Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1987 74874 74335 2026-08-13T00:59:55Z ~2026-44405-89 18025 /* */ 74874 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |boxsize = 300px |name=Хасаг хэлэн |nativename=қазақ тілі, қазақша<br/>qazaq tılı, qazaqşa<br/>قازاق ءتىلى، قازاقشا |image=Kazakh language.png |states=[[Казахстан]], [[Хитад]], [[Монгол]], [[Оросой холбоото улас|Оросой]], [[Кыргызстан]], [[Узбекистан]] |region=Түб Ази<br/>([[Туркестан]]) |ethnicity=[[Хасагууд]] |speakers=16 сая |date= 2021 |script=[[Кирилл үзэг]]<br>(Хасаг хувилбар) |familycolor=Altaic |fam1=[[тюрк хэлэнүүд|Тюрк хэлэнүүд]] |fam2=[[Хибчаг хэлэнүүд|Хибчаг]] |fam3=[[Хибчаг-ногай]] |nation={{flagcountry|Kazakhstan}} |agency=[[Соёлой болон тамирай яаман (Казахстан)|Соёлой болон тамирай яаман]]<br> [[Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман (Казахстан)|Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман]] |iso1=kk |iso2=kaz |iso3=kaz |glotto=kaza1248 |glottorefname=Kazakh |lingua = 44-AAB-cc |map= |mapcaption= |notice=IPA }} '''Хасаг хэлэн''' ([[Кирилл үзэг|кирил.]] ''қазақ тілі'', ''қазақша''; [[Лата хэлэн|лат]]. ''qazaq tılı'', ''qazaqşa,'' [[Араб үзэг|араб.]] قازاق ءتىلى، قازاقشا) — [[Алтайн хэлэнэй изагуур|Алтайн хэлэнэй изагуурай]] [[түрэг хэлэнэй бүлэг|түрэг хэлэнэй бүлэгэй]] аялгуу юм. [[File:Orkhon.svg|thumb|150px|Орхон үзэг]] [[File:Kyzyl orkhon inscription.jpg|thumb|Орхон шулуун]] {| class="standard" style="font-family: DejaVu Sans;" |- !Кирил үзэг ||Миссионерай кирил үзэг ! Яналиф Латин ! Пиньинь Латин !МФА Транскрипци |- |Аa||Аa||Aa||Аa||[a] |- |Әә||Аa||Əə||Əə||[æ] |- |Бб||Бб||Bʙ||Bb||[b] |- |Вв||Уу||Vv||Vv||[v] |- |Гг||Гг||Gg||Gg||[ɡ] |- |Ғғ||Гг||Ƣƣ||Ƣƣ||[ʁ]~[ɣ] |- |Дд||Дд||Dd||Dd||[d] |- |Ее||Ее||Ее||Êê||[e] |- |Ёё||Йо йо||/||/||[jo] |- |Жж||Жж||Çç||Jj||[ʒ],[dʒ] |- |Зз||Зз||Zz||Zz||[z] |- |Ии||Ии||Ьj ьj; Ij ij||Ey ey:Iy iy||[ɯj],[ɪj] |- |Йй||Йй||Jj||Yy||[j] |- |Кк||Кк||Kk||Kk||[k] |- |Ққ||Кк||Qq||Ⱪⱪ||[q] |- |Лл||Лл||Ll||Ll||[l] |- |Мм ||Мм ||Mm ||Mm||[m] |- |Нн ||Нн ||Nn||Nn||[n] |- |Ңң ||Ҥҥ ||Ŋŋ ||Ng ng||[ŋ] |- |Оо ||Оо ||Оо ||Oo||[o] |- |Өө ||Ӧӧ ||Ɵɵ ||Ɵɵ||[œ] |- |Пп ||Пп ||Pp ||Pp||[p] |- |Рр ||Рр ||Rr ||Rr||[r] |- |Сс || Сс ||Ss ||Ss||[s] |- |Тт ||Тт ||Тт ||Tt||[t] |- |Уу||Уу||Vv; Uv uv; Yv yv; Ьv ьv; Iv iv||Ww; Uw uw; Üw üw; Ew ew; Iw iw||[w], [ʊw], [yw], [ɯw], [ɪw] |- |Ұұ||Уу||Uu||Uu||[ʊ] |- |Үү||Ӱӱ||Yy||Üü||[y] |- |Фф||/||Ff||Ff||[f] |- |Хх||Хх||Xx||Hh||[χ] |- |Һһ||Хх||Hh||Ⱨⱨ ||[h] |- |Цц||Тс тс||Ts ts||Ts ts||[ʦ] |- |Чч||Тш тш||Cc||Ch ch||[ʧ] |- |Шш||Шш||Cc||Sh sh||[ʃ] |- |Щщ||Шш шш||/||Xx||[ɕ] |- |Ъъ||/||/||/|| |- |Ыы||Ыы||Ьь||Ee||[ɯ] |- |Іі||Ии||Ii||Ii||[ɪ] |- |Ьь||/||/||/|| |- |Ээ||Ее||Ee||Êê||[ɛ] |- |Юю||Йу йу||/||/||[jʊ],[jy] |- |Яя||Йа йа||/||/||[ja],[jæ] |} == Холбооһон == * [http://www.sozdik.kz Словарь с виртуальной клавиатурой] {{ref-ru}}, хасаг * [https://web.archive.org/web/20040607233234/http://www.kazakhstanets.narod.ru/texts0.html Электронная библиотека текстов на казахском языке] {{ref-ru}}, хасаг * [http://slovar.azion.kz Русско-казахский и казахско-русский словари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611160632/http://slovar.azion.kz/ |date=2008-06-11 }} {{ref-ru}}, хасаг {{stub}} {{rus-el}} [[Категори:Ази]] [[Категори:Хэлэнүүд]] popg4brad1g18mdvkchtkzzuxgym3as 10 7936 74871 74245 2026-08-12T13:48:32Z CommonsDelinker 33 Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w 74871 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Афганистан | flag alias = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (2021- present).svg | flag alias-1880 = Flag of Afghanistan (1880–1901).svg | flag alias-1901 = Flag of Afghanistan (1901–1919).svg | flag alias-1919 = Flag of Afghanistan (1909–1926).svg | flag alias-1926 = Flag of Afghanistan (1926–1928).svg | flag alias-1928a = Flag of Afghanistan (1928).svg | flag alias-1928 = Flag of Afghanistan (1928–1929).svg | flag alias-1929a = Flag of Afghanistan (1929).svg | flag alias-1929 = Flag of Afghanistan (1929–1931).svg | flag alias-1930 = Flag of Afghanistan (1931–1973).svg | flag alias-1973 = Flag of Afghanistan (1973–1974).svg | flag alias-1974 = Flag of Afghanistan (1974–1978).svg | flag alias-1978a = Flag of Afghanistan (1978).svg | flag alias-1978 = Flag of Afghanistan (1978–1980).svg | flag alias-1980 = Flag of Afghanistan (1980–1987).svg | flag alias-1987 = Flag of Afghanistan (1987–1992).svg | flag alias-1992a = Flag of Afghanistan (1992).svg | flag alias-1992 = Flag of Afghanistan (1992–2001).svg | flag alias-1996 = Flag of Taliban (original).svg | flag alias-1997 = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (2021- present).svg | flag alias-2001 = Flag of Afghanistan (2001–2002).svg | flag alias-2002 = Flag of Afghanistan (2002–2004).svg | flag alias-2004 = Flag of Afghanistan (2004–2013).svg | flag alias-2013 = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag alias-Taliban = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (2021- present).svg | link alias-military = Афганай Зэбсэгтэ Хүсэн | link alias-army = Афганай Үндэһэнэй Арми | flag alias-naval = Flag of the Afghan National Police (English).svg | link alias-naval = Афганай Үндэһэнэй Сагдаа | flag alias-air force=Flag of the Afghan Air Force.svg | link alias-air force = Афганай Агаарай Хүсэн | flag alias-navy = Flag of the Afghan National Police (English).svg | link alias-navy = Афганай Үндэһэнэй Сагдаа | flag alias-Islamic Emirate = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | flag alias-football = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag alias-cricket = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1880 | var2 = 1901 | var3 = 1919 | var4 = 1926 | var5 = 1928a | var6 = 1928 | var7 = 1929a | var8 = 1929 | var9 = 1930 | var10 = 1973 | var11 = 1974 | var12 = 1978 | var13 = 1978a | var14 = 1980 | var15 = 1987 | var16 = 1992a | var17 = 1992 | var18 = 1996 | var19 = 1997 | var20 = 2001 | var21 = 2002 | var22 = 2004 | var23 = 2013 | var24 = Талибан | var25 = Лалын Эмират | var26 = football | var27 = cricket | redir1 = AFG </noinclude> }} g4cadpujjt3qb6jdiaanzq08dv1cafw 0 9503 74873 70729 2026-08-12T16:04:49Z InternetArchiveBot 12366 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260812sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74873 wikitext text/x-wiki {{Үбшэн | | 01-КОД = G30.0 | 01-НЭРЭ = Эртэ эхилһэн Альцгеймерэй үбшэн | 02-КОД = G30.1 | 02-НЭРЭ = Орой эхилһэн Альцгеймерэй үбшэн | 03-КОД = G30.8 | 03-НЭРЭ = Бусад | 04-КОД = G30.9 | 04-НЭРЭ = Альцгеймерэй үбшэн, тодорхойгүй }} [[File:Alzheimer's disease brain comparison.jpg|thumb|280px|Альцгеймерэй үбшэдэг хүнэй [[тархи]] (зүүн) ба элүүр тархи (баруун)]] '''Альцгеймерэй үбшэн''' (мүн ''Альцгеймерэй янзын [[тархи]]ин зүнтэглэл''), гээшэ аажам эхилжэ аажамаар муудадаг [[архаг үбшэн|архаг]] мэдэрэлэй һуларха (нейродегенеративна) үбшэн.<ref name="BMJ2009"/><ref name="WHO2014"/> [[Зүнтэглэл|Зүнтэглэлэй]] 60% - 70% тохёолдолые ушар болоно.<ref name="BMJ2009"/><ref name="WHO2014"/> Эгээн таараһан эртын симптом һаядаа болоһон ушарые ой ухаанда һанаха бэрхэшээл (хурдан һанаха ой тогтоолтын гээлгэ).<ref name="BMJ2009"/> Үбшэн дэбжэхэдээ  хэлэхэ бэохэшээл, зүгые алдууха, огтууригүй һанаанай байдал, зоригые алдууха, өөрөө харууһалха, ба аяг зангай асуудалнууд гэхэ мэтэ ондоо симптомууд бии болоно <ref name="BMJ2009"/><ref name="WHO2014"><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20150318030901/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs362/en "Dementia Fact sheet N°362"]. </cite></ref> Хүнэй бэе ухаанай байдал муудажа, тэдэ ехэбшэлэн гэр бүлэһөө ба ниигэмһээ гарана.<ref name="BMJ2009"/> Аажамаар бэе махабадай үүргэнүүдые алдаһаар, эсэстэнь үбшэн үхэлдэ хүргэнэ.<ref name="nihstages"><cite class="citation web">[http://www.nia.nih.gov/alzheimers/topics/symptoms "About Alzheimer's Disease: Symptoms"]. </cite></ref> Үбшэн хүгжэхэ хурданиинь илгаржа болохошье һаа, диагноз табиһанай һүүлдэ дундажа наһалалта гурбан жэлһээ юһэн жэл хүрэнэ.<ref name="NEJM2010">{{Cite paper|vauthors=Querfurth HW, LaFerla FM|title=Alzheimer's disease|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-01-28_362_4/page/329|journal=The New England Journal of Medicine|date=28 January 2010|volume=362|issue=4|pages=329–44|pmid=20107219|doi=10.1056/NEJMra0909142}}</ref><ref>{{Cite paper|vauthors=Todd S, Barr S, Roberts M, Passmore AP|title=Survival in dementia and predictors of mortality: a review|url=https://archive.org/details/international-journal-of-geriatric-psychiatry_2013-11_28_11/page/1109|journal=International Journal of Geriatric Psychiatry|date=November 2013|volume=28|issue=11|pages=1109–24|pmid=23526458|doi=10.1002/gps.3946}}</ref> Альцгеймерэй үбшэнэй ушар шалтагааниинь ойлгожо мэдэшэгүй.<ref name="BMJ2009"/> Аюулай 70% оршом [[генетикэ|генетикэһээ]] ушаруулаад, элдэб түрэлэй генүүдые зэмэлжэ болоно.<ref name="Lancet2011"/> Ондоо аюулай факторнууд дунда толгойн бэртэлгэ, [[депресси]], [[гипертони |гипертони]] юм.<ref name="BMJ2009">{{Cite paper|date=5 February 2009|title=Alzheimer's disease|journal=[[BMJ|The BMJ]]|volume=338|pages=b158|doi=10.1136/bmj.b158|pmid=19196745|subscription=yes|vauthors=Burns A, Iliffe S}}</ref> Үбшэнэй урасхалынь тархиин бляшкатай болон тархиин монсогтой холбогдоно.<ref name="Lancet2011"/> Ондоо боломжотой ушар шалтагааниие гаргахын тулада үнэншэмэ диагноз үбшэнэй түүхэ болон танин мэдэхын туршалга ба эмнэлгын зураглал болон шуһанай шэнжэлгэ дээрэ тулгуурилна.<ref><cite class="citation web">[http://pathways.nice.org.uk/pathways/dementia/dementia-diagnosis-and-assessment.pdf "Dementia diagnosis and assessment"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205184403/http://pathways.nice.org.uk/pathways/dementia/dementia-diagnosis-and-assessment.pdf |date=2014-12-05 }} (PDF). </cite></ref> Эхинэй шэнжэ тэмдэгынь ехэбшэлэн юрын хүгшэрэлгэтэй худхажа болоно.<ref name="BMJ2009"/> Тодо диагнозые табихын тула тархиин эд эсые туршаха ёһотой.<ref name="Lancet2011">{{Cite paper|vauthors=Ballard C, Gauthier S, Corbett A, et al.|title=Alzheimer's disease.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-19-25-2011_377_9770/page/1019|journal=Lancet|date=19 March 2011|volume=377|issue=9770|pages=1019–31|pmid=21371747|doi=10.1016/S0140-6736(10)61349-9}}</ref> Сэдьхэсын болон бэеын дадхаалга болон [[Өөхэлэлгэ|өөхэлэлгые]] тэрьелгэ Альцгеймерэй үбшэнэй аюул түгшүүрые багадхажа магадгүй.<ref name="Lancet2011"/> Аюул түгшүүрые багадхадаг [[эм]] гү, али БАД үгы байна.<ref name="prevention1"><cite class="citation web">[http://www.nia.nih.gov/alzheimers/announcements/2010/06/more-research-needed-ways-prevent-alzheimers-panel-finds "More research needed on ways to prevent Alzheimer's, panel finds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128204047/http://www.nia.nih.gov/alzheimers/announcements/2010/06/more-research-needed-ways-prevent-alzheimers-panel-finds |date=2012-01-28 }} (PDF). </cite></ref> Үбшэнэй дэбжэлтые зогсохо гү, али урбуулха эмнэлгэ үгы байхашье һаа, зарим шэнжэ тэмдэгые (симптомые) саг зуура һайжаруулжа магад.<ref name="WHO2014"/> Үбшэһэн хүнүүд бусадай туһаламжада этигэжэ найдана; ходо һанаашархагшада дарамтые байралуулна.<ref name="pmid17662119"><span class="citation">Thompson CA, Spilsbury K, Hall J, Birks Y, Barnes C, Adamson J.&#x20;&#x20;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1951962/ Systematic Review of Information and Support Interventions for Caregivers of People with Dementia].&#x20;</span></ref> 2015 ондо бүхы дэлхэй дээрэ 48 сая шахуу Альцгеймерэй үбшөөр үбшэдэг хүнүүд байгаа.<ref name="WHO2014"/> Диилэнхидээ энэ үбшэн 65-һаа дээшэ наһатай хүнүүд үбшэдэгшье һаа, тохёолдолой 4% - 5% эртын Альцгеймерэй үбшэн энэнһээ эртэ эхилнэ.<ref>{{Cite paper|author=Mendez MF|title=Early-onset Alzheimer's disease: nonamnestic subtypes and type 2 AD|journal=Archives of Medical Research|date=November 2012|volume=43|issue=8|pages=677–85|pmid=23178565|doi=10.1016/j.arcmed.2012.11.009}}</ref> 65-һаа дээшэ наһатай хүнүүдэй дунда 6% Альцгеймерээр үбшэдэг.<ref name="BMJ2009"/> 2010 ондо, зүнтэглэл 486 000 шахуу үхэлые ушаруулба.<ref name="Loz2012">{{Cite paper|vauthors=Lozano R, Naghavi M, Foreman K|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=15 December 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> 1906 ондо Германиин психиатр ба патолог [[Алоис Альцгеймер]] эгээн түрүүшынхиеэ тодорхойлбо.<ref name="pmid9661992"><span class="citation">Berchtold NC, Cotman CW.&#x20;&#x20;</span></ref> Алоис Альцгеймерэй түрүүшын эмнүүлэгшэ Августа Детер нэрэтэй байгаа. Хүгжөөһэн гүрэнүүдтэ, Альцгеймерэй үбшэн санхүүгэй талаар эгээн гаргашатай үбшэнүүдэй дунда.<ref name="pmid15685097"><span class="citation">Bonin-Guillaume S, Zekry D, Giacobini E, Gold G, Michel JP.&#x20;&#x20;</span></ref><ref name="pmid9543467"><span class="citation">Meek PD, McKeithan K, Schumock GT.&#x20;&#x20;</span></ref> Альцгеймерэй үбшэнэй үедэ ой тогтоолтын гүнзэгы алдагдал (амнези), үгэ хэлэлгын хомсодол (олигофази), этгээд хэлэлгэ (парафази), юумэнүүдые нэрлэн хэлэжэ шадахагүй байдал (ассоциатив агнози), нэрлэхэ хэлэлгэгүйдэл (амнестик афази), нэгэ гү, али хоёр оронтой тооной арифметикын үйлэдэл хэжэ шадахагүй байдал, тоо бодолгогүйдэл (акалкули), энгын хэгээд ниилэмэл үйлэдэлнүүдые гүйсэдхэжэ шадахагүйтэхэ, үйлэдэлгүйдэл (апракси), үзэг үгэ үгүүлбэри уншаад удхыень танижа шадахагүй байдал, уншалгагүйдэл (алекси) гэһэн танин мэдэхэгүйдэлэй шэнжэнүүд (агнози) элирнэ. Тархиин шэнгэндэ [[биохими]]ин шэнжэлгэ хэгээд амилоид ехэ хэмжээгээр элирнэ. == Зүүлтэ == {{Reflist|30em}} == Ном зохёол == '''Ород хэлээр:''' * Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко «Популярно и не очень о болезни Альцгеймера» Либроком, 2009 г., 136 стр. ISBN 978-5-397-00194-6 * Билл Грант «Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы.» Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide Серия: Советы врача Норинт, 2003 г., 80 стр. ISBN 5-7711-0161-3 '''Англи хэлээр:''' * {{cite journal |author=Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B |title=Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment |journal=American Family Physician |volume=65 |issue=11 |pages=2263–2272 |year=2002 |pmid=12074525 |url=http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }} * {{cite journal |author=Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B |title=Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment |journal=American Family Physician |volume=65 |issue=12 |pages=2525–2534 |year=2002 |pmid=12086242 |url=http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }} * {{cite web |url = http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |title = Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented? |publisher = US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging |accessdate = 2008-02-29 |format = PDF |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |archivedate = 2008-02-27 }} * {{cite web |title = Alzheimer’s Behavior Management: Learn to manage common behavior problems |url = http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm |author = Russell D, Barston S, White M |publisher = helpguide.org |date = 2007-12-19 |accessdate = 2008-02-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080223082753/http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm |archivedate = 2008-02-23 }} * {{cite book | title=Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery | url=http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery | author=Rodgers AB | publisher=National Institute on Aging | year=2003 | accessdate=2008-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }} [[Категори:Үбшэнүүд]] {{1000 үгүүлэл}} myftselzam4iouj640l6w4dtod39kg4 0 9523 74872 71343 2026-08-12T16:03:19Z InternetArchiveBot 12366 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260812sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 74872 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = violet | name = Вирус |latin= Viruses | fossil_range = [[Архей]] - мүнөө хүрэтэр | image = Rotavirus Reconstruction.jpg | image_width = 210px | image_caption = [[Ротавирус]] | regnum = '''Вирус''' (''Virus'') | subdivision_ranks = Ангилал | subdivision = * ''[[Caudovirales]]'' (3 бүлэнүүд) * ''[[Herpesvirales]]'' (3 бүлэнүүд) * ''[[Ligamenvirales]]'' (2 бүлэнүүд) * ''[[Mononegavirales]]'' (8 семейств) * ''[[Nidovirales]]'' (4 бүлэнүүд) * ''[[Picornavirales]]'' (5 семейств) * ''[[Tymovirales]]'' (4 бүлэнүүд) 80 бүлэнүүд ангилал тодорхойгүй, эдэ бүлэнүүд оршоной зэргэнүүдтэ ороногүй<ref name="ICVT">[http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp Таксономия вирусов] на сайте [[Международный комитет по таксономии вирусов|Международного комитета по таксономии вирусов (ICTV)]]</ref> |wikispecies=Virus |ictv=0 }} '''Вирус''' ({{Lang-la|virus}} — «хорон»<ref name="Дворецкий">Русский перевод слова — согласно следующему изданию:<br> {{Книга|автор=[[Дворецкий, Иосиф Ханаанович|И. Х. Дворецкий]]|заглавие=Латинско-русский словарь. Ок. 50000 слов|ссылка=http://linguaeterna.com/vocabula/|викитека=|издание=Издание второе, переработанное и дополненное|место={{М}}|издательство=Русский язык|год=1976|страницы=1084|столбцы=1|страниц=1096|тираж=65 000}}</ref>) — имагтал амиды эсүүдэй дотор үрэжэжэ шададаг эсгүй [[халдабари|халдабаритай]] агент. Вирусууд ургамалнууд ба амитадһаа нян ба архейнүүд хүрэтэр бүхы түрэлэй бэе махабадые диилэдэг<ref name="pmid16984643">{{Cite paper|author=Koonin E. V., Senkevich T. G., Dolja V. V.|title=The ancient Virus World and evolution of cells|journal=Biol. Direct|volume=1|page=29|year=2006|pmid=16984643|pmc=1594570|doi=10.1186/1745-6150-1-29|pages=29}}</ref> (нянгые халдабарилдаг вирус бактериофаг гэнэ). Гансал ондоо вирусуудые халбарилан реплицировалжа шададаг вирусууд баһал олдобо (дахуул-вирусууд). 1892 ондо [[Дмитрий Ивановский|Дмитрий Ивановскийн]] хэблэһэн тамхи ургамалай нян буса патоген тухай публикаци болон 1898 ондо [[Мартин Бейеринк|Мартин Бейеринкын]] тамхиин мозаикатай вирусые нээһэнэй үеһөө<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Dimmock.E2.80.942007.E2.80.94.E2.80.944_6-0" rel="dc:references">[[#cite_note-Dimmock.E2.80.942007.E2.80.94.E2.80.944-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Dimmock.E2.80.942007.E2.80.94.E2.80.944_6-0" rel="dc:references"></span> сая сая зүйлнүдэй вирусуудһаа 5 мянган зүйлэй вирусууд тодорхойлон бэшэгдэһэн байна.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Dimmock.E2.80.942007.E2.80.94.E2.80.9449_7-0" rel="dc:references">[[#cite_note-Dimmock.E2.80.942007.E2.80.94.E2.80.9449-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Dimmock.E2.80.942007.E2.80.94.E2.80.9449_7-0" rel="dc:references"></span><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{Cite paper|author=Breitbart M., Rohwer F.|title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/278|journal=Trends Microbiol|volume=13|issue=6|pages=278—284|year=2005|pmid=15936660|doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref> [[Дэлхэй|Дэлхэйн]] экосистемэ бүридэ вирусууд байдаг ушарһаа вирусууд эгээн тарааһан биологиин түхэл юм<ref name="Lawrence">{{Cite paper|author=Lawrence C. M., Menon S., Eilers B. J., ''et al.''|title=Structural and functional studies of archaeal viruses|journal=J. Biol. Chem.|volume=284|url=http://www.jbc.org/content/284/19/12599.full.pdf|issue=19|pages=12599–603|year=2009|pmid=19158076|doi=10.1074/jbc.R800078200|pmc=2675988}}</ref><ref>{{Cite paper|author=Edwards R. A., Rohwer F.|title=Viral metagenomics|journal=Nat. Rev. Microbiol|volume=3|issue=6|pages=504—510|year=2005|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163}}</ref>. [[Микробиологи|Микробиологиин]] һалбари болохо вирусологи вирусуудые шудалдаг. Вирусай бөөмүүд (вирионууд) хоёр-гурбан компонентуудһаа бүридэнэ: [[Дезоксирибонуклеинай хүшэл|ДНХ]] гү, али [[Рибонуклеинай хүшэл|РНХ]]-эй хэлбэриин генетикын материал (жээшэнь, зарим мимивирусууд хоёр түрэлэй молекулэнүүдтэ); молекулые халхалагша [[уураг]] бүрхөөлтэтэй (капсида), защищающей эти молекулы, заримдаа мүн липидай бүрхөөлтэтэй. Капсидаар вирусууд вирус хэлбэритэй халдабаритай нуклеинай хүшэл болохо вироидуудһаа илгарна. == Зүүлтэ == {{Зүүлтэ|2}} === Тайлбарилга === {{Зүүлтэ|group=комм.}} == Ном зохёол == * {{Книга|автор=Букринская А. Г.|заглавие=Вирусология|издательство=Медицина|год=1986|страниц=336|место=М.}} * <span class="citation">''Mayo M. A., Pringle C. R.''&nbsp;[http://vir.sgmjournals.org/cgi/reprint/79/4/649.pdf Virus taxonomy — 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102740/http://vir.sgmjournals.org/cgi/reprint/79/4/649.pdf |date=2007-09-29 }}&nbsp;// Journal of General Virology.&nbsp;— 1998.&nbsp;— № 79.&nbsp;— С. 649—657.</span> * {{Книга|автор=Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max.|заглавие=Topley and Wilson’s Microbiology and Microbial Infections|издательство=Virology|год=1998|страниц=|ref=Collier|isbn=0-340-66316-2|издание=ninth edition|том=1|ответственный=Mahy, Brian and Collier, Leslie. Arnold}} * {{Книга|автор=Dimmock, N.J.; Easton, Andrew J.; Leppard, Keith.|заглавие=Introduction to Modern Virology|издательство=Blackwell Publishing|год=2007|страниц=|ref=Dimmock|isbn=1-4051-3645-6|издание=sixth edition}} * {{Книга|автор=Knipe, David M.; Howley, Peter M.; Griffin, Diane E.; Lamb, Robert A.; Martin, Malcolm A.; Roizman, Bernard; Straus Stephen E.|заглавие=Fields Virology|издательство=Lippincott Williams & Wilkins.|год=2007|страниц=|ref=Knipe|isbn=0-7817-6060-7}} * {{Книга|автор=Shors, Teri.|заглавие=Understanding Viruses|издательство=Jones and Bartlett Publishers|год=2008|страниц=|ref=Shors|isbn=0-7637-2932-9}} 9ab1x4bz2jtmoukanjao58llahyfy9v 14 14998 74875 2026-08-13T11:12:33Z PK2 8298 Хооһон хуудаһан зохёогдоо 74875 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1