлэнхи улас түрын эдэй засагшад хубиин үмшэ, талануудай харилсаа, салинта хүдэлмэри, ангиин байгуулал, түүхэн саг хугасаан дахи уялдааг шухалашалдаг. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Капитализм]] [[Категори:Улас түрэ]] [[Категори:Эдэй засаг]] {{poli-stub}} f60tq1sdq75tbld1r3dx4zw9pxp4lvc 0 7764 74821 71141 2026-08-04T17:25:13Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74821 wikitext text/x-wiki {{Хэмжэгдэхүүн | name = Хүсэн | image = [[File:Force examples.svg|150px]] | caption = Хүсэниинь татаха гү, али түлхихэ үйлэшэлэл юм. | symbols = <math>\vec F</math> | formula = <math>\vec{F} = m \vec{a}</math> | unit = [[ньютон (нэгэжэ)|ньютон]] }} {{Һунгадаг механика}} '''Хүсэн''' ([[Франци хэлэн|франц.]], {{lang-en|Force}} үгэһээ <math>\vec{F}</math> тэмдэглэгдэһэн) [[бодос зүй]]дэ [[масса]] бүхы бэе [[хурдадхал|хурдадхад]] нүлөөлдэг. Түлхихэ, үргэхэ, [[татаха хүсэн|татаха]] зэрэгээр хүсэн үйлэшэлжэ болоно. Бэеын хурдадхалиинь түүндэ үйлэшэлжэ бай бүхы хүсэнэй [[Вектор ниилбэри|вектор ниилбэриһээ]] шууд хамаардаг (үүные [[тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэн]] гү, али дүгнэгшэ хүсэн гэдэг). Томо хэмжээтэй бэесые [[Эргэлдэхэ хүдэлөөн|эргэлдэхэ]], [[Деформаци|деформацида]] орохо эсэбэл түүн дээрэхи [[даралта]] ехэдэхэ зэрэгйэ шалтагааниинь хүсэн байжа болоно. Эргэлдэхэ үзэгдэлые [[хүсэнэй момент|хүсэнэй моментоор]] тодорхойлдог бол харин деформаци болон даралтые хүсэнэй үүдхэһэн [[Хүсэлиг|хүсэлигээр]] тодорхойлжо болоно.<ref name="texts">e.g. {{cite book | author = Feynman, R. P., Leighton, R. B., Sands, M. | title = Lectures on Physics, Vol 1 |publisher = Addison-Wesley| year=1963}}; {{cite book | author = Kleppner, D., Kolenkow, R. J. | title = An introduction to mechanics | url = https://archive.org/details/introductiontome00dani | publisher = McGraw-Hill | date = 1973}}; {{cite book | author = Young, H.D., Freedman, R.A. | title = Sears & Zemansky's University Physics | publisher=Pearson Addison-Wesley | year = 2004}}.</ref> Бэедэ үйлэшэлжэ бай тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэниинь [[тооной ухаан|математикын]] хубида тухайн бэеын [[Импульсын момент|импульсын моментын]] [[Хугасаа|хугасааһаа]] хамаарһан [[Харисаа|өөрэлэлтэтэй]] тэнсүү байдаг.<ref> See for example pages 9-1 and 9-2 of Feynman, Leighton and Sands (1963).</ref> [[Импульсын момент]]ынь [[вектор]] хэмжэгдэхүүн (шэглэл болон хэмжээ бүхы) ушар хүсэниинь мүн вектор хэмжэгдэхүүн юм. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [http://pohl.home.cern.ch/pohl/pgb_04.pdf La dynamique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215033202/http://pohl.home.cern.ch/pohl/pgb_04.pdf |date=2005-12-15 }}, Martin Pohl ([[CERN]]) [[Категори:Механика]] {{1000 үгүүлэл}} dg2pfs3btaz02f4oy6qn5qpb4wvj9if 0 7773 74822 72331 2026-08-04T17:27:25Z InternetArchiveBot 12366 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74822 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sun to Earth.JPG|thumb|upright=1.6|[[Наранай гэрэл]]ынь дэлхэйдэ хүрэхэд 8 минута, 19 секунда зарсуулна. {| class="wikitable" width=100% |+ Гэрэлэй хурдан өөр өөр нэгэжүүдээр |- | [[метр/секунда]] | 299,792,458 (яг) |- | [[километр/секунда]] | 300,000 |- | [[километр/цаг]] | 1,079 сая |- | [[миль/секунда]] | 186,000 |- | [[миль/цаг]] | 671 сая |- | [[одон ороной нэгэжэ]]/үдэр | 173 |- | [[Планкын нэгэжэ]] | 1 (яг) |} {| class="wikitable" width=100% |+ Гэрэл туулаха хугасаа ! Зай ! Хугасаа |- | нэгэ фут | 1.0 [[наносекунда|нс]] |- | нэгэ метр | 3.3 нс |- | нэгэ километр | 3.3 [[микросекунда|μс]] |- | нэгэ миль (хууль ёсны) | 5.4 μс |- | дэлхийн [[экватор]]ын урт | 134 мс |- | [[сар]]наас дэлхий хүртэлх зай | 1.3 [[секунда|с]] |- | [[нар]]гаас дэлхий хүртэлх зай | 8.3 [[минута|мин]] |- | нэгэ [[парсек]] | 3.26 жэл |- | [[Урда Хаалгын гялаан]]һаа дэлхэй хүрэтэрхи зай | 4.4 жэл |- | [[Тэнгэрийн заадас]]аар | 100,000 жэл |- | [[Адаг шуулган]] галактикаһаа дэлхэй хүрэтэрхи зай | 2.5 сая жэл |}<small>Нэмэлтэ тэмдэглэл байхагүй тохёолдолдо бүхы удхые ойролсоогоор тэмдэглэһэн болоно.</small>|alt=Дэлхэйнь 150 сая километр зайда нараные тойрон эргэжэ, һарань дэлхэйе тойродог.]] '''Гэрэлэй хурдан''' — '''''c''''' үзэгээр тэмдэглэгдэдэг [[физикын тогтомол]]. Хэмжээнь яг 299,792,458 [[метр/секунда]]<ref name=BIPM_SI_units>{{SIbrochure|page=112}}</ref><ref name="penrose"> {{cite book |last=Penrose |first=R |year=2004 |title=[[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] |pages=410–1 |publisher=[[Vintage Books]] |isbn=9780679776314 |quote=... the most accurate standard for the metre is conveniently ''defined'' so that there are exactly 299,792,458 of them to the distance travelled by light in a standard second, giving a value for the metre that very accurately matches the now inadequately precise standard metre rule in Paris. }}</ref> болоод 300,000 километр/секунда гэһэн ойролсоо удхые үргэнөөр ашагладаг (баруун талын хүсэнэгтэ ашаглан бусад нэгэжүүд дахи удхые харагты). Энэнь хурдыень һааруулха атом, [[молекула]], бусад түрэлэй матери оршон байхагүй [[вакуум]]да [[сахилгаан суранзан сасарал]]ай ([[радио долгин]], [[үзэгдэхэ сасараг|үзэгдэхэ гэрэл]], [[гамма долгин]] гэхэ мэтэ) тархаха хурдан юм. [[Хүн түрэлхитэн]]эй түүхын ябасада гэрэлынь агшан зуурда тархадаг, болбол юрэдөөл маша хурдан тархадаг эсэхэнь мэдэгдэжэ байһангүй. 17-р зуунда [[Дани]]ин одон орон шудалааша [[Оле Рёмэр]] [[Пүрбэ (гараг)|Пүрбын]] дахуул [[Ио (дахуул)|Иогой]] үзэгдэхэ хүдэлөөнэй шудалгаа дээрэ үндэһэлэн гэрэл хизгаартай хурдаар тархадаг болохые баталба. Үүнһээ хойшо олон зуунай туршада улам нарин хэмжэлтүүдые хэһэнээр 1975 ондо гэрэлэй [[хурдан|хурдые]] [[тэрбүм]]эй дүрбэ нарибшалалтайгаар 299,792,458 м/с болохые тогтообо. 1983 ондо [[СИ]] системэдэ [[метр]]ые "<small>¹<big>⁄</big>_299,792,458</small> секундада гэрэлэй тараха хурдан" хэмээн тодорхойлһон, иимэдэ мүнөө үедэ ''c''-ын м/с-ээрхи тоон удхань метрын тодорхойлолто ёһоор тогтоһон.<ref name=BIPM_SI_units/><ref name="penrose"/> [[Харисангын тусхай онол]]оор ''c''-нь [[орон зайсаг хугасаа]]най нэгдэһэн бүтэсэдэ орон зай, саг хугасаае холбожо үгэдэг ба үүнэй квадратынь [[масс-энергиин тэнсэдхэл]] дахи пропорцилональ тогтомол юм. (''E''&nbsp;=&nbsp;''mc''²).<ref name=LeClerq> {{cite book |lhttp://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D1%8D%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B4&action=submitast=Uzan |first=J-P |last2=Leclercq |first2=B |year=2008 |title=The Natural Laws of the Universe: Understanding Fundamental Constants |url=http://books.google.com/books?id=dSAWX8TNpScC&pg=PA43 |pages=43–4 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=0387734546 }}</ref> Ямаршье [[инерциал согсо системэ]]дэ сасарагагша, ажаглагша хоёрой харисангы хурдаһаа үл хамааран ''c'' бүхыл [[массгүй бөөм]], холбогдохо [[орон (физикэ)|оронуудай]], үүндэ сүлөөтэ орон зай дахи [[сахилгаан суранзан сасарал]]ай [[хурдан]];<ref name=Duke> {{cite book |last=Duke |first=PJ |year=2000 |chapter=Radiation from moving electrons |url=http://books.google.com/books?id=x4zDe7Aa-iUC&pg=PA53 |title=Synchrotron Radiation: Production and Properties |page=53 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0198517580 }}</ref> мөн [[татах хүч]], [[гравитацийн орон]]гийн хурд хэмээн таамаглагдаж буй.<ref> {{cite book |last=Schwinger |first=JS |year=2002 |origyear=1986 |chapter=Gravitational waves |chapterurl=http://books.google.com/books?id=PbJCIcvMu1AC&pg=PA223 |title=Einstein's Legacy: The Unity of Space and Time |edition=Reprint |page=223 |publisher=[[Courier Dover]] |isbn=0486419746 }}</ref><ref name=Ni> {{cite journal |last=Ni |first=W-T |year=2005 |title=Empirical foundation of the relativistic gravity |url=http://astronomy.nju.edu.cn/~tyhuang/jiaoxue/Ni2005.pdf |journal=[[International Journal of Modern Physics D]] |volume=14 |pages=901–21 |doi=10.1142/S0218271805007139 }}</ref> Гэрэлэй хурданиинь [[энерги]], [[матери]], [[физик мэдээсэл|мэдээсэл]] дамжаха хамагай дээдэ хурдан,<ref name=Greene> {{cite book |last=Greene |first=G |year=2003 |title=The Elegant Universe |url=http://books.google.com/books?id=FH3o-WVDECwC&pg=PA55 |pages=55–6 |publisher=[[W. W. Norton & Co.|W. W. Norton]] |isbn=0393058581 }}</ref><ref name=Davies> {{cite book |last=Davies |first=PCW |year=1979 |title=The Forces of Nature |url=http://books.google.com/books?id=Av08AAAAIAAJ&pg=PA127 |pages=127–8 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=052122523X }}</ref> яагаад гэбэл "үүнһээ хурдалбал шалтагаан-үрэ дагабариин зайлшагүй холбоое үгы болгоно."<ref name="Taylor_p74"> {{cite book |last=Taylor |first=EF |last2=Wheeler |first2=JA |year=1992 |title=Spacetime Physics |url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0 |pages=[https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0/page/75 74]–5 |publisher=[[W. H. Freeman]] |isbn=0716723271 }}</ref> Иимэ түрэлэй согсо системэдэ "үрэ дагабари" "шалтагаанай" хаа үмэнэ үзэгдэхэ болоно. Иимэ шалтагаан-үрэ дагабариин хуулиие зүршэһэн тохёолдол байхагүй тула<ref name=Zhang> {{cite book |last=Zhang |first=YZ |year=1997 |title=Special Relativity and Its Experimental Foundations |url=http://www.worldscibooks.com/physics/3180.html |publisher=[[World Scientific]] |series=Advanced Series on Theoretical Physical Science |volume=4 |pages=172–3 |isbn=9810227493 }}</ref> парадокс үүдхэнэ. Гэрэлэй хизгаартай хурданиинь [[электроникэй түхөөрэмжүүд]]эй ажаллагаанай хурдые хизгаарладаг хүсэн зүйл.<ref name=Iga> {{cite book |last=Kirk |first=AG |year=2006 |chapter=Free-space optical interconnects |chapterurl=http://books.google.com/books?id=Zu4A5VxNYZ4C&pg=PA343 |editors=Pavesi, L; Guillot, G |title=Optical Interconnects: The silicon approach |page=343 |publisher=[[Birkhäuser]] |isbn=3540289100 }} <br />{{cite book |last=Hall |first=SG |last2=Hall |first2=GW |last3=McCall |first3=JA |year=2000 |title=High Speed Digital System Design: A Handbook of Interconnect Theory and Design Practices |url=https://archive.org/details/highspeeddigital0000hall |page=[https://archive.org/details/highspeeddigital0000hall/page/1 1] |publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]] |isbn=0471360902 }} <br />{{cite book |last=Gad |first=E |last2=Nakla |first2=M |last3=Achar |first3=R |year=2008 |chapter=Model-order reduction of high-speed interconnects using integrated congruence transform |chapterurl=http://books.google.com/books?id=WWi1evmAQPkC&pg=PA362 |editors=Schilders, WHA; van der Vorst, HA; Rommes, J; |title=Model Order Reduction |page=362 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=3540788409 }}</ref> Шэл, агаар зэрэг [[тунгалиг материал]]аар гэрэлэй тархаха жэнхэни хурданиинь ''c''-һээ бага. ''c'' ба тухайн материалда гэрэлэй тархаха ''v'' хурдын харисаае материалай ''n'' хугарлын элидхэгшэ гэнэ (''n''&nbsp;=&nbsp;''c''&nbsp;/&nbsp;''v''). Жэшээнь үзэгдэхэ гэрэлэй хубида шэлэй хугарлын элидхэгшэнь 1.5 болоод энэнь үзэгдэхэ гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдатай тархадаг гэһэн үгэ. Үзэгдэхэ гэрэлэй хубидаха агаарай хугарлын элидхэгшэнь 1.0003, иинхүү агаар дахи гэрэлэй тархаха хурданиинь вакуумынхитай эжэл. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Одон орон шудалал]] [[Категори:Физикэ]] 74gsa34oy4rp95mykg1cn7w9zqkn429 0 8020 74826 51894 2026-08-04T17:31:57Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74826 wikitext text/x-wiki [[File:Gutenberg Bible Mainz Copy.jpg|thumb|Гутенбергын Библи, [[Европо]]до анха [[хэблэл|хэблэһэн]] ном.]] '''Библи''' ({{lang-el|βιβλία}} — номууд) гэдэгынь [[Иудаизм|иудаистууд]] болон [[Христосой шажан|христианинуудай]] хубида шухала үзэдэг [[Бурхан (монотеизм)|Бурханһаа]] хүнүүдтэ дамжуулһан үгэ ба [[арюун нангин]] номой суглуулга хаа юм. Библиин олон тооной хубилбаринууд байна. Хамагай эртын Еврейн Библи ([[Танах]]) 3 хэһэгтэй, 24 номтой: [[Тора|Торын]] 5 ном («Хуули»), [[Невиим]] («Пророгууд») ба [[Ктувим]] («Бэшэгүүд»). [[Танах]]да «Пророгууд» ([[Невиим]]) «Бэшэгүүдэй» ([[Ктувим]]) урда болоод «эртын пророгуудай» номуудтай. [[Христосой шажан]]да Библи номынь [[Хуушан Хэлсээн]], [[Шэнэ Хэлсээн]] гэһэн хоёр боти номһоо бүридэнэ. Христианствын Библинүүдэй агуулга [[Протестантизм]]ын 66 номуудһаа [[Этиопой православиин церковь|Этиопой православиин церковиин]] 81 номууд хүрэтэр хэлбэлзэжэ байна. Христианствын Библиин түрүүшын хэһэг — [[Хуушан Хэлсээн]] — голдоо 39 номдо хубагдаһан хазагайруулһан Еврейн Библи юм. Библиин хамагай түрүүшын номынь {{МЭҮ}} 1400 оной үедэ, хамагай һүүлшын номынь {{МЭ}} 100 онһоо үмэнэ бэшэгдэһэн. Ниитэ 1500 жэлэй турша 40 хүнүүдээр дамжуулан бэшэгдэжэ дуусаа. Библи Дэлхэйдэ хамагай олон тоодо наймаалха<ref><span class="reference-text"><span class="citation web">[http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/best-selling-book-of-non-fiction/ «Best selling book of non-fiction»].</span></span></ref> ном ушарһаа Библи ном худалха, хэблэхэ бизнестэ тон шухала юм<ref>{{cite web|title=The battle of the books|url=http://www.economist.com/node/10311317?story_id=10311317&CFID=3289446&CFTOKEN=a87381115ea0752-5130AD65-B27C-BB00-012B3B9A581DD567}}</ref><ref name=RussellAsh>{{cite book|author=Ash, Russell|title=Top 10 of Everything 2002|url=https://archive.org/details/top10ofeverythin00ashr|year=2001|publisher=Dorling Kindersley|isbn=0-7894-8043-3}}</ref>. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} qkgtp5o2ihihf7g5hfg7dg4hpej83pv 0 8034 74814 71050 2026-08-04T17:18:42Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74814 wikitext text/x-wiki {{Үбшэн | 01-КОД = A15 | 01-НЭРЭ = Бактериологи гү, али гистологи аргаар баталагдаһан амисхалай эрхэтэнүүдэй сүрьеэ | 02-КОД = A16 | 02-НЭРЭ = Бактериологи гү, али гистологи аргаар баталагдаһангүй амисхалай эрхэтэнүүдэй сүрьеэ | 03-КОД = A17 | 03-НЭРЭ = Мэдэрэлэй системын сүрьеэ | 04-КОД = A18 | 04-НЭРЭ = Бусад эрхэтэнүүдэй сүрьеэ | 05-КОД = A19 | 05-НЭРЭ = Милиар сүрьеэ }} [[Файл:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|мини|Сүрьеэ үбшэтэй хүнэй [[уушхан]]ай [[рентген]] зураг.]] '''Сүрьеэ үбшэн''' ({{mongolUnicode|ᠰᠥᠷᠢᠶ ᠠ|h}} < {{lang-san|सूर्य}}, ''sūrya'' — «[[наран]]») гү, али [[ород хэлэн|ородоор]] '''туберкулёз''' ({{lang-la|tuberculum}} «добосог») гэдэгынь ''Mycobacterium tuberculosis'' [[нян|нянгаар]] (бактеряар) үүдхэгдэдэг<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref>, янза бүриин [[эрхэтэн]], илангаяа [[уушхан]]да үрэбсэлэй гуламта үүдхэдэг амисхалай замаар тархадаг ниигэмэй [[халдабари]]та [[үбшэн]] юм. 1882 оной 3-р һарын 24-нд [[Германи]]хин эрдэмтэн [[Роберт Кох]] сүрьеэ үбшэнэй үүдхэгшые анха нээбэ. Кохой [[сабхансар]] (бацилла) гү, али сүрьеэгэй няниинь гадаада оршондо маша ехэ тэһэбэритэй ([[тооһон|тооһондо]] 100 хоног, [[хүрьһэн|хүрьһэдэ]] 6 һара, [[уһан|уһада]] 150 хоног гэхэ мэтэ) удаан хугасаада хубаагдан үржэдэг (20-24 сагта нэгэ удаа) онсолготой. Сүрьеэгэй няниинь сарсамхай өөхэ тоһон ехээр агуулдаг тула [[физикэ]]-[[хими]]ин [[хүсэн]] зүйлнүүд, [[хүшэл]], [[шүлтэн]]дэ тэһэбэритэй байдаг. Харин бусалгахад 10 минута, шиигтэй нүхэсэлдэ 75С хэмдэ 30 минута, наранай шууд гэрэл болон хэтэ ягаан (ультраягаан) туяада 1 сагай дотор усадхагдана. == Шалтагаан == Сүрьеэ үбшэниинь нэгэһээ нүгөөд амисхалай замаар [[халадбари]]лдаг. [[Уушхан]]ай хэлбэриин сүрьеэтэй үбшэтэй хүниие дуугарха, ханяаха, найтаахад эргэн тойрондонь ехэ хэмжээнэй сүрьеэгэй нян тархажа байдаг. Үбшэтэнтэй ойро байһан хүнүүд уг нян агуулһан агаараар амисхалһанаар халдабари абадаг. Шэнэ эзэнэй бэедэ нянгай үржэхэ тохоромжотой хэһэгынь уушхан юм. Уушханһаа нян [[шуһан|шуһаар]] дамжан бусад [[эрхэтэн]] системэдэ ошодог. Уушханай хэлбэриин сүрьеэнь халдабаритай ба бусад эрхэтэнэй сүрьеэнь халдабаригүй. Уушханай хэлбэриин сүрьеэтэй үбшэтэнтэй ойро байгаа хүнүүд халдабари абаха боломжо ехэ байдаг (эндэ [[гэр бүлэ|гэр бүлын]] гишүүд, найз нүхэд, хамта ажаллагшад гэхэ мэтэ). Сүрьеэгэй нянгай халдабари абаһан хүн болгон сүрьеэгээр үбшэлхэгүй. Энэнь хүнэй [[дархалалай системэ]] гү, али бэеын эсэргүүсэлтэй ехэхэн холбоотой. Хүмүүнэй дархалалынь үбшэн үүдхэгшэ нянгай эдэбхижэлые зогсоон удаан хугасаагаар хиналтандаа барижа байдаг. Гэбэш ямар нэгэ хүсэн зүйлэй нүлөөгөөр дархалалай системэнь һуларбал "зүүрмэглэжэ байһан" сүрьеэгэй нян эдэбхитэй үржэжэ үбшэниие үүдхэнэ. Сүрьеэ үбшэн үүдэхэд: * Ниигэм болон оршоной эрүүл ахын таагүй байдал * Хоол тэжээлэй дутагдал * [[Дархалалай оломдол хомсодол|ДОХ]]/[[Хүнэй дархалал хомсодолой вирус]]ай халдабари * [[Архи]], [[тамхи]], [[мансууруулха бодос]] хэрэглэхэ * Дархалаа суларха * Стресс * [[Жэрмэһэлэлтэ]] * Дагалдаха үбшэнүүдтэй байха ([[сахарай диабет]], [[ходоод]] гэдэһэнэй шархлаа үбшэн, [[уушхан]]ай үбшэн, хабдар) зэргэ олон хүсэн зүйлнүүд нүлөөлдэг. '''Сүрьеэ үбшэн үүдэхэд бэеын эсэргүүсэл болон халдабарилуулһан нянгай харилсан нүлөөлэл''' {| class="standard" !Халдабарилуулһан нянгай тоо !Үбшэн үүдэхэ боломжо !Бэеын эсэргүүсэл |- !Маша ехэ |Боломжо маша ехэ |Маша муу |- !Олон |Болзошогүй |Муу |- !Сөөн |Боломжо бага |Һайн |- !Маша сөөн |Боломжо маша бага |Маша һайн |} == Шэнжэ тэмдэг == Халдабаритай гү, али уушханай хэлбэриин сүрьеэгэй үедэ элирхэ үндэһэн шэнжэ тэмдэгынь: * 2 ба түүнһээ дээшэ долоо хоногоор ханяалгаха * Сэр болон шуһатай сэр гараха * Сээжээр үбдэхэ Бусад гү, али бэеын юрэнхы шэнжэ тэмдэг: * Бэе сусаха, амархан идардаг болохо * Хооллохо дура багадхаха, * Жин буураха, богони хугасаада тураха * Һүнеэр хүлэрхэ * Халуурха == Оншологоо == Сүрьеэ үбшэниие оношолхо аргануудые шууд ба шууд буса гэжэ хубааха болоод шууд гэдэгынь сүрьеэгэй нянг элирүүлхэ арга юм. Харин шууд буса аргань уг нянгаар үүдхэгдэһэн эмгэг өөршэлэлтэнүүдые оношолхые хэлэнэ. Шууд арга: * Түрхэсын шэнэжэлгээ * Үсгэбэрилхэ шэнэжэлгээ * Эд эсэй шэнэжэлгээ * Молекула биологиин шэнэжэлгээ Шууд буса арга: * Рентген шэнэжэлгээ * Туберкулинай сорил * Иммунологиин арга гэхэ мэтэ ороно. Эдэгээр аргаһаа хамагай хямдар, хурдан, хилбари арга бол түрхэсын шэнэжэлгээ юм. Энэнь үбшэтэнэй һорисо/сэр, эдеэ, нугаһанай уһан, плеврын шэнгэн, шээс/-оос түрхэсэ бэлтгээд микроскопын туһалжатай сүрьеэгэй нянг элирүүлдэг шэнэжэлгээ юм. == Эмшэлгээ == Сүрьеэтэй үбшэтэниие эртэ оношолжо зүб эмшэлгээ хэбэл эдэгэрхэ боломжо үндэр ба наһа баралта бага байха боломжотой. Харин буруу эмшэлхэ, эмшэлгээ хэхэгүй бол наһа баралта үндэртэй үбшэн юм. Сүрьеэдэ эсэргүү үндэһэн эмүүд: - Изониазид (H),Рифампицин (R), Пиразинамид (Z), Стрептомицин (S), Этамбутол (E) гэһэн 5 эм байдаг. Эдэгээр эмүүд нян усадхаха, арюудхаха, эмэй даһал үүсхэхэһөө сэргылхэ гэһэн үндэһэн шанарые янза бүриин хэмжээгээр агуулһан байдаг тула эмэй үйлэшэлгээе нэмэгдүүлжэ, һайжаруулха зорилгоор хабсаруулан хэрэглэнэ. Сүрьеэ үбшэнэй эмшэлгээнь эршэмтэ ба үргэлжэлхэ шата гэһэн 2 хэһэгһээ тогтоно. Эршэмтэ эмшэлгээнэй шатанда 4 эм ууха ба 2 һара үргэлжэлдэг. Энэ шатада үбшэтэнэй зобюур, шэнжэ тэмдэг арилдаг. Үргэлжэлхэ шатада 2 эмые 4-6 һара хэрэглэхэ хэрэгтэй. Ушарынь эмэй арюудхаха үйлэшэлгээнэй үрэ дүндэ сүрьеэгэй үлэһэн нянг усадхажа уламаар үбшэн дахихаһаа һэргылнэ. Сүрьеэ үбшэниие эмшэлгээе халдабари тарааха байдал болон үбшэнэй оношые үндэһэлэн 1-3 эмшэлгээнэй бүлэгтэ хубаадаг. Бүлэг тус бүритэ тохирһон эмэй хосолол хэрэглэхэ эмшэлгээнэй горомтой. == Холбооһон == {{Commonscat|Tuberculosis}} * {{cite web |url=http://www.cdc.gov/tb/default.htm |publisher=Centers for Disease Control |title=Tuberculosis (TB)}} * {{cite web |url=http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |publisher=UK Health Protection Agency |title=Tuberculosis (TB) |accessdate=2014-06-06 |archivedate=2007-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070705100742/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Үбшэнүүд]] 2apjl2fg1ht1ym5ksxzvvikn35jg2is 0 8115 74856 74280 2026-08-04T18:09:30Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74856 wikitext text/x-wiki [[Файл:Platonyaris.jpg|мини|праворуч|300px|[[Рафаэль Санти]]. Аристотель ба Платон, Ватиканай зурагай зүйл]] '''Һэргэн мандалтын үе''', мүн '''Ренесcа́нс''' ({{lang-fr|Renaissance}} — «һэргэн мандалта») — [[хүн түрэлхитэнэй үзэл]]эй гуманис һанаа ба эртын сагай (античностиин) тулгуури дээрэ үндыһэн [[Дунда зуун]] һүүл үеын, [[Шэнэ саг]] эртэ үеын [[соёл]] [[уралиг]]ай ба [[гүн ухаан]]ай хүдэлөөн. Уг үе XIV зуунай эхинһээ XVI зуунай һүүл үе хүрэтэр үргэлжэлһэн гэжэ үзэдэг ба мүн XVII зуунай эхинэй хэдэн арбан жэлнүүдтэ [[Англи]], [[Испани]]да үргэлжэлөө. Һэргэн мандалтын үеын онсолиг шэнжэ шанарынь соёл уралигай [[ниигэм]]эй шэнжэ ба тэрэнэй [[антропоцентризм]] гү, али «юртэмсын түбые хүн гэжэ үзэдэг» һургаал юм. Тухайлбал энэ үедэ хамагай түрүүндэ хүн, хүнэй үйлэ ажаллалгые онсолон шудалһанда оршоно. Мүн лэ эртын соёл уралиг шудалха боложо тэрэнэй «һэргэн мандалтые» нүхэсэлдүүлһэн тула тиин нэрлэжэ томьёолоо. «Һэргэн мандалта» гэһэн нэрэ томьёое Джордж Вазари гэхэ мэтэ [[итали]]инхид [[хүмүүнлигэй ухаан]]ай шудалаашад ашаглажа байгаа. Уг нэрэ томьёое оршон үеын удхын байлтайгаарынь анха XIX зуунда [[Жюль Мишле]] хэрэглээ һэн. Одоо үедэ «һэргэн мандалта» гэһэн нэрэ томьёонь соёл уралигай хүгжэл сэсэглэлтэ гэһэн адлидхал боложо байна. == Бии бололго == Һэргэн мандалтань XIII зуунай һүүл үеын [[Флоренци]]һоо гаралтай гэдэгые ехэнхи [[түүхэ]]шэд хүлеэн зүбшөөрдэг ба [[Данте Алигьери]] (1265—1321), [[Франческо Петрарка]] (1304—1375) гэхэ мэтын зохёолнууд, [[Джотто ди Бондоне|Джотто ди Бондонын]] (1267—1337) уран зурагынь һэргэн мандалтын үеын гол түлөөлэл юм. Зарим эрдэмтэдэй үзэжэ байгаагаар [[шэнжэлхэ ухаан|эрдэмтэд]], [[уран барилга|уран баригшад]], [[уран зураг|зураашад]], [[уран зохёол|зохёолшод]] зэргэ хүнүүд хоорондын мэдхэсэлдээнэй үрэ дүндэ һэргэн мандалта гэхэ ойлголто бүхыл салбари бии болоһон гэжэ үзэдэг. Һэргэн мандалтань яагаад анха [[Итали]] уласуудта гараһан, сохом яагаад гараһан талаархи асуудалынь мүнөө хүрэтэр маргаантай асуудалнуудай нэгэ байһаар байгаа бэлэй. Тиимэшье ушарһаа энэниие гарал тухай хэд хэдэн онол бии. Һэргэн мандалтын үеийн турша мүнгэ болон уралигынь гарһаа гарта дамжан ябадаг байһан ушарынь уран бүтээлшэд амидаралаа залгуулха болон уран бүтээлээ туурбихада хэрэгсээтэ мүнгөө үйлэшэлүүлэгшэдээһээ олодог байсан. Энэнь уран бүтээлшэд үйлэшэлүүлэгшэдээһээ бүрин хамаарна гэһэн үгэ. XIV—XVI дугаар зуунай үедэ [[Итали]]нь [[Ази]] болон [[Европо]] руу [[наймаан]]аа үргэжүүлһэнэй уламһаа эдэ баялиг тэндэ сугларха болоо һэн. [[Тироль]] дахи мүнгэнэй уурхайнь мүнгэнэй урасхалые нэмэгдүүлһэн. Дурнаһаа [[хэрээһэтэнэй аян дайн|хэрээһэтэнэй армиин]] абажа ерэһэн гоё байдал хэб маягынь [[Генуя]] болон [[Венеци]]ин хүгжэл сэсэглэлтые нэмэгдүүлбэ<ref name="National Geographic Society">{{cite book | last = Severy | first = Merle |coauthors = Thomas B Allen, Ross Bennett, Jules B Billard, Russell Bourne, Edward Lanoutte, David F Robinson, Verla Lee Smith| title = The Renaissance – Maker of Modern Man| url = https://archive.org/details/renaissancemaker00sett | publisher = National Geographic Society| year = 1970| isbn = 0870440918}}</ref>. === Латин болон грекын үе === [[дунда зуун|Дээдэ дунда зуунай]] үедэ латин эрдэмтэд грек болон арабай байгалиин [[шэнжэлхэ ухаан]], [[философи]], [[тооной ухаан|математикын]] шудалгаанай ажалнуудта түблэржэ байһан бол Һэргэн мандалтын үеын эрдэмтэд латин ба грекын [[удха зохёол]], [[түүхэ|түүхын]] бүтээлнүүдые һэргээхэдэ гол анхааралаа хандуулжа байба. === Италиин ниигэм улас түрын байдал === [[Файл:Italy 1494 AD.png|thumb|[[Апеннинын хахад арал]]ай улас түрын газарай зураг. 1494 оной оршом]] Дунда зуунай түгэсхэлэй Итали орон улас түрын үбэрмэсэ системэтэй байһан. Италинь нэгэдэһэн [[Үндэһэтэн-улас|түрэтэй уласгүй]], жэжэ [[хото-уласууд]] болон газар нютагуудта хубаагдаһан байдалтай байгаа: Италиин урда хэһэгтэ [[Неаполиин хаанта улас]], түб хэһэгтэ [[Бүгэдэ Найрамдаха Флоренци Улас]] болон [[Папын уласууд]], хойто болон баруун бүһэ нютагта [[Милан]] болон [[Генуя]], зүүн хэһэгтэ [[Венеци]] оршон байба. XV зуунай Италинь Европын хамагай [[урбанизацилга|урбанизацилһан]] бүһэ нютагуудай нэгэ байгаа<ref>Kirshner, Julius, ''Family and Marriage: A socio-legal perspective'', [http://books.google.com/books?id=x9grA0fWpDMC&pg=PA89&lpg=PA89&dq=italy+urban+population+15th+century&sig=7QjemnDKllytG-1qNFygZFmlUD0 ''Italy in the Age of the Renaissance: 1300—1550''], ed. John M. Najemy (Oxford University Press, 2004) p.89 (Retrieved on 10-05-2007)</ref>. Олон хото [[Эртын Рома|Эртын Римэй]] үеын барилгануудай һуури дунда байрлажа байһаниинь һэргэн мандалтын һунгадаг мүн шанарынь [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй зүрхэн хэһэгтэ оршожо байһантай холбоотой гэн бодогдуулна<ref>Burckhardt, Jacob, ''The Revival of Antiquity', [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/3-2.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407181825/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/3-2.html |date=2007-04-07 }}'' (trans. by S.G.C. Middlemore, 1878)</ref>. Венецинь Дурнатай [[наймаан|худалдаа]] хэхэ Европын гол хаалга, һайн шанарай [[шэл]] үйлэдбэрилэгшэ хото байһан бол харин Флоренци нэхэмэл эдэлэлэй түб байһан байна. == Онсолиг == Соёл уралигай шэнэ парадигма (али тэрэнэй системэ) Европын ниигэмэй харилсаанай нэн шухала хубилалгануудтай холбоотойгоор гараһан. [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] болон хотонуудай үдэлтэнь феодалай харилсаанда оролсодоггүй гү, али [[гар уралалшад]], мастернууд, худаалдаашад, банкын эзэд гэхэ мэтын үйлэ эрхэлдэггүй анги дабхарга үдэхэдэ нүлөөлбэ. [[Дунда зуун]]да бии болоһон [[иерархи]]ин (шаталан захирха ёһон) үнэ сэнын тогтолсоо, илангаяа сүмын соёл, тэрэнэй догшон болон энгын хандалга тэдэндэ бүгэдэдэнь харин, үлэ мэдэхэ тотолсоо байгаа. Энэнь хамагай дээдэ баялиг бол хүн болон хуби хүнэй шанар, [[эрхэ сүлөө]], тэрэнэй эдэбхитэй үйлэ ажаллалгые шудалдаг ниигэм-гүн ухаанай шэнжэлхэ ухаан болохо [[хүмүүнлиг ёһон|хүмүүнлиг ёһые]] (гуманизм) бии болгобо. Хотонуудта сүмын хиналтаһаа гадуур шажанай буса үйлэ ажаллалга эрхэлдэг юртэмсые үзэхэ шэнэ үзэлтэй болоһон шэнжэлхэ ухаан, уралигай түбүүд бии болохо боложо юртэмсые үзэхэ эртын үзэлһээ хүмүүнлиг ёһоной хизгааргүй олон жэшээе оложо хаража байба. XV зуунай дунда үедэ ном хэблэн гаргаха болоһониинь юртэмсые үзэхэ эртын үзэлһээ үбэлэгдэһэн зүйлнүүд болон шэнэ үзэлнүүд [[Европо]] даяар тархахада шухала үүргэ гүйсэдхээ һэн. Һэргэн мандалта анха Италида XIII—XIV зуунда [[Пизано]], [[Джото]], [[Орканья]] зэргэ удам оршон байхада гараһан болоод зүбхэн XV зуунай 20-иод онһоол жэнхэни удхаар бии боложо [[Франци]], [[Германи]]да болон бусад оронуудта энэнь харисангүй һүүлдэ бии болоо һэн. XV зуунай һүүлдэ дээдэ хүгжэл сэсэглэлтэндээ хүрэжэ XVI зуунда барокко ба маньеризмын гараһантай холбоотой. Һэргэн мандалтын һанаанай хёморолые дабажа гараа һэн. === Уралиг === [[Файл:God2-Sistine Chapel.png|thumb|left|''[[Адамые бүтээлгэ]]'', [[Микеланжело]]]] Италида һэргэн мандалтын үедэ уралиг, тэрэнэй дотор уран зураг теэ хүгжэһэн. Уран зураашад гэрэл, һүүдэрые шудалжа, тэрэшье бүү хэл [[Леонардо да Винчи]] хүнэй бэеын бүтэсые шудалжа, уран зурагай шэнэ аргые бии болгожо байгаа. Тиин [[гуа зүй]]н тогтоһон ойлголтонууд бии болоһон юм. Уран барилгын хубида, [[Филиппо Брунеллески]] эртын һунгадаг барилгануудай туурые шудалан хэб маягыень дахин һэргээхэдэ нилээд хуби нэмэреэ оруулһан уран баригша юм. Тэрэнэй гол бүтээлынь [[Флоренциин собор]]ой бүмбэгэр оройто байгууламжа юм<ref>Hooker, Richard, ''[http://www.cartage.org.lb/en/themes/arts/Architec/RenaissanceArchitecture/ArchitectureandPublicSpace/ArchitectureandPublicSpace.htm Architecture and Public Space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112202049/http://www.cartage.org.lb/en/themes/arts/Architec/RenaissanceArchitecture/ArchitectureandPublicSpace/ArchitectureandPublicSpace.htm |date=2012-01-12 }}'' (Retrieved on May 10, 2007)</ref>. Иимэ заршамаар баригдаһан анханай барилгань [[Мантуя]]да Альбертын бариһан Гэгээн Андрейн церковь байгаа. === Эрдэм ухаан === [[Файл:Galilee.jpg|thumb|upright|[[Галилео Галилей]], һэргэн мандалтын үеын уран баригша [[Леоне Леони]]ин [[тоһон будаг]]ай бүтээл]] Эртын шудалгаанай ажалнууд олдожо, мүн [[хэблэл]] бии болоһониинь һураха үйлэ ябасые арадшалжа, һанаагаа ниитэдэ хүртээмжэтэй болгоходо дүхэм болгоо һэн. 1492 ондо [[Христофор Колумб]] [[Шэнэ юртэмсэ|Шэнэ юртэмсые]] [[ехэ нээлтэнүүдэй үе|нээһэниинь]] [[Птолмей]], [[Гален]] зэргэ эртын эрдэмтэдэй юртэмсые үзэхэ һунгадаг онол амидаралда үлэ ниисэжэ байе тодорхой болгохо эхилэл болоо һэн. Тиимэшье ушарһаа энэ үеэ [[шэнжэлхэ ухаанай хубисхал]]ай үе гү, али оршон үеын эрдэм ухаанай эхилэл гэдэг<ref>Butterfield, Herbert, ''The Origins of Modern Science, 1300—1800'', p. viii</ref>. [[Галилео Галилей]], [[Тихо Брахе]], [[Иоханнэс Кеплер]] зэргэ шэнжэлхэ ухаанда дэбжэлтэ абшарһан нээлтэнүүдые сохом энэл үедэ хэһэн<ref>«Scientific Revolution» in ''[[Encarta]]''. 2007. [http://encarta.msn.com/encyclopedia_701509067/Scientific_Revolution.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031205204251/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701509067/Scientific_Revolution.html |date=2003-12-05 }}</ref>. Шэнэ шэнжэлхэ ухаанай арганууд [[одон орон]], [[физикэ]], [[биологи]], [[анатоми]]ин һалбариин хүгжэлдэ ехэхэн хуби нэмэри оруулһан бэлэй. === Шажан === Һэргэн мандалтань хүн ба [[Бурхан (монотеизм)|Бурханай]] хоорондын харилсаае хүнүүдтэ ойлгуулха замаар оршон үеын [[шажан шудалал]]да хүсэтэй нүлөө үзүүлһэн<ref name="openuni">Open University article on ''[http://www.open.ac.uk/Arts/renaissance2/religion.htm Religious Context in the Renaissance]'' (Retrieved on May 10, 2007)</ref>. === Уран зохёол === Һэргэн мандалтын үеын уран зохёолой эхилэлэй ганхалан табиһан зохёолшо болохо [[Данте Алигьери]] (1265—1321) тэрэ үеын хүнүүдэй байдалые «Комедиин зүжэг» (һүүлдэ «Тэнгэрлиг комедиин зүжэг» гэжэ нэрлэгдэхэ болоһон) гэхэ зүжэгдээ тодорхой үгүүлһэн байдаг. Һүр жабхаланта Дантые бүтээһэн уг нэрээр үрэ хойшонь хүндэдхэл бэшэрэлээ элирхылээ. Һэргэн мандалтын үеын уран зохёолдо уг бүхы талаараа хүгжэһэн гү, али сүлөөтэй, уран, бүтээлшэ мүн тэрэ үеын хүмүүнлиг шэнжэнүүд элиржэ байгаа. [[Франческо Петрарка|Франческо Петраркын]] (1304—1374) хайрын сонетууд хүнэй досоохи юртэмсын гүниие нээжэ, хүнэй сэдьхэлэй элирэлэй баялигые нээжэ үгэбэ. XIV—XVI зуунуудта Италиин уран зохёол хүгжэн сэсэглэжэ Петраркын [[шүлэг]]үүд, [[Джованни Боккаччо]]гой (1313—1375) үгүүлэлигүүд, [[Никколо Макиавелли]]ин (1469—1527) ниигэм тухай эрдэм шэнжэлгээнэй бүтээл, [[Лудовико Ариосто]]гой (1474—1533) мүн [[Торквато Тассо]]гой (1544—1595) зохёолнууд бусад оронуудта түгэн таража эртын грекэй ба эртын ромын уран зохёолнууд гү, али һунгадаг уран зохёолой тоондо багтаа юм. === Дүрсэлхэ уралиг === Һэргэн мандалтын үеын уран зурагта мэргэжэлэй зураашад [[байгаали]], хүнэй анатоми, амидаралай мүн шанар, гэрэлэй болон бусад үзэгдэлнүүдэй тусхалда анхаарһан байдаг. Һэргэн мандалтын үеын уран зураашад уламжалалта шажанай һэдэбтэй бүтээл туурбидаг байһанаа дүрсэлхэ уралигай шэнэ арга барил хэрэглэхэ боложо эзэлхүүнэй нарин бүридэл, байгаалиин уран зурагые ([[пейзаж]]) арын фон болгон ашаглаха болоо. Энэнь тэдэнэй бүтээлые үлүү бодото, амиды болгожо үмэнэ туурбидаг байһан шажанай бүтээлһөө огто өөр болгоо һэн. === Хүгжэм === Һэргэн мандалтын үедэ мэргэжэлэй дуу хүгжэмынь сүмын соёл уралигай шэнжээ хүсэдөөр гээжэ арадай хүгжэмдэ үлүү нүлөөлжэ байгаа. XIV зуунда «Ars nova» («Шэнэ уралиг») бүтээлнүүд болохо хоолойн ба хоолойн-хүгжэмэй олон түрэлэй дуунай уралиг дээдэ түбшэндэ хүрэтэрээ [[англи]]ин (XV зуунда), [[голланд]]ын (XV—XVI зуунда), ромын, венецииин, франциин, германиин, польшын, чехиин (XVI зуунда) болон бусад һургуулинуудта шудлагдан хүгжөө һэн. Шажанай буса маша олон түрэлэй хүгжэмэй уралигай түрэлнүүд бии боложо байгаа: Италида — фроттол ба вилланелл, Испанида - вильянсико, Англида - баллада, гэхэ мэтэ. == Түүхэ == === Һэргэн мандалтын үеын үе шатанууд === Һэргэн мандалтые 4 үе болгон хубаажа абажа үзэнэ: # Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үе (XIII зуунай 2-р хахад — XIV зуун) # Эхин үеын Һэргэн мандалта (XV зуунай эхин үе — XV зуунай һүүл үе) # Дээд Һэргэн мандалта (XV зуунай һүүл үе —XVI зуунай эхинэй 20 жэл) # Һүүл үеын Һэргэн мандалта (XVI зуунай дунда үеһөө —XVI зуунай 90-ээд он) === Проторенессанс === [[Файл:5303 - Firenze - Campanile di Giotto - Foto Giovanni Dall'Orto, 27-Jan-2008.jpg|мини|200px|Кампанила ди Джото]] Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үе (Проторенессанс) [[дунда зуун]]ай романескын, готик уламжалалтай гүн гүнзэгы холбоотой ба Һэргэн мандалтын бэлэдхэл шата юм. Энэ үень хоёр дэд үенүүдтэ хубаагдана: [[Джотто ди Бондоне|Джотто ди Бондонын]] үхэлэй үмэнэхи үе, болон дараахи үе (1337 он). Хамагай шухала нээлтэнүүд болон гайхалтай уран бүтээлшэд нэгэдүгээр дэд үедэ амидаржа ажаллажа байһан бол хоёрдугаар дэд үедэ Италида тархаһан тахалтай холбоотой. Бүхы нээлтүүдые зүн һобингоороо хэжэ байһан үе юм. XIII зуунай һүүлдэ Флоренцида Арнольфо ди Камбиогой бүтээл болохо гол сүмын барилга — Санта-Мария-дель-Фьоре собор баригдажа, дараань тэрэнэй ажалые Флоренциин кампанилые (Джоттын Кампанила) уралаһан Джотто үргэлжлүүлээ һэн. Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үеын уралигынь хамагай түрүүндэ Никколо болон Джованни Пизано, Арнольфоди Камбио, Андреа Пизано зэргэ баримал дээрэ элэржэ байгаа. === Эхинэй Һэргэн мандалта === «Эхин үеын Һэргэн мандалтын» үе Италида 1420 онһоо 1500 он хүрэтэр үргэлжэлһэн. Энэ 80 оной турша эртын уралигһаа ехэ өөршэлэгдөөгүй болобош тэрэ дээрэ нэмэжэ хүгжүүлхые оролдожо байба. Хэды бага багаар хүгжэжэ байһаншье амидаралай нүхэсэл болон соёл эршэмтэй өөршэлэгдэхэ зураашад дунда зуунай һууриие мүнхөөр халажа өөрһэдын бүтээлэй юрэнхы үзэл һанаандаа эртын уралигай хэб маягые шиидэнгеэр хэрэглэжэ байба. Энэ үедэ Италиин уралиг эртын һунгадаг хэб маягаар хүгжэн дэбжэжэ байхада бусад оронуудта удаан хугасаанай туршада уламжалалта готик хэб маягтай хэбээр байһан. [[Альпын уула]]һаа хойто зүг рүү, мүн Испанида Һэргэн мандалта дүнгэжэ XV зуунай һүүл хэһэгтэ эхилжэ тэрэнэй эхин үень дараагай зуунай дунда үе хүрэтэр үргэлжэлһэн байна. === Дээдэ Һэргэн мандалта === [[Файл:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|thumb|left|Пьета ([[Микеланджело]], 1499)]] Һэргэн мандалтын гурбадугаар үедэ хүгжэл сэсэглэлтэ дээдэ хэмжээдээ хүрэһэн тула «Дээдэ Һэргэн мандалта» гэжэ нэрлээ һэн. Энэ үе Италида ойролсоогоор 1500—1527 онуудта үргэлжэлһэн. Энэ үедэ италиин соёл уралигай нүлөө Флоренциһоо гаража II Юлий [[Римэй папа]] болоһоноор [[Рома]] рүү шэлжээ һэн. II Юлий папа энэрэнгүй сэдьхэлтэй, зоригтой, һанаашалгатай байһан болоод өөрын ордондоо Италиин шэлэдэг зураашадые суглуулан маша шухала олон бүтээлнүүдые туурбюулжа, [[уран зураг]]ые хайралха сэдьхэлые арад олондо өөрын бэеэр үлгэрлэн түгээжэ байгаа. Энэ папын болон тэрэнэй дүтын албатан түшэмэдэй хүсөөр [[Рома]] хото Периклын үеын шэнэхэн [[Афина]] шэнги болон хүгжэһэн юм. Ромада олон тооной [[дурасхал]]тай барилганууд баригдажа, гайхалтай барималнууд бүтээгдэжэ, одоо хүрэтэр үнэ сэнээ алдаагүй [[хүрэг зураг]]ууд (портретнууд) зурагдажа байһан болоод эдэ уралигай түрэлнүүд бэе бэетэйгээ харилсан үйлэшэлжэ нэгэ нэгэнээ дэмжэхэ замаар хүгжөө һэн. Эртын уралигые үлүү нарин шудалһанаар уралигай бүтээл бүридэ һунгадаг хэб маяг һуужа дундада зууниие һанагдуулам шэнжэнүүд хүсэдөөр арилаа. Хэды эртын уралигай шэнжэ байдалые өөршэлэлгүйгээр дабтажа байһаншье зураашанарай өөрһэдын бүтээлжэ сэдьхэлээ хизгаарлажа шадаһангүй. Тэдэ абхаалжа самбаа мүн түсөөлэн бодохо шадабаряа ашаглан эртын грек-ромын һунгадаг уралигһаа өөртэ хэрэгтэй шэнжые һунгажа сүлөөтэй бүтээлээ туурбижа байһан. === Хожомой Һэргэн мандалта === [[Файл:Jacopo Tintoretto - The Last Supper - WGA22649.jpg|thumb|240px|Һэргэн мандалтын химарал: 1594 ондо венециинхин [[Тинторетто]] [[нюуса үдэшын эдеэн]]ые айхабтараар, һанаашархалгатайгаар дүрэслэгдэһэн]] Хожом үеын Һэргэн мандалта Италида 1530 онһоо 1590—1620 он хүрэтэр үнгэрөө һэн. Зарим шудалаашад Хожом үеын Һэргэн мандалтада 1630-аад ониие хамаруулдаг. Энэнь уралиг шудалаашад, түүхэшэдэй дунда арсалдаанай асуудал юм. Энэ үеын соёл болон уралигые нэгдэһэн нэрэшэлээр нэрлэхэдэ түбэгтэй байһан. Ушарынь тэдэнэй элирэлынь хоорондоо маша ехэ илгаатай байгаа. Жэшээлбэл, [[Британиин нэбтэрхы толи]]до: «Һэргэн мандалтань түүхэн нэгдэмэл үе байһан ба 1527 ондо Римэй уналтаар түгэсхэл болоһон» гэжэ тэмдэглэһэн байна. Юртэмсые үзэхэ үзэлэй зүршэлнүүд мүн химаралай үеын уналтаһаа үүдэн Флоренцидо янза бүриин ниилэмэл үнгэ болон тахир хүлилһөө бүридэһэн «тогтоборигүй» уралиг — маньеризм газар абаа. [[Корреджо]] ажаллажа байһан Пармада маньеризм уралигые 1534 ондо зураашые өөд болоһонһоо хойшо дэлгэрүүлээ һэн. Венециин уралигай уламжлалта хүгжэлэй өөрын ушар ухаан байгаа: 1570 оной һүүл хүрэтэр тэндэ Паллиадо Тициан ажаллажа байһан болоод тэдэнэй бүтээл Флоренци, Римэй химаралай үеын үйлэ ябадалнуудтай холбоогүй байгаа һэн. == Хойто зүгэй Һэргэн мандалта == [[Файл:Duerer01.jpg|thumb|[[Альбрехт Дюрер]], «Автопортрет» (1500), [[Хуушан пинакотека]], [[Мюнхен]]]] Италиин Һэргэн мандалта 1450 он хүрэтэр бусад оронуудта бараг нүлөөлдэггүй байба. 1500 онһоо хойшо уг хэб маягынь түби даяар тархаба. Гэхыдээ Бароккогой үеын эхилтэл ехэнхи хожом үеын готик нүлөө байра һууряа алдаагүй байһаар байба. Голланд, Германи, Франциин нютаг дэбисхэртэ Италиин Һэргэн мандалтаһаа хэд хэдэн шэнжээр илгаатай өөр хэб маягай урасхал бии болоһон ба тэрэниие «Хойто зүгэй оронуудай Һэргэн мандалта» гэжэ нэрлээ һэн. Илангаяа уран зурагай хэб маяг Италиинхиһаа илгагдажа байгаа: уран зурагуудта готик уралигай уламжалал ба ур шадабариие голшолон анхаарша, эртын уламжалал мүн хүнэй бэеын бүтэсын мэдэлгэдэ анхаарал бага хандуулжа байгаа һэн. Энэ үеын алдартай уран бүтээлшэд — [[Альберт Дюрер]], [[Бага Ганс Гольбейн]], [[Ехэ Лукас Кранах]], [[Ехэ Питер Брейгель]] байгаа. Хожом үеын готик хэб маягаар уран бүтээл туурбидаг [[Ян ван Эйк]], [[Ганс Мемлинг]] зарим бүтээлдэ мүн Һэргэн мандалтын үмэнэхи үеын хэб маяг элиржэ байба. == Һэргэн мандалтын эрдэм ухаан == [[Файл:Instruments in the Ambassadors.jpg|thumb|left|Гольбейнай «Элшэд» (1533) зурагта [[одон орон шудалал]]ай хэрэгсэлнүүд]] XIV—XVI зуунда юртэмсэ болон юртэмсэдэ хүнэй эзэлхэ байра һууриие ойлгон бодохо хүнэй ойлгомжодо [[болбосорол]]ой хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм. Агуу газарзүйн нээлтэнүүд, [[Николай Коперник|Николай Копернигай]] юртэмсын [[гелиоцентризм|наран түбтэй системэ]] (гелиоцентризм) зэргэнь хүнүүдэй Дэлхэйн хэмжээнэй болон Галактикада оршохо Дэлхэйн байрлалга тухай хүнүүдэй ойлгомжые хубилгаа һэн. Харин [[Парацельс]] болон [[Везалий]] хоёр анха удаа хүнэй бэеын бүридэл, үйлэ ажаллалга, бэеын дотор боложо бай үйлэ ябасануудые шудалжа [[анагааха ухаан]], [[анатоми]]ин [[шэнжэлхэ ухаан]]ые шудалха эхилэлые табяа. Ниигэмэй ухаанай шэнжэлхэ ухаанда томохон хубилалтые гарааба. [[Жан Боден]] болон [[Никколо Макиавелли]]ин шудалһан түүхын ба ниигэмэй үйлэ ябасануудынь анха янза бүриин бүлэгэй хүнүүдэй хоорондоо болон тэдэнэй һонирхолнуудай хоорондоо харилсан үйлэшэлжэ бай хүсэн үрэ дүн гэжэ шудалагдаха болоһон байна. Энэ үедэ “түгэс” ниигэмэй харилсаае бии болгохо оролдолгые хэжэ байһан: Томас Морой «Утопи», Томмазо Кампанеллын «Наранай хото». Эртын соёл уралигые шудалха болоһоной ашаар эртын олон судар номууд дахин бэшэгдэжэ, бараг бүхы хүмүүнлиг ёһые шудалагшад һунгадаг [[латин хэлэн|латин]] болон [[грек хэлэн|эртын грек хэлые]] шудалдаг болоһон. Юрэнхыдөө, энэ үеын бурханда этигүүлэн мэхэлэн төөрэгдүүлхэ зан үйлэ шэнжэлхэ ухаанай ололто болон хүгжэлдэ муу нүлөө үзүүлжэ байгаа. Эрдэм ухаанай ололто амжалта, XVII зуунай [[шэнжэлхэ ухаанай хубисхал]] Һэргэн мандалтын нүгөөдэ [[Реформаци]]тай холбоотой. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} {{Featured article}} [[Категори:Һэргэн мандалта]] gprsvulbjycpv9ygcu7dw206e0rq1vn 0 8328 74828 74697 2026-08-04T17:34:22Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74828 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс UK country | native_name = {{native name|sco|Scotland|nbsp=omit|nolink=on|parensize=90%}}<br />{{native name|gd|Alba|nbsp=omit|nolink=on|parensize=90%}} | image_flag = Flag of Scotland.svg | image_coat = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | flag_type = [[Шотландын Туг|Туг]] | symbol_type = [[Шотландын Хаанай Һүлдэ|Хаанай Һүлдэ]] | image_map = File:Scotland_in_the_UK_and_Europe.svg | national_motto = {{native phrase|sco|"[[In My Defens God Me Defend]]"|italics=off|parensize=90%|nbsp=omit}}<br />{{smaller|"Минии хамгаалгын түлөө Бурхан намайе хамгаалаарай"}} | national_anthem = [[Шотландын Үндэһэнэй Түрын Дуулал|Ондо ондоо]] | status = [[Ехэ Британиин Уласууд|Улас]] | capital = [[Эдинбург]]<br />{{smaller|{{coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}}}} | largest_city = [[Глазго]]<br />{{smaller|{{coord|55|51|40|N|4|15|00|W|type:city_region:GB|display=inline}}}} | languages_type = Тоогдоһон </br>хэлэнүүд | languages = [[Шотландын Англи хэлэн|Англи]]</br> [[Скотс хэлэн|Скотс]]</br> [[Шотланд кельт хэлэн|Шотланд кельт]]</br> [[Британиин Дохёоной Хэлэн]] | languages2_sub = yes | ethnic_groups ={{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = Арад түмэн| | 96.0% Сагаан | 2.7% Ази | 0.7% Хара | 0.4% Холимог | 0.2% Араб | 0.1% бусад<ref name="ethnicity"/> }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = 53.8% [[Шотланд дахи Христосой шажан|Христос]]<br />—32.4% [[Шотландын Сүмэ]]<br />—15.9% [[Шотланд дахи Католицизм|Ромын Католик]]<br />—5.5% [[Шотланд дахи Шажан#Христосой шажан|Бусад]]<br />36.7% [[Нэгэдэһэн Хаанта Улас дахи Шажангүйн үзэл|Шажангүй]]<br />1.4% [[Шотланд дахи Лалын шажан|Ислам]]<br />0.3% [[Шотланд дахи Индуизм|Индуизм]]<br />0.2% [[Шотланд дахи Буддын шажан|Буддизм]]<br />0.2% [[Шотланд дахи Сикх шажан|Сикх]]<br />0.1% [[Шотланд дахи Еврейшүүдэй түүхэ|Иудаизм]]<br />0.3% [[Шотланд дахи Шажан|Бусад]]<ref>Other religion{{Cite web|url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2/|title=Analysis of Religion in the 2001 Census - gov.scot|website=www.gov.scot|access-date=8 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf|title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland|last=Scotland's Census|date=27 March 2011|website=Scotland's Census|access-date=8 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/2011-census-key-results-from-releases-2a-to-2d/|title=2011 Census: Key Results from Releases 2A to 2D|website=Scotland's Census}}</ref> | demonym = Скотс{{*}}[[Шотландшууд]] | type = | legal_jurisdiction = [[Шотландын хуули|Шотланд]] | government_type = [[Үндэһэн хуулита хаанта засагта улас|Үндэһэн хуулита хаанта улас]]дахи [[Шотландын деволюци|дамжуулһан]] [[Парламент|парламентын хуули гаргадаг орган]] | monarch = [[II Елизавета]]<!--The name of the current monarch remains "Elizabeth II". A consensus on this has been reached NUMEROUS times on the discussion page; please take any disagreement there. DO ''not'' EDITWAR.--> | prime_minister = [[Борис Джонсон]] | first_minister = [[Никола Стерджен]] | deputy_first_minister = [[Джон Суинни]] | secretary_of_state = [[Алистер Джек]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Шотландын Парламент]] | sovereignty_type = Түүхэ | established_event1 = [[Альбагай хаанта уласай уг гарбал|Байгуулагдаһан]] | established_date1 = 9-р зуун {{smaller|([[Үндэһэнэй домог|заншилаар]]&nbsp;843 он)}} | established_event2 = [[Эдинбург–Нортгемптоной Хэрээ|Эдинбург–</br>Нортгемптоной </br>Хэрээ]] | established_date2 = 1328 оной 3 һарын 17 | established_event3 = [[Бервикэй Хэрээ (1357)|Бервикэй Хэрээ]] | established_date3 = 1357 оной 10 һарын 3<ref>{{Cite web|url=https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history/|title=The Treaty of Berwick was signed - On this day in Scottish history|date=3 October 2020|website=History Scotland}}</ref> | established_event4 = [[1707 оной Холбооной Акт|Англитай холбоо]] | established_date4 = 1707 оной 5 һарын 1 | established_event5 = [[1998 оной Шотландын Акт|Деволюци]] | established_date5 = 1998 оной 11 һарын 19 | area_rank = | area_km2 = 77933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote =<ref name=ONSCOUNTRYPROFILES>[http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095611/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |date=2015-09-24 }}, ONS. Retrieved 9 August 2015.</ref> | area_label = Газар нютаг | percent_water = 3.00% | population_rank = | population_estimate = {{increaseNeutral}} 5,463,300<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2019 | population_census = 5,313,600<ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html|title= Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland |access-date=8 August 2013}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | population_density_rank = | GDP_nominal_per_capita_rank = | GDP_nominal = £166 тэрбум <br />($212т)<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2019/pdf|title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2019, UK- Office for National Statistics|first=Trevor |last=Fenton|website=www.ons.gov.uk}}</ref> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_per_capita = £30,560<br />($39007) | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = 2019 | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.925<!--number only--> | HDI_ref =<ref>{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> | HDI_rank = 4 | cctld = [[.scot]] | patron_saints = {{unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{cite web|url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |title=''St Andrew—Quick Facts'' |website=Scotland. org—The Official Online Gateway |access-date=2 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archive-date=11 November 2007 }}</ref><ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |access-date=15 November 2011}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |access-date=15 November 2011}}</ref><ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |access-date=15 November 2011}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |access-date=15 November 2011}}</ref> }} |religion_year=2011}}<!-- Please DO ''not'' change "part of the United Kingdom" to "constituent country" or similar without getting consensus on the talk page first, as the wording has been decided on multiple occasions. --> '''Шотланд''' ({{lang-sco|Scotland}}, {{lang-gd|[[Alba]]}} {{IPA-gd|ˈal̪ˠapə||Alba-gd.ogg}}) [[Нэгэдэһэн Хаанта Улас]]ые бүридүүлэгшэ улас юм. Тус уласынь газар зүйн байралалай хубида [[Ехэ Британи]] аралай хойто хэһэгтэ оршохо ба урда талаараа [[Англи]] улас, зүүн талаараа [[Хойто тэнгис]], баруун хойто талаараа [[Атлантын далай]], баруун урда талаараа [[Хойто һубаг]], [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] тус тус хүреэлэгдэһэн. Шотландиин эхэ газарые ''Хойто Исль'' болон ''Гебрид'' гэжэ хубааха ба ниитэ '''790''' аралһаа бүридэнэ.<ref name="Scottish Executive">{{cite web| title = Scottish Executive Resources| work = Scotland in Short| url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| format = PDF| date = 17 February 2007| publisher = Scottish Executive| accessdate = September 14, 2006| archivedate = 19 November 2013| archiveurl = https://web.archive.org/web/20131119135658/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf}}</ref> [[Лох-Несс]] нуурынь байгаалиин зүй тогтолой хэб шэнжээрээ дэлхэйдэ нэн алдартай бэлэй. Тус уласай хоёрдохи томо хото [[Эдинбург]]ынь ниислэлынь болоод [[Европ]]ын санхүүгэй томохон түбтэ тоосогдодог<ref name=globalfinancialcentresindex>{{cite web| title = Global Financial Centres Index| work = | url = http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?mode=a_p| format = | date = September 2008| publisher = City of London| accessdate = June 30, 2010| archivedate = January 5, 2014| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140105040322/http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?e=1128816%2F2654140}}</ref> бол хамагай томо хото болохо [[Глазго]]нь үйлэдбэрилэлэй хүгжэлээрээ дэлхэйн хотонуудые түрүүлэгшэ, гурбадахи томо хото [[Абердин]]иинь газарай тоһоной нөөсэ баялиг ехэтэй тула энэ һалбариингаа Европын түб юм.<ref>[http://www.aberdeencity.gov.uk/equalitydiversity/eqd_ourcity.asp Aberdeen City Council website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922092924/http://www.aberdeencity.gov.uk/EqualityDiversity/eqd_OurCity.asp |date=2010-09-22 }} ''"Aberdeen's buoyant modern economy - is fuelled by the oil industry, earning the city its epithet as 'Oil Capital of Europe'."'.' Retrieved 01 December 2009.</ref> Уһанай нөөсэ баялигынь Атлантын далай болон Хойто тэнгисһээ тэдхэгдэдэг тула мүн адли баян нөөсэтэй ороной тоондо ородог.<ref>{{cite book |title=The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order |year=1999 |publisher=The Stationery Office Limited |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1999/19991126.htm |location=London |isbn=0 11 059052 X| accessdate=2007-09-20 }}</ref> Хаанта уласай статустай байха үедөө [[1707 он|1707 ондо]] [[Англи|Англиин Хаанта уластай]] нэгэдэн [[Ехэ Британи|Ехэ Британи, Хойто Ирландын Нэгэдэһэн Хаанта Уласые]] байгуулалсаһан түүхэтэй. == Зурагай сомог == <gallery> Scottish Cabinet, 2018.jpg|Шотландын Засагай газарай танхим Debating chamber, Scottish Parliament (31-05-2006).jpg|Парламентын ордон Glasgow City Chambers, Glasgow.jpg|[[Глазго]] хото Scotland map-en.jpg|Шотландын газарай зураг </gallery> == Хотонууд == :''Ниислэл'' [[Эдинбург]] хото. {| |valign="top"| * [[Абердин]] * Аймут * Аллапул * Аллоа * Алфорд * Арброт * Ардроссан * Баки * Баррхед * Беллсхилл * Бернтайленд * Берсден * Бишопбриггс * Бонхилл * Брихин * Бродик * Галашилс * Галстон * Гиффнок * [[Глазго]] * Гленротс * Гретна-Грин * Гринок * Далкит * Далмеллингтон * Дамбартон * Дамфрис * Данбар * Данди * Данкельд * Данфермлин * Жедбург |width="33"| |valign="top"| * Инвергордон * Инверкитинг * Инвернесс * Ирвин * Кайл-оф-Лохалш * Каллен * Келсо * Керколди * Керкубри * Керкуолл * Килбирни * Килмарнок * Кинлохберви * Киркинтиллох * Колдстрим * Крифф * Кэмпбелтаун * Лейт * Леруик * Линлитгоу * Локерби * Лоссимут * Лохгилпхед * Массельбург * Мелроуз * Мотеруэлл * Мохлин * Норт-Бервик * Ньютаун-Сент-Босвеллс * Нэрн |width="33"| |valign="top"| * Обан * Охинлек * Пейсли * Перт * Питлохри * Питтенвим * Порт-Эллен * Портри * Прествик * Ренфру * Ротсей * Селкерк * Селкёрк * Сент-Эндрюс * Стерлинг * Стивенстон * Странраер * Тобермори * Трун * Турсо * Уигтаун * Уик * Фолкерк * Форт-Уильям * Форфар * Хеленсбург * Хоик * Эйр * Элгин |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Нэмэлтээр уншажа болото == * Brown, Dauvit, (1999) ''Anglo-French acculturation and the Irish element in Scottish Identity'' in Smith, Brendan (ed.), ''Insular Responses to Medieval European Change'', [[Cambridge University Press]], pp.&nbsp;135–53 * Brown, Michael (2004) ''The Wars of Scotland, 1214–1371'', Edinburgh University Press., pp.&nbsp;157–254 * Devine, T.M [1999] (2000). ''The Scottish Nation 1700–2000'' (New Ed. edition). London:Penguin. ISBN 0-14-023004-1 * {{cite book|first= David N.|last=Dumville|chapter=St Cathrуe of Metz and the Hagiography of Exoticism|title=Irish Hagiography: Saints and Scholars|url= https://archive.org/details/studiesinirishha0000unse|location=Dublin|year= 2001|publisher=Four Courts Press|pages=[https://archive.org/details/studiesinirishha0000unse/page/n187 172]–176|isbn=978-1851824861|unused_data= editor}} * [[George T. Flom|Flom, George Tobias]]. ''Scandinavian influence on Southern Lowland Scotch. A Contribution to the Study of the Linguistic Relations of English and Scandinavian'' ([[Columbia University Press]], New York. 1900) * {{cite book|first=Maire|last=Herbert|chapter=Rн Йrenn, Rн Alban, kingship and identity in the ninth and tenth centuries|editor=Simon Taylor (ed.)|title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297|location=Dublin|year=2000|publisher=Four Courts Press|pages=63–72|isbn=1851825169}} * MacLeod, Wilson (2004) ''Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650''. [[Oxford University Press]]. * Pope, Robert (ed.), ''Religion and National Identity: Wales and Scotland, c.1700-2000'' ([[University of Wales Press]], 2001) * Sharp, L. W. ''The Expansion of the English Language in Scotland'', (Cambridge University Ph.D. [[thesis]], 1927), pp.&nbsp;102–325; * [[Hugh Trevor-Roper|Trevor-Roper, Hugh]], ''The Invention of Scotland: Myth and History'', Yale, 2008, ISBN 0-300-13686-2 == Холбооһон == * [http://www.scotland.org/ Scotland.org] - Шотландын албан ёсны онлайн хөтөч * [http://www.scotland.gov.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516045815/http://www.scotland.gov.uk/ |date=2008-05-16 }} - Шотландын Засгийн газар * [http://www.scottish.parliament.uk/] - Шотландын парламент * [http://www.nas.gov.uk/] - Шотландын Үндэсний Архивын газар * [http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html Газрын зураг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123045535/http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html |date=2005-11-23 }} * [http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html Цахим номын сан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206175033/http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html |date=2006-02-06 }} Шотландын Үндэсний Төв номын сан * [http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf Шотландын 2005 оны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107194044/http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf |date=2006-11-07 }} (.pdf) {{Европо}} [[Категори:Шотланд]] [[Категори:Ехэ Британи]] [[Категори:Европо]] {{stub}} qlbdvq8z7ad2z1w98wsoopxc9jxfg5z 0 8345 74844 73456 2026-08-04T17:58:31Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74844 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Вермонт можо улас |уугуул_нэрэ = State of Vermont |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Vermont.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Vermont.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_VT.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Вермонтын байра |уряа = ''Freedom and Unity''<br/><small>''Эрхэ сүлөө, эб нэгэдэл''</small> |ниислэл = [[Монтпилиер (Вермонт)| Монтпилиер]] |хэлэн = үгы байна (''де-факто'' [[Англи хэлэн|Англи]]) |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Питер Шамлин |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Филлип Скотт |газар_нютаг = 24&nbsp;923 км² |уһанай_хуби = 883 км² (3,55 %) |хүн_ама = 626 630 (2013)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1791 оной 3 һарын 4 (14-дэхи) }} '''Вермонт''' ({{lang-en|Vermont}}) [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Зүүн Хойто хэһэгэй [[Шэнэ Англи]]ин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо улас ниитэ нютаг дэбисхэрээр 45-да, хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр 43-да ородог. Хүн зониинь 608,827 болон бүхы табин можо улас дунда 49-дэ ородог (зүбхэн [[Вайоминг|Вайомингһаа]] үлүү). [[Атлантын далай]]тай залгадаггүй Шэнэ Англиин ганса можо улас Вермонтынь хойтоһоо урдые шэглэн сунайх Гриин уула болон Вермонтын баруун хилын тала хубиие бүридүүлхэ Чамплэйн уулаһаа алдартай. Тус можо улас урда талаараа [[Массачусеттс]], зүүн талаараа [[Нью-Гэмпшир]], баруун талаараа [[Нью-Йорк (можо улас)]] можо уласууд, хойто талаараа [[Канада|Канадын]] [[Квебек]] можотой тус тус хилэлдэг. == Танисуулга == [[Файл:Meeting house marlboro vermont 20040911.jpg|мини|слева|Вермонт можо уласай хотонуудай орон нютагай засаг захиргаанай ажалай ехэхэн хэһэг жэл бүриин гурбадугаар һарада болодог хотын хуралаар шиидэгдэдэг. Эдэ хуралынь [[Марлборо (Вермонт)|Марлборо]] хотын энэ хуралай танхимтай адлихан танхимуудта болодог.]] Анха уугуул америкашуудай Абенаки омог болон [[Ирокезүүд]] нютаглажа байһан мүнөөнэй Вермонтын нютаг дэбисхэрые [[Франци]] улас эзэмшэһэн болобошье францишууд [[Франко-индейшуудай дайн]]да илагдаһанай дараа [[Британи]]ин эзэмшэлдэ нүүһэн. Олон жэлэй турша эргэн тойроной колонинууд, илангуяа [[Нью-Гэмпшир]] ба [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] нютаг дэбисхэрэй маргаан дээшэлжэ байгаа. Эдэ колонинуудай олгоһон газар эзэмшэхэ эрхэ бүхы нүүдэллэн һууришагшадые ''Гриин уулын хүбүүд'' гэхэ һайн дурын сэрэгжэһэн бүлэглэлнүүд эсэргүүсэжэ байһан болон ябаандаа тусгаар [[Бүгэдэ Найрамдаха Вермонт Улас]]ые үүсхэбэ. Энэ улас [[Америкын хубисхалта дайн]]ай ябасада байгуулагдажа 14 жэл оршон тогтониһон. 1791ондо Вермонт АНУ-ай 14-дэхи можо улас болоод нэгдэбэ. Тус можо улас байгаалиин һайхан, сүүн бүтээгдэхүүнээрээ алдартай. Вермонт АНУ-да [[агса модон]]ой сиропой үйлэдбэрилэлээр түрүүлдэг.<ref>{{cite web|title=US Department of Agriculture - Economic Research Service|work='Table 44—U.S. maple syrup production and value, by state, calendar years|url=http://www.ers.usda.gov/briefing/sugar/data/table44.xls|accessdate=2007-01-05|archivedate=2003-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030607045816/http://ers.usda.gov/Briefing/Sugar/Data/Table44.xls}}</ref> можо уласай ниислэлынь [[Монтпилиер (Вермонт)|Монтпилиер]] болон эгээн томо хото болон метрополиин бүһэнь [[Бөрлингтон (Вермонт)|Бөрлингтон]] юм. Бусад алишье можо уласай эгээн томо хотонь Бөрлингтонһоо томо юм.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1118_burlington.html National Geographic] retrieved June 30, 2008</ref> == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[File:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Quebec.svg|20px]] [[Квебек]]<br />([[File:Flag of Canada.svg|20px]] [[Канада]]) | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гемпшир]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гемпшир]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[File:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Massachusetts.svg|20px]] [[Массачусетс]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br /> [[File:Flag of Massachusetts.svg|20px]] [[Массачусетс]] {{*}} [[File:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гемпшир]] |}</center> == Ном зүй == <div class="references-small"> * Albers, Jan ''Hands on the Land: A History of the Vermont Landscape.'' MIT Press: 2000. ISBN 0-262-01175-1. * {{cite book |last=Allen |first=Ira |authorlink=Ira Allen |title=The natural and political history of the State of Vermont, one of the United States of America |url=https://archive.org/details/naturalpolitical0000alle |origyear=1798 |year=1969 |publisher=Charles E. Tuttle Company |isbn=0-8048-0419-2 }} * Bryan, Frank, and John McClaughry. "The Vermont Papers: Recreating Democracy on a Human Scale." Chelsea Green Publishing: 1989. ISBN 0-930031-19-9. * Cohen, David Elliot, and Rick Smolan. ''Vermont 24/7.'' DK Publishing: 2004. ISBN 0-7566-0086-3. * Coffin, Howard. ''Full Duty: Vermonters in the Civil War.'' The Countryman Press: 1995. ISBN 0-88150-349-5. * Doyle, William T. "The Vermont Political Tradition and Those Who Helped Make It." Doyle Publisher: 1987. ISBN 0-9615486-1-4. * Duffy, John J., et al. ''Vermont: An Illustrated History.'' American Historical Press: 2000. ISBN 1-892724-08-1. * Duffy, John J., et al. ''The Vermont Encyclopedia.'' University Press of New England: 2003. ISBN 1-58465-086-9. * [[Federal Writers' Project]] of the [[Works Progress Administration]] for the State of Vermont. ''Vermont: A guide to the Green Mountain State.'' Houghton Mifflin: 1937. * Grant, Kim, et al. ''Vermont: An Explorer's Guide.'' The Countryman Press: 2002. ISBN 0-88150-519-6. * Hunter, Preston. [http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html "Religion in Vermont"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816141340/http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |date=2013-08-16 }}. Adherents.com. * Klyza, Christopher McGrory, and Stephen C. Trombulak. ''The Story of Vermont: A Natural and Cultural History''. University Press of New England: 1999. ISBN 0-87451-936-5. * Potash, P. Jeffrey, et al. ''Freedom and Unity: A History of Vermont.'' Vermont Historical Society: 2004. ISBN 0-934720-49-5. * Meeks, Harold A. ''Vermont's Land and Resources'', The New England Press: 1968. ISBN 0-933050-40-2. * Rodgers, Steve. ''Country Towns of Vermont.'' McGraw-Hill: 1998. ISBN 1-56626-195-3. * Sherman, Joe. ''Fast Lane on a Dirt Road: A Contemporary History of Vermont.'' Chelsea Green Publishing Company: 2000. ISBN 1-890132-74-8. * Sletcher, Michael. ''New England.'' Westport, CT, 2004. * ''Vermont Atlas & Gazetteer.'' DeLorme: 2000. ISBN 0-89933-322-2. * {{cite book |last=Van de Water |first=Frederic Franklyn |title=The Reluctant Republic: Vermont 1724–1791 |year=1974 |publisher=The Countryman Press |isbn=0-914378-02-3 }} </div> == Холбооһон == '''Засгийн газар''' * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT Energy Data & Statistics for Vermont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT |date=2011-02-05 }} * [http://www.vermontagriculture.com/ Vermont Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ |date=2003-06-04 }} * [http://www.labor.vermont.gov/ Vermont Department of Labor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019003622/http://labor.vermont.gov/ |date=2008-10-19 }} * [http://www.vermont.gov Vermont government official website] * [http://www.vlct.org/ Vermont League of Cities and Towns] * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.htm Vermont State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227124244/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.HTM |date=2013-02-27 }} * [http://reason.org/ps369/ Roads compared to other states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 |date=2009-03-18 }} '''Газрын зураг, хүн амзүй''' * [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php Earthquake facts, Vermont] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Vermont] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html "Vermont QuickFacts" U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html |date=2004-10-19 }}. '''Аялал жуулчлал''' * [http://www.skimaven.com/ Skimaven ski blog] All about alpine, backcountry and cross-country skiing in Vermont. * [http://www.travel-vermont.com/ Vermont Department of Tourism and Marketing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208064252/http://www.travel-vermont.com/ |date=2011-02-08 }} '''Соёл, түүх''' * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/centralvermont/ Central Vermont: Explore History in the Heart of the Green Mountains, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * [http://www.vermontartscouncil.org/ Vermont Arts Council] * [http://www.vermonthistory.org/ Vermont Historical Society]. '''Онлайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' * [http://www.radiofreevermont.org Radio Free Vermont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714013526/http://www.radiofreevermont.org/ |date=2011-07-14 }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкэн Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Вермонт]] 29f3fxnwx4fhh57y5a0fiqbt5uo1a8s 0 8352 74838 74768 2026-08-04T17:49:32Z InternetArchiveBot 12366 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74838 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Һавай можо улас |уугуул_нэрэ = State of Hawaii<br />Moku'āina o Hawai'i |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Hawaii.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Hawaii.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Hawaii in United States (zoom) (US50) (-grid).svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Һавайн байра |уряа = ''Forward''<br/><small>''Урагшаа''</small> |ниислэл = [[Гонолулу]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]], [[Һавай хэлэн|Һавай]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Дэниел Иноуи |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Дэниел Акака |газар_нютаг = 28&nbsp;311 км² |уһанай_хуби = 11 677 км² (41,2 %) |хүн_ама = 1 374 810 (2012)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1859 оной 8 һарын 21 (50-дахи) }} '''Һавай можо улас''' ({{Lang-en|State of Hawaii}}; <small>[[Һавай хэлэн|Һавай]]</small> ''Moku'āina o Hawai'i'') — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай эхэ газарһаа баруун урда зүгтэ, [[Япон|Японһоо]] зүүн урда зүгтэ, [[Австрали|Австралиһаа]] зүүн хойто зүгтэ [[Номгон далай]]н түб хэһэгтэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Тус можо уласынь 1959 оной наймадугаар һарын 21-ндэ Холбоондо нэгэдэн ороһоноор АНУ-ай табидахи можо улас болоһон. Ниислэлынь Оаху арал дээрэ байрладаг [[Гонолулу]] хото юм. Хүн зоной эгээн һүүлшын тоололгоор можын хүн зон 1,283,388 байба. Энэ можо уласынь уртаашаа 2400 үлүү км талмайда тархаһан олон зуун аралһаа бүридэхэ, [[галта уула]]нууд бүхы [[Һавайн аралнууд]]ые бараг тэрэ шэгтэнь хамардаг. Ольтирогой зүүн урда үзүүртэ найман "гол арал" байдаг ба баруун хойноһоо, зүүн үмэнэшөөнь нэрлэбэл [[Ниихау]], [[Кауай]], [[Оаху]], [[Молокай]], [[Ланай]], [[Кахоолаве]], [[Мауй]], [[Һавай (арал)|Һавай]] болоно. Эдэһээ Һавай арал эгээн томо болоод можо уласай нэрэтэй бусайдуулхагүйн тулада "Томо арал" гэжэ дуудахань элбэг байдаг. Энэ ольтирогынь физик газарзүй болон угсаатан шудалалай хубида [[Далайн оронууд]]ай [[Полинези]]ин дэд бүһэдэ багтана. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Мүн үзэхэ == * The Constitution of the State of Hawaii. Article XV. * Bushnell, O. A. 1993. ''The Gifts of Civilization: Germs and Genocide in Hawai'i''. ISBN 0-8248-1457-6. Honolulu: University of Hawaii Press * Kinzer, Stephen 2007, ''Overthrow: America's Century of Regime Change from Hawaii to Iraq''. ISBN 0-8050-8240-9. Times Books * {{cite book | last = Lyovin | first = Anatole V. | title = An Introduction to the Languages of the World | url = https://archive.org/details/introductiontola0000lyov | location = New York | publisher = Oxford University Press, Inc | year = 1997 | isbn = 0-19-508116-1 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * {{cite book | last = Pukui | first = Mary Kawena | coauthors = Samuel H. Elbert | title = Hawaiian Dictionary | url = https://archive.org/details/hawaiiandictiona0000puku_u8t6 | location = Honolulu | publisher = University of Hawaii Press | year = 1986 | isbn = 0-8248-0703-0 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * Schamel, Wynell and Charles E. Schamel. "The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii." Social Education 63, 7 (November/December 1999): 402-408. * Stokes, John F.G. 1932. "Spaniard and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts." American Anthropologist, New Series, v, 34, n, 4, pp. 594-600. == Холбооһон == {{Commonscat|Hawaii}} * [http://www.gohawaii.com Хавайн аялал жуулчлалын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.ehawaii.gov/dakine/index.html Муж улсын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/hi.htm Хавай муж улсын баримт мэдээлэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004170230/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/HI.htm |date=2011-10-04 }} АНУ-ай Хөдөө аж ахуйн департамент * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=HI Хавайн газарзүй, шинжлэх ухааны бусад мэдээлэл] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI Хавайн эрчим хүчний өгөгдөл мэдээлэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609213401/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI |date=2008-06-09 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=15304 Хавайн арлуудын сансраас авсан зураг] [[НАСА]]-гийн [[Дэлхийн одон орон судлах төв]] * http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }} {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Һавай| ]] sqcc6z6z8k0tjjie6k6dml47nkglyga 0 8359 74827 74285 2026-08-04T17:32:47Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74827 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Индиана можо улас |уугуул_нэрэ = State of Indiana |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Indiana.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Indiana.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_IN.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Индианын байра |уряа = ''The Crossroads of America''<br/><small>''Америкын уулзабари''</small> |ниислэл = [[Индианаполис]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]]<ref>[http://www.ilga.gov/legislation/ilcs/ilcs3.asp?ActID=132&ChapAct=5%26nbsp%3BILCS%26nbsp%3B460%2F&ChapterID=2&ChapterName=GENERAL+PROVISIONS&ActName=State+Designations+Act%2E 5 ILCS 460/20 (from Ch. 1, par. 2901‑20) - Sec. 20]. "Official language. The official language of the State of Indiana is English." </ref> |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Майк Пенс |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Сью Эллсперман |газар_нютаг = 94 321 км² |уһанай_хуби = (1,5 %) |хүн_ама = 6 516 922 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1818 оной 12 һарын 11 (19-дэхи) }} '''Индиана''' ({{lang-en|Indiana}}) [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай 19-дэхи можо улас. АНУ-ай [[Дундада Үрэнэ]] бүһэдэ оршодог. 6.3 сая оршом ажа һуугшадтай, хүн зоноороо 15-да, хүн зоной нягташалаар 17-да орно.<ref>[http://worldatlas.com/aatlas/populations/usadensityh.htm States ranked by population density]</ref> Нютаг дэбисхэрээрээ 38-д, [[Аппалачиин уула|Аппалачиин уулаһаа]] баруун зүгтэ оршохо можо уласууд дунда хамагай бишыхан. Ниислэл болон эгээн томо хотонь [[Индианаполис]]. == Танисуулга == Индиана үсөөн хэдэн томо урбанизацилһан бүһэ, нэлээд олон жэжэгбтэр үйлэдбэриин хото, олон бишыхан хототой. Спортой уралдаан тэмсээн, мэргэжэлэй тамирай багуудаараа уласдаа нэрэтэй. Тухайлбал [[Үндэһэнэй Хүлбүмбэгын Лиг]]эй ''Super Bowl XLI''-эй эзэн [[Индианаполис Колтс]], [[Үндэһэнэй Сагсан Бүмбэгын Холбоо]]ной [[Индиана Пэйсерс]] багууд, дэлхэйн эгээн томо нэгэ үдэрэй спортын уралдаан болохо [[Индианаполис 500]] [[мотоспорт]]ын уралдаан, ''Hoosier Hysteria'' гэхэ сагсан бүмбэгын уламжалалаараа алдартай. Индианын ажаһуугшадые ''Hoosier'' гэдэг. Энэ нэрын гаралай талаар олон домог хөөрэлдөөн бии болобош, яг юунһаа гаралтайнь мэдэгдэдэггүй. Можо уласай нэрэнь «Индианашуудай газар» гү, али «Индиана нютаг» гэһэн удхатай. Энэ нэрэ түрүүшын ямаршье байһан 1768 ондо Индиана Лэнд компаниин нэрэдэ орожо байһан болоод Конгрессһоо Индиана нютаг дэбисхэр байгуулхадаа хэрэглэбэ.<ref>{{cite book |last= Stewart |first= George R. |authorlink= George R. Stewart |title= Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url= https://archive.org/details/namesonlandhisto00stew |origyear= 1945 |edition= Sentry edition (3rd) |year= 1967 |publisher= [[Houghton Mifflin]] |pages= [https://archive.org/details/namesonlandhisto00stew/page/191 191]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.in.gov/history/2686.htm|title=The naming of Indiana|publisher=IN.gov|author=Indiana Historical Bureau|accessdate=2008-09-29}}</ref> Баруун урда Индианада Ивансвиллиин хабида [[унаган америкынхид]]ай балар эртын эгээн һайн хадагалагдаһан дурасхалта газар болохо Энжел Маундс байдаг.<ref>{{cite web | title=Angel Mounds State Historic Site | publisher=Evansville Convention & Visitors Bureau | url=http://www.evansvillecvb.org/visitor-information/attractions-detail.tpl?ID=4 | accessdate=2006-11-14}}</ref> == Хүн зон == 2008 оной тоололгын мэдээлэлээр тус можо уласай хүн зоной тоо 2000 онойхиһоо 4.9% үлүү үдхөөд 6.376.792 хүн байһан гэһэн тоосоо бии. Хүн зоной арһан үнгын бүридэл: * 85,8 % [[Сагаан арһатан]] * 8,4 % [[Хара арһатан]] * 3,5 % [[Испани хэлэтэн]] * 1,0 % [[Азиинхид]] * 0,3 % [[Унаган америкынхид]] * 1,2 % Бусад Хүн зоной шажан шүтэлгын бүридэл: * [[Христосой шажан]]тан — 82 % ** [[Протестантизм|Протестантууд]] — 62 % ** [[Католицизм|Католигууд]] — 19 % ** Бусад христосой шажантад — 1 % * Бусад шажанууд — 1 % * [[Шажангүйн үзэл|Шажангүй]] — 17 % {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | 2004 оной 7 һарын 1 байдалаар<br />'''30 мянган хүн үлүү хүн зонтой хотонууд''' |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Индианаполис]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">784,2</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Кокомо]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">46,1</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Форт Уэйн|Форт-Уэйн]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">219,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Лоренс (Индиана)|Лоренс]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">40,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Эвансвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">117,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Гринвуд (Индиана)|Гринвуд]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">40,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Саут-Бенд (Индиана)|Саут-Бенд]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">105,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Колумбус (Индиана)|Колумбус]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">39,3</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Гэри (Индиана)|Гэри]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">99,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ричмонд (Индиана)|Ричмонд]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">37,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Хэммонд (Индиана)|Хэммонд]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">80,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Нью-Олбани]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">36,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Блумингтон (Индиана)|Блумингтон]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">68,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ноблсвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">35,4</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Манси (Индиана)|Манси]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">67,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Портидж (Индиана)|Портидж]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">35,3</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Лафейетт]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">59,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Грейнджер (Индиана)|Грейнджер]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">33,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Кармел (Индиана)|Кармел]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">58,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Мишиган-Сити]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">32,2</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Андерсон (Индиана)|Андерсон]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">57,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Меррилвилл (Индиана)|Меррилвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">31,3</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Терре-Хот]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">57,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ист-Чикаго]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">31,2</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Фишерс (Индиана)|Фишерс]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">54,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Мэрион (город, Индиана)|Мэрион]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">30,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Элкхарт (Индиана)|Элкхарт]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">51,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Гошен (Индиана)|Гошен]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">30,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Мишавока]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">48,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> </tr> </table> |} == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Ехэ нуурнууд|Мичиган нуур]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Michigan.svg|20px]] [[Мичиган]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of Michigan.svg|20px]] [[Мичиган]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of Illinois.svg|20px]] [[Иллинойс]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Ohio.svg|20px]] [[Огайо]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[File:Flag of Illinois.svg|20px]] [[Иллинойс]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Kentucky.svg|20px]] [[Кентукки]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[File:Flag of Kentucky.svg|20px]] [[Кентукки]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == *Indiana Writer's Project. ''Indiana: A Guide To The Hoosier State: American Guide Series'' (1937), famous WPA Guide to every location; strong on history, architecture and culture; reprinted 1973 *Carmony, Donald Francis. ''Indiana, 1816 to 1850: The Pioneer Era'' (1998) *Jackson, Marion T., editor. ''The Natural Heritage of Indiana.'' © 1997, Indiana University Press, Bloomington, Indiana. ISBN 0-2533-3074-2.* James H. Madison. ''The Indiana Way: A State History'' (1990) *Skertic, Mark and Watkins, John J. ''A Native's Guide to Northwest Indiana'' (2003) *Taylor, Robert M., ed. ''The State of Indiana History 2000: Papers Presented at the Indiana Historical Society's Grand Opening'' (2001) *Taylor, Robert M., ed. ''Indiana: A New Historical Guide'' (1990), highly detailed guide to cities and recent history == Холбооһон == ;Засгийн газар *[http://www.in.gov/ IN.Gov] - The Official website of the State of Indiana *[http://www.indygov.org/home.htm IndyGov.Org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428110942/http://www.indygov.org/home.htm |date=2006-04-28 }} - Official Indianapolis city government website *[http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IN Energy Data & Statistics for Indiana- From the U.S. Department of Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117133027/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IN |date=2010-11-17 }} ;Соёл, аялал жуулчлал *[http://www.statelib.lib.in.us/www/ihb/emblems/index.html Indiana State Emblems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051202005311/http://www.statelib.lib.in.us/www/ihb/emblems/index.html |date=2005-12-02 }} *[http://www.in.gov/visitindiana/ Official Indiana state tourism website] *[http://www.indianahistory.org Indiana Historical Society] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/isc/ Road to Indiana Statehood] ;Газарзүй *[http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=IN USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Indiana] *[http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IN.htm Indiana State Facts from USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622102752/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IN.HTM |date=2012-06-22 }} *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HistAtlas/ Historic Indiana Atlases] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HIM/ Historic Indiana Maps] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/IndianaPlat/ Indiana Plat Books] - Historic guides to the communities of Indiana *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/climatedataindy/ Climate Data for Indianapolis, 1940–2006] ;Мэргэжлийн мэдээллийн хэрэгсэл *[http://www.hspa.com/main.asp?SectionID=8&SubSectionID=41 Indiana Daily Newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070730110017/http://www.hspa.com/main.asp?SectionID=8&SubSectionID=41 |date=2007-07-30 }} *[http://www.indianaeconomicdigest.net/main.asp?SectionID=39#bytopic ''Indiana Economic Digest''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018214318/http://www.indianaeconomicdigest.net/main.asp?SectionID=39#bytopic |date=2014-10-18 }} - Digest of Indiana business stories *[http://www.insideindianabusiness.com/ ''Inside Indiana Business''] - Statewide business daily *[http://www.indystar.com ''Indianapolis Star''] - Central Indiana news *[http://fortwayne.com/ ''The Journal Gazette'' / ''The News-Sentinel''] - Northeast Indiana news *[http://www.tribstar.com ''The Tribune-Star''] - West-Central Indiana news *[http://www.heraldtimesonline.com ''The Herald-Times''] - South-Central Indiana news *[http://www.courierpress.com/ ''Evansville Courier & Press''] - Southwest Indiana news *[http://www.nwitimes.com/ ''The Times''] - Northwest Indiana news ;Бизнес *[http://www.indianachamber.com/ Indiana Chamber of Commerce] *[http://www.in.gov/iedc/ Indiana Economic Development Corporation IEDC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523125300/http://www.in.gov/iedc/ |date=2010-05-23 }} *[http://www.indiana.org.tw/ State of Indiana Taiwan Office, IEDC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218185057/http://indiana.org.tw/ |date=2014-12-18 }} *[http://www.isbdc.org/ Indiana Small Business Development Centers] *[http://www.indianaventurecenter.org/ Indiana Venture Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104070453/http://indianaventurecenter.org/ |date=2014-01-04 }} ;Олон улсын нийгэмлэг, бизнесийн эх сурвалж *[http://www.indianadec.com/Page1.html Indiana District Export Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516055250/http://www.indianadec.com/Page1.html |date=2007-05-16 }} *[http://in.gov/iedc/international/offices.html Indiana Foreign Trade Offices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070923085622/http://www.in.gov/iedc/international/offices.html |date=2007-09-23 }} *[http://nationalitiescouncil.org/ Nationalities Council of Indiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217232553/http://nationalitiescouncil.org/ |date=2014-12-17 }} *[http://www.portsofindiana.com/default.cfm Ports of Indiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311150252/http://www.portsofindiana.com/default.cfm |date=2007-03-11 }} *[http://www.buyusa.gov/greatlakes/indiana.html U.S. Export Assistance Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102185921/http://www.buyusa.gov/greatlakes/indiana.html |date=2011-01-02 }} *[http://www.worldtradeclubofindiana.org/ World Trade Club of Indiana] {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Индиана| ]] 440169i0qv0v5rtl3h2ofhu6tdclfn4 0 8360 74818 71391 2026-08-04T17:23:21Z InternetArchiveBot 12366 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74818 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Калифорни можо улас |уугуул_нэрэ = State of California |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of California.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of California.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_CA.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Калифорниин байра |уряа = ''Eureka''<br/><small>''Эврика''</small> |ниислэл = [[Сакраменто (Калифорни)|Сакраменто]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Джерри Браун |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Гевин Ньюсом |газар_нютаг = 423 970 км² |уһанай_хуби = 20 037 км² (4,72 %) |хүн_ама = {{increase}} 38 340 000 (2014)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1818 оной 9 һарын 9 (31-дэхи) }} '''Калифорни''' ({{lang-en|California}}) — [[Номгон далай]]н эрье дагуу, [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Баруун Эрьедэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Хойто талаараа [[Орегон]], зүүн талаараа [[Невада]], зүүн урда талаараа [[Аризона]] можо уластай, урда талаараа [[Мексика|Мексикын]] [[Баха Калифорни]] можо уластай тус тус хилэлдэг. Калифорнинь АНУ-ай эгээн олон хүн зонтой можо улас юм. Эгээн томо дүрбэн хотыень дурдабал [[Лос-Анджелес]], [[Сан-Диего]], [[Сан-Хосе]], [[Сан-Франциско]] хотонууд болоно. Тус можо уласынь янза бүриин сагай уларил, газарзүйн бүһээрээ болон олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн хүн зоноороо алдартай. == Танисуулга == [[File:GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg|thumb|left|250px|Алтан Үүдэн хоолойдо дамжуулдаг [[Алтан Үүдэн хүүргэ]] бол [[Сан-Франциско]]гой гол тэмдэг.]] [[File:Californiastatecapitol.jpg|thumb|left|250px|Сакраментодо байрладаг Калифорни можо уласай [[капитоли]]]] ''Alta California'' гэһэн газар нютагые [[XVIII зуун]]ай һүүлээр [[Испаниин эзэнтэ гүрэн]] колонизацилһан. 1821 ондо энэ газар нютаг Мексикын бусад хэһэгэй хамта тусгаар тогтониһон бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1846 ондо Калифорни Мексикэһээ бэе даанги болоод [[Мексика-Америкын дайн]]ай дараа Мексика Калифорниие АНУ-да үгэһэн ажа һэн. 1850 оной юһэдүгээр һарын 9-ндэ Калифорни АНУ-да албан ёһоор нэгэдэһэн. Калифорнинь хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай гурбадахи томо можо улас юм. Калифорниин газарзүйн бүһэдэ Номгон далайн эрьеһээ абахуулаад зүүн зүгтэ Сьерра Невада уула, зүүн урда зүгтэ Мохаве сүл, баруун хойто зүгтэ секвойя буюу улаан модог-дугласай жодоон ой модон хүрэтэр ородог. Можо уласай түб хэһэгтэ дэлхэйн эгээн үржэл шимтэй [[хүдөө ажахы]]н эдэлбэри газар болохо [[Калифорниин түб хүнды]] зонхилно. [[Калифорниин алтанай халуурал]]ай үеэр (1848-1855) маша олон хүн Калифорнида нүүдэллэн ерэжэ, эдэй засаг огсом үдэжэ нэмэгдэһэнээр Калифорни эрэс хубилагдаһан. [[XX зуун]]ай эхеэр [[Лос-Анджелес]] хото зугаа сэнгэлэй һалбариин түб боложо, можо уласай туризмын һалбариин үдэлтэдэ түлхэсэ үгэбэ. Калифорниин [[хүдөө ажахы]]н һалбари сэсэглэн хүгжэһэнэй зэргэсээ агаар-сансар, [[газарай тоһон]], [[компьютер]], [[мэдээлэлэй технологи]]ин һалбаринууд маша ехэ хүгжэһэн. Калифорни эдэй засагай хэмжээгээр дэлхэйдэ эхинэй арбанда жагсадаг болон тусдаа улас байһан бол хүн зоноор [[Кени]]ин арад 35-да жагсаха байһан. == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Номгон далай]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Oregon.svg|20px]] [[Орегон]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Невада]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[Номгон далай]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Невада]] {{*}} [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[Номгон далай]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Baja California.svg|20px]] [[Баха Калифорни]] <br /> ({{flagcountry|Mexico}}а) | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br /> [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{cite book |last=Chartkoff |first=Joseph L. |coauthors=Chartkoff, Kerry Kona |year=1984 |title=The archaeology of California |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |location=Stanford |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=0804711577 |oclc=11351549}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian |year=2003 |title=Before California: An archaeologist looks at our earliest inhabitants |url=https://archive.org/details/beforecalifornia0000faga |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |isbn=0742527948 |oclc=226025645}} * {{cite book |last=Moratto |first=Michael J. |coauthors=Fredrickson, David A. |year=1984 |title=California archaeology |url=https://archive.org/details/californiaarchae0000mora |location=Orlando |publisher=[[Academic Press]] |isbn=012506182X |oclc=228668979}} == Холбооһон == {{commons|California}} ;АНУ-ай засгийн газар * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA Energy Data & Statistics for California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |date=2010-12-29 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |date=2009-12-28 }} * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ca.htm Economic Research Service, USDA - California State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724185722/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CA.htm |date=2009-07-24 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of California] ;Муж улсын засгийн газар * [http://www.ca.gov/ State of California Official Web site] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/California California State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021501/http://wikis.ala.org/godort/index.php/California |date=2016-03-07 }} - Annotated list of searchable databases produced by California state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.library.ca.gov/history/symbols.html List of official California State Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/ |date=2019-01-05 }} from the [[California State Library]] ;Эрчим хүч * [http://www.energy.ca.gov/hydroelectric|California Hydroelectic]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - from California's government site ;Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг * [http://www.visitcalifornia.com/ visitcalifornia.com] California's Official Vacation Guide ;Бусад * [http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html Native Tribes, Groups, Language Families and Dialects of California] * [http://countingcalifornia.cdlib.org/ Counting California] * [http://www.californiahistoricalsociety.org/programs/ccd.html California Historical Society cultural sites index] * [http://www.disastercenter.com/crime/cacrime.htm California Crime Rates 1960 - 2006] * [http://www.disastercenter.com/californ/crime/index.html California Law Enforcement Agency Uniform Crime Reports 1980 to 2005] {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Калифорни| ]] pfel0t6y7fhdimgxfj7im5dbng1k02x 0 8376 74830 74611 2026-08-04T17:39:20Z InternetArchiveBot 12366 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74830 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |boxsize = 250px |name = Араб хэлэн |nativename = {{lang|ar|العربية}}, ''al-ʿarabīyah'' |pronunciation = {{lang|ar|العربية}}, ''al-ʿarabīyah'' /alˌʕaraˈbiːja/ |image = Arabic albayancalligraphy.svg |caption = '''al-ʿArabīyah''' бэшэгэй араб хэлээр (Насхын бичээс) |region = Ойрохи Дурна, Хойто Африкын арабай уласуудта;<br />[[лалын шажан|лалын шажанай]] сүмын ёһололой хэлэн. |speakers = 280 сая оршом түрэлхи араб хэлэтэй хүн<ref name=Proch>Procházka, 2006.</ref>, 250 сая оршом түрэлхи буса араб хэлэтэй хүн <ref name="Ethnologue 1999">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=arb ''Ethnologue'' (1999)]</ref> |rank = 5 (түрэлхи хэлэтэнэй тоогоор) |familycolor = Афро-Ази |fam2 = [[Семит хэлэнүүд|Семит]] |fam3 = [[Баруун семит хэлэнүүд|Баруун семит]] |fam4 = [[Түб семит хэлэнүүд|Түб семит]] |fam5 = [[Араб хэлэнүүд|Араб]] |script = [[Араб бэшэг]], [[сири бэшэг]] ([[гаршуни]]), [[бенгал бэшэг]] [http://homepage.ntlworld.com/stone-catend/trben.htm] [http://www.islamicgoodsdirect.co.uk/holy-quran-with-bengali-script-book.html] |nation = 25 уласай албан ёһоной хэлэн. Англи, франциин дараа гурбада ороно<ref name=Wright>Wright, 2001, [http://books.google.ca/books?id=G81HonU81pAC&pg=RA4-PA492&dq=almanac+arabic&lr=&as_brr=3&sig=Oi3cBiQqn4ckF2QVKPnXMEffPio p. 492].</ref>{{collapsible list |{{flag|Algeria}}<br /> {{BHR}}<br /> {{flag|Comoros}}<br /> {{flag|Chad}}<br /> {{flag|Djibouti}}<br /> {{EGY}}<br /> {{flag|Eritrea}}<br /> {{IRQ}}<br /> {{ISR}}<br /> {{JOR}}<br /> {{KWT}}<br /> {{LBN}}<br /> {{flag|Libya}}<br /> {{flag|Mauritania}}<br /> {{MAR}}<br /> {{OMN}}<br /> {{PSE}}<br /> {{QAT}} <br /> {{SAU}}<br /> {{SOM}}<br /> {{flag|Sudan}}<br /> {{SYR}}<br /> {{TUN}}<br /> {{ARE}}<br /> {{flag|Western Sahara}}<br /> {{YEM}}<br /> {{noflag|[[Африкийн Холбоо]]}}<br /> {{flag|Arab League}}<br /> {{flag|OIC}}<br /> {{flag|United Nations}}}} |agency = [[Алжир]]: [[Алжирдахи араб хэлэнэй дээдэ зүблэл]]<br /> [[Египет]]: [[Каирдахи араб хэлэнэй академи]]<br /> [[Ирак]]: [[Иракай шэнжэлхэ ухаанай академи]]<br /> [[Иордан]]: [[Иорданай араб хэлэнэй академи]]<br /> [[Ливи]]: Джамахиридахи араб хэлэнэй академи<br /> [[Марокко]]: [[Рабатдахи араб хэлэнэй академи]]<br /> [[Судан]]: [[Хартумдахи араб хэлэнэй академи]]<br /> [[Сири]]: [[Дамаскын араб хэлэнэй академи]] (the oldest)<br /> [[Тунис]]: [[Бейт Аль-Хикма сан]] |iso1 = ar |iso2 = ara |lc1 = ara |ld1=Arabic (generic) |ll1 = none |map = Arabic speaking world.svg |mapcaption = Албан ёһоной ганса хэлэниинь араб бол ногоон, албан ёһоной гү, али үндэһэнэй хэд хэдэн хэлэнэй нэгэниинь бол сэнхир }} '''Араб хэлэн''' ({{lang-ar|العربية}}, ''al-ʿarabīyah'' гү, али {{lang|ar|عربي}}, ''ʿarabi'') — хэбрэй болон нео-арамай хэлэнүүдийн хамта түб семитэй бүлэдэ багтадаг хэлэн юм. Хэлсэгшэдэй тоогоор араб хэлэн семит хэлэнэй обог дотороо толгой сохино. Ниитэ 280 сая үлүү хүнэй түрэлхи хэлэн<ref name=Proch /> (ехэнхинь [[Ойрхи Дурна]], [[Хойто Африка]]да һуудаг), 250 сая хүнэй<ref name="Ethnologue 1999" /> хоёрдохи хэлэниинь юм. Олон аялгатай болоод зарим аялгануудынь хоорондоо ойлголсохооргүй өөр байдаг.<ref>"Arabic language." ''Encyclopaedia Britannica''. 2009. Encyclopaedia Britannica Online. Retrieved on 29 July 2009.</ref> [[Стандарт араб хэлэн|Стандарт араб хэлые]] һургуули, дээдэ һургуулидэ үргэн заажа, ажалай байра, засагай газар, хэблэл мэдээлэлэй хэрэгсэлдэ ашагладаг. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} * {{cite book|first1=Mary Catherine|last1=Bateson|title=Arabic Language Handbook|publisher=Georgetown University Press|year=2003}} * {{cite book |title= Language in Africa |last= Gregersen |first= Edgar A. |year= 1977 |publisher= CRC Press |location= |isbn= 0677043805}} * {{cite book|authorlink1=George Grigore|first1=George|last1=Grigore|year=2007|title=L'arabe parlé à Mardin. Monographie d'un parler arabe périphérique|location=Bucharest|publisher=Editura Universitatii din Bucuresti|ISBN=9789737372499|url=http://www.arc-news.com/read.php?lang=en&id_articol=1059}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927072656/http://www.arc-news.com/read.php?lang=en&id_articol=1059 |date=2007-09-27 }} * {{cite book|title=Writing Arabic: A Linguistic Approach, from Sounds to Script |url=https://archive.org/details/writingarabiclin0000hann |last1=Hanna|first1=Sami A.|first2=Naguib|last2=Greis |year=1972 |publisher=Brill Archive}} * {{cite book|title=The Semitic languages|first1=Robert|last1=Hetzron|edition=Illustrated|publisher=Taylor & Francis|year=1997|ISBN=0415057671, 9780415057677}} * {{cite book|last1=Haywood|last2=Nahmad|title=A new Arabic grammar|url=https://archive.org/details/newarabicgrammar0000hayw|location=London|year=1965|ISBN=085331585X}} * {{cite book|first1=Robert B.|last1=Kaplan|first2=Richard B.|last2=Baldauf|title=Language Planning and Policy in Africa|publisher=Multilingual Matters|year=2007}} * {{cite journal |first1= Alan S.|last1= Kaye |date= 1991 |title= The Hamzat al-Waṣl in Contemporary Modern Standard Arabic |journal= Journal of the American Oriental Society |volume= 111 |issue= 3 |pages= 572–574 |publisher= American Oriental Society |url= http://www.jstor.org/stable/604273}} * {{cite book|first1=Edward William|last1=Lane|title=[[Arabic English Lexicon]]|year=1893|edition=2003 reprint|6=ISBN 81-206-0107-6|url=http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210194335/http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm |date=2013-12-10 }} * {{cite book|last1=Mumisa|first1=Michael|title=Introducing Arabic|url=https://archive.org/details/introducingarabi0000mumi|publisher=Goodword Books|year=2003}} * {{cite book|first1=S.|last1=Procházka|year=2006|chapter="Arabic"|title=Encyclopedia of Language and Linguistics|edition=2nd edition}} * {{citation |last = Thelwall |first= Robin |year= 2003 |chapter= Arabic |journal=Handbook of the International Phonetic Association |publisher=Cambridge |location=Cambridge, UK |isbn=0-521-63751-1 }} * {{cite book|last1=Steingass|first1=F.|title=[http://books.google.com/books?id=3JXQh09i2JwC&dq=Arabic+English+thirsty&source=gbs_navlinks_s Arabic-English Dictionary]|publisher=Asian Educational Services|year=1993}} * {{cite book|first1=R.|last1=Traini|title=Vocabolario di arabo|publisher=I.P.O.|location=Rome|notes=Translation: ''Dictionary of Modern Written Arabic'', Harassowitz, 1961}} * {{cite book|first1=Kees|last1=Versteegh|title=The Arabic Language|publisher=Edinburgh University Press|year=1997}} * {{cite book|first1=Laura Veccia|last1=Vaglieri|title=Grammatica teorico-pratica della lingua araba|publisher=I.P.O.|location=Rome}} * {{citation |last = Watson |first= Janet |year= 2002 |title= The Phonology and Morphology of Arabic |place=New York |publisher= Oxford University Press }} * {{cite book|first1=Hans|last1=Wehr|title=[[Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart]]: Arabisch-Deutsch|publisher=Harassowitz|year=1952|edition=1985 reprint (English)|ISBN=3447019980}} * {{cite book |title=The New York Times Almanac 2002 |first1=John W.|last1=Wright |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=1579583482}} == Холбооһон == {{commonscat|Arabic language}} * [http://www.lancs.ac.uk/jais Journal of Arabic and Islamic Studies] * [http://www.google.com/ta3reeb/ Google Ta3reeb - Arabic Keyboard using English/Latin Characters] * [http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm ''Lane's Arabic-English Lexicon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210194335/http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm |date=2013-12-10 }}, an 8-volume, 3000-page dictionary available for download in PDF format. * [http://www.80percentwords.com/ Learn Classical Arabic Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209062654/http://www.80percentwords.com/ |date=2014-02-09 }} * [https://www.albayan.online/ Best Way To Learn Arabic Online] * [http://en.wikibooks.org/wiki/Language_Learning_Difficulty_for_English_Speakers Arabic - a Category III language] Languages which are exceptionally difficult for native English speakers * [http://www.arabic-easylearning.com Yalla-2009, a free software to understand how Arabic language is built] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315153535/http://www.arabic-easylearning.com/ |date=2010-03-15 }} * [http://arabic.tripod.com Arabic grammar online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709070935/http://arabic.tripod.com/ |date=2008-07-09 }} * [http://transliteration.org/quran/Pronunciation/Letters/TashP.htm Arabic language pronunciation applet] with audio samples * [http://youtube.com/watch?v=LL-Bn8aNIVU&feature=PlayList&p=61697F0CEA747371&index=6 The Expansion of the Arabic language] video on [[YouTube]] * [http://www.madinaharabic.com Free Arabic Course Online] * [http://www1.ccls.columbia.edu/~cadim/TUTORIAL.ARABIC.NLP.pdf Dr. Habash's Introduction to Arabic Natural Language Processing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114194203/http://www1.ccls.columbia.edu/~cadim/TUTORIAL.ARABIC.NLP.pdf |date=2009-01-14 }} * [http://www.quranicpath.com/quranicpath/arabic_language.html The Arabic Language & the Qur'an] * [http://langover.com Software utility for converting between Arabic language] [[Категори:Хэлэнүүд]] {{1000 үгүүлэл}} c5zgdf0rm26ug0hkw6g4fzi8getdxqs 0 8703 74860 74579 2026-08-04T18:14:19Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74860 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saskatchewan Farm Elevator.jpg|thumb|300px|[[Саскачеван]]дахи фермэ]] [[Файл:Sheep and cow in South Africa.jpg|thumb|300px|[[Урда Африка (улас)|Урда Африкын]] бэлшээридэ [[хонин]] ба [[үнеэн]] (эмэ хашараг).]] '''Хүдөө ажахы''' ({{mongolUnicode|ᠬᠥᠳᠡᠭᠡ ᠠᠵᠤ ᠠᠬᠤᠢ|h}}) — гарай [[амитан]] болон таримал [[ургамал]]ые тодорхой зохёон байгуулалтатайгаар үсхэбэрилхэ үрэжүүлхэ замаар [[хүнэһэн]], [[тэжээл]], [[крахмал]] болон бусад бүтээгдэхүүнүүдые үйлэдбэрилхэ үйлэ ябаса, [[арадай ажахы]]н һалбари юм. Оршон сагай хэлэндэ хүдөө ажахы (ХА) гэдэг нэрэ томьёондо [[мал]] амитан үсхэн үрэжүүлхэһээ эхилээд тэдэһээ абажа болохо [[түүхэй эд]]ые болбосоруулха, мүн хүнэһэн, тэжээл, крахмал үйлэдбэрилхэ бүхыл үйлэ ажаллалгые хамаруулан ойлгодог. Хүдөө ажахы гэдэгынь мүн ХА-н практик үйлэ ажаллалгын шудалга болоод энэниие [[хүдөө ажахын шэнжэлхэ ухаан]] гэдэг. Хүдөө ажахынь [[дэлхэй]] ниитын [[ниигэм]] эдэй засагай хубилалтын гол хүсэн зүйл байһаар ерэһэн ушар [[хүдөө ажахын түүхэ]] [[дэлхэйн түүхэ|хүн түрэлхитэнэй түүхын]] үндэһэн нэгэ, хахасашагүй бүрилдүүлэгшэ хэһэг бэлэй. 2006 оной байдалаар дэлхэйн ниитэ ажаллаха хүсэнэй 36 хубинь хүдөө ажахын һалбарида ажаллажа байгаань<ref>[[International Labour Organization]] [http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/index.htm Key Indicators of the Labour Market 2007], [http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/download/kilm04.pdf chapter 4] p. 6</ref> (1996 ондо энэ үзүүлэлтэ 42 % байһан) Хүдөө ажахые хамагай түгээмэл ажалай байрын талбари болгожо байна. Гэһэн хэдышье фермын ажахын аша холбогдол ажа үйлэдбэрижэжэ эхилһэнһээ хойшо харисангыгаар нилээд унаһан ба 2006 ондо түүхэдэ анха удаа [[үйлэшэлгэ|үйлэшэлгын]] һалбари дэлхэй дээрэ эгээн ехэ ажалай байра бии болгожо хүдөө ажахын һалбариһаа дабажа гараад байна. Мүн хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлынь [[дэлхэйн ниитэ бүтээгдэхүүн]]эй (бүхы [[ДНБ]]-үүдэй ниилбэри) 5 %-һаа бага байдаг.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |title=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |accessdate= |format= |work= |archivedate=2010-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ }}</ref> == Үгын гаралга == Хүдөө ажахы баһал '''агрикультура''' гэдэг. ''Агри'' [[лата хэлэн]]эй «газар, талмай» гэһэн удхатай ''ager'', ''культура'' [[лата хэлэн]]эй ''cultura'' гү, али болбосоруулха (гэхыдээ хүрьһэн) гэһэн үгэнүүд юм. Удхашалан оршуулбал ''талмайн хүрьһэн болбосоруулалта'' гэжэ болно. == Танилсуулга == [[Файл:Ford tractor, Sweden.jpg|мини|250px|справа|Трактороор таряалга. [[Швеци]].]] [[Файл:Farming-on-Indonesia.jpg|мини|250px|справа|[[Сагаан будаа]]най һуулгасын нүхэниие бэлэдхэжэ байна. [[Индонези]].]] Хүдөө ажахын нэгэ хэһэгынь хизгаарлагдамал нөөсэ бололсоо бүхы бишыхан хэмжээнэй газар ашаглан зүбхэн үрхынгөө хүнэһэнэй хэрэгсээе хангадаг [[үрхын хүдөө ажахы|үрхын фермер]] бол нүгөө хэһэг [[интенсив фермийн ажахы|эршэмжэһэн хүдөө ажахы]] гэхэ мэтын аралжаанай шэглэлийн [[ажаүйлдэбэри]]жэһэн хүдөө ажахы байдаг. Энэ түрэлэй ажахынь үргэн уудам газар, талмай ашаглажа гү, али олон тооной үндэр ашаг шэмтэ мал амитан үсхэн үрэжүүлжэ мүн үндэр нюруугай [[механика|механизацилга]] ашагладаг. Иимэ үйлэ ажаллалгануудынь юрэнхыдөө эсэсэй бүтээгдэхүүнһөө гү, али [[түүхэй эд]], дайбари бүтээгдэхүүнһөө эгээн ехэ оролго олохо зорилготой байдаг. Оршон үеын хүдөө ажахынь хүнэй хүнэһэнэй хэрэгсээе хангаха, [[малай тэжээл]] бэлэдхэхэ уламжалалта хэб маягһаа халин гараһан. Тухайлбал бусад түрэлэй хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн гэбэл [[сэсэг|бэлэг дурасхалай сэсэг]], гоёлой болон эмшэлгын ургамал, модон бэлэдхэхэ, [[үтэгжүүлгэ]], амитанай [[арһан]], [[үһэ нооһон]], ажаүйлэдбэриин химиин бодос ([[крахмал]], [[шэхэр]], [[этанол]], [[спирт]], [[пластик]] гэхэ мэтэ), [[акрил]] ([[хүбэн]], [[нооһон]], [[аргамжа]], [[флакс]]), [[түлишэ]] ([[биомасса|биомассын]] [[метан]], [[био-дизель]]), мүн хуули ёһоной болон хуулигүй бодос ([[эмэй ургамал]], [[тамхи]], [[улһан|марихуана]], [[хара тамхи|хара тамхи (опиум)]], [[кокаин]]) зэргэнүүдые нэрлэжэ болоно. Хоридугаар зуунда хүдөө ажахын практикада маша ехэ хубилалта гараһан. Илангаяа [[хүдөө ажахын хими]]ин һалбари болон механизацилга. Хүдөө ажахын химинь химиин үтэгжүүлгэ, химиин [[инсектицид]], [[пестицид]], [[фунгицид]], хүрьһэнэй нүхэн һэргээлтэ, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй шудалга, үндэр ашаг шэмтэ малай тэжээлэй хэрэгсээ гэхэ мэтын асуудалнуудые шиидэдэг. 1970-аад он болон тэрэнһээ үмэнэ химиин үтэгжүүлгэ болон пестицид хүрьһэнэй гадаргууһаа урдаха болоһониинь нэмэгдэжэ, уламаар үлэ хинажа шадаха асуудал болоһон. Барагсаагаар 1980 оной үедэ баруунай олон орон [[байгаали]] оршониие хамгаалха хүдэлгөөнүүдэй шахалтаар хүдөө ажахын гаралтай бохирдолдо эсэргүү хиналта табижа, хэрэгжүүлжэ эхилһэн ба энэ [[ногоон хубисхал]]ынь байгаали оршониие бохирдуулахгүйгээр хүдөө ажахын химиин бодосой хэрэглээний олон үр ашагтай давуу талуудыг дэлхэйн олон фермүүдэд тарааж эхилһэн. 1950-аас 1984 онуудай хоорондо ногоон хубисхалынь дэлхэй даяар хүдөө ажахые хубилалһан ба дэлхэйн хэмжээндэ [[улаан буудай]]н үйлэдбэрилэл 250%-яар ехэдхэһэн байна.<ref>[http://casaubonsbook.blogspot.com/2007/01/how-much-did-green-revolution-matter-or.html Can We Feed the World Without Industrial Agriculture?]</ref> Дэлхэйн ехэнхи бүһэ нютагта механизацилга илангаяа [[трактор]], [[пресс]], [[комбайн]]ай хэрэглээнь хүдөө ажахын үрэ ашаг, үйлэдбэрилэлые огсом нэмэгдүүлһэн ([[хүдөө ажахын машина|хүдөө ажахын машиные]] харагты). Хүдөө ажахыда гараһан һүүлшын үеын хубилалта, ололто гэбэл [[гидропоник]], ургамал сортировалха, гибридизацилга, [[генетик хубилалта|ген шудалал]], хүрьһэнэй тэжээлэй менеджмент гэхэ мэтэ дурдажа болоно. [[Генэй инженери]]лга алибаа ургамалые байгаали дээрэ байгааһаа үлүү үрэ ашагтай болгохо тухайлбал үндэр ургасатай, үбшэндэ тэнхээтэй гэхэ мэтэ боломжотой болоһон. Инженернүүд [[уһажуулга]], [[газар хатаалта]], [[байгаали хамгаалха ёһон зүй|байгаали хамгаалал]], эрүүл ахын түлэблигөө болбосоруулха боломжотой болоһон. Энэнь илангаяа байнгын уһалгаа шаардаһан хуурай, шииг багатай газар нютагта байдаг томо хэмжээнэй фермын хубида маша шухала асуудал. Мүн шэнжэлхэ ухаанай ололто амжалтанууд хүдөө ажахын бүтээгдэхүүниие болбосоруулха, һаблаха, заха зээлдэ түгээхэ асуудалнуудта нүлөөлхэ болоһон. Түргэн хүлдөөхэ болон хатааха арганууд хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй заха зээлиин хэрэгсээе нэмэгдүүлжэ байна. [[Адуу]], [[луус]], [[үхэр]], [[тэмээн]], [[лама гүрөөһэн]], [[нохой]] зэргэ амитадые таряалангай талмайе болбосоруулха, ургаса хураан абаха, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн тээбэрлэхэ зэргэдэ түгээмэл ашагладаг. [[Мал ажахы]]нь мал һүрэгые үсхэн үрэжүүлжэ тогтомол хугасаанда [[мяхан]], [[һүн]], [[үндэгэ]], нооһон гэхэ мэтэ бүтээгдэхүүниие гаргажа абаха зорилготой. Механизацилгань фермын ажахын үрэ ашаг, үйлэдбэрилэлые ехэхэн хэмжээгээр дээшэлүүлдэг. ([[хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжэ|хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжые]] харагты) Онгосо, ниидэдэг тэрэг, ашаанай машина, трактор зэргэ техникэнүүдые баруунай хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлдэ үрэ һуулгаса һуулгаха, хорото хорхой шумуул, үбшэндэ эсэргүү бодос сасаха, үтэгжүүлгэ сасаха, амархан муудаха бүтээгдэхүүн тээбэрилхэ зорилгоор үргэн хэрэглэдэг. Фермернүүдэй хуби холбоо харилсаань саг агаарай мэдээсэл, [[эдэй засаг]] заха зээлиин тойм мэдээсэл абаха зэргээр аша холбогдол үндэр болоһон. Фермын менеджментые онобшотой байлгаха үүдэнһээ [[компьютер]] хэрэглэжэ байна. [[АНУ]]-ай [[Үндэһэнэй Инженериин Академи]] хүдөө ажахын механизацилгые 20-р зуунай инженериин шэлдэг 20 ололто амжалтын нэгэ гэжэ үзэбэ. Энэ зуунай эхин үедэ нэгэ америкынхи фермер 2.5 хүнэй хүнэһэниие үйлэдбэрилжэ байһан бол мүнөөдэр хүдөө ажахын технологиин хүгжэл дэбшэлэй ашаар нэгэ фермер 130 хүнэй хүнэһэниие бэлэдхэдэг боложо.<ref>{{cite web |url=http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |title=http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |accessdate= |format= |work= |archivedate=2004-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041123000807/http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html }}</ref> Һүүлшын жэлнүүдтэ эршэмжэһэн хүдөө ажахын зарим асуудал ехээр анхаарал татажа хэлэлсэгдэхэ болобо. Асуудалай голынь томохон хүдөө ажахын химиин бодос үйлэдбэрилэгшэд, мяхан хилгэгшэд, хүнэһэн болбосоруулха үйлэдбэринүүдэй нүлөөлэл ехэдхэжэ бай ябадал. Өөр нэгэн асуудал бол эршэмжэһэн хүдөө ажахын байгаали оршондо үзүүлжэ бай һөөргэ (отрицательна) нүлөөлэлэй талаар юм. Жэшээлбэл, [[АНУ]]-ай [[Миссисипи мүрэн]]дэ [[химиин үтэгжүүлгэ]] олон жэлэй турша урдан орожо бай болоод энэнь [[Мексикын булан]]гай дээрэхи мүрэн шудхадаг (дренажна) хэһэгтэ Үхэлэй Бүһэ бии болохо шалтагааниинь боложо. Эршэмжэһэн хүдөө ажахынь мүн газарай үржэл шэмые аажамаар багадхажа ябаандаа [[сүл]]жэлгэ үүсхэхэ нүхэсэлые бүридүүлжэ байна. [[Файл:Barley_field-2007-02-22(large).jpg|thumb|[[Арбай]]н тайлбай]] Генетикын инженериин ашаглан шэнэ түрэлэй үрые гаргажа абаһан байгуулганууд [[патент]]аар өөһэдынгөө бүтээлые хамгаалһанаар компьютерэй [[программын хангамжа|программын хангамжые]] хүлһэлдэг шэнги өөһэдын үрые фермернүүдтэ хүлһэлхэ замаар хэрэглэхэ эрхыень олгожо байна. Энэнь үрэ ниилүүлдэг компанинуудай хубида хүсэнэй тэнсэбэриие алдагдуулжа, урид үмэнэ дуулдаагүй һонин нүхэсэл шаардалгануудые табижа эхилхэ болобо. [[Энэдхэг]]эй эрдэмтэн, эдэбхитэн [[Вандана Шива]] эдэ компанинуудые [[Био-хулгай]]да буруудхажа байгаа һэн. Хүрьһэн хамгаалал болон [[шэм шудалалай менеджмент]] 1950-яад онһоо эхилэн шухала һэдэб боложо ерэһэн. Гэһэн хэдышье олон орондо уһанай һубаг, намаг зэргэнь [[азот]], [[фосфор]] мэтын шэм тэжээллгэ бодоһоор бохирдохо боложо. Хүдөө ажахын асуудалнуудта хандаха хэрэглэгшэдэй анхаарал үдэн нэмэгдэһэнээр органик хүнэһэн гэхэ мэтын уряатай хүдэлөөнүүд түрэн гараха болобо. == Түүхэ == [[Файл:ClaySumerianSickle.jpg|thumb|right|Шабар шатаажа хэһэн [[Шумер]]эй [[гар хадуур]], {{МЭҮ}} 3000 он]] === Эртэ үеын гаралга === Газар зүйн хубида аласлагдамал хүн арад бэе бэеһээ хамааралгүйгөөр хүдөө ажахые хүгжүүлжэ эхилһэн. Эхинэй зохёон байгуулгатай хүдөө ажахы эрхэлжэ байһан мүр баруун урда Азида гү, али [[Месопатами]]ин [[үрэжэлтэй хэлтэгы һара]]да <small>({{lang-ru|Плодородный полумесяц}})</small> олдодог. {{МЭҮ}} 9500 жэлэй урда фермернүүд тодорхой шэнжэ шанар бүхы хүнэһэнэй ногоониие һунгажа абан тарижа эхилэнхэй. Гэхыдээ энэһээ эртэ зэрлиг арбайе хэрэглэжэ байһан мүр байдагшье анханай найман үндэһэн хүдөө ажахын ургамалые хүн зон тарижа эхилхэһээ тиимэ үмэнэ бэшэ юм. Анханайхинь [[Эмер буудай|Эмер]] болон [[Ганса эбэртэ буудай]], дараагаарынь [[арбай]], [[горох]], [[сэбэг зарма]], [[эһэһэн буурсаг]], [[нут]], [[флакс]] зэргэ ургамалнуудые тарижа эхилһэн байна. {{МЭҮ}} 7000 он гэхэдэ [[Египет]]дэ багтаса хүреэ багатай хүдөө ажахы эрхэлжэ эхилһэн байна. {{МЭҮ}} 9000 оной урда Энэдхэгэй бага түби дээрэ [[арбай]], [[улаан буудай]] таряалжа байһан археологиин олдобори [[Балучистан]]ай [[Мергарх]]дахи археологиин малталтаһаа олдонхой. {{МЭҮ}} 6000 он гэхэдэ дунда оборой фермын ажахынь [[Нил мүрэн]]эй һаба газар үргэн тараһан байна. Ойролсоогоор энэ үедэ хүдөө ажахынь [[Алас Дурна]]да баһа харилсан хамааралгүйгөөр хүгжэжэ байһан ба тэндэ улаан буудайһаа үлүү [[сагаан будаа]]е голлон таряалжа байба. [[Хитад]], [[Индонези]]ин фермернүүд [[горох]], [[шара буурсаг]], [[азуки]], [[таро]] зэргэ ургамалые тарималжуулжа байба. Эдэ [[нүүрһэнуһан]]ай шэнэ эхэ гаралгын энэ бүһэ нютагдахи тэнгэсэй эрье, нуур сөөрэм, гол мүрэнэй дагууха [[загаһа барилга]]тай хамтадхаһанаар шаарадлгатай амин дэм, [[уураг]]ые ехэ хэмжээгээр абаха болоһон. Бүхэлдээ энэ шэнэ түрэлэй хүдөө ажахы болон загаһа барилгань хүн зоной үсэлтые огсом нэмэгдүүлхэ хүсэн зүйл болоһон ба мүнөөдэршье үргэлжэлһээр байна. [[Файл:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|мини|слева|300px|[[Эртын Египет]]. {{МЭҮ}} 1200 он]] {{МЭҮ}} 5000 жэлэй үедэ [[Шумер]]нууд хүдөө ажахын үндэһэн гол техникэнүүд болохо гарые үргэн багтасатайгаар, эршэмтэйгээр болбосоруулха, нэгэ түрэлэй ургамал таряалха, зохёон байгуулгатай [[уһажуулга]], мэргэшэһэн ажаллаха хүсэниие ашаглаха зэргэнүүдые илангаяа [[Персиин булан]]һаа [[Тигр мүрэн|Тигр]] ба [[Евфрат мүрэн|Евфратай]] ай һаба хүрэтэрхи одоогой [[Шатт-эль-Араб]]ай уһан замай утаашань хүгжүүлжэ ерэһэн байна. [[Зэрлиг үхэр]] болон [[аргали]]ие [[үхэр]], [[хонин]] болгон гаршуулжа тэдые үргэнөөр хүнэһэн, үмдэгэлэй хэрэгсээндээ болон тээбэрилэлтэдэ ашаглажа байгаа һэн. [[Кукуруза]], [[шуулж]], хулһалиг харбуулай үндэһэн зэргэ ургамалнуудые анха Америкэдэ {{МЭҮ}} 5200 жэлэй урдаһаа гаршуулжа эхилһэн<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/ |accessdate=2015-04-13 |archivedate=2015-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151201180130/http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/ }}</ref>. [[Түмэс]], [[томат]], [[перец]], [[дыни]], бусад түрэлэй [[буурсаг]], [[канна]], [[тамхи]] болон бусад ургамалнуудые Шэнэ Юртэмсэдэ таряалдаг байһан болоод [[Урда Америкэ|Урда Америкын]] [[Анда|Андын нюрганда]] добын ташаланиие шаталуулха маягаар таряалдаг байжа. [[Эртын Рома|Ромашууд]] болон [[Эртын Грек|грекүүд]] һүүлдэнь шумернуудай бай болгоһон техникэнүүдые арай һайжаруулаад ашаглажа эхилэнхэй. === Дунда зуунай үеын хүдөө ажахы === [[Файл:Crescenzi calendar.jpg|мини|справа|250px|Петруса Кресценциин гар бэшэмэлһээ [[литэ|хүдөө ажахын литэ]]]] [[Дунда зуун]]ай үедэ [[Хойто Африка|Хойто Африкын]] болон [[Ойрохи Дурна|Ойрохи Дурнын]] [[лалын шажан]]ай фермернүүд [[гидролик]] болон [[гидростатик]] заршам дээрэ үндэһэлэн уһажуулгын системэ, далан зэргые ашаглан уһанай нөөсые бии болгохо, уһа дамжуулха хүрдэн машина зэргэ хүдөө ажахын технологинуудые бии болгоһон байна. [[Лалын шажан|лалашууд]] мүн газар таряалангай гарай абалга бэшэжэ энэнь [[шэхэрэй хуһан]], сагаан будаа, жүржын түрэлэй жэмэс, гүйлһэн, хүбэн зэргэ ургамалые гаршуулан ургуулха һууринь боложо үгэнхэй. Лалашууд анха [[Испани]]да [[нимбэг]], [[жүржэ]], хүбэн, бүйлһэн, [[гадил]] зэргэ жэмэс ногоониие асарһан байна. === Һэргэн мандалтын үеһөө мүнөө болотор === [[Файл:Agriculture (Plowing) CNE-v1-p58-H.jpg|left|thumb|[[Трактор]]оор [[саргаһан]]ай талмайе хагалжа байна]] [[Файл:Clark's Sector Model.png|thumb|right|Хүдөө ажахыда шэглэһэн ажаллаха хүсэнэй хэмжээ багадхаха хандалгатай]] [[Файл:2005gdpAgricultural.PNG|thumb|right|2005 оной хүдөө ажахын үйлэдбэрилэл]] [[Дунда зуун]]ай үедэ [[һэлгэсэ|һэлгэсые]] анха бодон оложо, хитадуудай зохёон бүтээһэн [[анзаhан]]иие абажа хэрэглэһэнээр хүдөө ажахын үйлэдбэрилэл үлэмжэ нэмэгдэһэн. 1492 онһоо хойшо мал амитан, шэнэ сортын үрэ таряа, ногоониие түби дамжуулан һолилсожо үсхэн үрэжүүлхэ болоһон. Тухайн үедэ шэнэ түбиһөө хуушан руу орожо ерэһэн хүдөө ажахын гол бүтээгдэхүүнүүд гэбэл [[томат]], [[кукуруза]], [[түмэс]], [[какао]], [[тамхи]], харин хуушан түбиһөө шэнэ түби рүү [[перец]], [[кофе]], [[шэхэрэй хуһан]] зэргэ байһан. Хуушан түбиһөө шэнэ түби рүү абаашаһан чухал амитад гэбэл [[адуу]], [[нохой]] зэргэ болоно (нохой хэды [[Христофор Колумб|Колумбһаа]] урдахи Америкэдэ байһаншье гэһэн хүдөө ажахыда ашаглахада тохирхогүй үүлдэр угсаанайхи байба). Адууниие хүнэһэнэй хэрэгсээндэ үргэн хэрэглэдэггүй байһаншье адуу, [[элжэгэн]], [[пони]] болон нохой зэргэ амитадынь дэлхэйн хойто хахадта фермын ажахыда ехээр хэрэглэгдэхэ болоһон. 1800-аад оной эхинэй үедэ хүдөө ажахын практикада һайжаруулһан сорт, үрые һунган хэрэглэхэ болоһоноор дунда зуунай үеын ургасаһаа хэд дахин үлүүе хурааха болобо. 19-р зуунай һүүл, 20-р зуунда механизацилга хүгжэжэ тэрэниие хүдөө ажахын практикада ашаглаһанаар фермын ажахы хурдасатай, үргэн багасатай үйлэдбэрилэл болон хубирба. Энэ дабуу талань мүнөөнэй [[АНУ]], [[Аргентинэ]], [[Израиль]], [[Германи]] болон бусад үсөөн хэдэн орондо газарай хизгаарлагдамал нөөсэ бололсоое ашаглан үндэр үрэ ашагтай фермын ажахые бии болгоһон. [[Олон уласай валютын сан]]гай тоосоолһоноор 2005 ондо [[Хитад Улас|Хитадай]] хүдөө ажахын бүтээмжэ дэлхэйдэ эгээн томодо тоосогдожо байһан ба [[Европын Холбоо]], [[Энэдхэг]], [[АНУ]] удаалһан байна. == Хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн == === 2004 оной дэлхэйн хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл === Тодорхой зүйлэй үрэ таряа, ногоониинь дэлхэйн тодорхой бүһэ нютагуудта таряалагдадаг. Дэлхэйн [[Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулга|Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулгын]] үнэлгые сая тонноор дооро элирхылбэ. {| class="wikitable" align=left ! colspan=2|Гол нэрын хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн, бүтээгдэхүүнэй түрэлөөрынь <br />(сая тоннооор) 2004 он |- | [[Үрэ таряа]] || align="right" | 2,263 |- | [[Ногоо]] болон [[дыни]] || align="right" | 866 |- | [[Үндэһэн үрэтэ ургамал]] болон [[булсуута ногоо]] || align="right" | 715 |- | [[Һүн]] || align="right" | 619 |- | [[Жэмэс]] || align="right" | 503 |- | [[Мяхан]] || align="right" | 259 |- | [[Тоһоной ургамал]] || align="right" | 133 |- | [[Загаһан]] (2001 оной байдалаар) || align="right" | 130 |- | [[Үндэгэ]] || align="right" | 63 |- | [[Буурсагта ургамал]] || align="right" | 60 |- | [[Акрил]] || align="right" | 30 |- |colspan=2|''Эхэ һурвалжа: <br />[[Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулга]] (ХХАБ)''<ref name="FAO">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/ |title=FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS (FAOSTAT) |accessdate= 2007-10-11 |format= |work= }}</ref> |} {| class="wikitable" align=right ! colspan=2|Гол нэрын хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнүүд, бүтээгдэхүүн бүреэр <br />(сая тонноор) 2004 он |- | [[Шэхэрэй хуһан]] || align="right" | 1,324 |- | [[Кукуруза]] || align="right" | 721 |- | [[Улаан буудай]] || align="right" | 627 |- | [[Сагаан будаа]] || align="right" | 605 |- | [[Түмһэн]] || align="right" | 328 |- | [[Шэхэрэй свекла]] || align="right" | 249 |- | [[Шара буурсаг]] || align="right" | 204 |- | [[Дала модоной тоһон]] жэмэс || align="right" | 162 |- | [[Арбай]] || align="right" | 154 |- | [[Томат]] || align="right" | 120 |- |colspan=2|''Эхэ һорболжо: <br />[[Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулга]] (ХХАБ)''<ref name="FAO" /> |} {{clear}} === Таримал ургамалай шэнэшлэл === [[Файл:Ueberladewagen_(jha).jpg|thumb|[[Трактор]] болон ашаанай угсарга]] [[Файл:Cropscientist.jpg|right|thumb|Хүдөө ажахын мэргэжэлтэн кукурузын үсэлтые тэмдэглэн абажа байна]] [[Файл:Bird netting.jpg|thumb|[[Уһан үзэм]]ые шубуунһаа хамгаалха һараалжа]] Зэрлиг ургамалые гаршуулан таряалха болоһон шалтагааниинь мэдээжэ баян ехэ ургаса абаха, үбшэн болоод хорото хорхой шумуулда эсэргүү тогууритай, ган хуурай нүхэсэлдэ мүн тогууритай, тэжээллиг шанар болоод амта шанар һайтай ургамалые гаргажа абаха болон өөр олон шалтагаан байдаг. Олон зуунай туршада ябагдаһан селекци, һунган һайжаруулха үйлэ ябасань таряа, ногооной ургамалай шэнжэ шанарта ехэхэн хубилалтые асаранхай. Шэнэ [[сорт]]ын ургамал гаргажа абадаг хүн зон мүнөөдэр [[хүлэмжэ]] болон өөр бусад технологинуудые ашаглан нэгэ жэлэй дотор ургамалай гурбанһаа дээшэхи үе удамые гарган ажаллажа байнь дээрэхи һайжаруулха, сортировалха ябасые улам хурдалуулжа байна. 1920 болон 30-аад ондо [[Шэнэ Зеланд]]та шэнэ сорт гаргажа абаһанаар бэлшээриин шанар эрэс һайжарһан. 1950-аад оной үедэ мутагениие ашаглан мүнөөнэй бидэнэй хэрэглэжэ бай (аралжаанай зорилгоор) үрэ таряануудай сорт бии болоһон юм. Тухайлбал, улаан буудай, кукуруза, арбай зэргэ үрэ таряаниие дурдажа болоно<ref>{{cite journal | last = Stadler| first = L. J. | authorlink = Lewis Stadler | coauthors = G. F. Sprague | title = Genetic Effects of Ultra-Violet Radiation in Maize. I. Unfiltered Radiation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 22 | issue = 10 | pages = 572-578 | publisher = US Department of Agriculture and Missouri Agricultural Experiment Station | date = 1936-10-15 | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/22/10/579.pdf | doi = | id = | accessdate = 2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite book | last = Berg | first = Paul | coauthors =Maxine Singer | title = George Beadle: An Uncommon Farmer. The Emergence of Genetics in the 20th Century | url = https://archive.org/details/georgebeadleunco0000berg | publisher = Cold Springs Harbor Laboratory Press | date = 2003-08-15 | id = ISBN 0-87969-688-5 }}</ref>. 1900 оной оршомдо АНУ-да нэгэ [[гектар]] газарһаа абаха [[кукуруза|кукурузын]] хэмжээ 2.5 тонно байһан бол 2001 оной байдалаар 9.4 тонные 1 гектарһаа абаһан байна. Энэтэй адляар 1900 оной үеын [[улаан буудай]]н дэлхэйн дундажа хэмжээ 1 гектарта 1 тонноһоо ехэгүй байһан бол 1990 ондо 2.5 тонноһоо үлүү болоһон байна. Урда Америкын улаан буудайн дундажа хэмжээ 1 гектарта 2 тонно оршом, [[Африка]]да 1 тонноһоо бага, харин [[Египет]] болон Арабта уһажуулгын системэ ашаглан 3.5-һаа 4 тонно хүрэтэр улаан буудайе хураан абажа байна. [[Франци]] мэтын оронуудта бол 1 гектарһаа 8-һаа дээшэ тонно улаан буудай хураан абадаг. Ургасын гарасань олон янзын хэмжээтэй байгаань саг уларил, тухайн ургамалай сорт, эршэмжэһэн фермын техникэ технологиие ашаглажа бай зэргэһээ хамааран янза бүри байдаг.<ref>{{cite journal | last = Ruttan | first = Vernon W. | title = Biotechnology and Agriculture: A Skeptical Perspective | journal = AgBioForum | volume = 2 | issue = 1 | pages = 54-60 | publisher = | date = Winter 1999 | url = http://www.mindfully.org/GE/Skeptical-Perspective-VW-Ruttan.htm | accessdate = 2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite journal | last = Cassman | first = K. | authorlink = | coauthors = | title = Ecological intensification of cereal production systems: The Challenge of increasing crop yield potential and precision agriculture | journal = Proceedings of a National Academy of Sciences Colloquium, Irvine, California | volume = | issue = | pages = | publisher = University of Nebraska | date = 1998-12-05 | url = http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html | doi = | id = | accessdate = 2007-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024001804/http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html |date=2007-10-24 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html |accessdate=2015-04-13 |archivedate=2007-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024001804/http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html }}</ref><ref>Conversion note: 1 bushel of wheat = 60 pounds (lb) ≈ 27.215 kg. 1 bushel of corn = 56 pounds ≈ 25.401 kg</ref> Хүдөө ажахынь [[ажаүйлэдбэри]]жэһэн оронуудта, үйлэдбэрилэгшын һонирхолые хангаха эдэнһээ таряа ногооной ургасые һайжаруулһанаар (ургаса баян болоһоноор) тухай таряа ногооной тэжээллиг шанар болон бусад ашагтай шанарнуудынь харин эсэргээр багадхажа ерэһэн. 60-аад оной эхин үедэ механикэ томат хураагша машина гараһанаар хүдөө ажахын эрдэмтэд арай хатуу, тэжээллиг багатай томатай сортые гаргажа эхилһэн (Фридланд ба Бартон 1975). Эндэ һүүлшын 50 жэлдэ маша олон хүнэһэнэй ногооной тэжээллиг багадхаһаниие шудалгаагаар гаргаһан байна. Жэшээлбэл АНУ-да тарижа бай хүнэһэнэй ногоондо агуулагдаха B2 витаминай агууламжа дундажаар 38%-аар, С витаминай агууламжа 15%-аар багадхаһан байна (Дэвис, Риордан 2004). Һүүлшын хэдэн жэлдэ дэлхэйн зарим оронуудта [[генэй инженери]]ие шэнэ сорт гаргажа абаха тала дээрэ эршэмтэй ашаглажа байна. [[Хорото ургамал]]ай эсэргүү тогуури һайтай [[ген]] бүхы сортуудые гаргажа абаха тала дээрэ анхааржа байна. Зарим хүнүүд ниитэлиг бэшэ амитад, ургамалые мүн үсхэн үрэжүүлдэг. Хүдөө ажахытай холбоотой өөр нэгэн ажахы бол [[загаһан]], [[сам хорхой]] болон [[замаг]] үрэжүүлхэ үйлэ ажаллалга [[загаһанай ажахы]] гэдэг (аквакультура). Уламжалалта зүгын [[бал]] гаргажа абадаг байһан [[зүгын ажахы]]е һүүлшын үед таримал ургамалай үрэжэлдэ ехээр ашаглаха болобо. == Мал ажахы == Мал ажахын дадал дэлхэй даяар өөр өөр мал амитан үсхэн үрэжүүлдэг ушарһаа янза бүри байдаг. Малые юрэнхыдөө хашаа, амбаар, хороондо байлгадаг болон хүнүүдэй бэлэдхэһэн тэжээлээр хоолложо, тэдэниие зорюудаар селекционировалдаг бол зарим газар малые сүлөөтэй байлгажа бэлшээриин байдалаар тэжээдэг, уламаар сүлөөтэй эбсэлдүүлдэг. Хүдөө ажахыда ашаглагдажа бай ниитэ газарай ойролсоогоор 68%-иие малай байнгын бэлшээри байдалаар ашаглажа байна.<ref>FAO Database, 2003</ref> == Байгаали оршоной асуудал == [[Файл:Erosion.jpg|thumb|250px|[[Вашингтон можын ехэ һургуули]]ин ойролсоохо улаан буудайн талмайдахи [[хүрьһэнэй элэгдэл]]. АНУ (c.2005)]] Хүдөө ажахынь гол түлэб байгаалиин тогтууритай байдалые алдагдуулжа, үйлэдбэрилэн гаргажа бай дайбар бүтээгдэхүүнүүд байгаали оршондо халгаатай байдаг ушарһаа байгаали оршоной асуудалнуудые бии болгодог. Зарим һүргэ (негатив) нүлөөлэлые дуридбал: * [[Азот]] болон [[фосфор]]ой үлүүдэл гол мүрэн, нуур сөөрэмдэ орожо байна * [[Гербицид]], [[фунгицид]], [[инсектицид]], бусад түрэлэй [[биоцид]] бодосой хоротой нүлөөлэл * Түрэл бүриин байгаалиин [[экосистемэ|экосистемые]] [[атар газар|атаршаһан газар]] болгожо байна * Үргэн багтаса бүхы [[биомасса|биомассые]] үсөөн хэдэн зүйлэй ургамалаар (амитан) һолижо байна * [[Хүрьһэнэй элэгдэл]] * Хүрьһэнэй үржэл шэмын алдагдал * Амитанай хаядаһанһаа гараха [[аммиак]] болон бусад хатуу тооһонсорнууд [[агаарай бохирдол]]до нүлөөлхэ һүргэ нүлөө * Хорото ургамал, амитан * Хүдөө ажахын хаягдалһаа илгарха үнэр, хии * Хүрьһэн хужиршалга Хүдөө ажахын үйлэ ажаллалгаһаа боложо [[ой|ой модон]] багадхажа, оршон һуугшад шэнэ газарые фермын ажахын хэрэгсээтэ газар болгон хубиргажа байгаань олон ороной [[биологиин түрэл зүйл]]дэ (био олон янза байлга) мэдэгдэхысэ таагүй нүлөө үзүүлжэ байна гэжэ тухайн оронуудай [[биологиин түрэл зүйлые хамгаалха үйлэ ажаллалгын хүтэлбэри]]дэ дурдагдаһан байна. Зарим шүүмжэлэгшэд хүдөө ажахынь мүнөөнэй [[дэлхэйн дулаарал|дэлхэйн саг агаарай хубилалтада]] нүлөөлжэ байна гэжэ үзөө һэн. [[НҮБ]]-эй тайланда дурдаһанаар манай дэлхэйн хүреэлэн байдаг оршондо орон нютагай нюрууһаа эхилээд дэлхэйн нюрууда эгэн һүргээр нүлөөлжэ бай хоёрһоо гурбан хүсэн зүйлэй нэгэниинь мал ажахын (голдуу үхэр, тахяа болон гахайн ажахы) сектор гэһэн. Мал ажахын үйлэдбэрилэл хүдөө ажахыда ашаглагдажа бай ниитэ газарай 70%-иие эзэлдэг, харин манай гарагай хуурай газарай 30%-иие эзэлдэг байна.<ref>[http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf Food and Agricultural Organization of the U.N.] retrieved 27 jun 2007</ref> Энэ ажахынь [[хүлэмжын хии]] булангиртуулжа бай эгээн томо эхэ һурвалжануудай нэгэ юм байна. СО2 эквивалентээр хэмжэхэдэ дэлхэйн ниитэ булангиртуулжа бай хүлэмжын хиин 18%-иие бүридүүлжэ байна. Бусад эхэ һурвалжануудһаа дурдабал зам тээбэри ниитэ хүлэмжын хиин юрэдөө 13,5%-иие булангиртуулдаг. Мал ажахын секторынь мүн хүнэй үйлэтэй холбогдон булангиртуулжа бай азотын оксидын 65%-иие дангаараа, хүнэй оролсоотой булангиртажа бай метанай 37%-иие агаар мандалда булангиртуулжа байна. 64%-иин [[аммиак]]ые булангиртуулжа байдаг ябадалынь хүшэллиг бороо орохо болон экосистемын хүшэллигжэлгые нэмэгдүүлжэ байдаг.<ref>{{Cite web |title=Livestock’s long shadow: Environmental issues and options |url=http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm |accessdate=2015-04-13 |archivedate=2014-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140806144540/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm }}</ref> == Хүдөө ажахын болон мал амитанай биологиин түрэл зүйлэй тараалга дахи генетик нөөсын хомсодол == Хүдөө ажахын болон мал амитаны биологиин түрэл зүйлэй тараалга дахи генетикын элэгдэл гэдэгынь генетикын түрэл зүйл үгы болохые хэлэнэ. Эндэ тодорхой хуби ген үгы болохо, тодорхой генүүдэй зохилдуулга үгы болохые гү, али тухайлбал оршондоо дадажа зохисожо бии болоһон гаршуулһан амитадай үүлдэрнүүд, тухайн байгаалидаа дадажа зохисожо бай болоһон ургамалнуудые нэрлэжэ болоно. Генетикын элэгдэл гэдэг нэрэ томьёонь ябасуу хүреэндэ ашаглагдаха болоод эндэ жэшээлбэл генүүдиэй гү, али [[аллель]]нуудай алдагдал, эс бүгһөө арай үргэн хүреэндэ түрэл гү, али бүри зүйлэй алдагдалые ойлгожо болоно. Ургамалай генетикын элэгдэлэй арад бай томо нүлөөлхэ хүсэн зүйлнүүдынь түрэл зүйлые хубилалха, газарай сэбэрлэлгэ, зүйлнүүдэй хэт ехэ таряалалга, ургамалай тоо хэмжээнэй дарамта, хүреэлэн бай оршоной тогтуурита байдал алдагдаха, хэт ехэ бэлшээриин талмайе бии болгохо бодолго болон хүдөө ажахын системэнүүдэй хубилалта зэргэ байдаг. Гэхыдээ эгээн голлохо хүсэн зүйл тухайн оршоной амитан, ургамалнуудые үндэр шэмэтэ гү, али ашагтай түрэл, зүйлнүүдээр һолижо байдаг ябадал юм. Амитан, ургамалай түрэл зүйлэй тоонь маша ехээр байнга багадхажа бай ябадалынь аралжаанай шэнжэтэй түрэл зүйлнүүд уламжалалта хүдөө ажахын системэдэ орожо ерэжэ байтай холбоотой юм (эндэнь [[Генетикын хубиргаһан организм|ГХО]] ороно). Олон шудалшад агро-экосистемын менеджменттэй холбоотой гол бэрхэшээл оршон үеын хүдөө ажахын хүгжэлэй үрэ дүндэ бии боложо бай генетикын болон экологиин түгээмэл байдал руу шэлжэхэ хандалга юм гэжэ үзэжэ байна. === Үндэр ашаг шэмэтэ мал амитан, ургамал гаргажа абаха уламжалалта селекци, генетик инженери === Хүдөө ажахы болон [[мал ажахы]]н һалбарида [[ногоон хубисхал]] [[үндэр ашаг шэмэтэ мал|үндэр ашаг шэмэтэ түрэлнүүдые]] бии болгохо замаар малай ашаг шэмые хэд дахин ехэдхэхэ уламжалалта [[гибрид]]изировалха аргые түгээмэл болгоһон. Хүгжэһэн оронуудта гол түлэб амитан болон ургамалай олон үүлдэрые ехээр гибридизировалха эхилһэн болон бусад хүгжэжэ бай оронуудта тухайн бүһэ нютагай байгаали саг уларил, үбшэн эмгэгтэ тогтууритай түрэл зүйлнүүдтэй гибридизировалха замаар үндэр ашаг шэмэтэ түрэл зүйлнүүдые гарган абажа байна. == Ухаан бодолго == Хүдөө ажахын ухаан бодолгонь хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлэй зорилго болон арга технологи дээрэ анхаардаг. Бодолгын нюрууда дараахи хүдөө ажахын ниитэлиг зорилгые хэрэгжүүлдэг: * Хүнэһэнэй эрүүл ахы: хүнэһэнэй ниилүүлэлтэ хүнэй бэедэ хоро хохирол ушаруулхаһаа һэргылхэ. * Хүнэһэнэй аюулгүй байдал: хүнэһэнэй ниилүүлэлтэ хүн зоной шаардалга хангаха.<ref>[http://www.csmonitor.com/2007/0724/p01s01-wogi.html Rising food prices curb aid to global poor]</ref><ref>[http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml Record rise in wheat price prompts UN official to warn that surge in food prices may trigger social unrest in developing countries]</ref> * Хүнэһэнэй шанар: Хүнэһэнэй ниилүүлэлтын шанарые танюулжа тэрэниие тогтоборитой үргэлжэлүүлхэ. * [[Ядуурал]]ые бууруулха * Байгаали оршоной хамгаалал * Байгаали оршоной нүлөөлэл * Эдэй засагай тогтоборитой байдал == Хүдөө ажахыдахи аюулгүй байдал болон эрүүл мэндын асуудалнууд == [[Файл:Crops Kansas AST 20010624.jpg|thumb|300px|2001 оной 7-р һарын һүүлээр абаһан [[Канзас]] можо уласай Хаскел тойрогдохи эрьелдэгшэ уһалгын системэ бүхы газар таряалангай дугариг хэлбэриин талмайнуудай хэмэл дахуулай зураг. Эрүүл ургажа бай таряан талмай ногоон харагдажа байна. [[Кукуруза]] набшан ногоон үнгэтэй харагдажа бай бол харин соргум (Sorghum) кукурузые бодобол удаан ургадаг, жаахан ушарһаа арай сайбар харагдажа байна. Улаан буудай 7-р һарада болбосордог ушарһаа алтан шаргал үнгэтэй байна. Хүрэн талмайнуудынь ургасыень хурааһан гү, али жэлэй турша таряалаагүй хэһэг.]] === АНУ === Хүдөө ажахынь эгээн аюултай [[ажаүйлэдбэри]]нүүдэй жагсаалтада багтадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture/|title=NIOSH- Agriculture|accessdate=2007-10-10|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> Фермернүүдынь аминда хүрэхэ болон үлэ хүрэхэ гэмтэл абаха, ажалай гаралтай [[уушхан]]ай үбшэлэлтэ, шэмээ шааяанһаа үүдэлтэй [[дүлии]]рэл, арһанай үбшэн, ута хугасаада наранда ажаллаһанһаа болон химиин бодостой ажаллаһанһаа бии болохо тодорхой түрэлэй хорото хабдарнуудта нэрбэгдэхэ үндэр эрэсдэлтэй байдаг. Фермын ажахынь гэр бүлээрээ (ехэбшэлэн гэр бүлээрээ ажалладаг болон фермэ дээрээ амидардаг) гэмтэл бэртэл абаха, үбшэн туһаха, үхэхэ эрэсдэлтэй үсөөхэн ажаүйлэдбэринүүдэй нэгэ юм. * [[АНУ]]-да жэл бүри дундажаар 516 ажалшан фермын ажалһаа болон наһа барадаг байна (1992—2005). Эдэ наһа баралтануудай 101 нь трактортой болгоомжогүй харисаһанһаа ушартай юм байна. * Үдэр бүри ойролсоогоор 243 хүдөө ажахын ажалшан ажалай үеын гэмтэл бэртэлдэ нэрбэгдэжэ байна. Энэ дундань 5 % байнгын хүгжэлэй бэрхэшээлтэй боложо байна.<ref name=NIOSH_AgInj>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/aginjury//|title=NIOSH- Agriculture Injury|accessdate=2007-10-10|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> === Залуу ажалшад === Хүдөө ажахынь залуу ажалшадай хубида эгээн аюултай үйлэдбэрилэл юм. АНУ-да 1992 онһоо 2000 оной хоорондо залуу ажалшадай абаһан ниитэ бэртэл гэмтэлэй 42 % хүдөө ажахын һалбарида ноогдожо байна. Бусад ажаүйлэдбэринүүдтэй адлигүйгөөр эдэ залуу хохирогшодой тала хубинь 15 наһанһаа доошо наһанайхи байдаг.<ref>NIOSH [2003]. Unpublished analyses of the 1992—2000 Census of Fatal Occupational Injuries Special Research Files provided to NIOSH by the Bureau of Labor Statistics (includes more detailed data than the research file, but excludes data from New York City). Morgantown, WV: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control and Prevention, National Institute for Occupational Safety and Health, Division of Safety Research, Surveillance and Field Investigations Branch, Special Studies Section. Unpublished database.</ref> Хүдөө ажахыдахь 15-һаа 17 наһанай залуу ажалшадай амида халгаатай гэмтэл бэртэл абаха эрэсдэлынь бусад ажалай талбаридахи залуу ажалшадай иимэ түрэлэй бэртэл абаха эрэсдэлһээ 4 дахин ехэ байдаг байна.<ref>BLS [2000]. Report on the youth labor force. Washington, DC: U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics, pp. 58-67.</ref> Хүдөө ажахыда залуу ажалшадынь машинатай харисаха, хизгаарлагдамал орон зай, сахилгаан шата, мал амитантай харисаһанһаа бии болохо гэмтэл бэртэлдэ үртэдэг. * 2004 оной байдалаар ниитэ 1.26 сая 20-һоо доошо наһанай үхибүүд болон наһанда хүрэгшэ фермэ дээрэ амидаржа байна. Энэнэй ойролсоогоор 699,000 фермэ дээрэ ажаллажа байна. 2004 ондо фермэ дээрэ ажаллажа бай залуушуудһаа гадна 337000 үхибүүд болон наһанда хүрэгшэ АНУ-дахи фермэнүүд дээрэ гаднаһаа нэмэжэ ажаллажа байна. * Дундажаар 1990-һээ 1996 оной хоорондо 103 үхибүүд фермэ дээрэ ами наһаяа алдаһан байна. Ойролсоогоор 40 шахуу хубинь ажалай бии бололготой байна. * 2004 ондо барагсаагаар 27,600 үхибүүд болон наһанда хүрэгшэ фермэ дээрэ гэмтэл бэртэл абаһанай 8,100 фермын ажалһаа бии бололготой байна.<ref name=NIOSH_AgInj/> [[Файл:Coffee Plantation.jpg|thumb|600px|center|[[Бразил]] улас — [[Минас-Жерайс]] можо — Сро Хоро до Манхуасу хотодохи [[кофе]]гай таряалан.]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{книга|часть=[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/259/СЕЛЬСКОЕ_ХОЗЯЙСТВО Сельское хозяйство]|автор=Горкин А. П. (Гл. Ред.)|заглавие=География: Современная иллюстрированная энциклопедия|место=М.|издательство=Росмэн|год=2006|страниц=624|isbn=5353024435}} * Artz, F. B, (1980), ‘The Mind of the Middle Ages’; Third edition revised; The University of Chicago Press, * Bolens, L. (1997), `Agriculture’ in Encyclopedia of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures, Editor: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, pp 20–2 * Collinson, M. (editor): ''A History of Farming Systems Research''. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9 * Crosby, Alfred W.: ''The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492''. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1 * Davis, Donald R., and Hugh D. Riordan (2004) Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, Vol. 23, No. 6, 669—682. * Friedland, William H. and Amy Barton (1975) Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research. Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15. * Saltini A.''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-X * Watson, A.M (1974), ‘The Arab agricultural revolution and its diffusion’, in The Journal of Economic History, 34, * Watson, A.M (1983), ‘ Agricultural Innovation in the Early Islamic World’, Cambridge University Press * Wells, Spencer: ''The Journey of Man : A Genetic Odyssey''. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X * Wickens, G.M.(1976), ‘What the West borrowed from the Middle east’, in Introduction to Islamic Civilization, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge == Холбооһон == * [http://www.ukagriculture.com/ UKAgriculture.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111084257/http://www.ukagriculture.com/ |date=2007-11-11 }} — Advance the education of the public in all aspects of agriculture, the countryside and the rural economy {{ref-en}} * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture National Institute for Occupational Safety and Health — Agriculture Page] {{ref-en}} * [http://odi.org.uk/agriculture Research on the role of Agriculture in Poverty Reduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030002226/http://www.odi.org.uk/agriculture/ |date=2007-10-30 }} from the Overseas Development Institute {{ref-en}} * [http://www.gks.ru/news/perepis2006/totals-osn.htm Окончательные итоги всероссийской сельскохозяйственной переписи России 2006 года] {{ref-ru}} * [http://agroatlas.spb.ru/ru/ Агроэкологический атлас России и сопредельных государств: сельскохозяйственные растения, их вредители, болезни и сорняки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410135339/http://www.agroatlas.spb.ru/ru/ |date=2010-04-10 }} {{ref-ru}} * [http://agro-bursa.ru/prices/ Мониторинг цен сельхозкультур и продуктов их переработки] {{ref-ru}} {{1000 үгүүлэл}} {{Featured article}} [[Категори:Хүдөө ажахы| ]] [[Категори:Эдэй засаг]] 0jfgq0l16rvrz3zbanc4kfs3cibc0s2 0 8725 74811 72951 2026-08-04T17:16:38Z InternetArchiveBot 12366 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74811 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Заан | image =African Bush Elephant.jpg | image_width =200px | image_caption =Африкын заан | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | subphylum = [[Һээр нюргатан]] | superclass = [[Дүрбэн хүлтэн]] | classis = [[Хүхэтэн]] | ordo = [[Хошуутан]] | familia = '''Elephantidae''' | genus = ''Elephas'', ''Loxodonta'' | familia_authority = [[Джон Эдвард Грей|Грей]], 1821 }} {{Хадамал |монгол_бэшэг =[[Файл:Jagan.PNG]] |кирилл_буряад =заан |кирилл_монгол =заан |кирилл_хальмаг =зан }} '''Заан''' гээшэ одоогоор хуурай газар дээрэхи эгээн томо [[хүхэтэн|һүн тэжээлтэн]] [[амитан]] юм. Манай гараг дээрэ 400 үлүү түрэл зүйлэй заан нютаглажа байһанһаа [[Энэдхэгэй заан|Энэдхэгэйхи]] болон [[Африкын заан|Африкынхи]] гэһэн юрэнхы 2 түрэл үлөө һэн. [[Африкын заан]] бэеэр томо ба томо [[шэхэн|шэхэтэй]] байна. Мүн эмэ Африкын заан һоёотой байхада Энэдхэгэй эмэ заанда һоёогүй. Заанай тоо толгой багадхаһаар байдаг ба 2007 оной шудалгаар Африкын түби газарта 470,000-690,000 оршом байна. == Анатоми == Эгээн томо заан 1956 ондо [[Ангола]] уласта бүридхэгдэһэн байдаг. Мүрын үндэрынь 4,2 метр ба шэгнүүрынь 12 тонно байгаа һэн. Эмэ заан 22 һарын турша үрэ түлөө тээдэг ба энэнь хуурай газарай амитадһаа эгээн удаанда тоосогдоно. Дүнгэжэ түрэһэн заанай тугал дундажаар 120 кг байна. Заан 50-70 наһалха ба эгээн үндэр наһалһаниинь 82 хүрэһэн тэмдэглэл бии. Зааниинь ута хамар (хошуу), томо шэхээрээ онсолиг ба богони хүзүүтэй. Зогсожо байхадаа амаа газар хүргэжэ шадахагүй тула үбдэгөө нугалан тонгойхо гү, али балсанлиг ута хамараа ашаглан хоол тэжээл, уһа гэхэ мэтые амандаа абажа хэдэг. Мүн хамраараа уһа һороод бэе рүүгээ сэсэрэн уһалжа сарсуулна. Заанай хамарай үзүүр маша уян зөөлэн эблиг ба һамар зэргын жаахан зүйлыешье шадабарилгаар шэмхэн абажа шадана. Үнэрлэхэ шадабари һайн хүгжэһэн ба хамараа үндэртэ һунгажа һалхяар үлээгдэн ерэхэ үнэрые илгадаг. Соносол мүн һайн болобошье хараа муутай, үнгэ илгахагүй. Заанай томо шэхэниинь һудаһаар дүүрэн ба энэнь гүйһэн шуһые хүргэжэ бэеэ сарсуулхада туһалдаг гэжэ эрдэмтэд үзэдэг ажа. Африкын эрэ заанай һоёоной ута 3,5 метр, шэгнүүрынь 90 кг хүрэхэ тохёолдол бии. Хобор, үндэр үнэ хүрэхэ һоёонһоо боложо хулгайн аншадай гарта үртэжэ алуулхань үсөөнгүй бэлэй. == Классификаци == [[Файл:Elefants comparative anatomy.png|thumb|right|Энэдхэгэй заан ('''1''') ба Африкын заан ('''2''') харисуулһан толгойн ба бэеын хэб шэнжэ]] Заанай омогто хоёр түрэлдэ хамаарха заануудай оршон үеын гурбан<ref>[http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=11500002 ''Elephantidae''] в книге Wilson D. E. & Reeder D. M. (editors). 2005. [[Mammal Species of the World]]. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed.). — Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2 vols. (2142 pp.) ISBN 978-0-8018-8221-0 [http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&printsec=frontcover&hl=ru]</ref> (үмэнэнь зүбхэн хоёр гаргаһан<ref name="в">[http://zmmu.msu.ru/personal/pavlinov/mam_world/paenung.htm Отряд Хоботные — Proboscidea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305034840/http://zmmu.msu.ru/personal/pavlinov/mam_world/paenung.htm |date=2016-03-05 }} // Павлинов И. Я. Систематика современных млекопитающих. — {{М.}}: изд-во МГУ, 2003. — 297 с.</ref>) зүйл, относящихся к двум родам, и несколько древних вымерших родов<ref name="а" /><ref name="б">[http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=checkTaxonInfo&taxon_no=43264&is_real_user=1 The Paleobiology Database: ''Elephas'']{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: * Африкын заан — {{lang-la|Loxodonta}} ** Саваннын заан — {{lang-la|Loxodonta africana}} ** Ойн заан — {{lang-la|Loxodonta cyclotis}} ** {{lang-la|Loxodonta creutzburgi|}} † * Энэдхэгэй заан — {{lang-la|Elephas|Индийские слоны}} ** Энэдхэгэй заан — {{lang-la|Elephas maximus|Индийский слон}} ** {{lang-la|Elephas beyeri|}} † ** {{lang-la|Elephas chaniensis|}} † ** {{lang-la|Elephas creticus|}} † ** {{lang-la|Elephas cypriotes|}} † ** {{lang-la|Elephas falconeri|}} † ** {{lang-la|Elephas melitensis|}} † ** {{lang-la|Elephas moghrebiensis|}} † ** {{lang-la|Elephas nawataensis|}} † ** {{lang-la|Elephas priscus|}} † * Арсалан заан — † {{lang-la|Mammuthus}}, 10 000 жэлэй урда усадхаһан. ** {{lang-la|Mammuthus columbi|}} † ** {{lang-la|Mammuthus exilis|}} † ** {{lang-la|Mammuthus hayi|}} † ** {{lang-la|Mammuthus imperator|}} † ** {{lang-la|Mammuthus lamarmorae|}} † ** {{lang-la|Mammuthus meridionalis|}} † ** {{lang-la|Mammuthus primigenius|}} † ** {{lang-la|Mammuthus trogontherii|}} † * {{lang-la|Primelephas|}} † ** {{lang-la|Primelephas korotorensis|}} † * {{lang-la|Stegodibelodon|}} † ** {{lang-la|Stegodibelodon schneideri|}} † * {{lang-la|Stegodon|Стегодоны}} † ** {{lang-la|Stegodon florensis|}} † ** {{lang-la|Stegodon kaisensis|}} † ** {{lang-la|Stegodon luzonensis|}} † ** {{lang-la|Stegodon mindanensis|}} † ** {{lang-la|Stegodon sompoensis|}} † ** {{lang-la|Stegodon sondaari|}} † ** {{lang-la|Stegodon sumbaensis|}} † ** {{lang-la|Stegodon syrticus|}} † ** {{lang-la|Stegodon trigonocephalus|}} † * {{lang-la|Stegolophodon|}} † ** {{lang-la|Stegolophodon sahabianus|}} † * {{lang-la|Stegotetrabelodon|}} † ** {{lang-la|Stegotetrabelodon lybicus|}} † ** {{lang-la|Stegotetrabelodon orbus|}} † ** {{lang-la|Stegotetrabelodon syrticus|}} † * {{lang-la|Paratetralophodon|}} † * {{lang-la|Palaeoloxodon|}} † ** {{lang-la|Palaeoloxodon antiquus|}} † ** {{lang-la|Palaeoloxodon mnaidriensis|}} † ** {{lang-la|Palaeoloxodon naumanni|}} † ** {{lang-la|Palaeoloxodon recki|}} † ** {{lang-la|Palaeoloxodon tokunagai|}} † [[Шулуужашаһан]] заанууд эртэ [[миоцен]]ой галабһаа мэдэжэ байна<ref name="а">{{Cite web |title=The Paleobiology Database: ''Elephantidae'' |url=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=checkTaxonInfo&taxon_no=43263&is_real_user=1 |accessdate=2015-04-16 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303191400/http://fossilworks.org/bridge.pl?action=taxonInfo&is_real_user=1&taxon_no=43263 }}</ref>. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{Cite book|editor=Shoshani, J.|year=2000|title=Elephants: Majestic Creatures of the Wild|url=https://archive.org/details/elephants0000unse_p3q7|publisher=Checkmark Books|isbn=0-87596-143-6}} :* {{Cite book|author=Shoshani, J.; Shoshani, S. L|contribution=What is an Elephant?|pages=14–15}} :* {{Cite book|author=Shoshani, J|contribution=Comparing the Living Elephants|pages=36–51}} :* {{Cite book|author=Shoshani, J|contribution=Anatomy and Physiology|pages=66–80}} :* {{Cite book|author=Easa, P. S|contribution=Musth in Asian Elephants|pages=85–86}} :* {{Cite book|author=Moss, C|contribution=Elephant Calves: The Story of Two Sexes|pages=106–13}} :* {{Cite book|author=Payne, K. B.; Langauer, W. B|contribution=Elephant Communication|pages=116–23}} :* {{Cite book|author=Eltringham, S. K|contribution=Ecology and Behavior|pages=124–27}} :* {{Cite book|author=Wylie, K. C|contribution=Elephants as War Machines|pages=146–48}} :* {{Cite book|author=McNeely, J. A|contribution=Elephants as Beasts of Burden|pages=149–50}} :* {{Cite book|author=Smith, K. H|contribution=The Elephant Domestication Centre of Africa|pages=152–54}} :* {{Cite book|author=McNeely, J. A|contribution=Elephants in Folklore, Religion and Art|pages=158–65}} :* {{Cite book|author=Shoshani, S. L|contribution=Famous Elephants|pages=168–71}} :* {{Cite book|author=Daniel, J. C|contribution=The Asian Elephant Population Today|pages=174–77}} :* {{Cite book|author=Douglas-Hamilton, I|contribution=The African Elephant Population Today|pages=178–83}} :* {{Cite book|author=Tuttle, C. D|contribution=Elephants in Captivity|pages=184–93}} :* {{Cite book|author=Martin, E. B|contribution=The Rise and Fall of the Ivory Market|pages=202–07}} :* {{Cite book|author=Shoshani, J|contribution=Why Save Elephants?|pages=226–29}} * {{Cite book|author=Sukumar, R.|year=2003|title=The Living Elephants: Evolutionary Ecology, Behaviour, and Conservation|url=https://archive.org/details/livingelephantse00suku_0|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510778-4}} * {{Cite book|author=Kingdon, J.|year=1988|title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa, Volume 3, Part B: Large Mammals |publisher=Academic Press|isbn=0-12-408355-2}} * {{Cite book|author=Wylie, D.|year=2009|title=Elephant|url=https://archive.org/details/elephant0000wyli|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-397-0}} == Холбооһон == * [http://elephant.kulichki.net/ Фонд Защиты Слонов] * [http://mega.km.ru/animal_2002/Encyclop.asp?Topic=topic_sko207bes Энциклопедия животных: Слоны] * [http://www.mirnov.ru/arhiv/mn793/mn/05-3.php Слоны рисуют только по команде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617001630/http://mirnov.ru/arhiv/mn793/mn/05-3.php |date=2015-06-17 }} * [http://mirzhivotnih.ru/category/308 Слоны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104203537/http://mirzhivotnih.ru/category/308 |date=2019-01-04 }}, статья {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хүхэтэн амитан]] 07gl1d5ot1fwlhsnmsyn4q58gc96d5e 0 8765 74832 74519 2026-08-04T17:42:59Z InternetArchiveBot 12366 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74832 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hanzi.svg|thumb|Хитад үзэгээр «ханза» гэжэ бэшэһэн байдал. Зүүн талань уламжалалта бэшэглэл, баруун талань хилбаршуулһан бэшэглэл.]] '''Хитад үзэг''' гээшэ [[логограмма]] гү, али дүрсэдэ дулдыдажа зохёоһон [[Хитад хэлэн|хитадай]] [[бэшэг үзэг]] болоно. [[Хитад хэлэн|Хитадай баримжаа аялгуунда]] (путунхуа гү, али мандарин) ханза (хилбаршуулһан: 汉字; уламжалалта: 漢字)<ref>{{cite book|last=Potowski|first=Kim|title=Language Diversity in the USA|year=2010|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-74533-8|page=82|url=http://books.google.com/books?id=1uIC4wLNaeQC}}</ref>. Мүн хитад үзэгынь мүнөө хүрэтэр хэрэглэжэ байдаг бэшэг үзэгүүдэй дундаһаа хамагай эртынхи болоно<ref>{{cite web|url=http://en.artintern.net/index.php/news/main/html/1/1101|title=History of Chinese Writing Shown in the Museums|publisher=CCTV online|accessdate=2010-03-20|archivedate=2009-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091121182948/http://en.artintern.net/index.php/news/main/html/1/1101}}</ref>. Хитад үзэгые өөһэдынгөө хэлэн аялгуунда тааруулжа дуудалга, зуралга зэргые өөршэлэн бэшэгэй тогтолсоодоо ашагладаг хэлэнүүд байха болоод [[япон хэлэн]]дэ [[кандзи]], [[солонгос хэлэн]]дэ [[ханча]], [[вьетнам хэлэн]]дэ [[тьы-ном]] гэжэ нэрлэжэ заншаба. == Юрэнхы мэдэлгэ == === Түүхэ === {{main|Цзягувэнь}} [[File:Shang dynasty inscribed scapula.jpg|right|thumb|upright|Бүхын яһандахи бэшэһэн цзягувэнь]] Хитадай түб хэһэгэй [[Хэнань]] можын [[Аньян]] хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэжэ үлэһэн юм. Эртын һорболжо үгүүлһэнээр {{МЭҮ}} 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай [[улас түрэ]], [[соёл]], [[эдэй засаг]]ай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, [[яһата мэлхэй]]н хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм. Яһан бэшэг гэдэг [[яһата мэлхэй]]н хуяг гү, али [[амитан]]ай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа. Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм. Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна. === Хитад үзэгэй онсолиг === [[Лата үзэг|Лата сагаан толгойн]] онсолиг нэгэ абяа бүриие тэмдэглэхэ онсолигтой байдаг болбол ханза үзэгынь абяа, үгэ, хэлбэриие бүхэлидэнь нэгэ болгожо дүрсээр элирхылдэгээрээ онсолигтой<ref>{{cite book|last=Wood|first=Clare Patricia|title=Contemporary perspectives on reading and spelling| url=http://books.google.com/books?id=QNaj6rkBgKsC | year=2009|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-49716-9|page=203|author2=Connelly, Vincent}}</ref> . Гэбэшье оршон сагай хитад хэлэнэй дан үгэнь хамагай ехэдээ хоёр ба тэрэнһээ дээшэ ханзын ниилэмжээр нэгэ удхые элирхылдэг болоо. Мүн хитад үзэгэй онсолиг, уламжалалта үзэг зүйн заршамаар хитад үзэг хэлбэри, дуудалга, удха гэһэн гурбан хэлбэриие өөртөө шэнгээһэн байдаг. === Хитад үзэгые зээлдэжэ абаһан улас оронууд ба одоо хэрэглэхэ нүхэсэл байдал === [[File:Map-Chinese Characters.png|thumb|432x432px|'''Гүн ногоон''' - Уламжалалта хэлбэритэй үзэгээ хэрэглэһээр байдаг орон (Дунда Эргэн Улас буюу [[Тайвань]], [[Макао]], [[Хонконг|Хон Конг]]) '''Ногоон''' - Хилбаршуулһан болон уламжалалта бэшэглэлтэй хитад үзэгые зэргэсүүлэн хэрэглэжэ бай орон ([[Сингапур]], [[Малайзи]]) '''Шара ногоон''' - Хилбаршуулһан ханза хэрэглэжэ бай орон ([[БНХАУ]]) '''Бүдэг ногоон''' - Ханза болон өөрын үндэһэнэй бэшэг үзэгые холижо болон зэргэсүүлэн хэрэглэжэ бай орон ([[Урда Солонгос]] ба [[Япон]]) '''Шара''' - Түүхэдээ албан ёһоной хэрэглээгээр түрэ болон ута хугасаагаар хэрэглэжэ байһан орон ([[Монгол]], [[Хойто Солонгос]], [[Вьетнам]]) ]] Эртын хитад уласуудта алба губшуур үгэдэг байһан [[Жүсон|Чосон]] гү, али Солонгос, [[Лиу чиу хаанта улас]], [[Вьетнам|Вьетнам улас]] эртын хитадһаа бэшэг үзэгыень зээлдэн абажа хэрэглэһэн байна. [[Япон|Япон улас]] Хитадай нүлөөдэ байгаагүйшье Эхэ газарай соёлой нүлөөдэ ороһоноор хитад үзэгые абажа хэрэглэһэн байдаг. Мүн [[Сингапур]], [[Малайзи]] зэргэ уласуудта сагааша хитадууд олоноороо һууришаһанай уламһаа зарим бүһэ нютагуудта хитад хэлээр хэлэлсэхэ, хитад үзэгые хэрэглэхэ ябадал бии болоо. Мүнөө хитад үзэгые [[Хитад Улас|Хитад]], [[Тайвань]], [[Япон]], [[Урда Солонгос]], [[Сингапур]] зэргэ уласууд бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэхын тулада ашаглаһаар байна. Гэбэшье ойрын хэдэн жэлнүүдтэ улас оронуудай засагай газарай бодолгоор хитад үзэгые хилбаршуулан хэрэглэхэ болоһоноор одоо тэдэ уласуудай хитад үзэгэй нэгэдмэл байдал үгы болоһон. Япондо кана үзэг, Солонгос уласта хангыль үзэгые хэрэглэһэнээр хитад үзэгэй нүлөө аажамаар багадхаха хандалгатай болоһон болобошье бүримүсэ алга болоһонгүй. Мүн Хойто Солонгос болон Вьетнам улас хитад үзэгые албан ёһоор халаһан уласууд болоно. Гэбэшье хитад үзэгые хэрэглэхэгүйшье гэһэн хитад үзэгээр дамжан орожо ерэһэн үгэнүүд үгын сангай нэлээдгүй хубиие эзэлһээр байна. Хитад үзэгэй дуудалга он сагай эрхээр хубилагдажа, бүһэ нютаг тус бүридэ өөр өөр дуудалгатай болоо. Хитад хэлэнэй {{Ruby-ja|时间|shí jiān}} гү, али саг хугасаа гэһэн үгэ японоор {{Ruby-ja|時間|じかん}}, дзи кан, cолонгос хэлээр 시간 гү, али щиган гэжэ дуудалгатай боложо хубилагдаба. Гэбэшье дуудалга хубилагдаһан болобошье нэгдэмэл нэгэ үзэгээр бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэжэ байһан тула харилсаанда ороходо асуудалгүй байһан байна. Гэбэшье аажамаар хитад үзэгэй бэшэлгэ, хэлбэри хубилагдаха боложо бүһэ нютаг бүридэ хэлэн аялгуунай илгааһаа шалтагаалан зуралга нэмэхэ гү, али хаһаха, үндэһэн махабад хаһаха зэргээр хитад үзэг хубилагдаһан байна. Тиимэдэ улас орон бүридэ өөр өөрын гэһэн онсолигтой хитад үзэгүүд бии болоо. Жэшээнь, японшууд зохёоһон 1200 үлүү хитад үзэг бии. === Хитад үзэгэй тоо === [[Файл:Liang's calligraphy.jpg|thumb|Лян Цичаогой [[уран бэшэлгэ]]]] Саг хугасаанай хубилалтаар үзэгэй хэлбэри хубилагдаха, дуудалга эжэл үзэг, удха эжэлшье хэлбэри өөр үзэг, бүһэ нютагай илгааһаа бии болоһон үзэг зэргые нэгэдхэн үзэбэл нэг түм үлүү ханза сугларха ажа һэн. Гэбэшье түүхэн хэлбэри, саг хугасаанай утада үлэжэ тунагдаһан гээд бүгэдынь нэгэдхээд 1994 ондо хэблэгдэһэн "Хитад үзэгэй далай" гэһэн номондо  85,568 дүрсэ үзэг бии гэжэ тэмдэглэһэн байна. Одоошье шэнэ ханза зохёогдоһоор байгаа ушарһаа мүнөө хүрэтэр хэр хитад үзэг байе гүйсэд хэлэхэ боломжогүй ажа һэн. '''Хитад хэлэнэй толи бэшэгүүдтэ тэмдэглэгдэһэн ханзын тоо'''  {| class="wikitable" !Он !Толи бэшэгэй нэрэ !Хитад нэрэ !Хитад үзэгэй тоо |- !100 |Шовэнь цзецзы |説文解字 |9,353 |- !543? |Эрдэни хуйлааһан (Юпянь) |玉篇 |12,158 |- !601 |Чие толи |切韻 |16,917 |- !997 |Луугай алга гарай хэлэхэеэ |龍龕手鑑 |26,430 |- !1011 |Дэлгэр толи |広韻 |26,194 |- !1039 |Нэгэдхэһэн толи |集韻 |53,525 |- !1615 |Үзэгэй сан |字彙 |33,179 |- !1675 |Чжен цзы тун |正字通 |33,440 |- !1716 |Энхэ Амгалангай үзэгэй толи |康熙字典 |47,035 |- !1916 |Дунда хэлэнэй ехэ толи |中華大字典 |48,000 |- !1989 |Хитад хэлэнэй ехэ толи |漢語大字典 |54,678 |- !1994 |Хитад үзэгэй далай |中華字海 |85,568 |- !2004 |Итайцзы толи |異体字辞典 |106,230 |} == Үзэгэй хэлбэри == === Тиг === [[File:龜-order.gif|thumb|100px|«龜» яһата мэлхэй гэһэн үзэгэй бэшэхэ дүрэм]] Бэшэг үзэгынь бэшэгэй хэрэгсэл, бэшэхэ хурдан, бэшэхэ арга техникэ зэргээр хэлбэринь тогтожо, хубилагдадаг бэлэй. Тэдые ниитэдэнь хитад үзэгэй тиг (фонт) гэнэ.  Одоо хэрэглэжэ бай хитад үзэг яһан, ехэ гор, бага гор, засбарай, хэшээнгүй, таталган гэһэн тигүүдһээ бүридэжэ байна. Эдэ тигүүд түүхын ябасада олон шалтагаанаар бии болоһон.  === Бүридэл === Хитад үзэгэй бүридэл дуһал, зүүн багана, баруун багана болоно. Ямар нэгэн хитад үзэг өөр хитад үзэгтэй ниилэжэ нэгэ шэнэ ханза бүтэһэниие хитад үзэгэй бүридэл гэнэ. === Бүтэсэ === Хитад үзэгынь зурлага, бэшэхэ дараалал болон түлхюур үзэгһөө бүтэнэ. Түлхюур үзэг тухайн үгэ, удха, хитад үзэгэй изагуур боложо үгэдэг. === Уламжалалта ба хилбаршуулһан ханза === {| class=wikitable |+ Уламжалалта хитад, хилбаршуулһан хитад, ба хилбаршуулһан япон хитад үзэгүүд |- ! rowspan="2" | ! colspan="2" | Хитад ! rowspan="2" | [[Япон хэлэн|Япон]] ! rowspan="2" | Удха |- ! Уламжалалта ! Хилбаршуулһан |- ! rowspan=12 | Хитадта хилбаржуулһан, Япондо уламжалалта | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|電}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|电}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|電}} | сахилгаан |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|買}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|买}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|買}} | худалдажа абаха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|開}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|开}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|開}} | нээхэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|東}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|东}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|東}} | зүүн зүг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|車}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|车}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|車}} | машина, тээбэриин хэрэгсэл |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|紅}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|红}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|紅}} | улаан (япон хэлээр хүрэн улаан) |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|馬}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|马}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|馬}} | морин |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|無}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|无}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|無}} | юушье бэшэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|鳥}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|鸟}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|鳥}} | шубуун |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|熱}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|热}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|熱}} | халуун |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|時}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|时}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|時}} | саг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|語}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|语}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|語}} | хэлэн |- ! rowspan=13 | Япондо хилбаржуулһан, Хитадта уламжалалта | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|假}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|假}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|仮}} | худал |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|罐}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|罐}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|缶}} | Консервна лонхо |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|佛}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|佛}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|仏}} | [[Будда Шигэмүни|Бурхан Багша]] |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|惠}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|惠}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|恵}} | туһаламжа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|德}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|德}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|徳}} | арюун журам |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|拜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|拜}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|拝}} | дохилго |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|黑}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|黑}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|黒}} | хара |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|冰}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|冰}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|氷}} | мүльһэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|兔}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|兔}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|兎}} | туулай |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|妒}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|妒}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|妬}} | хардалга |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|壤}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|壤}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|壌}} | хүрьһэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|每}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|每}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|毎}} | бүхы, бүри |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|步}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|步}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|歩}} | алхам |- ! rowspan=37 | Япондо ба Хитадта ондоор хилбаршуулһан | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|聽}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|听}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|聴}} | шагнаха, соносхохо |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|實}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|实}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|実}} | бодито |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|證}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|证}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|証}} | үнэмжэлгэ, ушар |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|龍}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|龙}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|竜}} | луу |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|賣}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|卖}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|売}} | худалдаха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|龜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|龟}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|亀}} | яһата мэлхэй |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|藝}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|艺}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|芸}} | уралиг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|戰}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|战}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|戦}} | тулалдаан, байлдаан |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|繩}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|绳}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|縄}} | аргамжа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|關}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|关}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|関}} | хааха, харилсаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|鐵}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|铁}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|鉄}} | түмэр, металл |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|圖}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|图}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|図}} | зураг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|團}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|团}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|団}} | бүлэг, полк |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|轉}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|转}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|転}} | эрьехэ, эрьелдэхэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|廣}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|广}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|広}} | үргэн, уужам |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|惡}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|恶}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|悪}} | муу, муухай |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|豐}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|丰}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|豊}} | элбэг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|腦}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|脑}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|脳}} | тархи |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|雜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|杂}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|雑}} | бусад |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|壓}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|压}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|圧}} | даралта, компресси |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|雞}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|鸡}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|鶏}} | тахяа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|價}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|价}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|価}} | үнэ сэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|樂}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|乐}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|楽}} | зугаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|氣}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|气}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|気}} | агаар |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|廳}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|厅}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|庁}} | байра, холл, офис |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|發}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|发}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|発}} | эльгээхэ, ябуулха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|勞}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|劳}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|労}} | хүдэлмэри |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|劍}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|剑}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|剣}} | һэлмэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|歲}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|岁}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|歳}} | наһан |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|權}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|权}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|権}} | эрхэ мэдэл, эрхэ |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|燒}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|烧}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|焼}} | шараха, шатаха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|贊}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|赞}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|賛}} | магтааха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|兩}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|两}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|両}} | хоёр, хоюулаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|譯}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|译}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|訳}} | оршуулха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|觀}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|观}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|観}} | үзэхэ, хараха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|營}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|营}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|営}} | лагерь, батальон |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|處}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|处}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|処}} | болбосоруулха |- ! rowspan=19 | Хитадта ба Япондо адляар хилбаршуулһан | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|聲}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|声}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|声}} | дуу, дуу хоолой |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|學}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|学}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|学}} | һураха |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|體}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|体}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|体}} | бэе |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|點}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|点}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|点}} | сэг |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|貓}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|猫}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|猫}} | миисгэй |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|蟲}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|虫}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|虫}} | хорхой шумуул |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|舊}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|旧}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|旧}} | хүгшэн |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|會}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|会}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|会}} | шадаха, уулзалга |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|萬}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|万}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|万}} | түмэн, арбан мянган |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|盜}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|盗}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|盗}} | хулгайша |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|寶}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|宝}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|宝}} | эрдэни |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|國}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|国}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|国}} | улас орон |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|醫}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|医}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|医}} | эм |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|麥}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|麦}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|麦}} | будаа |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|雙}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|双}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|双}} | хос |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|觸}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|触}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|触}} | холбоо |- | style="font-size:120%" | {{lang|zh-tw|參}} | style="font-size:120%" | {{lang|zh-cn|参}} | style="font-size:120%" | {{lang|ja|参}} | хүн орхоодой, женьшень |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == <!-- Please use {Cite book} & {Cite web} templates --> *{{PD-old-text | title = The Chinese recorder and missionary journal, Volume 3 | year = 1871 | author = }} * {{cite book | title = A Handbook of Old Chinese Phonology | first = William H. | last = Baxter | authorlink = William H. Baxter | location = Berlin | publisher = Mouton de Gruyter | year = 1992 | isbn = 978-3-11-012324-1 | ref= harv }} * {{cite book | first = William G. | last = Boltz | year = 1994 | title = The origin and early development of the Chinese writing system | location = New Haven | publisher = American Oriental Society | isbn = 978-0-940490-78-9 | ref= harv }} * {{cite book | first = Florian | last = Coulmas | title = The writing systems of the world | url = https://archive.org/details/writingsystemsof0000coul | publisher = Blackwell | year = 1991 | isbn = 978-0-631-18028-9 | ref= harv }} * {{cite book | first = David | last = Keightley | authorlink = David Keightley | year = 1978 | title = Sources of Shang history: the oracle-bone inscriptions of bronze-age China | url = https://archive.org/details/sourcesofshanghi0000keig | location = Berkeley | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-02969-9 | ref= harv }} * {{cite book | first = Martin | last = Kern | chapter = Early Chinese literature, beginnings through Western Han | pages = 1–115 | title = The Cambridge History of Chinese Literature, vol. 1: To 1375 | editor-first = Stephen | editor-last = Owen | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 2010 | isbn = 978-0-521-85558-7 | ref= harv }} * {{cite book | first = Jerry | last = Norman | authorlink = Jerry Norman | year = 1988 | title = Chinese | url = https://archive.org/details/chinese0000norm | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-29653-3 | ref= harv }} * {{cite book | title = Middle Chinese: a study in historical phonology | first = Edwin G. | last = Pulleyblank | authorlink = Edwin G. Pulleyblank | location = Vancouver | publisher = University of British Columbia Press | year = 1984 | isbn = 978-0-7748-0192-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Qiu | first = Xigui | authorlink = Qiu Xigui | others = trans. by Gilbert L. Mattos and Jerry Norman | year = 2000 | title = Chinese writing | location = Berkeley | publisher = Society for the Study of Early China and The Institute of East Asian Studies, University of California | isbn = 978-1-55729-071-7 | ref= harv }} (English translation of ''Wénzìxué Gàiyào'' 文字學概要, Shangwu, 1988.) * {{cite book | last = Ramsey | first = S. Robert | title = The Languages of China | publisher = Princeton University Press | year = 1987 | isbn = 978-0-691-01468-5 | ref = harv }} * {{cite book | title = The reality of compound ideographs | first1 = Geoffrey | last1 = Sampson | first2 = Zhiqun | last2 = Chen | journal = Journal of Chinese Linguistics | volume = 41 | year = 2013 | pages = 255–272 | url = http://www.grsampson.net/ARoc.pdf | ref = harv }} * {{cite book | title = The Chinese Lexicon: A Comprehensive Survey | first = Po-ching | last = Yip | publisher = Psychology Press | year = 2000 | isbn = 978-0-415-15174-0 | ref = harv }} * {{cite book | title = Chinese Lexicography : A History from 1046 BC to AD 1911: A History from 1046 BC to AD 1911 | url = https://archive.org/details/chineselexicogra0000yong | first1 = Heming | last1 = Yong | first2 = Jing | last2 = Peng | publisher = Oxford University Press | year = 2008 | isbn = 978-0-19-156167-2 | ref = harv }} == Мүн үзэхэ == * {{cite book | title = Orthography of early Chinese writing: evidence from newly excavated manuscripts | first = Imre | last = Galambos | authorlink = Imre Galambos | location = Budapest | publisher = Eötvös Loránd University | year = 2006 | isbn = 978-963-463-811-7 | url = http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515141505/http://shahon.org/wp-content/uploads/2010/02/Galambos-2006-Orthography-of-early-Chinese-writing.pdf |date=2012-05-15 }} ;Early works of historical interest * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=djnPbjYGHFIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Easy lessons in Chinese: or progressive exercises to facilitate the study of that language|author=Samuel Wells Williams|editor=|year=1842|publisher=Printed at the Office of the Chinese Repository|edition=|location=|page=|isbn=|pages=|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=l3EgAQAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=A Chinese-English dictionary, Volume 1|author=Herbert Allen Giles|editor=|year=1892|publisher=B. Quaritch|edition=|location=|page=|isbn=|pages=1415|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=f6VBAAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=A Chinese and English dictionary, arranged according to radicals and sub-radicals|author=P. Poletti|editor=|year=1896|publisher=Printed at the American Presbyterian mission press|edition=|location=|page=|isbn=|pages=307|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=8nwuAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=The student's four thousand [characters] and general pocket dictionary|author=William Edward Soothill|editor=|year=1900|publisher=American Presbyterian Mission Press|edition=2|location=|page=|isbn=|pages=420|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=fBMTAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=An account of the structure of Chinese characters under 300 primary forms: after the Shwoh-wan, 100 A.D., and the phonetic Shwoh-wan, 1833|author=John Chalmers|editor=|year=1882|publisher=Trübner & co.|edition=|location=|page=|isbn=|pages=199|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=rDQrAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: compiled from reliable authors|author=|editor=|year=1893|publisher=American Tract Society|edition=|location=|page=|isbn=|pages=348|volume=}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=_YdBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Introduction to the study of the Chinese characters|author=Joseph Edkins|editor=|year=1876|publisher=Trübner & co.|edition=|location=|page=|isbn=|pages=314|volume=}} *{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=h380AQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: containing all the words in the Chinese imperial dictionary; arranged according to the radicals, Volume 1|author=Kangxi (Emperor of China)|year=1842|publisher=Printed at Parapattan|location=|page=|isbn=|pages=}} *{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=fkc7AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |title=The Six Scripts Or the Principles of Chinese Writing |volume= |year=1954 |author=Tai Tung (Dai Tong 戴侗) |editor= |publisher=Cambridge University Press |edition= |location= |isbn=1-107-60515-6 |quote= |page= |pages=114 |date= }}Translated by L. C. Hopkins with a Memoir of the Translator by W. Perceval Yetts == Холбооһон == {{Commonscat|Chinese Characters}} <!--- Note: Academic link EXPLAINING Chinese characters welcome. Links toward translation services, learning product will be deleted.---> ;History and construction of Chinese characters * Excerpt from [http://www.pinyin.info/readings/texts/visible/index.html Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems] by John DeFrancis, © 1989 by the University of Hawai`i Press. Used by permission of the University of Hawai`i Press. ;Online dictionaries and character reference * [http://ctext.org/dictionary.pl?if=en Chinese Text Project Dictionary] Comprehensive character dictionary including data for all Chinese characters in Unicode, and exemplary usage from early Chinese texts. * [http://www.omniglot.com/writing/chinese_evolution.htm Evolution of Chinese Characters] * [http://zhongwen.com/ Zhongwen.com]: a searchable dictionary with information about character formation * Richard Sears, [http://www.chineseetymology.org/ Chinese Etymology]. ;Chinese characters in computing * [http://www.unicode.org/charts/unihan.html Unihan Database]: Chinese, Japanese, and Korean references, readings, and meanings for all the Chinese and Chinese-derived characters in the [[Unicode]] character set * [http://www.cchar.com/ cchar.com Chinese Character Software] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508095411/http://www.cchar.com/ |date=2015-05-08 }}: Step by step pictures showing how to write Chinese characters. * [http://www.cymraeg.ru/daoulagad.html Daoulagad Han] — Mobile OCR hanzi dictionary, OCR interface to the UniHan database ;Early works of historical interest * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=rDQrAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: compiled from reliable authors|author=|year=1893|publisher=American Tract Society|edition=|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}} * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=h380AQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Chinese and English dictionary: containing all the words in the Chinese imperial dictionary; arranged according to the radicals, Volume 1|author=Kangxi (Emperor of China)|year=1842|publisher=Printed at Parapattan|location=|page=|isbn=|pages=|accessdate=2011-05-15}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Бэшэгүүд]] [[Категори:Хитад хэлэн]] i53dt6heeh6bn4qsnez2twyuhkxv0ch 0 8920 74858 53771 2026-08-04T18:13:12Z InternetArchiveBot 12366 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74858 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн | нэрэ = Цинь Шихуанди | уугуул_нэрэ = 秦 始皇帝 | зураг = Qinshihuang.jpg | тайлбар = | түрэһэн_нэрэ = Ин Чжэн (嬴政) | түрэһэн_үдэр = | түрэһэн_газар = [[Ханьдан]], [[Чжао улас]] | наһа_бараһан_үдэр = | наһа_бараһан_газар = [[Сиань]], [[Цинь улас]] | ажал_үйлэ = | иргэн = | ажал_хэһэн_саг = | һургалта = | хэб_маяг = | шагнал = | гар = [[Файл:%E5%A7%8B%E7%9A%87%E5%B8%9D_(%E7%AF%86%E6%96%87).svg|30px]] }}'''Цинь Шихуанди''' ({{lang-zho|秦始皇帝}}, ''Qín Shǐ Huáng-dì''; {{МЭҮ}} 259 — {{МЭ}} 210 он), жэнхэни нэрэ '''Ин Чжэн''' ({{lang-zho|嬴政}}, ''Yíng Zhèng'') — [[Хитад]]ай [[Цинь улас]]ай түрүүшын [[эзэн хаан]]. Цинь уласай Чжуансян вангай хүбүүн, тэрэ 13 наһандаа хаан шэрээндэ һууба. Хаан шэрээндэ һууһанһаа хойшо Лао Ай (嫪毐) болон Люй Бувэй (呂不韋) хоёрые хүнөөжэ Ли Сы (李斯) болон Вэй Ляо (尉繚) хоёрто этигэн түрэдэ олон жэл ажалуулһан. 39 наһандаа өөр 6 уласые нэгэдхэн Цинь эзэнтэ гүрэниие байгуулһан. 50 наһандаа аялжа ябаад наһа бараа. Амиды байгаа үедээ [[сагаан хэрэм]]ые байгуулһан. Анха удаа ''цзюнь сянь'' (郡縣, засаг захиргааны байгууламжа аймаг һомотой удха тэнсэнэ) дүрэмые хэрэгжүүлбэ. Хитад хэлэнэй бэшэг үзэгые нэгэдхэбэ. Цинь хэмжүүрые тогтообо. Баһа бэшэгэй сургаалтанай ном бэшэгые хоригложо галдажа шатааһан, маша олон зохёолшые алажа хүнөө. == Намтар == [[Файл:秦代行政區劃及疆域圖.jpg|left|мини|250px|Цинь уласай засаг захиргаанай хуубари]] Цинь Шихуанди бол Хитадай эртын түүхэдэ Цинь уласай түрые үндэһэлэн байгуулһан хаан юм. Тэрэнэй түрэлхи нэрэнь Ин Чжэн гэдэг. Байлдаанта уласуудай һүүлшын үеэр Цинь улас эгээн хүсэрхэг боложо, дурнын зургаан уласые нэгэдхэхэ нүхэсэл бүридһэн байгаа. Цинь Ин Чжэн анха хаан шэрээнээ һууха үедэ наһа бага байһан болохоор чинсан Люй Бувэй (呂不韋) тэрэнэй үмэнэһөө түрын үйлэ хэрэгые ударидажа ябуулаа бэлэй. Манай тоололой үмэнэхи 238 он гэхэдэ Ин Чжэн түрэ засагай үйлэ хэрэгые бэешэлэн ударидажа, Люй Бувэйе чинсангай тушаалһаан сүлөөлһэн болоод Вэй Ляо (尉繚), Ли Сы (李斯) хоёрой зэргэ хүнүүдые дэбжүүлэн хэрэглэһэн байна. Манай тоололой үмэнэхи 236 онһоо 221 ониие хүрэтэрхи хугасаада [[Чу]] (楚), [[Хань]] (韓), [[Ци]] (齊), [[Вэй]] (魏), [[Янь]] (燕), [[Чжао]] (趙) зэргэ зургаан уласые залгаар мүхөөгөөд, олон хоу-гийн хэһэглэн эзэлһэн [[Байлдаанта уласуудай үе]]эе (戰國時代) эсэс болгожо, Хитадай түүхэ дээрэ нэгэдһэн, олон үндэһэтэнтэй, түблэрһэн эрхэтэ тогтолсоото түрэ засаг — Цинь уласые байгуулһан бэлэй. Манай тоололой үмэнэхи 221 ондо Ин Чжэн өөрөө эзэн хаанда үргэмжэлээ. Ин Чжэн бүхы Хитадай хэмжээдэ хэһэглэн соёрхсон тогтолсоое сусалжа, ''цзюнь сянь'' (郡縣 - «аймаг һомон») гэһэн засаг зархигаанай тогтолсоо хэрэгжүүлбэ. Хаанай шууд ударидалга доро түбһөө цзюнь сянь хүрэтэр ноёрхолой бүрин механизм тогтооһон байгаа. Цинь уласай хуушан хууляар үндэһэ болгон, зургаан уласай хуулиин зарим заалтые абажа ашаглажа, нэгэдэһэн хуули дүрэм болбосоруулан гаргажа хэрэгжүүлбэ. Урдахи зургаан уласай изагууртад баядые Наньян, Ба Шу ([[Сычуань можо]]) зэргэ газар руу нүүлгэжэ, тэдэнэй хагалан бутаргаха ажаллалга хэжэ дахин бодохоһоо һэргылһэн байна. Баһа эргэд эрхэтэдэй зэбсэг хадагалхые хориглохо зарлиг гаргажа, хураажа абаһан зэбсэгүүдые усадхаһан байгаа. === Дотоодо бодолго === [[File:Burning of books and burying of scholars.jpg|thumb|200px|«Бэшэг сударые шатаажа бэшэгтэниие амидаараа булаһан» (焚書坑儒)]] Эдэй засагай талаар таряалангай хүгжүүлэн худалдаае хизгаарлаха бодолго хэрэгжүүлэн, феодалай газар эзэмшэлэй тогтолсооной хүгжэлые дэмжэһэн байба. Манай тоололой үмэнэхи 216 ондо газар эзэмшэжэ бай газарай эзэд болон өөһэдөө газар таряанай ажал эрхэлжэ байдаг таряашад засагай газарта газар эзэмшэлэйнгээ тоо хэмжээе бүридхүүлжэ, алба татабари тушаахад хүрбэл, тэрэнэй газар эзэмшэлэй үмсын эрхэнь засагай газарта зүбшөөрэгдэжэ тэрэнэй хамгаалалда байха болоно гэжэ захирамжа гаргаһанаар газар эзэмшэлэй хубиин үмсын тогтолсоое тогтоожо эхилһэн байгаа. Байлдаанта уласай үеын [[Шан Ян]]гай тогтооһон шэгнүүр хэмжүүрээр бүхы Хитадай нэгэдэһэн стандартын шэгнүүр хэмжүүр болгоһон ба бүхы Хитадай мүнгэнэй тогтолсоое нэгэдэлтэй болгобо. Бүхы Хитадай уһа хуурайн зам харилсаае хүгжүүлхын түлөө, баһа «тэргые тогсон замаар ябуулха» дүрэм хэрэгжүүлэн, [[Сяньян]]һаа Янь, Ци, У болон Чугай олон газар хүрэхэ шэглэлээр зам заһаһан болоод Сяньянһаа Юньянгаар ﹙云阳, одоогой [[Шаньси можо|Шаньси можын]] Чуньхуа хотын баруу хойноор﹚ дамжан Цзюцюаньда ﹙одоогой [[Үбэр Монгол]]ой Өөртөө Заһаха Аймагай [[Бугата хото|Бугата хотын]] баруун хэһэгтэ﹚ шууд нэбтэрхэ зам гаража, баруун урдада нютагай аймагта Цзаогоуһоо [[Сянцзян мүрэн]] болон [[Лицзян мүрэн]]дэ нэбтэрхэ Линцюй һубаг (靈渠) нээһэн байна. Соёл үзэл һанаанай талаар, Цинь уласай ниитын хэрэглээнэй үзэг бэшэгээр үндэһэ болгон бага гор үзэг зохёолгожо, бүхы Хитадта зарлан хэрэгжүүлбэ. Баһа хатуу хархис [[эрүүгэй хуули]] хэрэгжүүлээ. Манай тоололой үмэнэхи 221 ондо Цинь Шихуанди зарлиг буулган, олон зүйлэй ном сударые шаталгажа, хубиин һургуули эрхэлхые сусалһан байна. Тэрэнэй дараагаар Цинь Шихуандиин түлөө мүнхэрхэ хубилган эм бэдэржэ ябаһан Хоушэн, Лушэн тутааһанай уламаар уг хэрэгтэ 400 үлүү бэшэгтэн холбогдоһоноор Цинь Шихуанди зарлиг буулгажа, тэдэниие бүхэниие Сяньянда нүхэндэ булажа алаһан байна. Энэ бол Хитадай түүхэдэ «бэшэг сударые шатаажа бэшэгтэниие амидаараа булаһан» (焚書坑儒) үйлэ хэрэг юм. === Гадаада политика === Цинь Шихуанди хаан шэрээнээ һууһанайнгаа дараа, ехэ жанжан Мэн Тяньда (蒙恬) ехэ сэрэг үгэжэ хойто тиишэ дайлуулан [[Хүннү]]е сохюулһан болоод баһа Байлдаанта уласай үеын Цинь, Чжао, Янь гурбан уласай хойто хэһэгээр бариһан [[Сагаан хэрэм]]ые хоорондоо холбожо, баруун талыень Линьтаоһоо ﹙臨洮, одоогой [[Ганьсу можо|Ганьсугай]] Минь сянһаа﹚ эхилүүлэн зүүн талыень [[Ляодун хахад арал|Ляодунда]] хүргэһэн түмэн газарай ута Сагаан хэрэмые байгуулһан байгаа. Сагаан хэрэмые байгуулһан ябадалынь морин дээрэһээ харбажа намнахада шадамар [[Хүннү]]шүүдые хориглоходр үүргэ гүйсэдхэжэ, Цинь уласай хаанта түрын ноёрхолые саашада бэх жүүлэн, хилын хамгаалалтые тогтоборитой болгоһон юм. [[Байюэ]] (百越) арад аймагые дайлан дахуулһанайнгаа дараа, Гуйлинь, Сянцзюнь, Наньхай зэргэ цзюнь гэһэн засаг захиргаанай байгууламжануудые байгуулба. Цинь уласай һүүлшын үедэ цзюниин тоо анха нэгэдхэхэ үедэ 36 байһанһаан нэмэгдээд 40 гаран хүрэһэн байгаа. === Үхэл === [[Файл:La expedición de Xu Fu, por Utagawa Kuniyoshi.jpg|мини|400px|Сюй Фугай үхэшэгүй мүнхын хубилган эмдэ бэдэрэлгын аялал]] Цинь Шихуанди зургаан уласые нэгэдхэһэнэйнгээ дараа, гоо үзэсхэлэнтэ Эпан-гун (阿房宫) гэһэн ордон харша болон Лишань уулын бунхан байгуулһан болоод баһа таба удаа ехэ хэмжээтэй аялал хэжэ, хүрэһэн газар болгондоо шулуу һиилүүлжэ сахюусанда даалгаһан байгаа. Yхэшэгүй мүнхын хубилган эмые олохын түлөө, баһа сахюусанда залбарин хубилган эм хайгша Сюйдэ ﹙Сюй Фуда﹚ хэдэн мянган охин хүбүүн дагуулан зүүн тэнгис рүү эльгэжэ, сахюусанда даатгалган хубилган эм хайлгаха зэргэ ажалда тон ехэ хүрэнгэ мүнгөө болон хүн хүсөө зарсуулһанаар арад эргэдэй зоболон зүдүүрые улам нэмэгдүүлһэн байбай. Манай тоололой үмэнэхи 210 оной 7-р һарада Цинь Шихуанди үбшэнэй уламаар үхөө. Цинь Шихуандиин үхэһэнэй хойно Чжао Гао ба Ли Сы хоёр һара эзэн хаанай үхэлые нюуба. Нюуса хэлсээнэй үрэ дүндэ [[Эрши Хуан]] тэрэнэй залгамжалагша болобо. == Бунхан == [[Файл:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|thumb|left|250px|Цинь Шихуандиин бунхандаа олдоһон хүрэл морин тэргэ]] Цинь Шихуанди бүхы Хитадые нэгэдхэһэнэй дараахиһаа эхилэн өөртөө зорюулжа бунхан байгалуулһан байгаа. Тэрэ бүхы хитадһаа 700 мянган хүниие татажа, 40 жэлэй хугасаа хэрэгһэн бунханаа байгуулаа. Тэрэниие наһан эсэс болотор бунханииень байгуулжа дууһаагүй байгаа. Цинь Шихуандиин бунханиинь хитадай [[Шаньси можо|Шаньси можын]] [[Сиань]] хотын дүүргэдэхи Лишань уулада байрладаг юм. Бунханай хүреэлэнгэй талмайнь 56 хабтагай дүрбэлжэн километр, бунханай һууринь ехэ түлэб дүрбэлжэн хэлбэритэй, һууринь хойшо урагшаа 350 метр ута, зүүн тиишэ баруун тиишэ 345 метр үргэн, үндэрынь 76 метр байдаг. Бунханиинь юрэнхыдөө пирамида субарганай хэлбэритэй. Хитадай археологуудай шэнжэлэн тодолһоноор энэ бунханай 4 талаар баһа дагалта болгожо оршуулһан онгодо булшан болон бунхан байгуулһан хүнүүдэй 500 гаран булшан юм байна. Дагалта булшанда Цинь Шихуандиин тэргэдэ һуухые бэлэгдэһэн зэд гуулиин тэргэ мориной булшан, ордоной адуунай бэлгэ тэмдэг болгожо хэһэн адуунай булшан болон Цинь уласай эрэлхэг баатарлиг сэрэг армиин бэлгэ тэмдэг болгожо хэһэн сэрэг мориной жагсаалай булшан зэргэ бии. Цинь уласай сэрэг мориной жагсаалынь дэлхэйн наймадахи гайхамшаг гэгдэжэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * [[Сыма Цянь]]. [[Ши цзи|Исторические записки]]. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание [[Люй Бувэй|Люй Бувэя]]») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание [[Цзин Кэ]]») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание [[Ли Сы]]») * Переломов Л. С. Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.: * Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38. * {{cite book|ref=harv|last=Bodde|first=Derk|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|title=The Cambridge history of China|year=1987|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=0-521-21447-5|chapter=The State and Empire of Ch&lsquo;in|volume=1|pp=20–103}} * {{cite book | last =Clements | first =Jonathan | title =The First Emperor of China | url =https://archive.org/details/firstemperorofch00clem | publisher =Sutton Publishing | year =2006 | isbn =978-0-7509-3960-7 }} * {{cite book|last=Cotterell|first=Arthur|title=The first emperor of China: the greatest archeological find of our time|url=https://archive.org/details/firstemperorofch00cott|year=1981|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|location=New York|isbn=0-03-059889-3}} * {{cite book|last1=Guisso|first1=R.W.L.|last2=Pagani|first2=Catherine |last3=Miller|first3=David|title=The first emperor of China|url=https://archive.org/details/firstemperorofch0000guis|year=1989|publisher=Birch Lane Press|location=New York|isbn=1-55972-016-6}} * {{cite book|editor-last=Yu-ning|editor-first=Li|title=The First Emperor of China|year=1975|publisher=International Arts and Sciences Press|location=White Plains, N.Y.|isbn=0-87332-067-0}} * {{cite book | last =Portal | first =Jane | title =The First Emperor, China's Terracotta Army | publisher =British Museum Press | year =2007 | isbn =978-1-932543-26-1 }} * {{cite book|last=Qian|first=Sima|title=Records of the Grand Historian: Qin dynasty|year=1961|publisher=Columbia Univ. Press|location=New York|others=Burton Watson, trans}} * {{cite book | last =Yap | first =Joseph P| title = Wars With the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian | publisher =AuthorHouse | year =2009 | isbn =978-1-4490-0604-4 }} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хитадай түүхэ]] hshcperlu0ymdptub8qgd5slncngbz7 0 9514 74848 74179 2026-08-04T18:01:01Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74848 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Густав Холст |уугуул_нэрэ = Gustav Holst |зураг = Gustav Holst.jpg |image_caption = 1921 оной зураг |ажал_үйлэ = [[хүгжэм|хүгжэмэй зохёолшо]] |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = [[Челтнем]], [[Глостершир]] |иргэн = {{flagcountry|Great Britain}} |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Лондон]] | ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |һургалта = |хүүгэд = |шагнал = |гар = }} '''Густав Теодор Холст''' ({{Lang-en|Gustav Theodore Holst}}; 1874 оной 9 һарын 21, Челтнем — 1934 оной 5 һарын 25, [[Лондон]]) — [[Англи|англиин]] хүгжэмэй зохёолшо. Эгээн алдартай зохёолынь «Гарагууд» симфониин сюитэ. == Намтар == Густав Теодор Холст хүгжэмшэдэй гэр бүлэдэ түрэһэн намтартай (абань — органист, эжынь — пианист). Эдир наһанһаа сүмэдэ органистаар алба хаажа, церковиин найрал дууниие хүтэлбэрилээ.<ref name="Short, p. 10">Short, p. 10</ref> Лондоной хүгжэмэй колледжта фортепиано, тромбон ба орган тоглохо аргые һураа, тэндэшье Чарльз Вильерс Стенфордһаа зохёолгые һураа һэн.<ref>Mitchell, p. 9</ref> Хэдэн жэлэй туршада оркестрнүүдтэ тромбон тоглобо. 1903 онһоо багшалба. 1907 онһоо — Лондоной Морли-колледжын захирагша байгаа. 1919—1923 оной хоорондо Лондоной хүгжэмэй колледжта зохёолгые һургаба. Эртын Энэдхэг уралигаар һонирхобо скусством. «Рамаяна» үльгэр «Сита» оперые бэшэхэдэ, «[[Махабхарата]]» үльгэр «Савитри» оперые бэшэхэдэ зоригжуулба. Густав Теодор Холст 1934 оной 5 һарын 25-да Лондондо [[зүрхэнэй дутагдал]]һаа наһа бараа.<ref name=grove>{{cite web|last=Matthews|first=Colin|title=Holst, Gustav|url=http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/13252|publisher=Grove Music Online |accessdate=22 March 2013|authorlink=Colin Matthews}} {{subscription}}</ref> == Зүүлтэ == {{Зүүлтэ}} === Эхэ һорболжо === * {{cite book | last= Short | first= Michael | year= 1990| title= Gustav Holst: The Man and his Music| url= https://archive.org/details/gustavholstmanhi0000shor | location= Oxford | publisher= Oxford University Press | isbn=0-19-314154-X}} * {{cite book | last= Mitchell | first= Jon C | year= 2001| title= A Comprehensive Biography of Composer Gustav Holst, with Correspondence and Diary Excerpts | location= Lewiston, N Y | publisher= E Mellen Press | isbn= 0-7734-7522-2}} == Холбооһон == * Захарова О. А., Захаров Н. В. [http://world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/4014.html Холст Густав Теодор] // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира». * [http://www.gustavholst.info/ Сайт, посвящённый композитору] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106232527/http://www.gustavholst.info/ |date=2020-11-06 }} * [http://gustavholst.ru/ Густав Холст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401192707/http://gustavholst.ru/ |date=2016-04-01 }} Британский композитор [[Категори:Ехэ Британиин хүгжэмэй зохёолшод]] 721s3q4nrqp9cx0s6isk1e8urhujab1 0 9526 74825 71719 2026-08-04T17:30:55Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74825 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Альбер Камю |уугуул_нэрэ = Albert Camus |зураг = Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg |image_caption = Альбер Камю |ажал_үйлэ = [[уран зохёол]]шо |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = Тревьер ([[Алжир]]) |иргэн = [[File:Flag of France.svg|20px]] [[Франци]] |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Вильблевен]] ([[Франци]]) |ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |һургалта = |хүүгэд = |шагнал = |гар = }} '''Альбер Камю''' ({{lang-fr|Albert Camus}}, 1913 оной 11 һарын 7, [[Мондови]], [[Алжир]], ‒ оной 1 һарын 4, [[Вильблевен]], [[Франци]]), Франциин [[уран зохёол]]шо болон [[экзистенциализм|экзистенциалис]] сэдьхэгшэ.<ref>{{cite book |last=Solomon|first=Robert C. |authorlink=Robert C. Solomon|title=From Rationalism to Existentialism: The Existentialists and Their Nineteenth Century Backgrounds |url=https://archive.org/details/fromrationalismt0000solo_j5e7|publisher=[[Rowman and Littlefield]] |year=2001 |page=[https://archive.org/details/fromrationalismt0000solo_j5e7/page/245 245] |isbn=0-7425-1241-X}}</ref> Эсэргүүсэлэй хүдэлдөөнэй гэшүүн. «Ондоо хүн» (1942) гэһэн туужадаа дотор хооһон геройн ухаан сэдьхэлдэ амидаралай «абсурд» удхагүй шанарые харуулба («Незнакомец» гэһэн нэрээр ород хэлэн дээрэ Г. В. Адамовичэй оршуулагдаба). Хүнэй зориг ажабайдалай удхагүй байдалтай тэмсэл тухай «Тахал» гэһэн ёгто роман-үльгэр (1947; антифашис, антитоталитарис). «Сизиф тухай домог» (1942), «Эсэргүүсэн бодогшо» (1951) гэһэн гүн ухаанай номуудта, зүжэгүүдтэ («Калигула», 1944) ёһо суртахуунай һунгаха эрхэ сүлөөе батална. «Уналга» (1956) гэһэн туужа. Сэтгүүлзүй: «Мүнөө үдэрэй тэмдэглэл» (1—3 боти, 1950—58). 1957 оной [[Нобелиин шагнал]]тан.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Literature 1957|publisher=Nobelprize.org|date=7 October 2010|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/|accessdate=7 October 2010| archiveurl= https://web.archive.org/web/20101008031320/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/| archivedate= 8 October 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> Автомашинын аварида орожо наһа бараа. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Франциин зохёолшод]] cowt2wsjhslrs9zi6irisg7wm6zjs1u 0 9660 74855 71544 2026-08-04T18:09:13Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74855 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="11" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Чжэн Хэ |- id="13" | class="nickname" colspan="2" id="14" style="text-align:center; font-style: oblique; " |[[Хитад хэлэн|уламж. хит.]] 鄭和,&nbsp;&#x445;&#x438;&#x43B;. 郑和 |- id="22" | class="" colspan="2" id="23" style="text-align:center; " | [[Файл:Zheng He.jpg|400x400пкс]] |- id="26" ! colspan="2" id="27" style="text-align:center; font-weight:normal;" |[[Малайзи|Малайзиин]] [[Малакка]] хотодо хүшөө |- id="31" ! id="32" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Түрэһэн нэрэ: | class="nickname" id="34" style="" | Ма Хэ (馬和) |- id="38" ! id="39" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Мэргэжэлː | class="note" id="41" style="" | Далайгаар ябагша, флодой адмирал |- id="45" ! id="46" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Түрэһэн үдэр: | class="" id="48" style="" | 1371(<span class="bday">1371</span>) |- id="53" ! id="54" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Түрэһэн газар: | class="" id="56" style="" | [[Хэдай]], [[Юньнань]] |- id="61" ! id="62" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эрхэтэн: | class="" id="64" style="" | [[Мин улас]] |- id="68" ! id="69" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Наһа бараһан үдэр: | class="" id="71" style="" | 1435(<span class="dday">1435</span>) |- id="76" ! id="77" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Наһа бараһан газар  : | class="" id="79" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="q7333$5FAFECD6-BDCA-4735-A865-E95F93CC7ABD" data-wikidata-property-id="P20"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">далайгаар ябаха зуура</span></span> |- id="84" ! id="85" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эсэгэ: | class="" id="87" style="" | Ма Хайцзи |- id="91" ! id="92" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эхэ: | class="" id="94" style="" | Вэн |- id="98" | class="" colspan="2" id="99" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="q7333$3620DB80-68D0-46B9-865B-0F2993F5DCC5" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">''' [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Commons:Category:Zheng_He|20x20пкс]] Вики санда [[c:Category:Zheng He|Чжэн Хэ]]<br> '''</span></span> |} '''Чжэн Хэ''' ([[Хитад хэлэн|хит.]]<span> </span>[[Хитад үзэг|уламж.]]<span> </span>鄭和<span>,</span>&#x20;хил.<span> </span>郑和<span>, </span>пиньинь<span>: </span>''Zhèng Hé''; 1371—1435) — Хитад [[тайган]], аялагша, далайгаар ябагша, [[Мин улас|Мин уласай]] хаанай [[Энэдхэг-Хитад]], [[Энэдхэг]], Аравиин хахад арал болон [[Зүүн Африка|Зүүн Африкада]] эльгээһэн долоон далайн сэрэгэй болон аралжаанай экспедициие ударидаһан дипломат. == Намтар == Чжэн Хэгэй Ма Саньбао (馬三寶) гэжэ түрэһэн нэрэтэйгээр, 1371 ондо Юньнанай [[Хотонгууд|Хотон үндэһэтэнэй]] гэр бүлэдэ түрөө һэн. Тэрэнэй үбгэн аба эсэгэ хоёр [[лалын шажан]]ай һүзэгтэн байгаа<ref>{{книга |автор = Jonathan Neaman Lipman. |заглавие = Familiar strangers : a history of Muslims in Northwest China |ссылка = http://books.google.com.au/books?id=4_FGPtLEoYQC |место = Honk Kong |издательство = Hong Kong University Press |год = 1998 |pages = 32-41 |allpages = 266 |isbn = 9622094686 }}</ref>. Чжэн Хэе 11 наһатай байхадань хаанай шатар сэрэгүүд тэрэниие мянган газарай аластахи ниислэл хото [[Нанжин]]да барин абаашажа, хаанай дэргэдэ [[тайган]] болгобо. Чжэн Хэ уулаһаа сэсэн һэргэлэн хүн тула хаан эзэнэй таалалгые ехэдэ оложо, эзэн хаан тэрэндэ Чжэн обог хайрлаһанаар, Ма Санбао Чжэн Хэ гэжэ нэрэтэй болобо. Чжэн Хэгэй амидаржа байһан үедэ хитадууд, Хитад ороноо алтан дэлхэйн гол түб гэжэ үзэдэг болохоор, Хитадай хааншье өөрынгөө дэлхэйн ударидагша гэжэ бодожо байгаа. Иимэһээ Чжэн Хэе 34-тэй тэрэ жэл, тухайн үеын эзэн хаан [[Юнлэ|Чжу Ди]] өөрын түрэ гүрэнэй хүсөө бусадта гайхуулхын түлөө Чжэн Хэе томилон, хүлэг онгосото ангиие тэригүүлэн, баруун далайда аялуулхаар томилоо. Нанжин хото Хитадай эгээн томо мүрэн - Хүхэ мүрэнэй эрьедэ байрлажа байдаг болохоор хүлэг онгосын ажал түрэлынь эндэхи уламжлалт ажаүйлэдбэри болоһоор ерэһэн юм. [[File:Zheng He.png|300px|thumb|left|Чжэн Хэгэй аяншалганууд]] Чжэн Хэгэй хүлэг онгосынхинь томо заахан хэдэн арбан хүлэг онгосотой, хорин мянга үлүү ажалтадаар бүрилдэбэ. Хүлэг онгосо дээрээ Хитадай торгон дурдан, шаазан эд, гар уралалай бүтээгдэхүүн ашажа ябаа. Али нэгэ орондо хүрөө хада Чжэн Хэ хаанай зарлигые тунхаглан уншажа, тэрэ ороной ванда мүнгэн тамга, бэлэг сэлтэ бэлэглэжэ байгаа. Баруун далайгар иигэжэ 28 жэлдэ долоон удаа аялаа. 1435 ондо жаран гаран үндэр наһатай Чжэн Хэ долодохи удаа баруун далайда аялаад эхэ орондоо бусаха зам зуура, ядаржа зүдэрһэнэй уламаар 1433 ондо Энэдхэгтэ наһа бараа. Тэрэнэй хүлэг онгосын анги Чжэн Хэгэй хүүрыень Хитадта тээжэ асараад, Нанжингай Нюшоу уулада хүдөөлөө<ref>{{cite web |url = http://www.chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=002_zhenghe.inc&issue=002 |title = Shipping news: Zheng He's sexcentenary |work = China Heritage Newsletter |accessdate = 2011-06-01 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110719030133/http://www.chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=002_zhenghe.inc&issue=002 |archivedate = 2011-07-19 }}</ref>. == Далайгаар аяншалганууд == {| class="wikitable" |- ! style="width:20%%;"| Дугаар ! style="width:20%%;"| Үе ! style="width:40&nbsp;"| Замдаа ябаһан газар нютаг |- | Түрүүшын аяншалга || 1405–1407<ref name=ch98-233-6/> || [[Чампа]],<ref name=ch98-233-6>Chan 1998, 233–236.</ref> [[Ява]],<ref name=ch98-233-6/> [[Палембанг]], [[Малакка]],<ref name=ch98-233-6/> [[Делисерданг|Ару]], [[Пасай|Самудера]],<ref name=ch98-233-6/> Ламури,<ref name=ch98-233-6/> [[Шри Ланка|Цейлон]],<ref name=ch98-233-6/> [[Коллам]],<ref name=ch98-233-6/> [[Kочин]], [[Кожикоде|Каликут]]<ref name=ch98-233-6/> |- | Хоёрдохи аяншалга || 1407–1409<ref name=ch98-233-6/> || Чампа, Ява,<ref name=ch98-233-6/> Сиам,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Цейлон, Каликут<ref name=ch98-233-6/> |- | Гурбадахи аяншалга || 1409–1411<ref name=ch98-233-6/> || Чампа,<ref name=ch98-233-6/> Ява,<ref name=ch98-233-6/> Малакка,<ref name=ch98-233-6/> Самудера,<ref name=ch98-233-6/> Цейлон,<ref name=ch98-233-6/> Коллам,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Каликут,<ref name=ch98-233-6/> Сиам,<ref name=ch98-233-6/> Ламури, [[Кайялпатнам|Кайял]], [[Коимбатур]], [[Путтанпур]] |- | Дүрбэдэхи аяншалга || 1413–1415<ref name=ch98-233-6/> || Чампа,<ref name=ch98-233-6/> Келантан,<ref name=ch98-233-6/> Паханг,<ref name=ch98-233-6/> Ява,<ref name=ch98-233-6/> Палембанг,<ref name=ch98-233-6/> Малакка,<ref name=ch98-233-6/> Самудера,<ref name=ch98-233-6/> Ламури,<ref name=ch98-233-6/> Цейлон,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Каликут,<ref name=ch98-233-6/> Кайял, [[Ормуз]],<ref name=ch98-233-6/> [[Мальдива]],<ref name=ch98-233-6/> [[Могадишу]], [[Барава]], [[Малинди]], [[Аден]],<ref name=ch98-233-6/> [[Маскат]], [[Дофар]] |- | Табадахи аяншалга || 1417–1419<ref name=ch98-233-6/> || [[Люучюу улас|Люучюу]],<ref>[https://books.google.com/books?id=CjRAiqGSJ50C&pg=PA131&dq=Zheng+He+fleet+visits+ryukyu The Shorter Science and Civilisation in China] By Joseph Needham, Colin A. Ronan. Google Books.</ref> Чампа, Паханг, Ява, Малакка, Самудера, Ламури, [[Бенгал]], Цейлон, Кочин, Каликут, Ормуз, Мальдива, Могадишу, Барава, Малинди, Аден |- | Зургадахи аяншалга || 1421–1422 || Чампа, [[Bengal]],<ref name=ch98-233-6/><ref>{{cite book |last1=Imam |first1=Abu |last2=Ray |first2=Haraprasad |year=2012 |chapter=Chinese Accounts |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chinese_Accounts |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref><ref>[http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zwjg/zwbd/t756682.htm History of Sino-Bengal contacts]</ref> Цейлон,<ref name=ch98-233-6/> Calicut,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Мальдива,<ref name=ch98-233-6/> Ормуз,<ref name=ch98-233-6/> Джофар<ref name=ch98-233-6/> Аден,<ref name=ch98-233-6/> Могадишу,<ref name=ch98-233-6/> Барава<ref name=ch98-233-6/> |- | Долоодохи аяншалга || 1430–1433 || Чампа,<ref name=d7-150-63>Dreyer 2007, 150–163.</ref> Ява,<ref name=d7-150-63/> Палембанг,<ref name=d7-150-63/> Малакка,<ref name=d7-150-63/> Самудера,<ref name=d7-150-63/> [[Андаман аралнууд|Андаман]] ба [[Никобар aралнууд]],<ref name=d7-150-63/> Бенгал<ref name=d7-150-63/> Цейлон,<ref name=d7-150-63/> Каликут,<ref name=d7-150-63/> Ормуз,<ref name=d7-150-63/> Аден,<ref name=d7-150-63/> ''Ганбали'' (Комибатур магадгүй),<ref name=d7-150-63/> Бенгал,<ref name=d7-150-63/> [[Лаккадив аралнууд|Лаккадив]] ба Мальдивын аралнууд,<ref name=d7-150-63/> Джофар,<ref name=d7-150-63/> ''Ласа'',<ref name=d7-150-63/> Аден,<ref name=d7-150-63/> [[Мекка]],<ref name=d7-150-63/> Могадишу,<ref name=d7-150-63/> Барава<ref name=d7-150-63/> |} == Дурасхал == *Чжэн Хэгэй дурасхахын түлөө Зүүн урда Азида олон хүшөө табиһан байна. *Чжэн Хэгэй нэрээр онсо томо онгосо нэрлэһэн байна<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12058735@egNews Учебный корабль ВМС Китая «Чжэн Хэ» встретили во Владивостоке : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Зурагай согсо == <gallery> Zheng He's tomb, Nanjing.jpg|Нанжингай Нюшоу уулада Чжэн Хэгэй бунхан Museum in honour of Zheng He in Nanjing.jpeg|Нанжинда Чжэн Хэгэй дурасхаха музей Zheng He Gallery in Malacca.JPG|Малаккада галерей Admiral Zhenghe.jpg|Чжэн Хэгэй хүшөө </gallery> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{cite book | last=Chan | first=Hok-lam | title=The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | isbn=9780521243322 | chapter=The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435}} *{{cite book|last=Dreyer|first= Edward L. |date=2007|title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming, 1405–1433|url=https://archive.org/details/zhenghechinaocea0000drey|series=Library of World Biography |publisher= Longman| ISBN= 0-321-08443-8|ref=harv}} [[Категори:Далайгаар ябагшад]] [[Категори:Хитадай аялагшад]] [[Категори:Тайганууд]] {{1000 үгүүлэл}} 1ublx0zadyimr4r8acz4e0jxmiffd39 0 9688 74862 70293 2026-08-04T18:16:37Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74862 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=Коми хэлэн |nativename=коми кыв |states= [[Оросой холбоото улас]] |nation= {{flagcountry|RUS}} * [[Файл:Flag_of_Komi.svg|border|22px]] [[Коми Улас]] |speakers= 219 205 хүн (2010)<ref>Сумма численности позиций "коми" и "коми-пермяцкий" по [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Переписи 2010]. {{ru icon}}</ref> |familycolor=Ураал |fam2=[[Пермь хэлэнүүд|Пермь]] |fam3=[[Коми хэлэн|Коми]] |iso1=kv |iso2=kom |iso3=kom |glotto=komi1267 |glottorefname=Komi |lc1=koi |ld1=[[Коми-пермяк хэлэн|Коми-пермяк]] |lc2=kpv |ld2=[[Коми-зырян хэлэн|Коми-зырян]] |dia1=[[Коми-зырян хэлэн|Коми-зырян]] |dia2=[[Коми-пермяк хэлэн|Коми-пермяк]] |dia3=[[Коми-язьвин хэлэн|Коми-язьвин]] }} '''Коми хэлэн''' (<small>комяар</small> коми кыв), [[коми-зырянууд]]ай болон [[коми-пермягүүд]]эй дуугардаг [[Ураал хэлэнүүд|ураал]] хэлэн. Коми хэлые хэдэн аялгуутай хэлэн гү, али [[Пермиин хэлэнүүд]]эй хоёр һалаанудай нэгэ гэжэ үзэжэ болоно<ref name="encyc">{{cite book | title=Historical Dictionary of the Russian Federation | url=https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2 | publisher=Scarecrow Press | author=Saunders, Robert A. | year=2010 | pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2/page/724 724] | isbn=9780810854758 | last2=Strukov | first2=Vlad}}</ref>. Ондоо пермиин хэлэн хадаа коми хэлэндэ түрэл ураг [[удмурт хэлэн]] юм. [[Коми Улас]] ба [[Пермиин хизаар]], [[Кировой можо|Кировой можын]] зарим зүүн-хойто хэһэгээр, [[Кола хахад арал]]аар ба Сибириин зарим хэһэгээр тараагдана. Хэлэгшэдэй тоо 219 мянган хүн (2010 оной тоололго)<ref>Сумма численности позиций "коми" и "коми-пермяцкий" по [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Переписи 2010].</ref>. Коми хэлэн өөрын уран зохёолой нормотой гурбан томо аялгууһаа бүридэнэ: * [[коми-зырян хэлэн]] (хойто аялгуу), * [[коми-пермяк хэлэн]] (урда аялгуу), * [[коми-язьвин хэлэн]] (2003 онһоо өөрын бэшэгтэй). == Үзэг бэшэг == {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | І і | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} Коми хэлэнэй түрүүшын үзэг бэшэг хадаа XIV зуунда Коми эхэтэй [[Пермиин Стефан]] номлогшын зохёоһон хуушан пермиин бэшэг юм. Тус үзэг бэшэг дунда зуунай [[Грек бэшэг|грек]] ба [[Кирилл|кирилл үзэгтэй]] адли байна. XVI зуун жэлдэ тус үзэг бэшэгые [[кирилл үзэгөөр]] һэлгэгдэһэн байгаа. 1920-ёод онуудта коми хэлые кирилл үзэгһөө гаралтай [[молодцовой үзэг]]өөр бэшэбэ. 1930-аадта [[лата үзэг]] хэрэглэгдэбэ. 1940-ээд онуудһаа хойшо ''І, і'' ба ''Ӧ, ӧ'' нэмэритэй ород үзэгые хэрэглэнэ. Молодцовой бэшэгэй тусхай үзэгүүд палатализаци заадаг гохотой ԁ, ԃ, ԅ, ԇ, ԉ, ԋ, ԍ, ԏ юм. {| class="wikitable" cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center;" summary="Молодцовой бэшэгэй 33 үзэгүүд" |+ style="font-size:smaller;" | Молодцовой үзэг |- | А а || Б б || В в || Г г || Ԁ ԁ || Ԃ ԃ || Е е || Ж ж || Җ җ || З з || Ԅ ԅ |- | Ԇ ԇ || І і || Ј ј || К к || Л л || Ԉ ԉ || М м || Н н || Ԋ ԋ || О о || Ӧ ӧ |- | П п || Р р || С с || Ԍ ԍ || Т т || Ԏ ԏ || У у || Ч ч || Ш ш || Щ щ || Ы ы |} Энэһээ гадна, Ф ф, Х х ба Ц ц ородһоо абтаһан үгэнүүдтэ хэрэглэжэ болоно. Коми хэлээр хэблэгдэһэн түрүүшын ном хадаа 1815 оной [[вакцинаци]]лгын гарай абалга юм<ref>{{cite book|last1=Taagepera|first1=Rein|title=The Finno-Ugric Republics and the Russian State|date=1999|publisher=C, Hurst & Co.|page=313}}</ref>. == Аялгуу == Коми хэлэнэй гурбан уран зохёолой нормо байдаг: * Уран зохёолой коми-зырян (ходо зүгөөр Коми гэжэ нэрэтэй), [[Сыктывкар]]ай аялгуу дээрэ һуурилһан. * Уран зохёолой коми-пермяк, урда (Кудымкар) /v/ аялгуу дээрэ һуурилһаншье һаа, /v/~/l/ хэрэглэл /v/~/l/ коми-зырян аялгууһаа хэмэл байна. * Уран зохёолой коми-язьвин, 2003 он хүрэтэр коми-пермягай аялгуу гэжэ һанагдаһан. Лыткинай (1966:44-49; 1976:106–115) ба Тепляшинагай (1976:106–115) бэшэһэнэй ёһоор, коми макро хэлэн прото-коми *''l'' абяанай хүгжэл хамаатайгаар дүрбэн гол аялгуу бүлэгтэ хубаагдана. [[File:Komi language dialect map.svg|thumbnail|400px| {{legend|magenta|/l/ түхэл}} {{legend|blue|/v/~/l/ түхэл}} {{legend|red|тэг~/l/ түхэл}} {{legend|orange|/v/ түхэл}}]] # L-түхэлэй аялгуунууд ([[Коса гол|Коса]]-[[Сысола гол|сысола]]) бүхэ байдалда {{IPA|/l/}} хадагална. #* [[Луза гол|Луза]]-[[летка гол|летка]] (L-1) #* Дээдэ[[Сысола гол|сысола]] (L-2) #* Дунда сысола (L-3) #** [[Печоро мүрэн|Печоро]] (Дунда сысолаһаа гарбалтай) (L-4) #* ''Коми-язвин'' (L-5) #*''Коми-пермяк'' #** Хойто (Дунда [[Кама мүрэн|Кама]]) аялгуунуудай бүлэг (L-6) #** Звуздино (Дээдэ Кама) аялгуу (L-7) # VL-түхэлэй аялгуунууд ([[Вычегда голr|Вычегда]]) /v/~/l/ #* Дээдэ Вычегда(VL-1) #* Сыктывкар ('''Уран зохёолой коми-зырян''') (VL-2) #* Доодо Вычегда (VL-3) #* Удора (VL-4) # ØL-түхэлэй аялгуунууд ([[Ижма гол|Ижма]]) #* [[Вым гол|Вым]] (ØL-1) #* Ижма (ØL-2) # V-түхэлэй аялгуунууд ([[Инва гол|Инва ]]) #* Урда аялгуунуудай бүлэг ('''Уран зохёолой коми-пермяк''') (V) == Ном зохёол == * {{cite book |title=Permiläisten kielten rakenne ja kehitys |last=Bartens |first=Raija |year=2000 |publisher=Suomalais-Ugrilainen Seura |location=Helsinki |language=Finnish |isbn=952-5150-55-0}} * Fed'un'ova, G.V. ''Önija komi kyv'' ('The Modern Komi Language'). Morfologia/Das’töma filologijasa kandidat G.V.Fed'un'ova kipod ulyn. Syktyvkar: Komi n’ebög ledzanin, 2000. 544 pp.&nbsp;ISBN 5-7555-0689-2. * Лыткин В. И., Тепляшина Т. И. Пермские языки // Основы финно-угорского языкознания / ИЯ АН СССР. — Т.3. — М.: Наука, 1976. * Современный коми язык / Под ред. проф. В. И. Лыткина. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1955. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Коми хэлэн]] [[Категори:Пермь хэлэнүүд]] [[Категори:Ородой хэлэнүүд]] [[Категори:Коми Улас]] 0xpbo03v3nw1wwmiypu90u9ts8h6k92 0 9751 74859 74733 2026-08-04T18:13:54Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74859 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |нэрэ = Янгон хото |албан_нэрэ = |type = хото |анхаарха_нэрэ ={{lang-my|ရန်ကုန်}} |image_flag = Flag of Yangon Region.svg |flag_size = 150px |image_seal = |seal_size = |image_skyline = Schwedagon from the lake (8436574985).jpg |imagesize = 240px |image_caption = Шведагон субраган |image_map = |map_caption = |mapsize = 120px |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagcountry|Burma}} |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 576 км² |газарай_байса = |хүн_ама = 5 998 000 хүн(2010) |нягтрал = 7774 хүн/км² |түүхэн_он = |түүхэн_үйл = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |түүхын_он3 = |түүхын_үйлэ3 = |цагийн_бүс = |utc_offset = +6:30 |цугаараа = |телефоной_код = |шууданай_индекс = |автомашин_дугаар = |website = |тэмдэглэл = }} '''Янгон '''({{lang-my|ရန်ကုန်}}), [[Мьянма|Мьянмада]] эгээн томо хото болон эртын ниислэл, Янгон аймагай засаг захиргаанай түб. Англиин эзэрхэгшэдэй нэрэнь '''Рангун''' байгаашье һаа, уласай нэрые Бирмаһаа Мьянмаар һэлгээд хотые баһа дахин нэрлэбэ. Хотын нэрэ дайнай эсэс ба энхэ тайбан гэжэ удхатай. Талмайнь 598,75 км²байгаад, ажаһуугшадай тоонь 2010 ондо 4 348 000 хүн байгаа. 2005 оной [[11 һарын 7]], Мьянмын засагай газар Янгонһөө нүүжэ, 2006 ондо ниислэлые Янгонһоо нүүлгэн [[Нейпьидо|Нейпьидодо]] түбхинүүлбэ. Янгоной хотын инфраструктурань ондоо Зүүн-урда Азиин уласуудһаа бага хүгжөөһэн. Мүнөөдэрэй Янгон Зүүн-урда Азида эгээн олон колониин үеын байра байшантай магадгүй<ref name="bygone">{{Cite news|last=Martin |first=Steven |date=30 March 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3578993.stm |title=Burma maintains bygone buildings |publisher=BBC News |accessdate=22 May 2006}}</ref>. Үнгэрһэн 20 жэл түб гудамжа ба Янгоной хотын дүүргэдэ олон дабхарта гэр ба аралжаанай байранууд барижа заһабарилагдаһаншье һаа, диилэнхи хубиин дахуул хотонуудынь ходо ядуу байна. == Газар зүй == Янгон доро газар Мьянмын [[Янгон мүрэн|Янгон]] ба Пегу мүрэнэй нэгэдэжэ шудхадаг сэгтэ байрлажа [[Моутама булан|Моутама буланһаа]] 30 тухай км зайда байна. === Уларил === Янгон Кёппенэй уларилай ангилалда тропик мусон уларилда агуулна. Хото 4 һараһаа 11 һара хүрэтэр ута борооной уларил ба 12 һараһаа 3 һара хүрэтэр харисангы богони, хуурай уларилай шэнжэ шанартай. Аадар бороо ехэбшэлэн борооной уларилда ерэдэг ушар дээрэһээ Янгониие халуун ороной муссон уларил гэжэ ангилжа болно. Жэлэй турша температура томо хубилалтагүйгөөр дундажа температура 29-36 ° C, дундажа бага температурань 18-25 ° С юм. == Түүхэ == [[Файл:Public Gardens, Rangoon.jpg|thumb|left|Kandaw Minglar Garden 1868 ондо]] Янгон VI зуун жэлдэ доро газар Мьянмые эзэлһэн [[монууд|монуудай]] Дагон (Dagon) нэрээр баригдаа һэн. Дагон [[Шведагон субраган]] тойрондо байһан бишыхан һуурин байгаа<ref>Founded during the reign of King Pontarika, per {{cite book | title=Legendary History of Burma and Arakan | url=https://archive.org/details/legendaryhistor00smitgoog | year=1882 | author=Charles James Forbes Smith-Forbes | publisher=The Government Press | page=[https://archive.org/details/legendaryhistor00smitgoog/page/20 20]}}; the king’s reign was 1028 to 1043 per {{cite book | last = Harvey| first = G. E.| title = History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass & Co. Ltd | year = 1925| location = London | page=368}}</ref>. 1755 ондо [[Алаунпайя]] хаан Дагониие эзэлһэнэй һүүлдэ Янгон гэжэ дахин нэрлэжэ Дагоной ойро һуурин байгуулба. [[Британиин эзэнтэ гүрэн]] [[Нэгэдүгээр Англи-Мьянма дайн|Нэгэдүгээр Англи-Мьянма дайнай]] үедэ Янгониие эзэлһэн һүүлдэ бусажа үгөө. 1841 ондо хото түймэртэ шатажа, һүйдхэгдэн хооһорбо<ref name=mcy>{{Cite book| title=Megacity yangon: transformation processes and modern developments | author=Kyaw Kyaw | isbn=3-8258-0042-3 | editor=Frauke Krass, Hartmut Gaese, Mi Mi Kyi | pages=333–334 | publisher=Lit Verlag | location=Berlin | year=2006 }}</ref>. Британиин эзэнтэ гүрэн 1852 оной [[Хоёрдугаар Англи-Мьянма дайн|Хоёрдугаар Англи-Мьянма дайнай]] үедэ доро газарай Мьянма бүхэлеэр эзэлһээр Янгониие өөрынгөө аралжаанай ба улас түрын түб болгобо. Сэрэгэй инженер Александр Фрейзерэй дизайнай һуурида британишууд адагта кварталнуудай гүльмын янзатайгаар шэнэ хотые бариба. Зүүн зүгтэ Пазундонг Крик, урда ба баруун зүгтэ Янгон мүрэн тэрэнэй хилэ заха байгаа. Янгон 1885 ондо [[Гурбадугаар Англи-Мьянма дайн|Гурбадугаар Англи-Мьянма дайнай]] үедэ Британи уулын Мьянмые эзэлһээр Британиин Бирмын ниислэл болобо<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/Yangon |title=Yangon Summary Review and Analysis |publisher=Bookrags.com |date=17 October 2005 |accessdate=17 April 2010}}</ref>. 1890-ээд он хүрэтэр Янгоной хүн зон олошоржо Кандоги нуур ба Инья нуурай хойто талада аралжаан хүгжэһэн баян хотын захые бариба. Мүн британишууд Рангун юрэнхы эмнэлгын газар ба Рангун ехэ һургуули гэхэ мэтые байгуулба. Колониин үедэ Янгон үргэн нуур ба сэсэрлиг, мүнөө үеын байра байшан ба уламжалалта модон байшаниие ниилээд «Дурнын сэсэрлиг хото» гэжэ нэрлэбэ. XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр Янгоной олониитын үйлэшэлгэ, хотын инфраструктура [[Лондон]] адли байһан юм. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай]] урда Янгоной 500 мянган хүн зоной 55% тухай энэдхэгүүд байгаад [[бирманшууд]] миин гурбанай нэгэ хуби байгаа<ref name=tmmt>{{Cite book| title=Indian Communities in Southeast Asia - Some Aspects of Indians in Rangoon| last=Tin Maung Maung Than| publisher=Institute of Southeast Asian Studies| year=1993| pages=585–587| isbn= 9789812304186}}</ref>. [[Каренүүд]], [[хитадууд]] ба британишууд гэхэ мэтэ үлдэһэн хубиие эзэлжэ байгаа. == Аха дүү хотонууд == * {{Flagcountry|Vietnam}}, [[Хошимин]] (2012) * {{Flagcountry|Nepal}}, [[Катманду]] * {{Flagcountry|PRC}}, [[Цзянсу можо|Цзянсу можын]] [[Янчжоу]] (1997) * {{Flagcountry|PRC}}, [[Юньнань можо|Юньнань можын]] [[Куньмин]] (2008) * {{Flagcountry|PRC}}, [[Гуанси-Чжуан арадай автономито аймаг|Гуанси-Чжуан арадай автономито аймагай]] [[Наньнин]] (2009) * {{Flagcountry|South Korea}}, [[Пусан]] (2013) * {{Flagcountry|Japan}}, [[Футю]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Мьянма]] k4v905mkh8ac7b466orb0z6fm5n1zqm 0 9823 74836 49402 2026-08-04T17:45:51Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74836 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Хоёр далитан | regnum = [[Амитан]] (''Animalia'') | phylum = [[Үетэ хүлтэн]] (''Anthropoda'') | classis = [[Хорхой шумуул]] (''Insecta'') | ordo = '''[[Хоёр далитан]] (''Diptera'')''' | image = Ectophasia_spp.jpg | image_caption = ''[[Ectophasia]]'' бүлын тахина аляаһан, [[Португал]] | image_width = 250px | image title = | parent = | author = <br>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[1758]] | syn = | subdivision_ranks = Дэд баг: | subdivision = * [[Nematocera|Ута һахалтан]] (''Nematocera'') * [[Brachycera|Богони һахалтан]] (''Brachycera'') | wikispecies = Diptera | commons = Category:Diptera | grin = }} '''Хоёр далитан''' ({{lang-la|Diptera}}) — [[бүрин хубирал]]тай [[хорхой шумуул]]ай баг. Тус багта багтадаг бүхы [[зүйл]]нүүд гансал урда далитай, хойно хоёр далинууд бэреэ хэлбэреэр хубиланхай. Оршон үедэ хоёр далитанай 160 591 зүйлнүүд мэдээжэ байгаад, энэ тоодо 3 817 малтамал зүйлнүүд<ref name="Zhang2013">{{статья| автор = Zhang, Z.-Q. | заглавие = «Phylum Athropoda». — In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) «Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013)».| ссылка = http://www.mapress.com/zootaxa/2013/f/zt03703p026.pdf| язык = en| ответственный = Zhang, Z.-Q. (Chief Editor & Founder)| издание = [[Zootaxa]]| место = Auckland| издательство = Magnolia Press| год = 2013 | volume = 3703 | номер =1|pages = 17–26| isbn = 978-1-77557-248-0 (paperback) ISBN 978-1-77557-249-7 (online edition)| issn = 1175-5326}}</ref> (ондоо мэдээгээр хоёр далитан 154 000 зүйлнүүд бии<ref name="Lambkin2013">Lambkin Christine L. et al. (2013). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-3113.2012.00652.x/abstract The phylogenetic relationships among infraorders and superfamilies of Diptera based on morphological evidence.] — [[Systematic Entomology]] (January 2013). Volume 38, Issue 1:1-16.</ref><ref>{{книга|автор = Robert G. Foottit, Peter H. Adler |заглавие = Insect Biodiversity: science and society|издательство = Blackwell Publishing Ltd |год = 2009 |страницы = 31 |страниц = 642|isbn = 978-1-4051-5142-9}}</ref>). [[Аляаһан]], [[шумуул]], [[хэдэгэнэ]], [[боргооһон]] тус багта багтана. [[Антарктида|Антарктидые]] багтаан хаанашье байна (''[[Belgica antarctica]]'' боргооһон). Эгээн жэжэ ([[мирмекофили|мирмекофил]] [[Phoridae|бүхэтэр-аляаһан]] ''[[Euryplatea nanaknihali]]'', ''Phoridae'') 0,4 мм утатай<ref name="Brown2012">{{статья | автор = Brown, B. V. | заглавие = Small size no protection for acrobat ants: world's smallest fly is a parasitic phorid (Diptera: Phoridae) | оригинал = | ссылка = http://www.ingentaconnect.com/content/esa/aesa/2012/00000105/00000004/art00005?token=005617eb2e01d545a666f3a7b6c7b403876576b65213b6b6749264f655d375c6b68763050212831142b596 | язык = en | ответственный = | автор издания = | издание = [[Annals of the Entomological Society of America]] | тип = | место = Lanham ([[Мэриленд]]) | издательство = The Entomological Society of America (ESA) | год = 2012 | выпуск = | том = 105 | номер = 4 | страницы = 550-554 | isbn = | issn = 0013-8746 }}</ref>, эгээн томонь 6 см хүрэнэ (''[[Gauromydas heros]]'')<ref name="Guinness">{{cite book | author = Wood, Gerald |url =https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood| title =The Guinness Book of Animal Facts and Feats| year = 1983 | isbn = 978-0-85112-235-9}}</ref><ref name="Calhau">{{статья| автор = Julia Calhau, Carlos José Einicker Lamas & Silvio Shigueo Nihei.| заглавие =Review of the Gauromydas giant flies (Insecta, Diptera, Mydidae), with descriptions of two new species from Central and South America| издание = [[Zootaxa]]| ссылка = http://www.mapress.com/zootaxa/2015/f/z04048p411f.pdf | язык = en | тип = Журнал| место = [[Окленд (Новая Зеландия)|Auckland]], [[New Zealand]]| издательство = Magnolia Press| issn = 1175-5326| год = 2015| volume = 4048| номер = 3| pages = 392—411| isbn = }}</ref>. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Хорхой шумуул]] mg3mbjeelgtbokoxqeer8o7vrl6px6i 0 9833 74812 73600 2026-08-04T17:17:19Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74812 wikitext text/x-wiki [[Файл:spacetime_curvature.png|thumb|right|300px|Харисангын юрэнхы онолдохи огторгой-хугасаанай нугалгын хоёр хэмжээтэ аналог.]] '''Харисангын юрэнхы онол '''({{lang-de|allgemeine Relativitätstheorie}}, {{lang-en|theory of general relativity}}) гээшэ [[Альберт Айнштайн|Альберт Айнштайнай]] 1915 ондо танилсуулһан, [[татаха хүсэн|татаха хүсэниие]] харисангыгаар хандадаг [[Бодос зүй|физикын]] онол юм. Мүнөө хүрэтэр мэдээжэ татаха хүсэн тухай онолнуудай дунда туршалтын үрэ дүндэ эгээн тодорхой гэжэ баталһан байна. Юрэнхы харисангы шанар хадаа татаха хүсэниие орон зай-саг хугасаагай нугалга тодорхойлно. Орон зай-саг хугасаагай (Айнштайнай тензор) гээшэ (космологиин тогтомолые үлэ хайхарбал) дүрбэн хэмжээнэй импульс нягта һиирэгтэй сасуулхадаа, тэрэниие Айнштайнай тэгшэдхэл гэжэ нэрлэнэ. Юрэнхы харисангы онолһоо гансал [[инерциал тоололой системэ|инерциал системэ]] бэшэ, үлэ инерциал системые багтаадаг сүлөөтэй координатын системэ тухай физикын хуули тэгшэ байдалые хадагалха хэрэгтэй. == Оршол == Юрэнхы харисангы онолдо орон зай-саг хугасаае [[харисангы тусхай онол|харисангы тусхай онолой]] Минковскийн орон зайһаа сүлөөтэ (Лоренцын метрикэ) псевдориманай элдэб янза байдалаар үргэдхэнэ. Элдэб янза байдал метрик тензороор <math>g_{\mu\nu}</math> орон зай-саг хугасаагай нугалгые тодорхойлжо, энэ нугалгые татаха хүсөөр дахин анализировална. [[Ньютоной механикада]] татаха хүсэниие массын нягта һиирэгээр шиидэбэрилнэ. Массын нягта һиирэгынь байгаагаараа харисангы болгобол энерги-импульсын тензор болоно. Айнштайн ба [[Давид Һильберт]] Айнштайн-Һильбертын нүлөөгөөр иимэ ута тэгшэдхэлые болгоод, энэ тэгшэдхэл Айнштайнай тэгшэдхэл гэнэ. : <math>8\pi T_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2} R\, g_{\mu\nu} + \lambda g_{\mu\nu}</math> Эндэ тэмдэглэлгэ иимэː * <math>T_{\mu\nu}</math>: [[ энерги-импульсын тензор|Энерги-импульсын тензор]] * <math>G_{\mu\nu}</math>: [[Айнштайнай тензор]] = <math>G_{\mu\nu}=R_{\mu\nu}-R g_{\mu\nu}/2</math> * <math>R_{\mu\nu}</math> : [[Ричиин тензор|Риччиин тензор]] * <math>R</math> : [[Скаляр нугалга]] * <math>\lambda</math> : [[Космологиин тогтомол]] Иигэжэ, татаха зай һула юм гэжэ тухайлбал, Ньютоной гэдэргын дүрбэлжэнэй хуули харисангы бэшэ хизгаараар болоно. Орон зайн координатань <math>x^1 x^2 x^3</math>-ээр саг хугасаагай координатань<math>x^4</math>, юртэмсын шугамай элемент <math>ds</math> <math>ds^2 = g_{\mu\nu} dx^{\mu} dx^{\nu}</math> гээд тэмдэглэнэ. <math>\mu</math> <math>\nu</math> бии болгодог индексээр 0-нь саг хугасаа, 1,2,3-нь орон зай бүридэлые тэмдэглэнэ. <math>g_{\mu\nu}</math>-нь орон зай-саг хугасаагай хоорондохи хубилгые бии болгодог метрик тензор юм. Жээшэнь, эгээн тэгшэ орон зай - саг хугасаае бии болгодог Минковскиие метрик тензорой тохёолдолдонь : <math>g_{tt}=-1, \ g_{xx}=g_{yy}=g_{zz}=1\,</math> гээшэ. Харисангы юрэнхы онолдо, татаха хүсэнэй гадна ондоо хүсэниие нүлөөлдэггүй аад, тэрэ жэгнүүрые үлэ хайхараа һаа, жэжэ бөөм геодезическэ шугамые дахаад хүдэлнэ. Геодезичексэ шугам саг орон зайда онсогой сагые максимизировалдаг зам мүн. Иигэбэл, <math>\delta \int ds = 0</math>. == Ном зохёол == === Эхэ һорболжо === * {{Cite paper|last=Albert|first=Einstein|title=Die formale Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie|journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|year=1914|pages=1030–1085|language=de}} * {{Cite paper|last=Albert|first=Einstein|title=Grundgedanken der allgemeinen Relativitätstheorie und Anwendung dieser Theorie in der Astronomie |journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=315|year=1915|language=de|language=de}} * {{Cite paper|last=Albert|first=Einstein|title=Zur allgemeinen Relativitätstheorie|journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=778–786|year=1915|language=de}} * {{Cite paper|last=Albert|first=Einstein|title=Zur allgemeinen Relativitätstheorie (Nachtrag)|journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=799–801|year=1915|language=de}} * {{Cite paper|last=Albert|first=Einstein|title=Erklärung der Perihelbewegung des Merkur aus der allgemeinen Relativitätstheorie|journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=831–839|year=1915|language=de}} * {{Cite paper|last=Albert|first=Einstein|title=Die Feldgleichungen der Gravitation|journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=844–847|url=http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb|year=1915|language=de}} * {{Cite paper|url=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1916_49_769-822.pdf|last=Albert|first=Einstein|author고리=알베르트 아인슈타인|title=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie|journal=Annalen der Physik|volume=49|issue=7|pages=769–822|doi=10.1002/andp.19163540702|year=1916|language=de}} === Һураха бэшэг === * {{Cite book | title=일반상대론 | author=이철훈 | series=대우학술총서 자연과학 | volume=38 | date=1986-06-01 | edition=2edition|isbn= 89-374-3538-1 | language=ko |url=http://minumsa.minumsa.com/book/936/}} * {{Cite book| title=시간공간의 물리학| publisher=홍릉과학출판사| author=이열| date=2003-05-10| isbn=978-897283325-3| language=ko| url=http://www.hongpub.co.kr/sub.php?goPage=view_product&Code=20090219172737}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408232108/http://www.hongpub.co.kr/sub.php?goPage=view_product&Code=20090219172737 |date=2014-04-08 }} * {{Cite book|last=Carroll|first=Sean M.|title=Spacetime and geometry: an introduction to general relativity|url=http://preposterousuniverse.com/spacetimeandgeometry/|publisher=Addison-Wesley|isbn=0805387323|date=2003 | language=en}} * {{Cite book | last = Misner | first = Charles | authors = Kip S. Thorne, John Archibald Wheeler | title = Gravitation | url = https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5 | location = San Francisco | publisher = W. H. Freeman | date = 1973 | isbn = 0-7167-0344-0 | language=en}} * {{Cite book | first= Robert M. | last= Wald | title=General relativity | publisher=University of Chicago Press | date=1984-06 | url=http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/G/bo5952261.html | language=en | isbn=978-022687033-5}} * {{Cite book | last=Hawking | first=Stephen | authors =G. F. R. Ellis | title = The large scale structure of space-time | location= Cambridge | publisher=Cambridge University Press | series=Cambridge Monographs on Mathematical Physics|volume=1|date=1975-03|zbl=0265.53054 |isbn= 978-052109906-6 |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/physics/cosmology-relativity-and-gravitation/large-scale-structure-space-time| language=en | doi =10.1017/CBO9780511524646}} * {{Cite book|author=内山 龍雄|date=1978-07|title=一般相対性理論|series=物理学選書|volume=15|publisher=裳華房|isbn=978-4-7853-2315-8|url=http://www.shokabo.co.jp/mybooks/ISBN978-4-7853-2315-8.htm|language=ja}} * {{Cite book|author=佐藤 文隆|authors=小玉 英雄|date=2000-06-15|title=一般相対性理論|series=現代物理学叢書|publisher=岩波書店|isbn=4-00-006742-7|url=http://www.iwanami.co.jp/.BOOKS/00/7/0067420.html|language=ja}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818094324/http://www.iwanami.co.jp/.BOOKS/00/7/0067420.html |date=2008-08-18 }} [[Категори:Физикэ]] {{1000 үгүүлэл}} mb5gy6mpwede8qfh9mjp3xdmx1bhzro 0 10476 74845 51226 2026-08-04T17:59:40Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74845 wikitext text/x-wiki {{Түүхын улас |буряад_нэрэ = Алтан улас |уугуул_нэрэ = 金朝<br />[[File:Amba-an Ancu-un.png|70px]] |статус = |дуулал = |туг = |тугай_бэшэлгэ = |һүлдэ = |һүлдын_бэшэлгэ = |газарай_зураг = Jurchen_Jin_Circuits.png |хэмжээ = |бэшэлгэ = <!-- |type_before = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».--> |p1 = Хидан улас |flag_p1 = Khita-i.png |image_p1 = |p2 = Сун улас |flag_p2 = Song.png |image_p2 = <!-- |type_after = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».--> |s1 = Ехэ Монгол Улас |flag_s1 = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg |image_s1 = |уряа = |ниислэл = [[Чжунду]] |хотонууд = |хэлэн = [[Зүршэн хэлэн]], [[Хитад хэлэн]] |мүнгэн_тэмдэгтэ = |дополнительный_параметр = |содержимое_параметра = |газар_нютаг = |хүн_ама = |засаглалай_хэлбэри = [[Эзэнтэ улас]] |обог_удам = Ваньянь Цзинь |байгуулга = 1115 |усадхалга = 1234 }} '''Алтан улас''' — гээшэ мүнөөгэй Зүүн-Хойто Хитадта ажаһууһан [[зүршэд]]эй байгуулһан улас гүрэн (1115—1234). Тус улас [[Хидан улас]]ай харьяатан байһан зүршэдэй [[Хидан улас|хидануудта]] эсэргүүсэлэй үрэ дүндэ бии болобо<ref>{{cite book |first=Ann |last=Paludan |title=Chronicle of the Chinese Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |location=New York |publisher=Thames and Hudson |year=1998 |isbn=0-500-05090-2}}</ref>. [[1125 он]]до Алтан улас хидан Ляо уласые усадхажа эзэмдэбэ. 1125—27 оной хоорондо хитад [[Сун улас|Хойто Сун уласта]] эсэргүү дайлажа, [[Кайфын]]гые багтааһан Хойто Хитадай ехэнхи хубиие эзэлээ. Алтан уласай сэрэгүүд Хүхэ мүрэн хүрөө. [[1139 он]]до Алтан улас хитад Урда Сун уласые өөрын харьяата болгожо эбтээ оробо. XII зуун жэлдэ Алтан улас Зүүн-Хойто ба Хойто Хитадые, Үбэр Монголые багтааһан Зүүн Азиин эгээн хүсэтэй улас болоо. Хитадһаа (Урда Сун) гадна тангуд [[Баруун Ся]] болон Солонгос [[Корё улас]]ууд Алтан уласай харьяатад байгаа. 1234 ондо [[Ехэ Монгол Улас]]ай усадхагдаһан байгаа. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Монгол түүхэ]] [[Категори:Хитадай түүхэ]] hpffs2lf092ms249839bvfc8ogfifpp 0 10505 74839 73304 2026-08-04T17:50:38Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74839 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=Итальян хэлэн |boxsize=310px |pronunciation=italiano, lingua italiana |states=[[Итали]], [[Сан Марино]], [[Ватикан]], [[Швейцари]], [[Словени]], [[Хорвати]], [[Ливи]], [[Эритрей]], [[Мальта]], [[Сомали]], [[Франци]] |speakers=Түрэлхи: 62 сая;<br/>Бүгэдэ: 80 сая<ref name="europa2006">{{PDFlink|[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf Eurobarometer – Europeans and their languages]|485&nbsp;KB}}, February 2006</ref> |familycolor=Энэдхэг-Европо |fam2=Итали |fam3=Роман |fam4=Итали-Далмаци |script=[[Лата үзэг]] (Итали хубилбари) |nation={{ITA}}<br />{{flagcountry|San Marino}}<br />{{flagcountry|Vatican City}}<br />{{flagcountry|Switzerland}} (дүрбэнэй нэгэ) ---- '''Уласхоорондын байгуулга''':<br />{{flagcountry|EU}} |agency=[[Академия делла Круска]] |iso1=it|iso2=ita|iso3=ita|lingua=51-AAA-q |map= |notice=IPA }} '''Итальян хэлэн''' ({{lang-it|italiano, lingua italiana}}) гээшэ [[Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуур]]ай [[итальян хэлэнэй бүлэг]]тэ багтадаг [[Флоренци]]ин аялгууда һуурилһан [[романс хэлэнэй бүлэг|романс]] [[хэлэн]] юм. [[Европын холбоо]]ной албан ёһоной 23 хэлэнэй нэгэ мүн. Мүнөөдэр итальян хэлээр наяад сая хүн хэлэнэ. Итальян хэлэн [[Итали]], [[Сан Марино]], [[Швейцари]], [[Хорвати]], [[Словени]], [[Ватикан]] уласуудай албан ёһоной гүрэнэй хэлэн юм.<ref>[[#simone2010|Simone 2010]]</ref> Итальян хэлэн манай эринэй 476—1000 оной хоорондо гү, али 500-аад жэлэй хугасаада [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй үеын [[лата хэлэн]]һээ гараһан гэжэ хэлэ шудалаашад тодорхойлно. 1200—1300 оной үедэ Флоренци хото улас түрэ, эдэй засаг, соёлой хүгжэлөөрөө Италиин бусад хотонуудай түрүүлжэ хүн зоной тоо зуун мянган үлүү боложо байһан болон Италиин гэгээрүүлэгшэ, алдарта ирагуу найрагша [[Данте Алигьери]], [[Франческо Петрарка]], [[Джованни Боккаччо]] Флоренци аялгуугаар зохёол бүтээлээ бэшэжэ тэдэнэй шүлэг, ирагуу найраг Итали даяар тархан, олондо һайшаагдажа байгаа. Энэһээ ажаглан шэнэ залуу ирагуу найрагшад, шүүмжэлэгшэд өөһэдын бүтээлөө олонд хүргэхын тулада тухайн аялгуугаар бэшэхые эрхимлэхэ болоһон флоренци аялгуу итальян хэлэнэй үндэһэн аялгуу болоходо нүлөөлһэн юм. 1827 ондо Италиин [[Һэргэн мандалта|һэргэн мандалтын]] үеын алдарта уран зохёолшо [[Алессандро Мандзони]] «Гэрлэхэ залуушуул» гэһэн романаа бэшэһэниинь жэнхэни уран зохёолой эхилэл юм. <gallery>Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Италиин һургуулинуудта (20-21-дэхи зуун жэлнүүд) шэрүүн бэшэг заагдадаг Linguistic map of the Italian language.svg|Итальян хэлэнэй дэлгүүрэлгэ</gallery> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} * {{cite book|last=Simone |first=Raffaele |year=2010 |title=Enciclopedia dell'italiano |publisher=Treccani |ISBN= |ref=simone2010}} * {{cite book|last=Berloco |first=Fabrizio |year=2018 |title=The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition |publisher=Lengu |ISBN=9788894034813 |url=https://books.google.ru/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false |ref=berloco2018}} * {{cite book|last=Palermo |first=Massimo |year=2015 |title=Linguistica italiana |url=https://archive.org/details/linguisticaitali0000pale |publisher=Il Mulino |ISBN=9788815258847 |ref=palermo2015}} [[Категори:Хэлэнүүд]] lycublfxrs3uaqu5fezza2gy9q7ccqy 0 10535 74813 54016 2026-08-04T17:17:58Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74813 wikitext text/x-wiki {{Түүхын улас |буряад_нэрэ = Сун улас |уугуул_нэрэ = 大宋 / 宋朝 |статус = [[Эзэнтэ гүрэн]] |дуулал = |туг = |тугай_бэшэлгэ = |һүлдэ = |һүлдын_бэшэлгэ = |газарай_зураг = 北宋疆域图（繁）.png |хэмжээ = |бэшэлгэ = Чжэнхэ түрүү жэлдэ (1111 он) Сунгай газар |байгуулга = [[960 он|960]] |усадхалга = [[1279 он|1279]] <!-- |type_before = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».--> |p1 = Табан улас арбан ханлигуудай үе |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = <!-- |type_after = если этот параметр присутствует в шаблоне, то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…», иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».--> |s1 = Ехэ Юань Улас |flag_s1 = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |уряа = |ниислэл = [[Кайфын|Бяньцзин]] <small>(1368–1644)</small> [[Ханчжоу|Линьань]] <small>(1403–1644)</small> |хотонууд = |хэлэн = [[Хитад хэлэн]] |мүнгэн_тэмдэгтэ = |дополнительный_параметр = |содержимое_параметра = |газар_нютаг = 2 800 000 км² (1111 он) |хүн_ама = |засаглалай_хэлбэри = [[Эзэнтэ гүрэн|Эзэн хаанай засаг]] |обог_удам = Чжао (趙) |<!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies ---> |тэргүүнэй_тушаал = Эзэн хаан |тэргүүн1 = [[Сунгай Тай-цзу]] (түрүүшын хаан) |тэргүүн_үе1 = 960 — 976 |шажан = [[Күнзын һургаал]] |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = }} '''Сун улас''' ({{zh-stp|c=宋朝|p=Sòng Cháo}}) — [[Хитад]]та тогтон байһан [[табан улас арбан ханлигуудай үе]]э түгэсэн Хитадые нэгэдхэжэ 960 онһоо 1279 он хүрэтэр [[Ехэ Юань Улас]]та унагааха хүрэтэр тогтониһон [[эзэнтэ гүрэн]] юм<ref>{{cite book |first=Ann |last=Paludan |title=Chronicle of the Chinese Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |location=New York |publisher=Thames and Hudson |year=1998 |isbn=0-500-05090-2}}</ref>. Сун уласай түүхые хоёр үе болгон тэмдэглэнэ. '''Хойто Сун''' ({{lang-zho|北宋}}, 960–1127) гэжэ үедэ Бяньцзинда (мүнөөгэй [[Кайфын]]) ниисэллэжэ, бүхы Хитад үндэһэтэн захиржа байгаа. Хожом хойто нютагаа [[Алтан улас]]та алдан [[Хүхэ мүрэн]]эй урда Линьаньда (мүнөөгэй [[Ханьчжоу]]) ниислэлһэнһээ хойшо үеэ '''Урда Сун''' ({{lang-zho|南宋}}, 960–1127) гэжэ тэмдэглэнэ. Сун уласай үедэ хэрэглэгдэһэн [[саарһан мүнгэн]], байнгын уһан сэрэгэй флот, хойто зүгые зааха [[луужин]], [[дари]] зэргэ Дэлхэйн түүхэдэ түрүүшынхие зохёогдонхой. Эдэй засаг, хүдөө ажахы, дабһанай ба уула уурхайн аралжаан, гадаада болон дотоодо наймаан хүгжэбэ. Соёлой талаар [[Чжу Си]]ин [[Күнзын һургаал]]ай гүн ухаан бии болонхой. Сун уласай үндэһэлэгшэ [[Сунгай Тай-цзу|Чжао Куанинь]] жанжан [[Табан улас арбан ханлигуудай үе|«Табан уласай үеын»]] (五代十国) дайсадаа усадхажа [[хидан]] [[Ляо улас]], [[Баруун Ся]] ба [[Наньчжао]] гадна хойто урда Хитадые заһажа эхилээ. Чжао Куаниниин загаламжагша [[Сунгай Тай-цзун|Тай-цзунгай]] (976-997) үедэ Хитадые нэгэдхэхэ үйлэ ябаса үргэлжэлээ. Хариншье һаа эзэнтэ гүрэн хойто нүүдэлшэ хүршэнүүдтэй тэмсэжэ илагдаһанай һүүлдэ илагдаба. [[XII зуун]] жэлдэ [[зүршэд]] Хойто Хитад добтолжо эзэлээд, [[Алтан улас]]ые байгуулна. 1127 ондо зүршэд [[Кайфын]]гые эзэлжэ Хүхэ мүрэниие дабаба. Сунгай эзэн хаашуулай ордон Урда Хитадта зөөжэ Линьань ниислэл хото болобо. Сун улас [[Хуайхэ мүрэн]]эй болотор Хойто Хитадые үгэжэ жэл бүри алба түлөө. Сун улас 1279 ондо [[Ехэ Монгол Улас]]ай үгы болобо. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Хитадай түүхэ]] 0pctt0rgma3a9yylpuv5jk1pqmnqctr 0 10741 74823 71113 2026-08-04T17:28:21Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74823 wikitext text/x-wiki '''Химиин элемент''' гээшэ [[атомой сүмэ]]дэхи протоной тоо гү, али атомой дугаараар тодорхойлогдодог нэгэ түрэлэй атом юм<ref>Compendium of Chemical Terminology, [http://goldbook.iupac.org/C01022.html chemical element]</ref>. Химиин элемент юрын [[химиин урбал]]ай үрэ дүндэ үлүү энгын бодосто задаржа болохогүй<ref>Brian H. Mason Roger John Tayler J.J. Lagowski. [[Британника нэбтэрхы толи]], [https://www.britannica.com/science/chemical-element chemical element]</ref>. Бүхы эд юумэн химиин элементнүүдһээ бүридэнэ. 2016 оной байдалаар 118 химиин элемент нээгдээд байна. 82-һоо дээшэ ([[бисмут]], тэрэнһээ дээшэ), мүн 43-61 хоорондохи [[атомой дугаар|атомой дугаартай]] элементнүүд тогтоборигүй, ондоогоор хэлэбэл сасараг эдэбхитэ шанартай. Хэды сасараг эдэбхитэ шэнжэтэй болобошье 94 хүрэтэрхи атомой дугаартай элементнүүд байгаали дээрэ тааралдана.<ref>A. Earnshaw, Norman Greenwood. ''Chemistry of the Elements, Second Edition''. Butterworth-Heinemann, 1997</ref> Лабораториин нүхэсэлдэ сүмэй урбалаар шэнэ химиин элементнүүдые нээгдэһээр байна. == Түүхэ == [[Файл:Mendeleev's 1869 periodic table.png|300px|thumbnail|right|1869 оной Мендлеевэй үелхэ систем]] Элемент гэжэ нэрэ томьёо {{МЭҮ|360}} оной үедэ [[Эртын Греци|грек]] [[философи|философ]] [[Платон]] түрүүшынхеэ хэрэглэжэ байгаа<ref>{{cite web | last = Hillar | first = Marian | year = 2004 | url = http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html | title = The Problem of the Soul in Aristotle's De anima | publisher = NASA WMAP | accessdate = 2006-08-10 | archivedate = 2006-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060909004214/http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html }}</ref>. 33 химиин элементтэй оршон үеын түрүүшын жагсаалтые [[Антуан Лавуазье]]гэй 1789 оной «Химиин элементнүүд» (''Elements of Chemistry'') номһоо хаража болоно. 1869 ондо [[Дмитрий Менделеев]] алдарта [[үелхэ системэ|үелхэ системэеэ]] нээһэн байна. XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр химиин элементые саашада дахин заахан хэһэгүүдтэ задархагүй гэжэ тодорхойложо байгаа.<ref name="boyle">{{cite book | first=Robert | last=Boyle | authorlink=Robert Boyle | year=1661 | title=The Sceptical Chymist | url=https://archive.org/details/scepticalchymis00BoylA | location=London }}</ref> 1913 ондо [[Һенри Мозли]] химиин элементын [[атомой дугаар]] тухайн [[атом|атомойнгоо]] протоной тоогоор тодорхойлогдохо зүй тогтолые нээһэн байна. 1919 ондо ниитэ 72 химиин элемент нээгдээд байһан ба <ref>{{cite book | last=Carey | first=George, W. | year=1914 | title=The Chemistry of Human Life | location=Los Angeles|}}</ref>, 1955 ондо нээгдэһэн [[менделеви|101-дэхи элементые]] алдарта химик Менделеевэй нэрээр нэрлэбэ. == Тодорхойлолго == === Атомой дугаар === {{Main|Атомой дугаар}} Атомой дугаар хадаа тухайн элементын үелхэ системэдэ эзэлжэ байдаг дэс дугаар болоод тухайн [[атомой сүмэ]]дэхи [[протон]]ой тоотой эжэл удхатай байдаг. === Атомой масса === {{Main|Атомой масса}} Атомой масса (A гэжэ тэмдэглэгдэнэ) гээшэ атомой сүмэдэхи [[протон]] ба [[нейтрон]]ой тооной ниилбэри юм. === Изотопи === {{Main|Изотопи}} Изотопи гээшэнь [[атомой сүмэ|сүмэдэ]] [[протон]]ой тоогоороо эжэл, харин [[нейтрон]]ой тоогоороо илгаатай тухайн химиин элементын түрэлнүүдые хэлэнэ. === Аллотропи === {{Main|Аллотропи}} Аллотропи гээшэнь тухайн нэгэ химиин элементын үүдхэдэг хоорондоо илгаатай хоёр болон тэрэнһээ олон түрэлэй дан бодосууд юм. Ондоогоор хэлэбэл, эдэ аллотропинуудые бүридүүлэгшэ [[атом]]ууд эжэл болобошье, эдэ атомуудай хоорондоо холбогдохо байдалынь ондоо байна. Ондоогоор хэлэбэл, бүтэсын байгууламжань илгаатай байна. == Тэмдэглэлгэ == [[Лата үзэг]]ээр тэмдэглэгдэдэг, оршон үеын химиин тэмдэглэлгые [[Швеци|швед]] [[хими|химик]] [[Йенс Якоб Берцелиус]] болбосоруулһан болоод тухайн үедэ [[лата хэлэн]]иинь [[эрдэм ухаан]]ай хэлэн байгаа. [[Файл:Muster Ruthenia.svg|200 px|right]] * '''1''' — химиин элементын тэмдэг. * '''2''' — нэрэ. * '''3''' — химиин элементын атомой дугаар, [[атом]]дохи [[протон]]уудай дугаар. * '''4''' — атомой масса. * '''5''' — эршэм хүсэнэй хангалтын түбшэндэ электронууд. * '''6''' — [[электроной конфигураци]]. == Тархалта == Манай [[галактика|галактикын]] эгээн үргэн тархалтатай 10 химиин элементнүүд. {|class="wikitable" {{prettytable}} |- !Элемент!!сая хубааһанай нэгээр,<br />шэгнүүрэй |- |[[Уһантүрэгшэ]] |739,000 |- |[[Гели]] |240,000 |- |[[Хүшэлтүрэгшэ]] |10,700 |- |[[Нүүрһэнтүрэгшэ]] |4,600 |- |[[Неон]] |1,340 |- |[[Түмэр (химиин элемент)|Түмэр]] |1,090 |- |[[Азот]] |970 |- |[[Сахюур]] |650 |- |[[Магни]] |580 |- |[[Хүхэр]] |440 [[Лити]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хими]] [[Категори:Физикэ]] iuvzqk7rsvelaajwevm7zf6tig2qc3f 0 10799 74819 67781 2026-08-04T17:24:11Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74819 wikitext text/x-wiki {{Дайн |conflict=Орос-Япон дайн |partof= |image=[[Файл:RUSSOJAPANESEWARIMAGE.jpg|300px]] |caption=Дээдэ талада: Оросой байлдаанай хүлэг онгосо ''Паллада'' [[Порт-Артур]]ай оршомдо добтолгоондо орожо байгаа<br />Зүүнһээ часын зүү дахабал: Японой ябаган сэрэгүүд [[Ялу голой тулалдаан (1904)|Ялу голые гаталжа байна]], Орос морин сэрэгүүд [[Мүгдэн]]дэ, Оросой байлдаанай хүлэг онгосо ''Варяг'' ба буута хүлэг онгосо ''Кореец'' [[Инчхон]]до, Оросой сэрэгүүд Порт-Артурта Японой ами үрэгдэһэн сэрэгүүдэй дэргэдэ. |date=[[1904 он]]ой [[2 һарын 8]] – [[1905 он]]ой [[9 һарын 5]] |place=[[Манжуур]], [[Шара тэнгис]] |casus=[[Манжуур]], [[Солонгосой хахад арал]]да нүлөөгөө тогтоохо зүршэлдөөн |territory= Солонгосой хахад аралда Японой хиналта тогтоһон ба [[Карафуто|Сахалин аралай урда хэһэг]], [[Урда Манжуурай түмэр зам]]ые Япон мэдэлдээ абаһан |result=Оросой бүрин илагдал ба [[Портсмутай хэрээ]] |combatant1=[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Оросой эзэнтэ гүрэн]] [[Оросой эзэнтэ гүрэн]]<br />[[Файл:Flag_of_Principality_of_Montenegro_People_Flag.svg|20px|border|Черногори]] [[Черногори]]<br /> |combatant2=[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Япон эзэнтэ гүрэн]] |commander1=[[Файл:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|22px]] [[II Николай|II Николай эзэн хаан]]<br />[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Оросой эзэнтэ гүрэн]] [[Алексей Куропаткин]]<br />[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|20px|Оросой эзэнтэ гүрэн]] [[Степан Макаров]]†<br />[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|20px|Оросой эзэнтэ гүрэн]] [[Зиновий Рожественский]] |commander2=[[Файл:Flag of the Japanese Emperor.svg|22px]] [[Мэйдзи эзэн хаан]]<br />[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Ояма Ивао]]<br />[[Файл:Standard of Admiral of Imperial Japanese Navy.svg|22px]] [[Того Хэйхатиро]] |strength1= |strength2= |casualties1=31,458 алагдаһан |casualties2=58,812 }} '''Орос-Япон дайн''' ({{lang-ja|日露戦争, にちろせんそう}}, {{lang-ru|Русско-японская война}}, 1904 оной 2 һарын 8 – 1905 оной 9 һарын 5) — [[Оросой эзэнтэ гүрэн]], [[Япон эзэнтэ гүрэн|Японой эзэнтэ гүрэнэй]] [[Манжуур]], [[Солонгос]]тохи [[Империализм|империалис]] ашаг һонирхолой зүршэлдөөнһөө боложо гараһан [[дайн]] юм. Дайнай гол үйлэ ажалалга Урда Манжуур, илангаяа [[Ляодунгай хахад арал]], [[Мүгдэн]]гэй оршом, мүн Солонгос, Японой оршом, [[Шара тэнгис]]эй уһанда ябагдаба. Ородууд тэнгисэй сэрэг, худалдаан наймаанай зорилгоёо хангахын тулада [[Номгон далай]]да гараха, үбэл хүлдэдэггүй порттой болохые үргэлжэ хүсэһээр ерэһэн. Тэдэнэй Номгон далайда гараха гол гараса [[Владивосток]] миин лэ зунда ашаглаха боломжотой байһан ушар, [[Порт-Артур]] жэлэй турша ашаглагдадаг боомто абаба. [[Япон-Цин дайн]]ай һүүлдэ 1903 онһоо Оросой хаанта засаг, Японой таланууд үрэ дүнгүй хэлэлсээрнүүд хэжэ байгаа. Японшууд өөһэдын [[Чосон|Солонгостохи]] нүлөөгөө хадагалхын тулада дайниие һунгаһан. Ородуудшье дотоодо хэдэ хэдэн удаа томо хэмжээнэй ажал хаялта гараад байһан тула дайн засагай газарта эсэргүү хандалгые [[джингоизм|джингоис]] [[патриотизм|патриотис]] үзэл рүү шэглүүлжэ шадана гээд бодожо байгаа.<ref>{{Cite book | last=Tolf | first=Robert W. | authorlink= | coauthors= | title=The Russian Rockefellers: the saga of the Nobel family and the Russian oil industry | url=https://archive.org/details/russianrockefell0000unse | date=1976 | publisher=Hoover Institution Press, Stanford University | location=Stanford, Calif.  | isbn=978-0-8179-6581-5 | page=[https://archive.org/details/russianrockefell0000unse/page/156 156]}}</ref> Дэлхэй дахинай таамаглаагүй ябадал боложо, үндыжэ байһан японшууд мангад хүсэндэ эсэргүү дараалһан илалтанууд байгуулһан юм. Тэдэ илалтань Зүүн Азидахи хүсэнэй харисааниие эрид хубилагдажа, Япониие дэлхэйн табсанда мүр зэргэсэн алхаха болоһониие элидхэһэн ябадал байгаа. Дайнда илагдаһан ябадалынь Орос эзэнтэ гүрэниие илзарһан засагай газарта эсэргүү үргэн олониие хамарһан тэмсэл хүргэжэ, [[Оросой 1905 оной хубисхал]] гараһан бэлэй. Тус дайн 1905 оной 9 һарын 5-да [[Портсмутай хэрээ]]гээр дүүргэбэ. Дайнай үрэ дүндэ Солонгосой хахад аралда Японой хиналта тогтоһон ба [[Карафуто|Сахалин аралай урда хэһэг]], [[Урда Манжуурай түмэр зам]]ые Япон мэдэлдээ абаһан байгаа. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Дайнууд]] [[Категори:Ородой түүхэ]] [[Категори:Японой түүхэ]] ouzpbe4jt4tpy4mj4elxry03bm7e4wh 0 10862 74852 68102 2026-08-04T18:03:33Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74852 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Франсиско Франко |уугуул_нэрэ = Francisco Franco |зураг = RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg |ажал_үйлэ = [[улас түрэ|гүрэнэй ажал ябуулагша]], [[Испани]]иин [[юрэнхы сайд]] |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = |иргэн = [[Файл:Flag_of_Spain_(1785–1873,_1875–1931).svg|20px|link=Испани хаанта улас]] → [[Файл:Flag_of_Spain_(1931–1939).svg|20px|link=Испани хоердохи республика]] → [[File:Flag_of_Spain_(1945–1977).svg|20px|link=Франкис Испани]] |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = |ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |хүүгэд = |шагнал = |гар = }} '''Франсиско Паулино Эрменехильдо Теодуло Франко Баамонде''' ({{lang-es|Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde}}), [[Испани]]ин [[жанжан]] болон 1936 оной 10 һараһаа (1939 онһоо бүхы гүрэнэй тэригүүн) Испаниин [[түрын тэригүүн]] ба 1947 онһоо 1975 оной 11 һара хүрэтэр Испани хаанта уласай ''[[де-факто]]'' [[регент]]. Түрын тэригүүнэй хубида, Франко өөрөө ''Caudillo de España, por la gracia de Dios'' (Бурханай ашаар Испаниин ударидагша) гэжэ нэрлэбэ. Республиканшууд (бүгэдэ найрамдаха үзэлтэд) болон националистуудай хоорондо эрхэтэнэй дайниие ушаруулһан 1936 оной [[түрын эрьелтэ]] дүүргэбэ. Бүгэдэ найрамдаха уласта эсэргүү хүсэниие ударидажа, дайнай һүүлдэ Франкис Испани гэжэ хүсэрхэг дэглэмые байгуулба. Испани улас Франкогой ударидуулһан дүшэн оршом жэлэй үедэ, Испаниин засаглал хүсэтэй [[национализм]], гүрэнэйнгөө газар нютагай талаар бүрин бүтэн байдалые хамгаалха, [[католик шажан]]иие ба уламжалалта үнэтэ зүйлнүүдые дэмжэхэ, [[антикоммунизм|антикоммунис]], анти-[[Масонууд|масон]] гүрэнэй түрын бодолготой байгаа.<ref>{{Cite book|last = Hakim |first = Joy |title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz |url = https://archive.org/details/historyofusbook50000haki |publisher = Oxford University Press |year = 1995 |location = New York |isbn = 0-19-509514-6}}</ref> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Испаниин юрэнхы сайд]] 01laz38txucpbov9qedldeb7hc1leg7 0 11373 74857 74679 2026-08-04T18:12:13Z InternetArchiveBot 12366 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74857 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс һуурин | name = Тель-Авив-Яффа | native_name = תל־אביב-יפו ([[Иврит]])<br />تل أبيب - يافا ([[Араб хэлэн|Араб]]) | settlement_type = [[Израилиин хотын жагсаалта|Хото]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Hashalom interchange.jpg | photo2a = Azriely Sarona5.jpg | photo2b = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | photo3a = Tel Aviv Promenade panoramics.jpg | photo4a = Panorama of Tel Aviv (cropped).jpg | size = 280 | color = transparent | border = 0 }} | image_caption = '''Дээдэ-зүүн талаһаа''': Һашаломын уулзабари, [[Азриэли Сарона]], [[Яффагай Сагай Самхаг]], [[Тель-Авивын эрье]], хотын панорама | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt= | image_shield = [[File:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt= | nickname = </br>'Нэгэдүгээр еврейн хото' </br>'[[Сагаан хото (Тель-Авив)|Сагаан хото]]' </br>'Нон-Стоп хото' </br> 'TLV' | motto= | image_map= | map_alt= | map_caption= | pushpin_map = Israel | pushpin_label_position= left | pushpin_map_alt= | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32|4|N|34|47|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes= | subdivision_type = [[Улас оронуудай жагсаалта|Улас]] | subdivision_name = {{flag|Израиль}} | subdivision_type1 = [[Израилиин Дүүргэнүүд|Дүүргэ]] | subdivision_name1 = {{flag|Тель-Авив дүүргэ|name=Тель-Авив}} | subdivision_type2 = Нютагай агломераци | subdivision_name2 = [[Гуш-Дан]] | subdivision_type3= | subdivision_name3= | established_title = Үүсэһэн | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1= | established_date1= | founder= | named_for = [[Tel Abib]] in {{bibleverse||Ezekiel|3:15|HE}}, via [[Theodor Herzl|Herzl]]'s ''[[Altneuland]]'' | seat_type= | seat= | government_footnotes= | government_type = [[Мэр-Зүблэлэй засагай газар|Мэр-Зүблэл]] | governing_body = [[Тель-Авивай муниципалитет]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рон Хулдаи]] | unit_pref= | area_magnitude= | area_footnotes= | area_total_km2 = 52 | area_total_sq_mi= | area_land_km2= | area_land_sq_mi= | area_water_km2= | area_water_sq_mi= | area_water_percent= | area_urban_km2 = 176 | area_urban_sq_mi= | area_metro_km2 = 1516 | area_metro_sq_mi= | area_note= | elevation_m = 5 | elevation_ft= | population_footnotes ={{Israel populations|reference}} | population_total = 460,613 | population_rank = [[Израилиин хотын жагсаалта|2-р]] | population_urban = 1,388,400 | population_metro = 3,854,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = 8468.7 | population_density_rank = [[Израилиин хотын жагсаалта|12-р]] | population_density_urban_km2= 8057.7 | population_density_metro_km2= 2286 | population_demonym = Тель-Авивчууд<ref>{{cite book |title= Tel Aviv: Mythography of a City |first= Maoz |last= Azaryahu |year=2007 |publisher= Syracuse University Press |location= Syracuse, New York |isbn= 9780815631293 |pages=133–134}}</ref><ref>{{cite book |title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |url=https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann |first= Barbara E. |last=Mann |year=2006 |publisher= Stanford University Press |location= Stanford, California |isbn= 9780804750196 |pages=[https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann/page/148 148], 166}}</ref><ref>{{cite book |title= The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |url= https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8 |year=2009 |publisher= Lonely Planet |location= Melbourne, Oakland and London |isbn= 9781741798876 |pages=[https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8/page/380 380]–381}}</ref> | population_note= | blank_name_sec1 = ДНБ | blank_info_sec1 = $153.3&nbsp;ехэ наяд<ref name="brookingsgdp">{{cite web |url= http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title= Global city GDP 2014 |publisher= Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013 }}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ (нэгэ хүндэ) | blank1_info_sec1 = $42,614<ref name="brookingsgdp" /> | timezone1 = [[Израилиин Стандарт Саг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилиин Зунай Саг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Израиль дахи Почтын Индекс|Почтын индекс]] | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Израиль дахи Телефонно Номер|Хотын кодо]] | area_code = +972-3 | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Сагаан Хото (Тель-Авив)|Тель-Авивай Сагаан Хото]] | designation1_date = 2003 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёлой | designation1_free1name = Улас | designation1_free1value = Израиль | designation1_free2name = Бүhэ нютаг | designation1_free2value = [[Израильдахи Дэлхэйн Үбын Жагсаалта|Израиль]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name= }}'''Тель-Авив-Яффа''' ([[Иврит|ивр:]] תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ {{IPA-he|tel aˈviv ˈjafo|}}; [[Араб хэлэн|араб:]] تَلّ أَبِيب - يَافَا), гү али '''Тель-Авив''' — болбол Израилиин [[Гуш-Дан]] бүһын хамагай ехэ хүн зонтой хото юм. [[Израилиин эрье шадарай тала газар|Израилиин Газарай дундада тэнгисэй эрье]] дээри байрладаг ба 460,613 хүн зонтой, уласай [[Израилиин Эдэй засаг|эдэй засаг]], технологиин түб юм. Хэрбээ [[Зүүн Иерусалим]] Израилиин нэгэ хэсэг мүн һаа, Тель-Авив болбол [[Иерусалим|Иерусалимай]] дараа хамагай ехэ хүн зонтой хоёрдохи хото юм; үгы болбол Тель-Авив [[Баруун Иерусалим|Баруун Иерусалимай]] үмэнэ ородог хамагай ехэ хүн зонтой хото юм.{{efn|Зүүн ба Баруун Иерусалим хоюулаа ниитэ 901,000 ажаһуугшадтай, 444,000 хүн зонтой Тель-Явив-Яффа хотоһоо хоёр дахин ехэ юм. Баруун Иерусалим гансаараа 348,000 хүн зонтой. https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2019/05/PUB_505_facts-and-trends_eng_2019_web.pdf, p. 14.}} Тель-Авивые [[Рон Хулдаи]] толгойлдог [[Тель-Авивай муниципалитет]] ударидадаг ба олон [[Израильдахи дипломатическа миссиин жагсаалта|гадаадын посольство]] байрладаг.{{efn|[[Иерусалим]] бол 1980 ондо баталагдаһан [[Иерусалимай тухай Хуули|Иерусалимай Хуулиин]] дагуу Израилиин ниислэл юм. Юрэнхылэгшын резиденци, засагай газарай эмхи зургаанууд, дээдэ сүүд ба парламент ([[Кнессет]]) тэндэ байрладаг. [[Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа|Палестинын Захиргаа]] Зүүн Иерусалимые ерээдүйн уласайхаа ниислэл гэжэ хаража байгаа. НҮБ Иерусалимые Израилиин ниислэл гэжэ зүбшөөдэггүй ба Иерусалимай эсэсэй статусые Израиль, Палестинын Захиргаанай хоорондохи хэлсээные хүлеэжэ байгаа гэжэ тооложо байгаа {{cite web|url= https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Израилиин Карта }}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}}. Улас оронууд посольствуудаа Тель-Авив ба түүнэй захада гү, али Иерусалимай захада, жэшээнь [[Мевасерет-Цион]], байрлуулдаг. ([https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ CIA Factbook]). Австрали, Чехи, Гватемала, Гондурас, Тайвань, АНУ, ба Вануату нара Иерусалимые Израилиин ниислэл гэжэ зүбшөөдэг.}} Энэнь [[Дэлхэйн хото|бета+ дэлхэйн хото]] ба [[Дэлхэйн Финансова Түбүүдэй Индекс|Дэлхэйн Финансова Түбүүдэй Индексээр]] 41-р байранда ороһон. Тель-Авивиинь [[Дунда Дурна|Дунда Дурнадта]] нэгэ хүндэ оногдохо [[ДНБ-ээр хотуудай жагсаалта|эдэй засагаараа гурба, дүрбэдүгээртэ]] ородог.<ref>{{Cite journal|date=22 August 2018|title=Global Financial Centres Index #23|url=https://www.longfinance.net/documents/1318/GFCI23.pdf|website=longfinance.net}}</ref><ref name="Brookings">{{cite web|url=https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/|title=Global city GDP 2014|publisher=[[Brookings Institution]]|access-date=8 May 2015}}</ref> Хотонь амидаралгын минимумаар дэлхэйдэ 31-р байранда ороһон.<ref>{{cite news|author=Ami Sedghi|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/jun/12/city-cost-of-living-2012-tokyo|title=Which is the world's most expensive city? Cost of living survey 2012 {{pipe}} News {{pipe}} guardian.co.uk|newspaper=The Guardian|date=12 June 2012}}</ref> Тель-Авив жэл бүри 2.5 сая олон уласай орогшодые абадаг.<ref name="MasterCard ranks Tel Aviv as fifth most visited city in Middle East and Africa">{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/mastercard-ranks-tel-aviv-as-fifth-most-visited-city-in-middle-east-and-africa/|title=MasterCard ranks Tel Aviv as fifth most visited city in Middle East and Africa|newspaper=[[The Times of Israel]]|first=Yoel|last=Goldman|date=12 June 2012}}</ref><ref name="Tourists rank Jerusalem and Tel Aviv among top cities to visit">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032|title=Tourists rank Jerusalem and Tel Aviv among top cities to visit|newspaper=[[Haaretz]]|first=Tanya|last=Sapty|date=19 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112145431/http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032|archive-date=12 November 2011|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112145431/http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032}}</ref> Ойрхи Дурнын "үдэшын нааданай ниислэл", хүлтэй [[һүниин амидарал]], 24-сагай соёлтой.<ref name="Top 10 party towns">{{cite news|url=https://www.smh.com.au/travel/the-worlds-top-10-party-towns-20091118-im4q.html|title=The world's top 10 party towns|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|date=19 November 2009}}</ref><ref name="lonelyplanet.com">{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/usa/new-york-city/travel-tips-and-articles/76165|title=Lonely Planet's top 10 cities for 2011|access-date=31 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101103065648/http://www.lonelyplanet.com/usa/new-york-city/travel-tips-and-articles/76165|archive-date=3 November 2010|url-status=dead}}</ref> Тель-Авивые нэгэ хүндэ оногдохо [[Веганизм|вегануудай]] тоогоор дэлхэйдэ түрүүлдэг, хото даяар олон сагаан хоолной газартай тула ''Дэлхэйн Веган Хоолной Түб'' гэжэ нэрлэдэг.<ref>{{cite web|title=Tel Aviv- Worlds Vegan Food Capital|url=https://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/VideoLibrary/Pages/Tel-Aviv-World's-Vegan-Food-Capital-30-December-2015.aspx|website=MFA|access-date=24 October 2019}}</ref> Тель-Авивда 30,000 гаруй студенттэй туһа уласай хамагай том ехэ һургуули болохо [[Тель-Авивай Ехэ Һургуули]] байрладаг. Энэ хотые 1909 ондо [[Ишув]] ([[Еврейшүүд|Еврей]] ажаһуугшад) [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османай эзэнтэ гүрэнэй]] үедэ [[Иерусалимай Мутасаррифат|Иерусалимай Мутасаррифатай]] нэгэ хэсэг байһан эртэнэй [[Боомто|боомто хото]] [[Яффа]] хотын захада мүнөөнэй гэр байрын комплекс мэтэ байгуулһан. Анха энэ хотые 'Аһузат Баит' (бук. "Гэр Усадьба" гү, али "Усадьба") гэжэ нэрлэдэг байба,<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/Christian-News/Today-in-history-Founding-of-Tel-Aviv-450852|title=Today in history: Founding of Tel Aviv - Christian News - Jerusalem Post|website=The Jerusalem Post|access-date=2019-05-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4684411,00.html|title=The promised landfill: 106 years of garbage in Tel Aviv|date=2015-07-27|website=Ynetnews|language=en|access-date=2019-05-22}}</ref> районые байгуулһан ассоциациин нэрэ. [[Теодор Герцль|Теодор Герцлиин]] 1902 ондо бэшэһэн ''[[Альтнойланд]]'' ("Шэнэ Хуушан Газар") романай [[Наһум Соколовой]] иврит оршуулгын [[Тель-Абиб]] хэмээхэ библиин нэрые абаһанай дараа дараа жэлиинь "Тель-Авив" болгон хубилгаһан. Тель-Авивһаа үмэнэ байгуулагдаһан Яффагай бусад еврей заханууд эсэсдэнь Тель-Авивай нэгэ хэсэг болоһон ба тэдэнэй хамагай эртэнэйнь [[Неве-Цедек]] (1886 он).<ref name=":0">{{Cite book|title=Yafo – Neve-Tzedek, Rashita shel Tel-Aviv|last=Elkayam|first=Mordechai|publisher=Ministry of Defence|year=1990|page=199|language=he}}</ref> Тель-Авивда 1921 ондо Яффагай Муниципалитетдэ "һуурин" статус олгоһон ба 1934 ондо Яффаһаа бэеэ даанги болоһон.<ref name="Goren">{{cite journal|doi=10.1080/00263206.2015.1125340|volume=52|title=Tel Aviv and the question of separation from Jaffa 1921–1936|year=2016|journal=Middle Eastern Studies|pages=473–487|last1=Goren|first1=Tamir|issue=3|s2cid=147012425}}Page 1: "Once Tel Aviv had won municipal status (the so-called Tel Aviv Township) in 1921, it strove to amend the relevant legislation by rescission of the clauses that placed it under Jaffa municipality's supervision. In the succeeding years, this question became increasingly to the fore, and demanded a speedy solution. Together with the Tel Aviv's ambition of independence as a Hebrew city with its own autonomous Hebrew government, some members of the township's council did not favour separation from the mother city Jaffa. In the mid-1920s, the view consoli- dated among the town councillors that Tel Aviv's subjection to Jaffa municipality had to be annulled, and it must be granted its deserved status as an independent Hebrew city." Page 3: "Tel Aviv municipality strove for full municipal rights, for the status of a municipality with all its implications, in this way enjoying absolute independence. Yet it still wished to maintain its interests in Jaffa. Most obvious was the desire not to lose the Jewish influence in the Jaffa municipality, as well as reinforcing the clout of the Jews on the municipal council. In Tel Aviv's view, Jaffa enjoyed important status not only locally. At that time it was second in importance in Palestine only to Jerusalem, and was followed by Haifa, Safed and Tiberias." Page 4: "...the Mandate government took a positive view of Tel Aviv's desire for full municipal independence. But at that stage it refrained from making any changes at all in Tel Aviv's municipal status. From the closing years of the 1920s, the authorities immersed themselves in the preparation of a new framework for the Municipalities Law, which was intended to replace the Ottoman law. So as long as the new law was incomplete, the authorities avoided any change in the municipal status of Tel Aviv. [Footnote: The new Municipalities Order was published in 1934. That year Tel Aviv gained full municipal independence, becoming a municipal corporation.]"</ref><ref name="Gorion">M. Gorion (Wager), Introduction to the History of Local Government in Israel (Jerusalem: University of Tel Aviv, 1957), pp.184–5 [Hebrew].</ref> [[1947–1949 оной Палестинын дайн|1947–1949 оной Палестинын дайнай]] дараа Тель-Авив 1950 оной 4 һараһаа эхилэн Тель-Авив нэрээр Яффатай бүрин нэгэдэжэ, Яффа хотын зарим хэсэгые [[Муниципальна аннекси|муниципальна аннексиие]] эхилһэн ба 1950 оной 8 һарада "Тель-Авив-Яффа" нэрэтэй болоһон.<ref name="Golan1995" /> Үлэмжэ еврей тэрьедэгшэдэй иммиграцинь Тель-Авивай ургалта удалгүй [[Палестинын Арабууд|Араб]] хүн зон диилэнхи хубиие эзэлдэг байһан Яффагай ургалтые дабаһан гэһэн үгэ юм.<ref>85% in 1922, 92% in 1931 (Census reports)</ref> Тель-Авив ба Яффа хотые 1950 ондо [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглалһаа]] хоёр жэлэй дараа нэгэ муниципалитетдэ нэгэдхэһэн. 2003 ондо [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ой]] [[Дэлхэйн үбэ|Дэлхэйн Үбэдэ]] ороһон Тель-Авивай [[Сагаан Хото (Тель-Авив)|Сагаан Хотонь]] [[Баухаус]] болон бусад холбогдохо [[Архитектурна модернизм|мүнөөнэй архитектурын]] стилиие багтааһан олон [[Уласхоорондын стиль|уласхоорондын стилиин]] байшануудай сугларуулгатай.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1096.pdf|title=The White City of Tel Aviv|access-date=29 March 2008|publisher=[[UNESCO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409004015/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1096.pdf|archive-date=9 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="times">{{cite news|url=http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece|title=Hip and happening in Tel Aviv|work=The Times|date=16 February 2008|last=Strimpel|first=Zoe|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719184519/http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece|archive-date=19 July 2008|url-status=dead|accessdate=11 September 2021|archivedate=19 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080719184519/http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece}}</ref> == Этимологи ба уг гарбал == [[Файл:Altneuland.jpg|слева|мини|150px|Тель-Авивиинь1902 ондо Теодор Герцлиин бэшэһэн, ''[[Альтнойланд]]'' ("Хуушан Шэнэ Газар"), романай нэрээр нэрлэгдэһэн ба ивридээр нэрэнь "Тель-Авив" байба]]''Тель-Авив'' болбол [[Наһум Соколовой]] герман хэлэһээ оршуулһан [[Теодор Герцль|Теодор Герцлиин]] ''[[Альтнойланд]]'' ("Шэнэ Хуушан Газар") хэмээхэ Еврей нэрэ юм. Соколов [[Иезекиилиин Ном|Иезекиильдэ]] дурдаһан Вавилон хотын ойро [[Месопотами|Месопотамиин]] һууринай нэрые абаһан: "Дараань би [[Тель-Абиб|Челар голой]] эрье дээри амидаридаг [[Тель-Абиб|Тель-Авивдахи]] плендэ абаһан хүнүүд, тэдэнэй амидарша байһан газар дээри ошожо, би тэдэнэй дунда долоон хоног доһололгондо орожо һууһан".<ref>{{bibleverse||Ezekiel|3:15|HE}}</ref> Энэ нэрые 1910 ондо "[[Герцлия]]" гэхэ мэтэ хэдэ хэдэн һаналһаа һунгаһан. Энэнь эртэнэй еврейшүүдэй эхэ орондоо һэргээн бодхоолго тухай һанаагые оруулжа байһан тула болохотой тооложо байһан юм. ''Авив'' болбол ивридээр "хабар" гэһэн утхатай ба энэнь шэнэлэлгын һүлдэ тэмдэг болодог ба ''[[Телль (археологи)|тель]]'' нь олон зуунай туршада нэгэ нэгээриинь бүтээһэн цивилизациин үенүүд нөөсэлэгдэжэ, эртэнэй үеын бэлгэдэл болоһон хиимэл обоо юм. 1909 ондо Яффагай хойто хэсэгтэ оршохо элһэн дюнэнүүд дээри жэжэг һуурин хэлбэрээр байгуулагдаһан болобошье Тель-Авивые эхинһээнь ерээдүйн хото гэжэ сэдьхэжэ байба. Хотын байгуулагшад хүршэ Араб хотуудай ядуу, ариг сэбэртэ харша оршон байдалһаа илгаатайнь Тель-Авивиинь Европын [[Варшава]] ба [[Одесса]] хотуудһаа зоригжожо сэбэр, мүнөөнэй хото байха болно гэжэ найдажа байба.<ref name="Shavit 2012">{{cite book|chapter=Telling the Story of a Hebrew City|pages=[https://archive.org/details/telavivfirstcent0000unse/page/n30 1]–12|title=Tel Aviv: The First Century|url=https://archive.org/details/telavivfirstcent0000unse|editor=Azaryahu, Maoz|publisher=Indiana University Press|year=2012}}</ref> Байгуулгые пропагандировалжа буй рекламна проспектдо дараахи зүйлые дурдаба:<ref name="Shavit 2012" /> {{quote|Энэ хотодо бидэ гудамжуудые бариха ба тэдэ зам, тротуар ба фонарьтай болно. Байшан бүридэ мүнөөнэй Европын хотуудай нэгэн адли хоолойгоор урдаха худагай уһа байха болно, мүн хотын ба ажаһуугшадай элүүр мэндэдэ зорюулжа канали- зационно соргые табиха болно.|Акива Арье Вайс|1906}} == Түүхэ == {{see also|Тель-Авивай Хронологи|Яффа}} === Яффа === [[Файл:Coast_of_Tel_Aviv-Yaffo.JPG|слева|мини|[[Библи|Библиин]] ёһоор [[Иона (үзэлшэ)|Иона]] загаһанда залгигдаһанайхаа үмэнэ [[Газарай дундада тэнгис]] руу саашаа тамаржа байһан эртэнэй [[Яффа]] боомто<ref>''Israel'', By Sue Bryant, (New Holland Publishers, 2008), page 72</ref>]]Ханаар хүреэлэгдэһэн [[Яффа]] хото болбол мүнөөнэй эхин үедэ Тель-Авив байрладаг бүһэдэхи гансахан хотын түб байба. Яффа болбол мянга мянган жэлэй туршада бүһэ нютагай шухала боомто хото байба. Археологиин гэршэлэлгэнь МЭҮ 7500 тухай онһоо эхилэн тэндэ хүнүүд амидаржа байһаные заажа байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.palyam.org/About_us/displaySOHarticle?name=Jaffa&id=t00102b&bl=b00102b|title=Archived copy|access-date=31 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313073111/http://www.palyam.org/About_us/displaySOHarticle?name=Jaffa&id=t00102b&bl=b00102b|archive-date=13 March 2017|url-status=dead|accessdate=19 September 2021|archivedate=13 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313073111/http://www.palyam.org/About_us/displaySOHarticle?name=Jaffa&id=t00102b&bl=b00102b}}</ref> Хотые МЭҮ 1800 оной оройгүй байгуулһан. Түүнэй байгаалиин гавань Бронзово зэбсэгэй үеһээ ашаглагдажа эхилһэн. Османай эзэнтэ гүрэнэй үедэ Тель-Авивые тусгаар хото болон байгуулагдахда Яффа хотые 1515 ондо Османай эзэнтэ гүрэндэ орохһоо үмэнэ [[Ханаан|Ханааншууд]], [[Эртын Египет|Египетшүүд]], [[Филистиншүүд]], [[Бану Исраил|Исраилууд]], [[Шэнэ Ассириин эзэнтэ гүрэн|Ассиришүүд]], [[Шэнэ Вавилоной эзэнтэ гүрэн|Вавилоншууд]], [[Ахеменид эзэнтэ гүрэн|Персүүд]], [[Финики|Финикишүүд]], [[Птолемейн обог|Птолемейшүүд]], [[Селевкидай эзэнтэ гүрэн|Селевкидүүд]], [[Хасмонейшүүд]], [[Римэй эзэнтэ гүрэн|Ромшууд]], [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византишууд]], [[Халифат|эртэ Лалын халифатууд]], [[Хэрээһэтэнэй аян дайн|Хэрээһэтэнүүд]], [[Айюбид улас|Айюбидууд]] ба [[Мамлюк|Мамлюкууд]] ударидажа байһан. Энэ хотын ойролсоо олон тулалдаан боложо байһан. Хотые эртэнэй Египетэй документдэ, [[Еврейн Библи]] дээри дурдаһан байдаг. Тель-Авивдахи бусад эртэнэй газаруудиинь: [[Тель-Касиле]], [[Тель-Гериса]], [[Абатойр Обоо]], [[Тель-Һашаш]] ба [[Тель-Кудади]]. 1880-д оной үедэ [[Анханай алия|Анханай Алиягай]] үеэр еврей иммигрантууд энэ нютагта нилээн ехэхэн хэмжээгээр ерэжэ эхилмэгцэ Тель-Авивай нютаг дэбисхэртэ Яффа хотын гадна шэнэ кварталнууд байгуулагдаба. Нэгэдэхинь 1887 ондо [[Мизрахи Еврейшүүд]] Яффа хотодо хүн зоной олошоролгоһоо боложо байгуулагдажа, [[Аарон Шелуше|Аарон Шелушегэй]] газарта баригдаһан [[Неве-Цедек]] байба.<ref name=":0" /> Бусад кварталнууд: [[Неве-Шалом (квартал)|Неве-Шалом]] (1890 он), [[Чарльз Клор Парк|Яфа Ноф]] (1896 он.), [[Ахва]] (1899 он.), [[Оһель-Моше (квартал)|Оһель Моше]] (1904 он.), [[Керем-Һа-Тейманим]] (1906 он.) ба бусад. 1920-д ондо Тель-Авив хотын статусые хүлеэн абаһанай дараа эдэгээр кварталнууд, мүнөө Яффаһаа тусгаарлагдаһан, шэнээр байгуулагдаһан муниципалитетдэ ороһон. === 1904–1917: Орой Османай Үедэхи Байгуулга === {{multiple image |image1= TelAviv-Founding.jpg |caption1= Анханай лотерейн ябуулга, 1909 оной 4 һара |image2= PikiWiki Israel 49257 Nachlat Binyamin .jpg |width2=210 |caption2= Наһлат Биньямин, 1913 }} [[Хоёрдугаар Алия]] саашанхи үргэдхэлгэдэ ерүүлһэн. 1906 ондо Яффа хотын ажаһуугшада байһан хэсэг еврейшүүд [[Акива Арье Вайс|Акива Арье Вайсай]] һанаашалгые дагажа ''Аһузат Баит'' (бук. "усадьба") бүлгэмые байгуулхаар нэгэдэбэ. Бүлгэмэй нэгэ зорилгонь "Эстэтикэ, мүнөөнэй гигиенын дүрим журамай дагуу түсэблэгдэһэн, элүүр оршондо еврей хотын түбиие байгуулха" байба.<ref>{{cite journal|title=Mythical Dimensions of the Tel-Aviv Century|first=Iris|last=Araviot|journal=The International Journal of the Arts in Society|volume=6|issue=2|year=2011|pages=237–258|doi=10.18848/1833-1866/CGP/v06i02/35994}}</ref> Шэнэ хотын хото түсэблэлгэдэ [[Сэсэрлиг хотын хүдэлөөн|сэсэрлиг-хотын хүдэлөөн]] нүлөөлһэн. == Тайлбарилһан ажаглалта == {{notelist}} == Зүүлтэ == <references responsive="" />{{Largest Israeli cities}} [[Категори:Тель-Авив]] [[Категори:Тель-Авив дүүргэ]] [[Категори:1909 ондо Османай эзэнтэ гүрэндэ байгуулагдаhан]] [[Категори:Израилиин хотонууд]] [[Категори:Тель-Авив дүүрэгэй хотонууд]] [[Категори:Османай эзэнтэ гүрэн дэхи еврейн тосхон]] [[Категори:Газарай дундада тэнгисэй Израилиин хото ба һуурин]] [[Категори:1909 ондо үүдхэн байгуулагдаhан һуурин]] djfbahcfxssguv925d5ogpa33mb5ggx 0 13543 74840 73201 2026-08-04T17:51:19Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74840 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Дублин}} {{distinguish|Люблин}} {{Инфобокс һуурин | name = Дублин | native_name = ''Baile Átha Cliath'' | native_name_lang = | settlement_type = [[Ниислэл|Ниислэл хото]] | image_skyline = {{Photomontage | size = 260 | photo1a = Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg | photo2a = Dublin The Convention Centre 01.JPG | photo2b = GoergeSalmonTrinityCollegeDublin.jpg | photo3a = O'Connell Bridge (25748548914).jpg | photo3b = DublinTheCustomHouse-2014-10.jpg | photo4a = (Ireland) Dublin Castle Up Yard.JPG | spacing = 1 | color = white | border = 0 }} | imagesize = | image_caption = Сагай стрелкын дагуу, дээрһээ: [[Самюэль Беккетэй Хүүргэ]], [[Тринити Колледж (Дублин)|Тринити Колледж]], [[Ирландын Тамуужанай Байшан|Тамуужанай Байшан]], [[Дублинэй Хэрэм]], [[О’Коннеллэй Хүүргэ]], [[Конференц-түб (Дублин)|Конференц-түб]] | image_flag = IRL Dublin flag.svg | flag_size = 150px | flag_link = Дублинэй Туг | image_shield = Coat-of-arms-of-Dublin.svg | shield_size = 100px | shield_link = Дублинэй Һүлдэ | nickname = Үнэншэ Хото | motto = ''Obedientia Civium Urbis Felicitas''<br />'Хотын хүн зоной үгэ дуулалга жаргалтай хотые байгуулдаг'.<ref>{{cite web |url=http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms |title=Dublin City Council, Dublin City Coat of Arms |publisher=Dublincity.ie |access-date=29 August 2015 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003033/http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms%20 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|title=An Obedient Citizenry Produces a Happy City – Human Experience|publisher=[[Office of Public Works]]|access-date=10 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510093034/http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|archive-date=10 May 2019|url-status=unfit|accessdate=18 January 2022|archivedate=10 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190510093034/http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336}}</ref> | mapsize = 250px | pushpin_map = Ireland | pushpin_map_caption = Ирланд дахи Байрлалга | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|53|20|59|N|06|15|37|W|type:city_region:IE-D|display=inline,title}} | subdivision_type = Улас | subdivision_name = [[Ирланд]] | subdivision_type1 = [[Ирландын Можонууд|Можо]] | subdivision_name1 = [[Ленстер]] | subdivision_type2 = [[Ирландын Графство|Графство]] | subdivision_name2 = [[Дублинэй Графство|Дублин]] | government_type = [[Дублинэй Хотын Зүблэл|Хотын Зүблэл]] | leader_title = Штаб-байра | leader_name = [[Хотын Байра (Дублин)|Дублинэй Мэри]] | leader_title1 = [[Дублинэй Лорд-мэр|Лорд-мэр]] | leader_name1 = [[Элисон Гиллиленд]] ([[Лейбористска Парти (Ирланд)|Лейб]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Dublin City Profile |website=Maynooth University |publisher=Dublin City Development Board |date=1 January 2002 |url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |access-date=6 November 2020 |archive-date=4 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104025722/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="cso population density interactive table">{{cite web|title=Census of Population 2011|website=Population Density and Area Size by Towns by Size, Census Year and Statistic|publisher=Central Statistics Office|date=April 2012|url=http://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|access-date=30 March 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003018/https://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 117.8 | area_urban_km2 = 318 | population_total = 554,554<ref name="2016sapmapcity">{{Cite web|url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=CTY31&Geog_Code=2AE19629143313A3E055000000000001#SAPMAP_T1_100|title=Sapmap Area: County Dublin City|work=Census 2016|publisher=Central Statistics Office|year=2016|access-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023928/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=CTY31&Geog_Code=2AE19629143313A3E055000000000001#SAPMAP_T1_100|archive-date=24 December 2018|url-status=dead|accessdate=18 January 2022|archivedate=24 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224023928/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=CTY31&Geog_Code=2AE19629143313A3E055000000000001#SAPMAP_T1_100}}</ref> | population_density_km2 = 4,708 | population_urban = 1,173,179<ref name="geodistribution">{{cite web |title=Census of Population 2016 |website=Profile 1 – Geographical distribution |publisher=Central Statistics Office |date=6 April 2017 |page=15 |url=http://cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_2_Geographical_distribution.pdf |access-date=6 April 2017 |quote=Table 2.2 Population of urban areas, 2011 and 2016 [..] 2016 [..] Dublin city & suburbs [..] 1,173,179 |archive-date=7 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407054054/http://cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_2_Geographical_distribution.pdf |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1,417,700<ref>{{cite web |title=Number of Irish returning home at highest level since 2007 |url=https://www.irishtimes.com/business/economy/number-of-irish-returning-home-at-highest-level-since-2007-1.4334849 |website=The Irish Times |access-date=20 August 2020 |archive-date=25 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025224922/https://www.irishtimes.com/business/economy/number-of-irish-returning-home-at-highest-level-since-2007-1.4334849 |url-status=live }}</ref> | population_blank1_title = [[Ехэ Дублин]] | population_blank1 = 1,904,806<ref>[[Ехэ Дублинэй Бүһэ]]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cso.ie/en/csolatestnews/presspages/2017/census2016profile2-populationdistributionandmovements/|title=Census 2016 Profile 2 – Population Distribution and Movements – CSO – Central Statistics Office|website=www.cso.ie|access-date=18 January 2018}}</ref> | population_blank2_title = Угсаатан<br /><small>(2011 оной тоосоо)</small> | population_blank2 = {{Collapsible list | title = Угсаатанай бүлгэмүүд | frame_style = border:none; padding: 0; <!--NOTICE: This will hide the borders and make rows closer (padding)--> | title_style = | list_style = text-align:left;display:none; | 1 = '''90.04% Сагаан''' | 2 = 78.37% Сагаан Ирланд | 3 = 11.29% Бусад Сагаан | 4 = 0.37% Ирланд Аяншад | 5 =&nbsp; | 6 = '''4.21% Ази/Ази Ирланд''' | 7 =&nbsp; | 8 = '''1.30% Хара/Хара Ирланд''' | 9 =&nbsp; | 10 = '''1.51% Хоёр расатай/Бусад''' | 11 =&nbsp; | 12 = '''2.94% Харюулагүй'''}} | population_demonyms = | postal_code_type = [[Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Почтын Кодо|Eircode]] | postal_code = D01 - D18, D20, D22, D24 & D6W | area_code = 01 (+3531) | blank_name_sec2 = ДНБ<ref>{{Cite web|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?query=BOOKMARK_DS-513636_QID_-44C90DBB_UID_-3F171EB0&layout=TIME,C,X,0;GEO,L,Y,0;UNIT,L,Z,0;INDICATORS,C,Z,1;&zSelection=DS-513636INDICATORS,OBS_FLAG;DS-513636UNIT,MIO_EUR;&rankName1=UNIT_1_2_-1_2&rankName2=INDICATORS_1_2_-1_2&rankName3=TIME_1_0_0_0&rankName4=GEO_1_2_0_1&sortC=ASC_-1_FIRST&rStp=&cStp=&rDCh=&cDCh=&rDM=true&cDM=true&footnes=false&empty=false&wai=false&time_mode=ROLLING&time_most_recent=false&lang=EN&cfo=%23%23%23%2C%23%23%23.%23%23%23|title=Database – Eurostat|publisher=European Commission|access-date=26 August 2019|archive-date=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730042227/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?query=BOOKMARK_DS-513636_QID_-44C90DBB_UID_-3F171EB0&layout=TIME,C,X,0;GEO,L,Y,0;UNIT,L,Z,0;INDICATORS,C,Z,1;&zSelection=DS-513636INDICATORS,OBS_FLAG;DS-513636UNIT,MIO_EUR;&rankName1=UNIT_1_2_-1_2&rankName2=INDICATORS_1_2_-1_2&rankName3=TIME_1_0_0_0&rankName4=GEO_1_2_0_1&sortC=ASC_-1_FIRST&rStp=&cStp=&rDCh=&cDCh=&rDM=true&cDM=true&footnes=false&empty=false&wai=false&time_mode=ROLLING&time_most_recent=false&lang=EN&cfo=%23%23%23%2C%23%23%23.%23%23%23|url-status=live}}</ref> | blank_info_sec2 = €106&nbsp;тэрбум | blank1_name_sec2 = ДНБ нэгэ хүндэ | blank1_info_sec2 = €79,000 | website = {{URL|www.dublincity.ie/}} | pushpin_label = Дублин | leader_title2 = [[Ирландын Түлөөлэгшын танхим|Dáil Éireann]] | leader_name2 = [[Түб Дублин (Дайлай һунгуулиин округ)|Түб Дублин]]<br />[[Дублин Хойто Булан (Дайлай һунгуулиин округ)|Дублин Хойто Булан]]<br />[[Баруун-Хойто Дублин (Дайлай һунгуулиин округ)|Баруун-Хойто Дублин]]<br />[[Урда-Түб Дублин (Дайлай һунгуулиин округ)|Урда-Түб Дублин]]<br />[[Дублин Урда Булан (Дайлай һунгуулиин округ)|Дублин Урда Булан]] | leader_title3 = [[Европын Парламент]] | leader_name3 = [[Дублин (Европын Парламент һунгуулиин округ)|Дублинэй һунгуулиин округ]] | timezone = [[GMT]] | utc_offset = 0 | timezone_DST = [[Ирландын Стандарт Саг|IST]] | utc_offset_DST = +1 | official_name = | population_as_of = 2016 | population_metro_footnotes = &nbsp;(2020) | established_date = Мэдэгдээгүй<ref>{{cite web|url = https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | publisher = Irish Times | website = irishtimes.com | title = 8 January 1986: 'Bogus' selection of date to mark Dublin's millennium | accessdate = 16 June 2021 }}</ref> | established_title = Байгуулагдаһан }} '''Дублин''' ({{lang-ga|Baile Átha Cliath}},<ref>{{cite web| url=https://www.logainm.ie/en/1375542| title=Dublin – Placename database of Ireland| access-date=15 January 2018| archive-date=7 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190107002646/https://www.logainm.ie/en/1375542| url-status=live}}</ref> {{IPA-ga|ˈbˠalʲə aːhə ˈclʲiə|pron}} <small>гү, али</small> {{IPA-ga|ˌbʲlʲaː ˈclʲiə|}}) болбол [[Ирланд|Ирландын]] ниислэл ба хамагай томо хото юм.<ref>{{cite web|url=http://www.geography.ie/geography/social/docs/dublin.pdf|title=The Growth and Development of Dublin|access-date=30 December 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330062241/http://www.irishtimes.com/business/sectors/technology/mexican-city-to-be-twinned-with-dublin-says-lord-mayor-1.1343005|archive-date=30 March 2013|accessdate=18 January 2022|archivedate=30 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130330062241/http://www.irishtimes.com/business/sectors/technology/mexican-city-to-be-twinned-with-dublin-says-lord-mayor-1.1343005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://everything2.com/title/primate+city|title=Primate City Definition and Examples|access-date=21 October 2009|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107002841/https://everything2.com/title/primate+city%20|url-status=live}}</ref> Зүүн эрье дээрхи буланда, [[Лиффи гол|Лиффи голой]] адагта байрладаг ба [[Лейнстер]] [[Ирландын Можонууд|можодо]] байдаг. Хотонь урда талаараа [[Уиклоу (шэлэ)|Уиклоу шэлын]] хэсэг болохо Дублин хадаар хилэлдэг. Энэнь [[Хотын нютаг|хотын нютагай]] 1,173,179 хүн зонтой,<ref name="geodistribution" /> болбол [[Дублин Бүһэ|Дублин Бүһын]] хүн зон (ёһо заншалаар [[Дублин графство]]) 2016 ондо 1,347,359 байба.<ref name="dublinregionpop">{{cite web|url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=NUTS3&Geog_Code=F97E459B-57ED-49C0-8A28-2BC1C7F08E88#SAPMAP_T1_100|website=Census 2016|publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]]|title=Sapmap Area – NUTS III – Dublin Region|year=2016|access-date=16 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135510/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=NUTS3&Geog_Code=F97E459B-57ED-49C0-8A28-2BC1C7F08E88#SAPMAP_T1_100|archive-date=16 January 2018|url-status=dead|accessdate=18 January 2022|archivedate=7 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107002811/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=NUTS3&Geog_Code=F97E459B-57ED-49C0-8A28-2BC1C7F08E88#SAPMAP_T1_100}}</ref> 2016 оной бэшэлгээр [[Ехэ Дублинэй Бүһэ|Ехэ Дублинэй Бүһын]] хүн зон 1,904,806 байһан.<ref>{{cite web|url=http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp2tc/cp2pdm/pd/|title=Population Distribution – CSO – Central Statistics Office|access-date=4 February 2018|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107002953/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cp2tc/cp2pdm/pd/|url-status=live}}</ref> Дублин эгээл хаана, хэзээ бии болоһон тухай археологиин арсалдаан байдаг ба энэнь МЭҮ 7-р зуунай үмэнэхи [[Гэлнүүд|Гэлүүдэй]] байгуулһан һуурин,<ref name="dicksonX">{{Cite book|title=Dublin The Making of a Capital City|url=https://archive.org/details/dublinmakingofca0000dick_n0w0|last=Dickson|first=David|publisher=Profile Books Ltd.|year=2014|isbn=978-0-674-74444-8|pages=x}}</ref> дараань [[Викингүүд|Викингүүдэй]] хоёрдохи һуурин юм. [[Дублинэй Хаанта Улас|Дублинэй жэжэг Хаанта Улас]] мэтээр хото ургажа, [[Англо-Норманнуудай Ирланд руу добтолон оролго|Норманнуудай добтолон оролгын]] дараа Ирландын гол һуурин болоһон.<ref name="dicksonX" /> Энэ хотонь 17-р зуунһаа түргөөр үргэдхэгдэжэ, 1800 оной [[1800 оной Холбооной Акт|Холбооной Актын]] дараа [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британиин эзэнтэ гүрэнэй]] хоёрдохи томо хото байба. 1922 ондо тусгаар тогтоноһоной дараа Дублин хото, дараань [[Ирландын гүрэнүүдэй Нэрэнүүд|Ирланд гэжэ нэрлэгдэһэн]], [[Ирландын Сүлөөтэ Улас|Ирландын Сүлөөтэ Уласай]] ниислэл болоһон. Дублин болбол Ирландын болбосорол, урлалга ба соёл, засаг захиргаа, ажаүйлэдбэриин мүнөөнэй ба түүхэн түб юм. 2018 оной байдалаар туһа хотые [[Глобализаци ба Дэлхэйн хотонуудай шэнжэлэлгын газарнууд]] (GaWC) дэлхэйн хотонуудай жагсаалтада "Альфа минус" оноогоор, дэлхэйн шэлдэг гушан хотын нэгэ болгоһон.<ref>{{cite web|url=http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%208.pdf|title=Global Financial Centres Index 8|access-date=30 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011091643/http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%208.pdf|archive-date=11 October 2010|url-status=dead|accessdate=19 January 2022|archivedate=11 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011091643/http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%208.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title=The World According to GaWC 2018|publisher=Globalization and World Cities Research Network: [[Loughborough University]]|access-date=23 November 2018|date=13 November 2018|archive-date=3 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|url-status=live|accessdate=19 January 2022|archivedate=3 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html}}</ref> == Этимологи == {{See also|Names of European cities in different languages: C–D#D|l1=Дублинэй бусад нэрэнүүд}}Дублин нэрэнь Ирланд хэлэнэй ''Dubhlinn'' үгэһээ, эртэнэй Классическа Ирланд ''Dubhlind/Duibhlind'', ''dubh'' ({{IPA-all|d̪uβ|}}, {{IPA-all|d̪uw|}}, {{IPA-all|d̪uː|}}) "хара, харанхы" гэһэн удхатай, ба ''lind'' ({{IPA-all|lʲiɲ(d̪ʲ)|}}) "бассейн" гэһэн үгэһээ гаралтай. Энэ хөөрэлгын бассейн нь [[Дублинэй Хэрэм|Дублинэй Хэрэмэй]] арын хэсэгтэ байрлаха хэрэмэй сэсэрлигэй газар, [[Поддл гол]] [[Лиффи гол|Лиффидэ]] шутхадаг газар байба. Мүнөөнэй Ирланд хэлэндэ энэ нэрые ''Duibhlinn'' гэдэг ба Дублин графствын Ирланд рифмууд нь Дублинэй [[Ирланд хэлэн#Лейнстер|Лейнстер Ирланд хэлэндэ]] ''Duílinn'' {{IPA-ga|ˈd̪ˠiːlʲiɲ|}} гэжэ дуудагдадаг болохые харуулжа байна. Эртын англи хэлэнэй ''Di'''f'''elin'', [[Хуушан скандинав хэлэн|Хуушан скандинав]] ''Dy'''f'''lin'', мүнөөнэй [[Исланд хэлэн|Исланд]] ''Dy'''f'''linn'' ба мүнөөнэй [[Мэн хэлэн|Мэн]] ''Di'''v'''lyn'', мүн [[Уэльс хэлэн|Уэльс]] ''Du'''lyn''''' ба [[Бретань хэлэн|Бретань]] ''Du'''lenn''''' зэргэ бусад хэлэн дээрхи хотын нэрэндэ анханай хэлэлгэ хадгалагдаһан юм. Ирландын бусад һуурингууд нь ''Duibhlinn'' нэрэтэй байдаг ба Devlin,<ref>{{cite web|url=http://www.logainm.ie/en/14364|title=Placenames Database of Ireland: Duibhlinn/Devlin|access-date=13 September 2013|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003050/http://www.logainm.ie/en/14364%20|url-status=live}}</ref> Divlin<ref>{{cite web|url=http://www.logainm.ie/en/13534|title=Placenames Database of Ireland: Béal Duibhlinne/Ballydivlin|access-date=13 September 2013|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107002937/http://www.logainm.ie/en/13534%20|url-status=live}}</ref> ба Difflin<ref>{{cite web|url=http://www.logainm.ie/en/16486|title=Placenames Database of Ireland: Duibhlinn/Difflin|access-date=13 September 2013|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003031/http://www.logainm.ie/en/16486%20|url-status=live}}</ref> гэжэ олон янзаар оршуулагдадаг. Түүхэһээ үзэхэдэ, [[Аралай түхэл|Гэл бэшэг]] ашаглаһан бэшээшэд bh-эй бэшэхэдэ b дээрэ [[Сэг (нэмэлтэ тэмдэг)|сэг]] табижа, Duḃlinn гү, али Duiḃlinn гээшэ буулгаһан байба. Ирланд хэлэн мэдэхэгүй хүнүүд сэгые орхижо нэрые ''Дублин'' гэжэ бэшэһэн. Нэрын хубилалтууд нь [[Шотланд|Шотландын]] заншашаһан гэл хэлэнээр яридаг нютагуудта ([[Gàidhealtachd]], Ирландын [[Гэлтахт|Gaeltacht-тай]] холбоотой), жэшээнь, [[Лох-Линне|Лох-Линнегэй]] нэгэ хэсэг болохо ''An Linne Dhubh'' ("хара уһан сөөрэм") зэрэгтэ байдаг. Мүнөө үедэ Викингүүдэй үмэнэ ''Duibhlinn'' гэгдэдэг Христосой шажанай сүмын һуурин байһан ба ''Dyflin'' нэрээ абаһан гэжэ үзэдэг.<ref>{{Cite book|title=Medieval Dublin, the making of a metropolis|last=Clarke|first=Howard|publisher=Irish Academic Press|year=1995|isbn=978-0716524595|page=44}}</ref> 9 ба 10-р зуунһаа эхилэн мүнөөнэй хотын оршодог газар хоёр һуурин байба. 841 оной шахуу Викингүүдэй һуурин болохо ''Дифлин'', ба голһоо дээрэ мүнөөнэй [[Мэтью Эсэгын Хүүргэ]] (баһа Дублинэй хүүргэ гэжэ нэрлэгдэдэг) Сүмын гудамжын эсэсдэ байрлаха гэл һуурин болохо Áth Cliath ("һаадтай гараса").<ref>{{Cite book|title=The Palgrave Handbook of Literature and the City|last=Tambling|first=Jeremy|publisher=Palgrave Macmillan|year=2017|isbn=978-1137549105|page=98}}</ref> ''Baile Átha Cliath'', нь "һаадтай гарасын хот" гэһэн удхатай ба мүнөөнэй Ирланд хэлэн дээрхи хотын жиирэй нэрэ юм. ''Áth Cliath'' болбол Мэтью Эсэгын Хүүргын зэргэлээд Лиффи голой гарасын газарай топоними юм. ''Baile Átha Cliath'' болбол эртын Христосой шажанай сүмэ байһан ба мүнөө үедэ [[Уайтфрайар Гудамжын Кармелит Сүмын]] эзэлжэ буй Онжье гудамжын хэсэгтэ байһан гэжэ үзэдэг. Шотландын [[Ист-Эршир]] дэхи ''Àth Cliath'' зэргэ адли нэрэтэй бусад хотонууд байдаг ба англи хэлэнээр [[Хурлфорд]] гэжэ нэрлэдэг. == Засагай газар == === Нютагай === [[Файл:Dublin_City_Council_Civic_Offices.JPG|мини|[[Дублинэй Хотын Зүблэл|Дублинэй Хотын Зүблэлэй]] Эрхэтэнэй оффисууд]] [[Дублинэй Хотын Зүблэл]] нь [[Нютагай һунгуулиин бүһэ|нютагай һунгуулиин бүһэһээ]] табан жэл бүридэ һунгагдадаг 63 гэшүүдһээ бүридэдэг [[Нэгэ танхимтай парламент|нэгэ танхимтай]] суглаан юм.<ref>{{cite Irish legislation|year=2018|number=614|type=si|name=City of Dublin Local Electoral Areas Order|date=19 December 2018|access-date=1 February 2019}}</ref> Зүблэлые жэл бүри һунгагдадаг [[Дублинэй Лорд-мэр|Лорд-мэр]] толгойлдог ба Дублинэй [[Харшын Гэр (Дублин)|Харшада]] ажаһуудаг. Зүблэлэй заседаниуд Дублинэй Хотын Танхимда болодог, харин захиргаанай ехэнхи ажал ябуулгань [[Вуд-Ки]] дэхи Эрхэтэнэй оффисуудта суглардаг. Олонхи һуудал абаһан парти, коалици нь комитедэй гэшүүдые, политикые оруулжа, Лорд-мэрые дурадхадаг. Зүблэл нь һууха газар, замай хүдэлөөнэй хүтэлэлгэ, бог шорой, уһа зайлуулха шугам ба элин ниидэлгэ зэргэ һалбарида гаргашалха бюджедые жэл бүри баталдаг. Дублин хотын менежер нь хотын зүблэлэй шиидхэбэриие гүйсэдхэхэ үүргэтэй болобошье гүйсэдхэхэ засагтай. === Үндэһэнэй === [[File:20130810 dublin214.JPG|right|thumb|Килдэр гудамжа дахи [[Ленстер-хаус]]да [[Ирландын Парламент|Oireachtas]] байрладаг.]] Ниислэл хотын хубида Дублин нь Ирландын үндэһэнэй парламент болохо [[Ирландын Парламент|Oireachtas-ай]] үргөө юм. Энэнь [[Ирланд Уласай Юрэнхылэгшэ|Ирландын Юрэнхылэгшэ]], түлөөлэгшын танхим [[Ирландын Түлөөлэгшын танхим|Dáil Éireann]], дээдэ танхим [[Ирландын Сенат|Seanad Éireann-һаа]] бүридэдэг. Юрэнхылэгшэ [[Феникс-парк|Феникс-паркдахи]] [[Ирландын Юрэнхылэгшын Резиденци|Áras an Uachtaráin-да]] ажаһуудаг, харин Парламентын хоёр танхим Килдэр гудамжада байрлаха хуушан герцогой ажаһуудаг байһан [[Ленстер-хаус|Ленстер-хаусда]] уулзадаг. Энэнь 1922 ондо [[Ирландын Сүлөөтэ Улас]] байгуулагдаһанһаа хойшо Ирландын Парламентын гэр юм. 1801 ондо тараагдаһан [[Ирландын хаанта улас|Ирландын хаанта уласай]] [[Парламентын Байшан (Ирланд)|парламентын хуушан байшан]] нь [[Колледж-грин|Колледж-гриндэ]] байрладаг. [[Засагай газарай Байшанууд]]<nowiki/>та [[Ирландын юрэнхы сайдай Министерство|Taoiseach-ай Департамент]], Зүблэлэй Зал, Финансын Департамент ба [[Ирландын Юрэнхы прокурор|Юрэнхы прокуророй Оффис]] байрладаг. Энэнь флигельтэй (1921 ондо гүйсэһэн) үндэһэн бэеһээ (1911 ондо гүйсэһэн) бүридэдэг. Байшангые Томас Манли Дин ба сэр [[Астон Уэбб]] нара [[Ирландын Хаанай Научна Колледж|Хаанай Научна Колледж]] мэтэ бэлэдхэһэн. [[Анханай Дайл]] анха 1919 ондо [[Харшын Гэр (Дублин)|Харшын байшанда]] сугларһан. == Зүүлтэ == <references responsive="" /> [[Категори:Дублин (хото)| ]] [[Категори:841 ондо байгуулагдаhан]] [[Категори:Европын ниислэлнүүд]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Хотонууд]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Графство-хотонууд]] [[Категори:Лейнстер]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай нютагай засаг захиргаанай единицэ]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай хүн зонтой эрье шадарай газарууд]] [[Категори:Ирландын тэнгисэй боомтын хото]] [[Категори:Складай боомтууд]] [[Категори:Викингүүдэй Үеын хүн зонтой газарууд]] [[Категори:9-р зуунда байгуулагдаһан хүн зонтой газарууд]] [[Категори:Ирландта 9-р зуунда байгуулагдаһан]] [[Категори:Ирланд аралай туристнарай нютагууд]] 16btxiomgsq0ct6s9defr2n4hkqc4mr 0 13914 74809 74653 2026-08-04T17:13:20Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74809 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэһэтэн | group = Еврейшүүд | native_name = {{Script/Hebrew|יְהוּדִים‬}} ({{lang|he-Latn|Yehudim}}) | native_name_lang = he | rawimage = [[File:Star of David.svg|150px]] | image = | image_caption = [[Давидай Одон]], Еврей арадай </br>ниитын һүлдэ тэмдэг | total = '''14.6–17.8 сая'''<br /> '''Ехэдхэһэн хүн зон (бүрин гү, али </br>хахад Еврей уг гарбал ороно):''' <br /> '''20.7 сая''' | total_year = 2018 | total_source = estimate | total_ref = <ref name="JDB">{{cite report |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor-link1=Arnold Dashefsky |editor2-last=Della Pergola |editor2-first=Sergio |editor-link2=Sergio Della Pergola |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira |date=2018 |title=World Jewish Population|url=https://www.jewishdatabank.org/content/upload/bjdb/2018-World_Jewish_Population_(AJYB,_DellaPergola)_DB_Final.pdf|publisher=[[Berman Jewish DataBank]]|access-date=22 June 2019}}</ref> [[File:Jewish people around the world.svg|center|frameless|260x260px]] | region1 = {{flag|Израиль}} | pop1 = 6,558,000–6,958,000 | ref1 = <ref name="JDB"/> | region2 = {{flag|АНУ}} | pop2 = 5,700,000–10,000,000 | ref2 = <ref name="JDB"/> | region3 = {{flag|France}} | pop3 = 453,000–600,000 | ref3 = <ref name="JDB"/> | region4 = {{flag|Canada}} | pop4 = 391,000–550,000 | ref4 = <ref name="JDB"/> | region5 = {{nowrap|{{flag|United Kingdom}}}} | pop5 = 290,000–370,000 | ref5 = <ref name="JDB"/> | region6 = {{flag|Argentina}} | pop6 = 180,000–330,000 | ref6 = <ref name="JDB"/> | region7 = {{flag|Russia}} | pop7 = 172,000–440,000 | ref7 = <ref name="JDB"/> | region8 = {{flag|Germany}} | pop8 = 116,000–225,000 | ref8 = <ref name="JDB"/> | region9 = {{flag|Australia}} | pop9 = 113,000–140,000 | ref9 = <ref name="JDB"/> | region10 = {{flag|Brazil}} | pop10 = 93,000–150,000 | ref10 = <ref name="JDB"/> | region11 = {{flag|South Africa}} | pop11 = 69,000–80,000 | ref11 = <ref name="JDB"/> | region12 = {{flag|Ukraine}} | pop12 = 50,000–140,000 | ref12 = <ref name="JDB"/> | region13 = {{flag|Hungary}} | pop13 = 47,000–100,000 | ref13 = <ref name="JDB"/> | region14 = {{flag|Mexico}} | pop14 = 40,000–50,000 | ref14 = <ref name="JDB"/> | region15 = {{flag|Netherlands}} | pop15 = 30,000–52,000 | ref15 = <ref name="JDB"/> | region16 = {{flag|Belgium}} | pop16 = 29,000–40,000 | ref16 = <ref name="JDB"/> | region17 = {{flag|Italy}} | pop17 = 28,000–41,000 | ref17 = <ref name="JDB"/> | region18 = {{flag|Switzerland}} | pop18 = 19,000–25,000 | ref18 = <ref name="JDB"/> | region19 = {{flag|Chile}} | pop19 = 18,000–26,000 | ref19 = <ref name="JDB"/> | region20 = {{flag|Uruguay}} | pop20 = 17,000–25,000 | ref20 = <ref name="JDB"/> | region21 = {{flag|Turkey}} | pop21 = 15,000–21,000 | ref21 = <ref name="JDB"/> | region22 = {{flag|Sweden}} | pop22 = 15,000–25,000 | ref22 = <ref name="JDB"/> | languages = {{plainlist| * '''Үлүү ехэ яряанай:'''<ref name=Languages>{{cite web|url=http://www.bh.org.il/links.aspx |title=Links |access-date=2 April 2012 |publisher=[[Beth Hatefutsoth]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326102214/http://www.bh.org.il/links/jewishlangs.asp |archive-date=26 March 2009 |url-status=dead}}</ref></br>[[Мүнөөнэй Иврит]]{{·}}[[Англи хэлэн|Англи]]{{·}}[[Ород хэлэн|Орос]]{{·}}</br>[[Франци хэлэн|Франци]]{{·}}[[Испани хэлэн|Испани]] * '''Түүхэн:'''</br>[[Идиш]]{{·}}[[Сефард хэлэн|Ладино]]{{·}}[[Еврей-Араб диалектууд|Еврей-Араб]]{{·}}[[Еврейн хэлэнүүд|бусад]] * '''Нангин:'''</br>[[Библиин Иврит]]{{·}}[[Библиин Арамей хэлэн|Библиин Арамей]]{{·}}</br>[[Талмудай Арамей хэлэн|Талмудай Арамей]] }} | religions = [[Иудаизм]] | related_groups = Еврейн үндэһэтэнэй хубаалга</br> ([[Ашкенази еврейшүүд|Ашкенази]], [[Сефард еврейшүүд|Сефард]] ба [[Мизрахим]])</br> [[Семит хүнүүд|Семит-хэлэтэй хүн]]үүд: </br>[[Самаришууд]],<ref>{{Cite book |title=Genes, Polymorphisms and the Making of Societies: How Genetic Behavioral Traits Influence Human Cultures |last=Kiaris|first= Hippokratis|publisher=Universal Publishers|year=2012 |isbn=978-1-61233-093-8 |page=21}}</ref><ref name="evolutsioon" /><ref name=DigitalSamaritans>{{Cite book |title=Digital Samaritans: Rhetorical Delivery and Engagement in the Digital Humanities |url=https://archive.org/details/digitalsamaritan0000rido |last=Ridolfo |first=Jim |publisher=University of Michigan Press |year=2015 |isbn=978-0-472-07280-4 |page=[https://archive.org/details/digitalsamaritan0000rido/page/69 69]}}</ref> [[Арабууд]]<ref name="evolutsioon">{{cite journal |last1=Shen |first1=Peidong |last2=Lavi |first2=Tal |last3=Kivisild |first3=Toomas |last4=Chou |first4=Vivian |last5=Sengun |first5=Deniz |last6=Gefel |first6=Dov |last7=Shpirer |first7=Issac |last8=Woolf |first8=Eilon |last9=Hillel |first9=Jossi |last10=Feldman |first10=Marcus W. |last11=Oefner |first11=Peter J. |title=Reconstruction of patrilineages and matrilineages of Samaritans and other Israeli populations from Y-Chromosome and mitochondrial DNA sequence Variation |journal=Human Mutation |date=September 2004 |volume=24 |issue=3 |pages=248–260 |doi=10.1002/humu.20077 |pmid=15300852 |s2cid=1571356 }}</ref><ref>{{cite news|title=Studies Show Jews' Genetic Similarity|first= Nicholas|last= Wade|date=9 June 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/06/10/science/10jews.html|work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nebel |first1=Almut |last2=Filon |first2=Dvora |last3=Weiss |first3=Deborah A. |last4=Weale |first4=Michael |last5=Faerman |first5=Marina |last6=Oppenheim |first6=Ariella |last7=Thomas |first7=Mark G. |title=High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews |journal=Human Genetics |date=December 2000 |volume=107 |issue=6 |pages=630–641 |doi=10.1007/s004390000426 |pmid=11153918 |s2cid=8136092 }}</ref><ref name="sciencedaily">{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2000/05/000509003653.htm |title=Jews Are The Genetic Brothers Of Palestinians, Syrians, And Lebanese |publisher=Sciencedaily.com |date=9 May 2000 |access-date=12 April 2013}}</ref></br> [[Ассиришууд]]<ref name="Abraham 2010">{{cite journal |last1=Atzmon |first1=Gil |last2=Hao |first2=Li |last3=Pe'er |first3=Itsik |last4=Velez |first4=Christopher |last5=Pearlman |first5=Alexander |last6=Palamara |first6=Pier Francesco |last7=Morrow |first7=Bernice |last8=Friedman |first8=Eitan |last9=Oddoux |first9=Carole |last10=Burns |first10=Edward |last11=Ostrer |first11=Harry |title=Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry |journal=The American Journal of Human Genetics |date=June 2010 |volume=86 |issue=6 |pages=850–859 |doi=10.1016/j.ajhg.2010.04.015 |pmid=20560205 |pmc=3032072 }}</ref> ба [[Левант]]шууд<ref name="evolutsioon" /><ref name="sciencedaily" /><ref name=DigitalSamaritans/> </br> [[Еврейшүүдэй генетикын шэнжэлгэ|Бусад]] }} '''Еврейшүүд''' ({{lang-he|יְהוּדִים}}, {{small|[[ISO 259#ISO 259-2|ISO 259-2]]:}} {{transl|he|''Yehudim''}}, {{small|[[Мүнөөнэй Иврит|Израиль хэлэлгэ]]:}} {{IPA-he|jehuˈdim|}}) гү, али '''Еврей арад''' болбол [[этношажанай бүлгэм]]<ref name="Jews-are-ethnoreligious-group" /> [[үндэһэтэн]],<ref name="Nicholson2002" /><ref name="Dowty1998" /> ба түүхэн [[Израиль ба Иудея]]гай [[Бану Исраил|Израилитууд]]<ref name="Scheindlin1998">{{cite book|author=Raymond P. Scheindlin|title=A Short History of the Jewish People: From Legendary Times to Modern Statehood|url=https://books.google.com/books?id=bfsuicMmrE0C&pg=PA1|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513941-9|pages=1–}} Israelite origins and kingdom: "The first act in the long drama of Jewish history is the age of the Israelites"</ref><ref name="Incorporated2009">{{cite book|author=Facts On File, Incorporated|title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA337|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2676-0|pages=337–}}"The people of the Kingdom of Israel and the ethnic and religious group known as the Jewish people that descended from them have been subjected to a number of forced migrations in their history"</ref><ref name="MD2012">{{cite book|author=Harry Ostrer MD|title=Legacy: A Genetic History of the Jewish People|url=https://books.google.com/books?id=RayZR3V1SFwC&pg=PT26|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997638-6|pages=26–}}</ref> ба [[Ивритууд]]һаа<ref>"In the broader sense of the term, a Jew is any person belonging to the worldwide group that constitutes, through descent or conversion, a continuation of the ancient Jewish people, who were themselves descendants of the Hebrews of the Old Testament." [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303358/Jew Jew] at [http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]</ref><ref>"Hebrew, any member of an ancient northern Semitic people that were the ancestors of the Jews." [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259033/Hebrew Hebrew (People)] at [http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]</ref> гаралтай. Еврейн үндэһэтэнэй хамаа, национальность, ба шажан нь хоорондоо нягта холбоотой,<ref name="Lederhendler2001">{{cite book|author=Eli Lederhendler|title=Studies in Contemporary Jewry: Volume XVII: Who Owns Judaism? Public Religion and Private Faith in America and Israel|url=https://books.google.com/books?id=1wvahJv83AgC&pg=PA101|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-534896-5|pages=101–}} "Historically, the religious and ethnic dimensions of Jewish identity have been closely interwoven. In fact, so closely bound are they, that the traditional Jewish lexicon hardly distinguishes between the two concepts. Jewish religious practice, by definition, was observed exclusively by the Jewish people, and notions of Jewish peoplehood, nation, and community were suffused with faith in the Jewish God, the practice of Jewish (religious) law and the study of ancient religious texts"</ref><ref name="Yee2005">{{cite book|author=Tet-Lim N. Yee|title=Jews, Gentiles and Ethnic Reconciliation: Paul's Jewish identity and Ephesians|url=https://books.google.com/books?id=x4OwXhMOn5cC&pg=PA102|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-44411-8|pages=102–}} "This identification in the Jewish attitude between the ethnic group and religious identity is so close that the reception into this religion of members not belonging to its ethnic group has become impossible."</ref> ушариинь [[Иудаизм]] нь Еврей арадай [[үндэһэнэй шажан]], болобошье түүнэй сахилга шангаһаа үгы хүрэтэр хубилгадаг.<ref name="KrauszTulea">{{cite book|author1=Ernest Krausz|author2=Gitta Tulea|title=Jewish Survival: The Identity Problem at the Close of the Twentieth Century; &#91;... International Workshop at Bar-Ilan University on the 18th and 19th of March, 1997&#93;|url=https://books.google.com/books?id=dnxv-Mlz0JIC&pg=PA90|publisher=Transaction Publishers|year=1997|isbn=978-1-4128-2689-1|pages=90–}} "A person born Jewish who refutes Judaism may continue to assert a Jewish identity, and if he or she does not convert to another religion, even religious Jews will recognize the person as a Jew"</ref><ref name="Pew">{{cite web|url=https://www.pewforum.org/2013/10/01/jewish-american-beliefs-attitudes-culture-survey/|title=A Portrait of Jewish Americans|author=<!--Not stated-->|date=1 October 2013|website=Pew Research Center|quote=But the survey also suggests that Jewish identity is changing in America, where one-in-five Jews (22%) now describe themselves as having no religion.}}</ref> == Зүүлтэ == <references /> je16nxb2vmij27escr293b36wudbd4l 0 14852 74843 73517 2026-08-04T17:58:13Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74843 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхэйн үб |нэрэ =Хитадай Хэрэм Сагаан Хана |зураг =[[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling-edit.jpg|300px]] |зурагай_тайлбари =[[Мин улас]]ай үеын Цзиньшаньлингэй Хэрэм Сагаан Хана |улас ={{flagcountry|Хитад}}<!--Great Wall is registered as China's World Heritage Site to UNESCO, not for Mongolia. So please don't put here Mongolia.--> |түрэл =Соёлой |шалгуури =i, ii, iii, iv, vi |ID =438 |гогшоо = |бүһэ =[[Ази, Австрали ба Далайн оронуудтохи Дэлхэйн үбүүд|Ази, Австрали ба Далайн <br />оронуудтохи Дэлхэйн үбүүд]] |координата = |он =1987 |шуулган =11 |һунгалта = |аюул = }} '''Хитадай Хэрэм Сагаан Хана'''<ref name="Савинова">{{cite paper|author=Савинова Т.Б.|title=Буряад пьесэнүүдые ород хэлэндэ оршуулхада (хори-буряадай түүхэ тухай драматическа зохёолнуудай текстнүүд дээрэ үндэһэлэн) лексическэ хубилалтанууд тухай|journal=Буряадай Гүрэнэй Ехэ Һургуулиин Мэдээлэл|url=https://journals.bsu.ru/content/pages/152/filologiya._2013_10.pdf|publisher=Bloomberg.com|date=2013|accessdate=2025-03-11|lang=rus}}</ref> ([[Хитад хэлэн|хитад]]: 万里长城; [[пиньинь]]: ''Wànlǐ Chángchéng'', «10&nbsp;000 модо ута хэрэм»), '''Сагаан Хэрэм''', заримандаа ородшолбол '''Хитадай агуу хэрэм''' гээшэ [[Хитад]] гүрэнэй умара зүгэй хилэ хамгаалха зорилготойгоор баригдаһан эртэ урдын сагай хамгаалалтын сэрэгэй [[бэхилэлтэ]], хана юм. Хитадай хэдэ хэдэн уласууд тус хэрэмые бариһан юм. Хэрэм Сагаан Ханын утань 8 850&nbsp;км гэжэ тоосоолжо байгаад, 2007 ондо алдажа хэмжэһээр бүхы hалаатаяа хамта тоосолбол тус хэрэмынь ниитэ {{nowrap|21 196}} километр ута байха гээшэ. Хитадай Хэрэм Сагаан Хана дэлхэйн эгээн томо байгууламжа гэжэ тоосогдодог.<ref name="bloomberg">{{cite web|title=China’s Great Wall Found to Measure More Than 20,000 Kilometers|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-06-05/china-s-great-wall-found-to-measure-more-than-20-000-kilometers|publisher=Bloomberg.com|date=2012 оной 06 һарын 05|accessdate=2023-03-14|lang=en}}</ref> Хитадай Хэрэм Сагаан Хана болбол Хитадай эгээн томо аялал жуулшалалай газар юм. Заншалта ёһоороо Хэрэм Сагаан Хана хадаа зүүн зүгтэ [[Шанага боомто|Шанага боомтоһоо]] (''Шаньхайгуань'', 山海关) баруун зүгтэ Цзяюгуань (嘉峪关) хүрэтэр 6,700 км ута гэжэ тоосогдодог. Хамтадаа абажа үзэбэл, зүүн зүгтэ [[Ляодун хахад арал|Ляодун хахад аралһаа]] баруун зүгтэ [[Лоб нуур]] болотор, хойто зүгтэ мүнөөнэй [[Забайкальск]], [[Абагайта]] ба [[Хайлааһата]] тосхонһоо урда зүгтэ [[Таохэ мүрэн]] болотор үргэлжэлдэг. [[Мин улас]]ай үеын 8 850&nbsp;км утань мүнөө үеын 6 259 км ханануудай хэһэгүүдһээ, 359 км окопуудһаа, 2 232 км хада уула, гол мүрэн гэхэ мэтэ байгаалиин хамгаалгын хаалтануудһаа бүридэнэ.<ref name="Great Wall of China 'even longer'">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8008108.stm|title=Great Wall of China 'even longer'|accessdate=2009 оной 4 һарын 20|date=2009 оной 4 һарын 20|publisher=BBC}}</ref> {{МЭҮ}} IV зуун жэлһээ эхилээд XVII-дохи зуун жэлэй эхин хүрэтэр хэдэ хэдэн уласуудай үе шатаар баригдаһан байгаа. Сагаан Хэрэм болбол гол түлэб Хитадай хойто тээ ажаһуудаг нүүдэлшэдһөө хамгаалхын тулада баригдаһан болоод шороо шулуугаар баригдаһан юм. Хитадууд гээшэ монголшуудһаа болон бусад хойто зүгэй элдэб уласуудһаа хамгаалха зорилготойгоор Хэрэм Сагаан Ханые бариһан юм. Тэрээнһээ урда МЭҮ VII зуун жэлдэ мүнөө үеын Монгол ба Манжуурһаа ерэһэн обогуудай эсэргүү баригдаһан хананууд байгаа, эдэ хэһэгүүдые һүүлдэнь Хитадай түрүүшын эзэн хаан [[Цинь Шихуанди]] (МЭҮ 220—206) дахин нэгэдхэбэ. Эртын Хитадай Хэрэм Сагаан Ханаһаа үсөөн хэһэг үлэһэн байна.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Great-Wall-of-China |title="Great Wall of China".|book=Encyclopædia Britannica|quote=Large parts of the fortification system date from the 7th through the 4th century BC. In the 3rd century BC Shihuangdi (Qin Shi Huang), the first emperor of a united China (under the Qin dynasty), connected a number of existing defensive walls into a single system. Traditionally, the eastern terminus of the wall was considered to be Shanhai Pass (Shanhaiguan) on the coast of the Bohai (Gulf of Zhili), and the wall's length—without its branches and other secondary sections—was thought to extend for some 6,690 km (4,160 mi).}}</ref> Хожом удаадахи олон династинууд хилын хэрэмэй олон хэһэгые барижа, заһабарилһан байна. Хэрэм Сагаан Ханын эгээн мэдээжэ хэһэгүүдые [[Мин улас]] (1368—1644) бариһан байна. Хамгаалхаһаа гадна, Сагаан Хэрэмэй ондоо зорилго хадаа хилые хинаха, [[Торгон зам]]аар абаашаһан бараанһаа алба олзо татаха, худалдаа наймаае зохисуулха, нүүдэлшэдые хинаха бэлэй.<ref>{{cite paper|author=Shelach-Lavi, Gideon; Wachtel, Ido; Golan, Dan; Batzorig, Otgonjargal; Amartuvshin, Chunag; Ellenblum, Ronnie; Honeychurch, William|title=Medieval long-wall construction on the Mongolian Steppe during the eleventh to thirteenth centuries AD|journal=Antiquity|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/medieval-longwall-construction-on-the-mongolian-steppe-during-the-eleventh-to-thirteenth-centuries-ad/69850626FA671DD5A8454DD63EC31CFD|publisher= |date=June 2020 |volume=94 |issue=375 |pages=724–741 |accessdate=2020-06-25 |doi=10.15184/aqy.2020.51 |issn=ISSN 0003-598X |lang=en}}</ref> Харуулай башни, сэрэгэй казарма, хаалга, утаар дохёо үгэхэ үртөөнүүд Сагаан Хэрэмэй хамгаалалтын онсо шэнжэнүүдые һайжаруулһан болоод, Сагаан Хэрэм зам тээбэриин коридор боложо байһан юм. == Түүхэ == [[Файл:Map of the Great Wall of China.jpg|thumb|300px|Хэрэм Сагаан Хана харуулһан газарай зураг]] [[File:GreatWallChina4.png|thumb|Мин эзэнтэ гүрэнэй нютаг дэбисхэр ба Мингэй Хэрэм Сагаан Хана]] * Хитадай Хэрэм Сагаан Хана дүрбэн гол шатаһаа бүридэһэн: # [[МЭҮ 208]] ([[Цинь улас]]). # [[МЭҮ I зуун жэл]] ([[Хань улас]]). # [[1138 он|1138 онһоо]]&nbsp;—&nbsp;[[1198 он]] хүрэтэр ([[Табан улас ба арбан ванлигай үе]]). # [[1368 он|1368 онһоо]]&nbsp;—&nbsp;[[1620 он]] ([[Мин улас]]ай [[Хунъу]] хаанһаа [[Ваньли]] хаан болотор). Тус тустань һалангид хэрэмүүд байһаниие Хитадай анханай нэгэдэһэн түрэтэй уласые үндэһэлэгшэ [[Цинь Шихуанди]], [[Хүннү улас|Хүннү уласай]] добтолгоонһоо хамгаалхаар МЭҮ 220-206 оной хоорондо зай забһарые бүглэжэ, утадхаба.<ref>{{Cite web |url=http://www.ccds.charlotte.nc.us/History/China/save/barrett/barrett.html |title=Construction of the Great Wall |access-date=2008-11-05 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202072204/http://www.ccds.charlotte.nc.us/History/China/save/barrett/barrett.html |url-status=dead |accessdate=2025-03-11 |archivedate=2008-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202072204/http://www.ccds.charlotte.nc.us/History/China/save/barrett/barrett.html }}</ref> Эдэ анханай шабар хэрэмүүдһээ үлдэжэ хосорһониинь үсөөхэн. Хитадай нютаг [[Ехэ Монгол Улас]]ай ноёрхолдо байһан 150 гарамгай жэл уг хэрэмые заһаха ажал зогсожо харин [[Мин улас]]ай үедэ умарада зүгэй [[Монголшууд]], зүүн хойто зүгэй [[Манжа|Жүршэдһөө]] хамгаалхаар байгуулһан шулуун хэрэмынь мүнөө болотор һайтар хадагалагдажа үлдэһэн юм. [[Манжын гүрэн|Манжын Цин гүрэнэй]] [[Энхэ Амгалан хаан|Энхэ Амгалан]] хаан Хэрэм Сагаан Ханые хамгаалалтын гаргаша үнэ сэн ехэтэй, мүн найдабаригүй бэхилэлтэ гэж үзэн саашада заһажа һэлгэхэ ажалые зогсооһон байна. 1980-аад оноос эхилэн уг хэрэмые дахин шэнэшлэн заһажа, һэргээн бодхожо байна. Хитадай Мин уласай үедэ уг хэрэмые хахад сая гаргамай сэрэг хамгаалжа байба.<ref>{{cite book |last=Waldron |first=Arthur |title=The Great Wall of China: From History to Myth |url=https://archive.org/details/greatwallofchina00wald |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=9781316264539 |pages=[https://archive.org/details/greatwallofchina00wald/page/83 82] |quote=In the north, by the beginning of the fifteenth century, some 107 guards had been established, with a listed complement of 531,000 men.}}</ref> Уг хэрэмые бариха ябасада 2-3 сая хүн наһа бараһан гэжэ тоосодог байна.<ref name="ICE">Damian Zimmerman, [http://www.american.edu/ted/ice/wall.htm The Great Wall of China], ICE Case Studies, December, 1997</ref> [[1987 он|1987 ондо]] Хитадай Хэрэм Сагаан Ханые [[ЮНЕСКО]] [[ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үб|Дэлхэйн үб]] гэжэ ангилһан байна. Сагаан хэрэмынь олониитын һанал асуулгаар хүн түрэлхитэнэй бүтээн байгуулһан [[уран барилга|уран барилгын]] [[Дэлхэйн долоон гайхамшаг|шэнэ дэлхэйн долоон гайхамшагта]] багтаһан юм.<ref name="nwVFC">{{Cite news | last = Dwoskin | first = Elizabeth | title = Vote for Christ | publication-date = 2007-07-09 | magazine = [[Newsweek]] | issn = 0028-9604 | postscript = <!--None--> }}</ref> == Боомто == [[File:20090529 Great Wall 8185.jpg|thumb|Цзиньшаньлингта Мин гүрэнэй Сагаан Хэрэм]] [[File:Gubeikou to Jingshanling 56 (4758380459).jpg|thumb|Молтош хаалгын хажуугаархи Мин гүрэнэй Сагаан Хэрэм]] [[File:Dajingmen 04 July 2,2010.jpg|thumb|Шуулалта хаалга ([[Хаалган|Хаалган хото]])]] Сагаан Хэрэмэй газаахи боомтонууд: (Баруунһаа зүүн тиишэ) # [[Цзяюгуань]] (嘉峪关) # [[Юймэнгуань]] (玉门关) # [[Жумэньбао]] (拒门堡) # [[Бадалин]] (八达岭) # [[Хуанхуачэн]] (黄花城) # [[Цзянькоу]] (箭扣长城 <small>（北京结）</small>) # [[Мутяньюй]] (慕田峪长城) # [[Баймагуань]] (白马关堡) # [[Пяньтогуань]] (偏頭關) # [[Үрөөһэн шулуута хаалга]] (獨石口) # [[Шүрхы хаалга]] (殺虎口關) # [[Хаалган|Шуулалта хаалга]] (张家口) # [[Молтош хаалга]] (古北口镇) # [[Баясхалан хадата хаалга]] (喜峰口) # [[Цзиньшаньлин]] (金山岭长城) # [[Сыматай]] (司马台长城) # [[Хуаньягуань]] (黄崖关) # [[Шанага боомт]] (山海关) # [[Хушань]] (虎山长城) Хэрэм Сагаан Ханын досоохи боомтууд: (Баруунһаа зүүн тиишэ) # [[Гуан у (Сагаан хэрэм)|Гуан у]] (广武长城) # [[Яньмэнгуань]] (雁门关) # [[Пиншингуань]] (平型关) # [[Зижингуань]] (紫荆关) # [[Даомагуань]] (倒马关) # [[Гугуань]] # [[Лончуаньгуань]] (龙泉关) # [[Сабшаал боомт]] (居庸关) # [[Няньцзы гуань]] (娘子关) # Мяоцзян (苗疆长城) == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Хитадай түүхэ]] {{1000 үгүүлэл}} idw4bwge78jlbk5hsuinbix4x1bts60