Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 8 74904 74629 2026-09-09T20:10:50Z ~2026-48937-87 18101 "Холбоото уласай Алас Дурнын тойрог" гэжэ тус тойрогой нэрэ 2022 оной буряад хэлэнэй ниитын-бодолгын нэрэ томьёонуудай болон буряад хэлэн дээрэ засагай зургаануудай нэрэмжэнүүдэй справочник соо (Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман) 69-дэхи пунктада тиигэжэ бэшээтэй байна. В пункте 69 Справочника общественно-политических терминов бурятского языка и наименований органов власти на бурятском языке 2022 года (Министерство образования и науки Республики Бурятия) так написано название 74904 wikitext text/x-wiki {{Оросой холбоото уласай нютаг можо тухай мэдээн | BxrNm = Буряад Улас<br>{{MongolUnicode|ᠪᠤᠷᠢᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ|v}} | OfNm1 = | RuNm = Республика Бурятия | FSFlag = [[File:Flag of Buryatia.svg|180px|Буряад Уласай түрын туг]] | FSCoA = [[File:Coat of Arms of Buryatia.svg|80px|Буряад Уласай түрын һүлдэ]] | FlagLnk = Буряад Уласай түрын туг | CoALnk = Буряад Уласай түрын һүлдэ | FSMapName = Map of Russia - Buryat Republic (2008-03).svg | FSCtrWhat = Ниислэл | FSCtrNm = [[Улаан-Үдэ]] | AreaRnk = 15 | TotArea = 351300 | WaterPrcnt = 6.0 | PopRnk = 56 | PopQty = 963492 | PopCtDate = 2010 | PopulationRank = 56 | UrbanPopulation = 544818 | RuralPopulation = 418674 | FedDistrNm = Алас Дурнын ХТ | EcRegNm = Зүүн Сибириин ЭЗТ | CadNo = 03 | LangLangs = s | OfLangs = [[Буряад хэлэн|буряад]], [[Ород хэлэн|ород]]<ref name="Languages">Constitution, Article 67</ref> | HeadTtl = Толгойлогшо-<br />Засагай Газарай<br />түрүүлэгшэ | HeadNm = [[Алексей Самбуевич Цыденов|Алексей Цыденов]]<ref name="HeadLegis">Constitution, Article 5.3</ref><ref name="President">Official website of the President of the Buryat Republic. [http://president.buryatia.ru/eng/biografy/ Biography of Vyacheslav Vladimirovich Nagovitsyn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091129021451/http://president.buryatia.ru/eng/biografy/ |date=2009-11-29 }}</ref> | PrimeTitle = Засагай Газарай түрүүлэгшэ | PrimeName = [[Алексей Самбуевич Цыденов|Алексей Цыденов]] | ViceTtl = Засагай Газарай түрүүлэгшын түрүүшын орлогшо | ViceNm =[[Иннокентий Матвеевич Егоров|Иннокентий Егоров]] | LegislTtl = [[Арадай Хурал]]ай<br />түрүүлэгшэ | LegislNm = [[Цырен-Даши Эрдынеевич Доржиев|Цырен-Даши Доржиев]] | FSAnthem = [[Буряад Уласай түрын дуулал|Буряад Уласай<br />түрын дуулал]]<ref name="HeadLegis" /> | MSKS = +5 }} '''Буряад Улас''' ({{lang-ru|Республика Бурятия}}; {{lang-bua|Буряад Улас|Buryaad Ulas}}, {{IPA-all|bʊˈrʲɑːt ʊˈlɑs|pron}}, {{lang-mn|Бүгд Найрамдах Буриад Улс|Bügd Nairamdakh Buriad Uls}}), болбол ''[[Оросой холбоото улас|Оросой Холбоото Улас]]ай'' [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|нютаг можо]]. Холбоото уласай [[Алас Дурнын холбооной тойрог|Алас Дурнын тойрог]]ой <small>(Алас Дурнын федеральна тойрогой)</small> зайда оролсоно. [[Оросой холбоото улас|Росси]] дотор 351,300<ref>{{Cite web |title=«Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации» |url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |accessdate=2012-11-24 |archivedate=2011-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm }}</ref> км² талмайтайгаараа 15-дахи нютаг, 970,000<ref>[https://rosstat.gov.ru Оценка населения 2025 года]</ref> тоотойгоороо 56-дахи олон хүн зонтой гэжэ харисуулагдана. 2010 оной тоололгоор хүн зон 66,1 % — {{comment|[[Ородууд]]|Русские}}, 30,0 % (286,839) — {{comment|[[Буряадууд]]|Буряты}}.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> [[Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай Үндэһэн Хуули|Буряад Уласай Үндэһэн Хуули]] <small>(Буряад Республикын Конституци)</small> гуримаар [[Ород хэлэн|Ород]] ба [[Буряад хэлэн]] — гүрэнэй албан ёһоной хэлэнүүд. == Газар дайдынь байгууламжа == Буряад Улас [[Ази]] түбиин дунда, Зүүн [[Сибирь]]тэ [[Байгал]] далайн урдада оршодог. Хойто зүгтэ [[Эрхүү можо]], баруун зүгтэ [[Тыва]], зүүн зүгтэ [[Забайкалиин хизаар]], урда зүгтэ [[Монгол Улас]] хилэ нэгэтэй байна. Түмэр замаар [[Улаан Үдэ]]һөө [[Москва]] хүрэтэр 5 519 модо, [[Номгон далай]]н эрье хүрэтэр 3 500 модо болодог. Сагай эрилтэдэ хүрэмөөр ниидэхэ онгосын буудал <small>(аэропорт)</small> ба Буряад Республикын дайдаар гарадаг Транссибириин түмэр зам гансашье ороной бүхы нютаг можонуудтай болон [[Европо|Европын]] оронуудтай бэшэ, мүн Зүүн урда Азиин оронуудтай харилсаанай зам бии болгоно. Буряад Улас Оросой холбоото уласай Ази-Номгон далайн бүһэ нютагай оронуудтай харилсаа тогтооходо зохид һуури эзэлнэ. Буряад ороной дайда [[Байгал]] далайе зүүн, зүүн-урда тээһээнь хүреэлдэг, Буряадта Байгалай эрьеын шэгэй 60 % байдаг. Арад зоной дунда [[Байгал]] нангин далай гэдэг. Энэ үзэсхэлэнтэ далайн эрьеын дүрбэнэй гурбан хуби Буряад орондо багтадаг. Буряад ороной газар дайда 351,3 мянган дүрбэлжэн модо <small>(км)</small> талмайтай. Хэмжээгээрээ Буряад орон [[Германи]]тай ойролсоо юм, [[Шэнэ Зеланд]]һаа 1,3 дахин үлүү. Уласай урда зүгөөр [[Монгол Улас]]тай хилэ зурыдаг. Зүүн тээһээ [[Оросой холбоото улас]]ай [[Забайкалиин хизаар]]ай, баруун тээһээ багашаг зайда [[Эрхүү можо]], [[Тыва|Тыва Уластай]] хилэлдэг. === Захын сэгүүд === ;Зүүн сэг : 116°55’E ;Баруун сэг : 98°40’E ;Үмэнэдэ сэг : Сүхэ голой дунда урадхал (49°55’N) ;Умарада сэг : 57°15’N == Байгаали == Буряад ороной нютаг дэбисхэр олон үнгэ янзатай. Эндэ [[Швейцари]]ин [[Альпа]] адли байгалиин үзэгдэл, Монголой үргэн тала, Сибириин ой модые хаража болоно. Уласта ехэнхидээ нарантай сэлмэг үдэрнүүд болодог болоод жэлдэ гурбан зуунһаа үлүү үдэр наран гарана. Хуурай уларилтай. Хойто Байгал шадар нютагта 0,5 метрын гүн байрладаг [[мүнхэ сэбдэг]]тэй<ref name="геогр">[http://egov-buryatia.ru/index.php?id=323&print=1 Географическое положение и климат]</ref>. === Газарай хэлбэри === Буряад ороной хамаг газар дайдаар хашарангүй ябажа харабал, халзан сагаан оройтой [[Мүнхэ Һарьдаг]] ({{lang-mn|Мөнх Сарьдаг}})</small> үндэртэй (3491 м), аха дүүнэр шэнгеэр жэрыһэн '''[[Зүүн Саяан]]''' уулануудтай <small>({{lang-mn|Зүүн Соён}})</small> (Топографуудай орьёл <small>(ородоор: пик Топо́графов)</small>, 3044 м; [[Мүнхэ Саһан]] <small>({{lang-mn|Мөнх Цасан}})</small>, 3164 м, [[Түнхэ]]нэй мундарганууд <small>(ородоор: Тунки́нские гольцы́)</small>, 3284 м; Кропоткиной дабаан <small>(ородоор: хребе́т Кропо́ткина)</small>, 3114 м, Бүлэнэй мундарганууд <small>(ородоор: Бе́льские гольцы́)</small>, [[Ехэ Саяан]] <small>({{lang-mn|Их Соён}})</small> дабаан, Хутиин мундарганууд <small>(ородоор: Кито́йские гольцы́)</small>, Ахын дабаан <small>(ородоор: Оки́нский хребе́т)</small>). Ондо хадын байгуулалтанууд: [[Байгалай уулата газар]] <small>(ородоор: Байкальская горная область)</small> хоёр зуунай хараанда зэлэ татан байдаг [[Баргажанай хада|Баргажанай]] <small>(ородоор: Баргузинский)</small> (2840 м) Бархан үндэртэй, халюуран харагдадаг [[Хамар дабаан]] <small>(ородоор: Хамар-Дабан)</small>, [[Үргэдэй мундарга]] <small>(ородоор: Ургудеевский голец)</small>, 2758 м) удаалан дахуулһан суутай зургаан уулануудтай, [[Улаан-Бургааһан]] <small>(ородоор: Улан-Бургасы)</small> (Хурха, 2758 м), [[Байгалай шэлэ нюруу|Байгалай]] </small>(ородоор: Байкальский)</small>, [[Хара-Болдог]] <small>(ородоор: гора Черского)</small>, 2588 м, [[Ихаадай хада|Ихаадай]] <small>(ородоор: Икатский)</small> (2588 м), Бага Хамар дабаан <small>(ородоор: Малый Хамар-Дабан)</small>, [[Хамар Худуйн шэлэ нюруу|Хангаруулай]] <small>(ородоор: Хангарульский)</small> (2623 м), [[Хүрбын уула|Хүрбын]] <small>(ородоор: Курбинский)</small> (1777 м), [[Голондын уула|Голондын]] <small>(ородоор: Голондинский) (1510)</small>, Зусы дабаан ([[Зусы уула]], 1501 м), [[Худанай уула]] <small>(ородоор: Худанский хребет)</small>, [[Буруул уула]], 1324 м, [[Хамбын уула|Хамбын]] <small>(ородоор: Хамбинский)</small>, [[Зүүн Мүрэнэй уула|Зүүн Мүрэнэй]] (Зуун Мориной) <small>(ородоор: Зун-Муринский)</small> хадын шэлэтэй; ''Байгал-[[Ара Хинган]]ай хадалиг газар'', хоёр хубиһаа бүридэнги байдаг: [[Ара Хинган|Ара Хинган хадалиг газар]] <small>(ородоор: Становое нагорье)</small>, [[Хойто-Мууяын шэлэ нюруу|Хойто-Мууяын]] <small>(ородоор: Северо-Муйский)</small>, 2537 м, [[Урда-Мууяын шэлэ нюруу|Урда-Мууяын]] <small>(ородоор: Южно-Муйский)</small> (Уендекут уула, 2665 м), [[Мууяханай шэлэ нюруу|Мууяханай]] <small>(ородоор: Муяканский)</small> (2473 м) дабаатай, Хойто-Байгалай хадалиг газар <small>(ородоор: Се́веро-Байка́льское наго́рье)</small> (Сынныр (Иняптуг уула <small>(эвэнкеэр: Иняптук)</small>, 2578 м), Дээдэ Ангарай <small>(ородоор: Верхнеанга́рский)</small> (2608 м), Дэлюүн-Уранай <small>(ородоор: Делюн-Уранский)</small>) (2331 м) дабаатай); ''[[Сэлэнгын дээдэ газар]]'' <small>(ородоор: Селенги́нское плоского́рье)</small>, 1300—1800 м: Борьёогой (Боргойн) дабаан <small>(ородоор: Борго́йский)</small> (1240 м); [[Зэдын шэлэ нюруу|Зэдын]] (Жадын) дабаан <small>(ородоор: Джиди́нский хребе́т)</small> (2027 м); Хүлүшевской <small>(ородоор: Ключевско́й)</small> дабаан (1802 м), Моностой дабаан, Сагаан дабаан <small>(ородоор: Саган-Дабан)</small>, Бүргэтэй <small>(ородоор: Бургуту́й)</small>; * ''[[Витимэй дээдэ газар]]'' <small>(ородоор: Витимское плоскогорье)</small>, 1200—1500 м: Быйсыхан дабаан (1522 м); Бабанта <small>(ородоор: Бабанты)</small> ууланууд (2503 м); * ''Заганай дабаан'' <small>(ородоор: Заганский хребет)</small> (1382 м); * ''Малханай дабаан'' <small>(ородоор: Малханский хребет)</small> (1714 м); * ''Сагаан дабаан'' (1425 м); * ''Сагаан хүртэй'' <small>(ородоор: Цаган-Хуртэй)</small> (Бүгэтэй мундарга <small>(ородоор: Голец Бугутуй)</small>, 1557 м); * ''Ябалан дабаан'' <small>(ородоор: Я́блоновый хребет)</small>; * ''Акадеэмиин дабаан'' (уһан дорохи) <small>(ородоор: Академи́ческий хребе́т)</small>; * ''Гурбан дабаан'' <small>(ородоор: Гу́рбан-Даба́н)</small>. === Ашагта малтамалнууд === Буряад орон үнэтэй баялигаа нээгээгүй орон бэлэй. Газарай гүндэ [[үелхэ системэ|үелхэ системын]] олонхи зүйл бии. Тухайлбал, [[алтан]], ошор эрдэни (алмас), [[гянта]] <small>(вольфрам)</small>, [[молибден]], [[кварцит]], [[шулуун нүүрһэн]], [[хүрин нүүрһэн]], [[бал шулуун]] <small>(графит)</small>, [[гантиг]], [[полиметалл]]нууд, [[түмэртэй холисо]], хүнгэн сагаанай хүдэрнүүд <small>([[боксит|боксидууд]])</small>, [[апатит|апатидууд]], [[шулуунай шүрбэһэн]], [[уран]], [[сайр]], [[берилли]], [[хара туулган]], [[стронци]], [[манган]]тай <small>(марганецтай)</small> холисо, сыннырит, хризотил-шүрбэһэн шулуун, цеолит, перлит (галта уулын шэл), шэл шулуун, [[хас]] <small>(нефрит)</small>, [[титан]]ай [[түүхэй эд]], сүүмэг хүсэлэй дабһын <small>(фосфадай)</small> [[түүхэй эд]], шухаг түмэрнүүд, [[дис]], карбонадай [[түүхэй эд]], флюоридай [[түүхэй эд]] болон бусад ашагта малтамал байна. === Уһанай зүй === {{main|Буряад Уласай уһан зүй}} Буряадта 25 мянган гаран гол мүрэнүүд бии, тэдэнэй дүн хамта ута — 215 мянган тухай модо. Һамар жэмэсүүдээр элбэг эдэ олон уулануудаймнай ара үбэрһөөнь бурьялан харьялһан юһэн мянга гаран булаг, горход байха. === Байгаалиин баялигууд === Гурбан зуун табин мянган дүрбэлжэн модо <small>(км)</small> дайдын гурбанай хоёр хубинь ой модоор бүрхөөгдэнхэй. Хододоо ногооржо байдаг юһэн зүйлэй шэлбүүһэтэ модод ургадаг, гол түлэб дүшэн янзын набшаһата модоор холимог байдаг. Уласай бахархал гэхэдэ алдарта [[аршаан]]ууд болоно. Тэдэнэй олонхинь аяар ⅩⅦ-ⅩⅧ-дугаар зуунай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Эдэ аршаанууд ехэнхидээ Буряадай баялиг болохо халуун уһатай булагууд, эмнэлгын шабарнуудын хажууда байдаг. Мэдээжэ [[Түнхэн аймаг|Түнхэнэй]] [[Аршаан]], [[Хабаансха аймаг|Хабаансхын]] [[Халуун аршаан]] болоно. Буряад орондо амитан, ургамалай аймаг олон янза байдаг. 2500 янзын амитад болон загаһад, тэдэнэй 250-ниинь гансал Байгал далайда болон тэрэниие тойроһон газарта байдаг. [[Улаан Ном]]до ороһон, онсо шухал, хобор зүйлэй амитан, [[ургамал]] олон юм. Байгалай хаб загаһан, омоли, баргажанай булган бүхэ дэлхэйдэ алдартай. Байгал нуурай зүүн эрье оршомоор эмэй [[ургамал]] элбэг бии. == Канал == Буряад амати 23 минут 900 канал & радио бар Москва его звони вдалеке Гошапһап TDCT да эхо она һама. == Түүхэ == {{Буряадай түүхэ}} Эртэнһээ нааша [[Монгол]] угсаанай нүүдэлшэд оршон һуужа ерэһэн тус нютаг [[1206]] ондо байгуулагдаһан [[Ехэ Монгол Улас]]ай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаа. [[XVI зуун]]ай үеһээ[[алтан]], ангиин арһаар баялиг Буряад нютагта [[Оросой эзэнтэ гүрэн|Орос хаанта улас]]ай худалдаашад, сэрэгүүд һуурижажа эхилһэн байгаа. Ородууд [[1666]] ондо [[Үдэ гол]]ой хүндыдэ бэхилэлтэ барижа, Дээдэ Үдэ гү, али Верхне-Удинск гэжэ нэрлэһэниинь хожомой Улаан-Үдэ хото болоод тэрэ үеһээ тус бүһэ нютагай түб болоһон юм. [[1689]] ондо [[Манжын Цин гүрэн]], Оросой хаанта уласай хоорондо байгуулһан [[Нерчинскын хэрээ]] ёһоор албан ёһоор ород мэдэлдэ шэлжэһэн байна. Хожом [[1917 он]]ой [[Октябриин хубисхал]]ай һүүлдэ нэгэ хэһэг сагаан арми болон Япон уласта эзэлэгдэжэ байһан болоод [[1920 он]]до [[Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас]] Дээдэ Үдэдэ ниислэлтэйгээр оршон тогтоножо байгаа. [[1922 он]]до [[Зүблэлтэ холбоото улас]]та нэгэдхэгдэһэнэй һүүлдэ [[1923 он]]до [[Буряад-Монгол АССР]] болон зохёон байгуулагдаһан юм. [[1958 он]]до тус уласынь нэрэһээ Монгол гэдэг үгые таһаруулба. [[1991 он]]ой 5 һарын 27-ндо Буряад Улас болгожо нэрээ хубилһан тус улас мүн оной 12 һарын 25-нда СССР задрахада ОХУ-ай бүрилдэхүүндэ үлэжэ, [[1994 он]]до түүхэндээ анха удаа арадшалһан замаар юрэнхылэгшэеэ һунгахада [[Леонид Потапов]] тус уласай юрэнхылэгшээр һунгагдаһан байна. === Буряад-Монгол ороной түүхэһээ === ''Дэлгэрэнгые [[Буряад-Монгол ороной түүхэ]] һэдэбые үзэнэ үү.''<br /> Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа. ==== Хуушан шудалалай эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдһээ ==== Хэдэн мянган жэлэй саана Буряадай нютагууд мүнөөнэй халуун оронуудайхидал адлирхуу уларилтай, элбэг баян ургасатай байһан гэлсэдэг. Халуун орондо амидаран бэлшэжэ ябадаг олон түрэлэй амитадай ([[арсалан заан]] <small>(мамонт)</small>, дүрбэ-табан меэтэр ута бэетэй хирһэн, анааша, абарга томо матар мэтын олон ан арьяатан, томо шубуудай) яһан газар бүриһөө олдожо байдаг. Жэшээлхэдэ, [[Эбилгэ аймаг|Эбилгын]] доодо захын Толгойн баруун хажууда нэгэ нүхэн доторһоо хэдэн арбаад мянган жэлэй саана ябаһан хори шахам томо, жэжэ элдэб ан арьяатанай толгойнууд олдоо һэн. Эндэ ганса толгойнууд зүндөө сугларһан бэшэ, харин хүнүүд ангуудые алажа эдеэд, толгойнуудыень нэгэ газарта хаяһан байжа магад. Буряадай урда аймагуудай хадануудаар сахариг томо эбэртэй аргали хонид, хүдөө талада шулуу эдидэг ёло шубууд 200—250 жэлэй үе хүрэтэр амидаржа ябаһан болоно. Шулуун түхэлтэй ёлын хоргол түүжэ, эмдэ хэрэглэдэг байһан юм. Сагаан хойлог, тугад шубууд бүри 1900 он болотор үсөөхэн тэды үзэгдэдэг байгаа. Буряад орон нютагуудаар ажаһууһан зон хожомхон болотор, эльгэн хара шулуу, сагаан мана, хүрин ногоон яшал ба бэшэ хурса эрмэгтэйгээр ялтардаг шулуунуудаар эритэ зэбсэг, хутага, шүбгэ мэтые бүтээдэг, модо сабшажа ялтаха, ан харбаха һомоной зэбэ хэдэг, малай шарха отолжо эмнэдэг шулуун хутага, буугай ба хэтын сахюур һаяшаг болотор хэрэглэдэг байһан. Хүн зон улам шадамар боложо, [[зэд]] сад, хүрэл болбосоруулжа, зэбсэг бүтээхэ арга олоод, түрүүшээр харбаха һомоной зэбэ, хутага, шүбгэ ба бэшэ зүйлнүүдые бүтээдэг болоһон юм. Тэрээнһээ хойшо хүнүүд түмэрөөр элдэб эритэ зэбсэгүүдые дархалдаг, тиигээд хоол хүнэһэеэ ядаралгүй хангадаг болоһон аад, дэлхэйн баялигай, ан гүрөөлэй хомордоходо, адууһа [[мал]] олоор баридаг болоһониинь буусын байрануудай үлэгдэлнүүдһээ элирэн харагдана. Буряад эртэ урдын үльгэр түүхэдэ дурдагдадагай ёһоор, түмэр болбосоруулан хэрэглэдэг болоһоор нилээхэн үнинэй гэхэ гү, али гурбан мянган жэл үнгэрһэн байха. Түмэр хайлуулдаг эртэ урда сагай хаягдаһан һууринууд, түмэрэй шулуу абадаг агынууд олон газар олдодог, тэрэ сагай дархашуулай хэһэн түмэр зэбсэгүүдэй жэбэрсэгүйнь эрдэмтэдые нилээд һонирхуулдаг юм. Хүн зон үдэхэдөө, мал олоор үсхэдэг болоһон, элдэб зэбсэгэй элбэг, болбосоронгы болохо тума байгаалиин зэрлиг ургамалнуудые хэрэглэлгэ улам һайжарһан, ойн модо отолон ашагладаг, газар хахалжа таряа таридаг, һубаг малтадаг боложо эхилһээр олон жэл үнгэрөө. Тэрэ үни холын һубаг, хахалһан газарнуудаар ямар хүнүүдэй ажаһууһаниие Буряад хуушанай шудалалай эрдэмтэд <small>(архиологууд)</small> шэнжэлхэ тодорхойлжо шэнжэлдэг байха юм.<ref>[http://ecsocman.edu.ru/data/815/332/1217/013Osinskij.pdf Павел Осинский. Этнополитическая ситуация в Бурятии в контексте реформы российской федеративной государственности<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай ==== Буряад Уласай баялигуудта хабаатай Байгалай урда талын эртэ урдын дурасхаалта зүйлнүүд (хүшөөнүүд) тухай үсөөхэн тэдыгээр бэшэхэ хүсэлэнтэйб. Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээһэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураһан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Үзэг бэшэггүй аяар тэрэ балар барга сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байһые, хэды шэнээн адууһа мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байһые түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан дүрсэлэн бэшэһэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье һаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байһанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоһон болоно хаш. Наһа бараһан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёһоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг: # Шулуу обойлгожо сомоһон гү, али дундаа хонхортой хүшөөнүүдые үни холын нүүдэлшэдэй тэмдэг гэдэг. # Хабтагай томо шулуу һуулгажа хэһэн хүшөөе хэргэдэй ба зэргэ ехэтэй ондоо хүнүүдэй хүшөө гэхэ. Тэрээниие [[хэрэгсүүр]] гэжэ нэрлэдэг. Эдэнь Буряад, Монгол, хэргэд ба бэшэ нүүдэл зоной холимог хүшөөнүүд гэлсэдэг. Шулуу һуулгажа хэһэн хүшөөнүүд ехэнхидээ 900—1200 онуудай хоорондохи үедэ табигдаһан гэжэ шэнжэлэгдэнхэй юм ха. # Гурбадахи янзын томо хүшөөнүүд ехэнхидээ шулуунуудые тэбхылгэжэ, бага гонзогороор һубарюулжа табиһан, газаагуурнь шулуугаар тэбхэр гү, али түхэреэн хашаа баряад, дүрбэн зүгтэнь алагдаһан моринойнь дүрбэн табгай булажа, дээрэнь багахан шулуу обойлгоод, мяхыень тэндэ байлсаһан зон эдеэд тарадаг байһан гэхэ. Эдэ хүшөөнүүд нүгшэһэн баян, ноён зэргэтэй хүнүүдтэ табигдаһан түүхэтэй юм хаш. «Шулуун дуугай болобошье, түүхэ хөөрэдэг юм» гэһэн эртэ урдын домогой үгэ олондо мэдээжэ байха. [[Бодос зүй]]н <small>(фиизикын) </small>, [[тоогой ухаан]]ай <small>(математикын)</small>, [[газар шудалал]] <small>(геолоогиин)</small>, кибернеэтикын шэнэ туйлалтануудые хуушанай шудалал <small>(археолоогиин)</small> шэнжэлгэдэ хэрэглэхэ талаар БНЗНЖУХ-(г)ой <small>(СССР-эй)</small> Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй хуушанай шудалалай таһагай эрдэмтэд хэдэн мянгаад жэлдэ хадагалагдажа байһан һонирхолтой нюусануудые элирүүлнэ. Энээнэй ашаар хүн түрэлтэнэй ажабайдалай хүгжэһэн гол шатанууд болон зарим дурасхаалта зүйлнүүдэй наһа жэлые бүришье мэргэнээр тодорхойлно. Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наһыень тодорхойлһоной һүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудһаа бүридэһыень, ямар аргаар бүтээгдэһыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэһэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрһые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байһые мэдэдэг. Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд бии байдаг. Тиимэһээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай һургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо [[Москва]]һаа Хитадта һууха элшэн һайдаар эльгээгдэһэн Михооло Спафаарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй һандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, һубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараһанаа һонирхон бэшэһэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой агууехэ хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радиищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, Үргэнын губи тала, хада уулануудһаа олдоһон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баһал табилсаһан байдаг. Удаань, арбан юһэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудһаа олдоһон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр һонирходог болоһон байгаа. Буряад-Монголой түрүүшын эрдэмтэн Банзарай Доржо <small>(Доржи Банзаров)</small> бүтээлнүүд соогоо Буряад зоной урдын байдал тушаа бэшэһэн байха юм. ⅩⅨ зуунай һүүлдэ, ⅩⅩ зуун жэлэй эхеэр эрдэмтэн К. Д. Талькоо-Грынцеэвич гэгшэ Байгалай урда талаар ехэхэн ажал хэжэ, олон тоото һонирхолтой юумэнүүдые олоһон байха.<ref>[http://egov-buryatia.ru/index.php?id=324 История Бурятии]</ref> ==== Шэнэ сагай шэнжэлгын эхиндэ ==== Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай шудалал зүблэлтэ <small>(совет)</small> үедэ ехээр хүгжэһэн байна. 1928 онһоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй <small>(акадеэмиин)</small> хуушанай шудалалай тусхай экспедиици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ һэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ һургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй. Нэгэ жэшээ дурдая. 1951—1952 онуудта түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадниковай хүтэлбэрилһэн шэнжэлгээнэй анги <small>(экспедиици)</small> Улаан-Үдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууһаһан томо, жэжэ амитадай олон тоото яһануудые олоһон байгаа. Эдэ яһанууд хэдэн меэтэр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооһоо олдоо һэн. Энээнһээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг һабань, мүнөөнэйхиһөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байһан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирһэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөһэн гэхэ мэтэ амитадай яһанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаһан байба. Толгой хадада олдоһон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэһэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байһые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаһууһые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаһаа малтажа олоһон зүйлнүүд тон һонирхолтой. Эндэһээ олдоһон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэһэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яһан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаһанай яһанууд холисолдон хэбтээ һэн. Эндэ байрлаһан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаһан байба. Эндэһээ олдоһон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яһаар шүдэлжэ хэһэн һэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Эброоподохи хабсагайн хүмэг сооһоо олдоһон эртэ сагай һэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Оклаадников хэлэһэн байдаг. Энээгээр үндэһэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаһа барижа эдидэг байһаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй холбоотой. Түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэһэн ехэ бэшэг байдаг һэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоһо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа туйлай олон үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэһэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэ хабсагайе задалжа абаһан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ. ==== Хүннүгэй үедэ ==== Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар [[хүннү]]гэй (хунну) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр 1 зуун жэлэй һүүл 3 зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа. Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь [[монгол]], зарим тэды [[түнгүүс]], [[ираан]], [[хути]] ([[хид]]), [[юкагир]], [[түүрэг]], [[саамояд]] гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Азиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа. ==== Монгол эзэнтэ уласай үедэ ==== Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ [[Чингис хаан]] 1206 ондо монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй <small>([[феодал|феодаалнуудай]]) </small> зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа. ==== Ородто ==== 16-дугаар зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэн хилэеэ зүүн зүг руу үргэдхэжэ эхилээ. Тиигэжэ Байгал тээшэ зүдхэһэн [[хозаха]]нуудта <small>(хасагуудта)</small> энэ хизаарай арад зон дайрагдаһан юм. 1666 ондо Үдэ голой үндэр эрье дээрэ ород хозаханууд модон хэрэм бариба. Тэрэ хадаа хожомоо баян наймаашадай Дээдэ-Үдэ хото, мүнөөнэй Буряад ороной ниислэл Улаан-Үдын эхин байгаа. Ород <small>(Росси)</small> гүрэнэй хилэ можоёо шангадхаһанһаа уламжалан, Буряад угсаата зон үлэгшэ Монголһоо амяарлагдаа бэлэй. Хаанта засаг Байгалай урда бэедэ өөрынгөө хүтэлбэриин захиргааниие байгуулба. Гэбэшье Буряад-Монголнууд өөһэдынгөө толгойлогшо хүтэлбэрилэгшэдтэй һэн. Тэдэнь Зүүн [[Сибирь|Сибириин]] <small>(Сибиириин)</small> захиргаанай хиналта доро бэлэй. Сибириие һэтэ гараһан түмэр замай барилга, мүн Ородые Зүүн-урда Азиин оронуудтай холбоһон заншалта тэмээн хамбы гэхэ мэтэ 18-19-дүгээр зуун жэлнүүдтэ Байгалай урда бэеын хизаарай эдэй засагай <small>(эконоомикын)</small> хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм. Буряадай газар нютаг [[17-дугаар зуун жэл|17-дугаар зуунай]] дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхүүндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воевоодствын бии бололгоһоо (1672) хойшо Байгал хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюүльскэ слободаа, хожом Байгал урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Үдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ. [[18-дугаар зуун жэл]]эй 40-д онуудта буряад зон хүтэлхэ ула «хонтоорнууд» байгуулагдажа эхилнэ. Анаагай хориин арбан нэгэ обогуудай хонтоор түрүүшын болобо. Эдэ хонтоорнууд «Устав об управлении инородцами» ([[1822]])-ин ёһоор тайшаа толгойлһон Степной дүүмэ нэрэтэй байгаа. Эрхүү гүбеэр Алайрай, Булаганай, Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Идын, Ойхоной, Худын, Түнхэнэй долоон дүүмэтэй ([[1886]]—[[1890]] онуудта болюулагдаһан). Байгал урда газарта [[1851]] ондо Дээдэ Үдын, Нэршүү остроогуудһаа шэтэ түбтэй Забайкалиин <small>(Забайгалиин)</small> можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Үдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Үрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Забайкалиин можо Амуур шадар генераал-губирнааторствын бүрилдэхүүндэ оробо.<ref>{{Cite web |title=Республика Бурятия. История Республики Бурятия |url=http://www.protown.ru/russia/obl/history/history_447.html |accessdate=2012-12-08 |archivedate=2012-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121201061340/http://www.protown.ru/russia/obl/history/history_447.html }}</ref> ==== Зүблэлтэ засагай үедэ ==== 1917 оной [[Октябриин хубисхал|Арбадахи һарын ниигэм журамта хубисхал]] <small>(Октябриин социалис революци)</small> Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. Буряад газарай баруун хуби (Буряад-Монгол өөртөө засаха можо) БНОрЗХЖНУ-ай зайда оробо. Зүүн хубинь [[Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас]]ай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаад, 1921 оной дүрбэдэхи һарын 27-до Буряад-Монгол өөртөө засаха можо болобо. АДБНУ [[1922]] ондо [[ЗХУ|ЗХУ-ай]] бүрилдэхүүндэ орожо, 1923 ондо табадахи һарын 23-да хоёр өортөө засаха можоһоо Бүгэдэ Найрамдаха Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас <small>(АССР)</small> байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай <small>(республикын)</small> мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха <small>(автономито)</small> тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг <small>(Усть-Ордын)</small> тойрог болоно. Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо <small>(самолёт)</small> бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой <small>(СССР-эй)</small> бүхы эдэй засагай <small>(экономиическа)</small> райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй <small>(завоодуудай)</small> олонхинь сэрэгэй <small>(оборонын)</small> бүтээл <small>(продуукци)</small> гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа. Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Сибириин таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг <small>(эконоомико)</small> хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн. 1958 ондо «Монгол» гэһэн нэрэ зэргэ хуули бусаар болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Өөртөө Засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн. 1990 оной арбадахи һарын 8-да уласай «өөртөө засаха» гэһэн нэрэ зэргэ болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн. 1991 оной гурабадахи һарын <small>(маартын)</small> 27-до Буряадай Уласай Хурал <small>(Парлаамента)</small> уласай нэрэһээ «Зүблэлтэ», «Ниигэм Журамта» гэһэн элирхэйлэгшэ үгэнүүдые болюулжа, «Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас» болгобо. Бүрин эрхэтэ улас, өөрын Үндэһэн хуулитай, хуули гаргаха, тэрэниие хэрэг дээрэ бэелүүлхэ засагтай. 1994 ондо Буряадай түүхэдэ түрүүшын Юрэнхылэгшэ <small> (Перзидеэнтэ)</small> һунгагдаа һэн.<ref>[http://travel-siberia.ru/int/intbur/594-istoriya-respublika-buryatiya.html История Бурятии <small>Интересные факты о Бурятии, История и культура Бурятии / от 23 июня 2009</small>]</ref> Энэ бас буриад,өвөр улс анхандаа монгол улстай нэг байхад салж явжээ.Буриад нь орос өвөр нь хятад руу очсон байв == Хүн зон == [[Файл:Buryatialandscape.jpg|right|thumb|300px|Буряадай хүдөө (Улаан Үдын урда)]] Мүнөөнэй байдалаар Буряад Уласда 969,1 мянга үлүү зон амидардаг. * '''Хүн зон: {{formatnum:969100}} ([[2005]]) ** ''Үдхэн тоото зон'': {{formatnum:2.8}} хүн/модо² ([[2005]]) ** ''Хотын зон'': {{formatnum:584970}} ([[2002]]), 59,6 %([[2005]]) ** ''Хүдөөгэй зон'': {{formatnum:396268}} ([[2002]]), 40,4 % ([[2005]]) ** ''Эрэ хүнүүд'': {{formatnum:467984}}, 47,7 % ([[2002]]) ** ''Эхэнэр'': {{formatnum:513254}}, 52,3 % ([[2002]]) * '''1000 эрэ хүнэй эхэнэр''': 1,097 ([[2002]]) * '''Дунда наһан''': 31,6 жэл ([[2002]]) ** ''Хотын зоной'': 31,2 жэл ** ''Хүдөөгэй зоной'': 32,2 жэл ** ''Эрэ хүнэй'': 29,4 жэл ** ''Эхэнэрэй'': 33,9 жэл * '''Гэр бүлэй тоо''': 322 289 (958,402 хүнтэй) ** ''Хотын'': 197 651 (566 755 хүнтэй) ** ''Хүдөөгэй'': 124 638 (391,647 хүнтэй) * '''Хүн зоной хубилуулгын тоо бүридхэл''' (2005) ** ''Түрэлгэнүүд'': 13,551 (14,0 %) ** ''Үхэлнүүд'': 15,144 (15,7 %) === Яһатанууд === * [[Буряадууд|Буряад]] — 272,910 мянга тоотой (27,81 %); * [[Ородууд|Ород]] — 665,512 мянга хүрэнэ (67,82 %); * [[Германи үндэһэтэн|Герман]] — 11,5 мянга (1,16 %); * [[Украиншууд|Украин]] — 9,585 мянга (0,98 %); * [[Татар]] — 8,189 мянга (0,83 %); * [[Белорус]] — 2,276 мянга (0,23 %); * [[Хамнигад]] — 2,334 мянга (0,24 %); * [[Еврей]] — 0,6 мянга болоно. Энэһээ гадна 21 мянгаһаа үлүү өөр 100 яһатанай түлөөлэгшэд амидаран һуудаг юм (2004 оной нэгэдэхи һарын 1-эй байдалаар) [http://egov-buryatia.ru/index.php?id=273] {| class="wikitable" |- ! ! бэшэлгэ 1926 ¹ ! бэшэлгэ 1939 ! бэшэлгэ 1959 ! бэшэлгэ 1970 ! бэшэлгэ 1979 ! бэшэлгэ 1989 ! бэшэлгэ 2002 |- | [[Буряадууд]] | 214,957 (43.8 %) | rowspan="2"| 116,382 (21.3 %) | rowspan="2"| 135,798 (20.2 %) | rowspan="2"| 178,660 (22.0 %) | rowspan="2"| 206,860 (23.0 %) | rowspan="2"| 249,525 (24.0 %) | 272,910 (27.8 %) |- | [[Һоёдууд]] | 161 (0.0 %) | 2,739 (0.3 %) |- | [[Ородууд]] ² | 258,796 (52.7 %) | 393,057 (72.0 %) | 502,568 (74.6 %) | 596,960 (73.5 %) | 647,785 (72.0 %) | 726,165 (69.9 %) | 665,512 (67.8 %) |- | [[Украиншууд]] | 1,982 (0.4 %) | 13,392 (2.5 %) | 10,183 (1.5 %) | 10,769 (1.3 %) | 15,290 (1.7 %) | 22,868 (2.2 %) | 9,585 (1.0 %) |- | [[Татарууд]] ³ | 3,092 (0.6 %) | 3,840 (0.7 %) | 8,058 (1.2 %) | 9,991 (1.2 %) | 10,290 (1.1 %) | 10,496 (1.0 %) | 8,189 (0.8 %) |- | [[Хамнигад]] | 2,808 (0.6 %) | 1,818 (0.3 %) | 1,335 (0.2 %) | 1,685 (0.2 %) | 1,543 (0.2 %) | 1,679 (0.2 %) | 2,334 (0.2 %) |- | Бусад | 9,440 (1.9 %) | 17,277 (3.2 %) | 15,384 (2.3 %) | 14,186 (1.7 %) | 17,630 (2.0 %) | 27,519 (2.7 %) | 19,969 (2.0 %) |} # 1926 ондо Буряад-Монголой Автономито Зүблэлтэ Ниигэм Журамта (Социалис) Уласта Ага Буряад, Усть-Ордагай Буряад, Онон, Ойхон аймагууд оруулаа. Тиимэ ушарһаа 1926 оной бэшэлгын мэдээнүүд 1939 оной, орой бэшэлгэнүүдэй мэдээнүүдтэй сасуудхаха аргагүй; # Ородой тоодо 51 хоозаха хүн; # Татаар тоодо 1 хэрэшэн. Бусад яһатанай тоо: {| class="wikitable" |- ! ! бэшэлгэ 1959 ! бэшэлгэ 1970 ! бэшэлгэ 1979 ! бэшэлгэ 1989 ! бэшэлгэ 2002¹ |- | [[Еврейнүүд]]² | 2700 | 2100 | 1600 | 1200 | 558 |- | [[Белорусууд]] | 1600 | 2300 | 3455 | 5338 | 2276 |- | [[Чувашууд]] | | | 1282 | 1307 | 864 |- | [[Герман үндэһэтэн|Германшууд]] | | | 1648 | 2126 | 1548 |- | [[Эрмээлууд]] | | | 682 | 2269 | 2165 |- | [[Казахууд]] (хасаг) | | | 605 | 1270 | 711 |- | [[Узбегүүд]] | | | 486 | 994 | 596 |- | [[Гүржүүд|Грузинууд]]³ | | | 318 | 612 | 398 |- | [[Яхадууд]] (саха), | | | 415 | 707 | 283 |- | [[Уряанхай]] (тыва) | | | 137 | 476 | 405 |- | [[Киргизүүд]] (хоорай) | | | 91 | 176 | 121 |} # <small>Тэрээнһээ гадна, 2002 оной байдалаар Буряадта иимэ яһатан бии: [[БНМУ]], [[БНХАУ]]-ай [[халха|монголшууд]] — 322, [[дагуур]] — 1 эхэнэр<ref>{{Cite web |title=Татьяна Воронина. Сюрпризы и рекорды переписи в Бурятии // ИнформПолис № 43 (526) от 30 октября 2002 г. |url=http://www.infpol.ru/!1/cms/index.php?page=301002_107 |accessdate=2010-08-15 |archivedate=2008-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413100446/http://www.infpol.ru/!1/cms/index.php?page=301002_107 }}</ref>, [[хальмаг]] — 71 хүн; [[англи]]чанууд — 3 хүн, [[абаза]] — 6 хүн, [[абхазууд]] — 9 хүн, [[аварууд]] — 118 хүн (тэрэ тоодо 1 андал хүн), [[адыгей|адыгеецууд]] — 4 хүн, [[азербайджан]]ецууд — 1674 хүн, [[Алтай хүн|алтайцууд]] — 64 хүн, [[АНУ|американцууд]] — 20 хүн, [[араб]]ууд — 2 хүн, Дунда Азиин араб — 2 хүн, атурая — 1 хүн, [[бажигид]] («иштэг мангад») — 539 хүн, [[бараанса хүн]]— 21, [[болгаринууд]]— 62 хүн, [[балкарецууд]] (добо хүн) — 7 хүн, [[вьет]] — 24, [[гагауз]]ецууд — 29 хүн, [[грек]]ууд — 23 хүн, [[дарга хүн|дарга]] — 65, долган — 8, [[дүүнган]] (хуйхуй) — 7, езиид — 7, [[жибэн хүн]] — 5, [[ижор]] — 1, [[ингуш]]ууд — 42, [[испанецууд]] — 1, [[итальянецууд]] — 4, [[ительменууд]] — 3, [[кабардинцууд]] («уулын мангад») — 43, [[камчадал]] — 4 хүн, [[карелецууд]] — 21, куманды — 3, [[кубанецууд]] — 3, [[курд]]ууд — 16, лаак — 17, [[латвийцууд]]— 71 (тэрэ тоодо 1 [[латгал]]), [[литва|литовецууд]] — 243, [[лезгин]]ууд — 206, [[манси]]нууд — 3, [[мари]]нууд — 390 (тэрэ тоодо 2 уулын мари, 15 нугын ба дундада мари), [[молдаванинууд]] — 431, [[мордва]] — 685 (тэрэ тоодо 7 мокша), [[нани]] — 8, [[ненец]] — 5, [[нивх]] — 6, [[Нохой хүн|нохой]] («мангад») — 9 хүн, [[нохойбак]] — 6, [[ольча (нани)]] — 11, [[осетинууд]] — 136 хүн, [[парсиг]] — 1, [[полягууд]] — 249, пуштун — 25, рома — 290, сельхуп — 2, [[сербууд]] — 5, [[солонгос]] (хорёо) — 596, [[финнууд]] — 21 (тэрэ тоодо 1 Ингриин финнууд), [[черкесууд]] («уулын мангад») — 3, [[чеченцууд]] — 145, табасаран — 33, [[таджигууд]] — 251, талыш — 6, [[Хэрэмэй татар]] — 1, таат — 2, [[тэлэүүд]] — 2, [[тофа]] («[[зүгдэ]]», «[[уряанхад]]») — 4, [[түүрэг]] — 54, [[түркменууд]] — 41, [[уйгар]] — 33, урумын — 23, үди — 5, [[удмуртууд]] — 339, [[үдэгэ]] — 1, хантанууд — 26, [[харакалпак]] — 6, [[харасай]] («уулын мангад») — 35, [[Энэдхэг|энэдхэг хүнүүд]] — 3, [[киргиз]] — 507, [[хитадууд]] ([[ханьцууд]]) — 635, [[хунгар]] (мажар) — 23 хүн, [[коми]]-зыряан — 42, [[коми]]-паарма — 52, [[кумык]] — 77, цахуур — 1, [[чехууд]] — 15, [[шор]] — 6, [[ортон]] — 12, эскимоос — 2, эстонцууд — 55, ондоо — 56 (тэдэ тоодо түгэд, [[хамниган]]), яһатанаа нюуһан — 870.</small> # <small>Еврейнуудай тоодо 1 таат жууд, 1 Дунда Азиин еврей, 3 караим.</small> # <small>Гүржиин тоодо 1 аджаар хүн, 1 мегрел хүн.</small> == Түрын дуулал == [[Файл:Buryat_home2.jpg|thumb|right|250px|Мүнөө үеын Буряад гэр. Буряад жиирэй багажа, буу зэбсэгүүд]] [[Файл:Buryatia02.png|right|thumb|250px]] Буряадай засагай толгойлогшо — 4 жэлэй һунгаһан Юрэнхылэгшэ байна. Мүнөөнэй [[2007]] Юрэнхылэгшэ — Вячеслаав Наговиицын. Урдахи Юрэнхылэгшэ [[Потаапов, Леониид Васиильевич|Леониид Потаапов]], [[1994]] оной [[долоодохи һарын 1]]-дэ, [[1998]] ондо (дуунуудай 63,25 %), [[2002]] оной [[зургаадахи һарын 23]]-да (дуунуудай 67 % гаран) һунгаһан. Юрэнхылэгшэ болохо хүрэтэр, Потаапов Уласай Дээдэ Зүблэлэй түрүүлэгшэ байгаа. Уласай хурал — 4 жэлэй һунгаһан [[Арадай Хурал]] байна. Арадай Хуралда 65 дибатхаад оруулна. Буряад Улас 6 хото, 21 аймаг, 29 хотын түхэлэй тосхон болooд 614 хүдөө һуурин бии юм. Хото гэбэл: уласай ниислэл — [[Улаан-Yдэ]], [[Галуута]], [[Захайнаман]] <small>(Захаамин)</small>, [[Хяагта]], [[Хойто-Байгал]], Баабуушкин. Буряад уласай ниислэл — Улаан-Үдэ хото (ородоор: Улан-Удэ). 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ <small>(ородоор: Верхнеудинск)</small> гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо [[Үдэ гол]]ой [[Байгал далай|Байгалда]] шууд ородог [[Сэлэнгэ мүрэн]]тэй ниилэһэн газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг. Аймагууд (Хүн зон [[1 һарын 1|01.01]].[[2010]]<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 г.] (xls) ({{rus icon}}).</ref>) * [[Ахын аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Аха аймаг}}) * [[Баргажанай аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Баргажан аймаг}}) * [[Баабантын аймаг|Бабанта <small>(Баунтын)</small> аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Баунтын аймаг}}) * [[Байгал шадар аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Байгал шадар аймаг}}) * [[Бэшүүрэй аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Бэсүүр аймаг}}) * [[Загарайн аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Загарай аймаг}}) * [[Зэдын аймаг|Зэдэ (Жада) аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Зэдэ аймаг}}) * [[Захааминай аймаг|Захайнаман <small>(Захааминай)</small> аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Захайнаман аймаг}}) * [[Муяын аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Муяын аймаг}}) * [[Мухар Шэбэрэй аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Мухар Шэбэрэй аймаг}}) * [[Сэлэнгын аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Сэлэнгэ аймаг}}) * [[Тарбагатайн аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Тарбагатай аймаг}}) * [[Түнхэнэй аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Түнхэн аймаг}}) * [[Хабаансхын аймаг|Хабаансха <small>(Кабанскын)</small> аймаг]] (Худара/Хүдэри) ({{fnОХУАйхүнама|Хабаансха аймаг}}) * [[Хэжэнгын аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Хэжэнгэ аймаг}}) * [[Хурамхаанай аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Хурамхаан аймаг}}) * [[Хориин аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Хори аймаг}}) * [[Хойто-Байгалай аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Хойто-Байгал аймаг}}) * [[Хяагтын аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Хяагта аймаг}}) * [[Эбилгын аймаг|Эбилгэ <small>(Ивалгын)</small> аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Эбилгэ аймаг}}) * [[Яруунын аймаг]] ({{fnОХУАйхүнама|Ярууна аймаг}}) гээд хүдөө аймагууд бии. <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''5 мянган гаран ажаһуугшадтай һуурин газарнууд'''<br />2005 оной нэгэдэхи һарын 1-эй байдал |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Улаан Үдэ]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">352,6</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Баргажанай Адаг]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,1</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Хойто-Байгал]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">25,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хэжэнгэ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,6 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Галуута]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">25,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Турантай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,4 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Хяагта]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">18,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хабаансха]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,4 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Сэлэнгэ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Нашан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,1</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Захаамин]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Баргажан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хурамхаан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,0 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Нохой]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Нарһата]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,9 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ара Гол]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Доодо Ангар]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Бэсүүр]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">9,7 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Мухар Шэбэр]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,5 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хори]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8,1 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Загарай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хаамин]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хэрэн]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,4 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Цагаатайн Шэбээ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,7 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Халюута]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,3 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Эбилгэ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,2 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Шэнэ Элхи]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,1 (2002)</td> </tr> </table> |} </div> == Эдэй засаг == Буряад орон өөрын хүгжэлэй ябасадаа нүүдэлэй мал ажахы болон гар урлалай ажалһаа агаарай хамжаан, уул уурхайн арга зүйн хүрэтэр шата зам дабажа гараһан гэхэдэ болоно. Мүнөө сагта модо, [[эсэжэ]] <small>(целюлоозо)</small>, ангай арһа, барилгын эд <small>(материал)</small> гэхэ мэтые үйлэдбэрлэн гадаадын оронуудта эльгээдэг. Буряадай ниислэл — [[Улаан-Үдэ]] — хэдэн томо үйлэдбэриин оронууд байдаг: [[Улаан-Үдын авиациин үйлэдбэри]] <small>(завоод)</small>, Улаан-Үдын локомотиив, вагоон заһабарилгын үйлэдбэри, ХАБ Улаан-Үдэстальмост болон бусад. == Болбосорол == Дээдэ һургуулинууд: * ''БГХАА <small>(БГСХА)</small>'': В. Р. Филиипэйн нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын акадеэми. 1932 ондо Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуули байгуулагдаһан байгаа; * ''БГЕҺ <small>(БГУ)</small>'': Буряадай гүрэнэй ехэ һургуули. Мүн лэ 1932 ондо байгуулагдаһан юм. Банзарай Доржын нэрэмжэтэ Багшын олон шэглэлэй дээдэ һургуули байһаар, 2000 ондо Гүрэнэй ехэ һургуули боложо хубилгагдаад, хүдэлжэ байна; * ''ЗШГСУА <small>(ВСГАКИ)</small>'': Зүүн Сибириин Гүрэнэй соёл уралигай акадеэми. 1960 ондо номой һангай хүдэлмэрилэгшэдые бэлдэхэ дээдэ һургуули гээд нээгдэһэн байгаа. Байн соёлой дээдэ һургуули, хожомынь акадеэми болоо; * ''ЗШГБАЗЕҺ <small>(ВСГТУ)</small>'': Зүүн Сибириин гүрэнэй болбосоруулха арга зүйн <small>(технолоогиин)</small> ехэ һургуули. Улаан-Үдэ хотын дээдэ һургуулинуудай эгээл залуунь юм. 1962 онһоо болбосоруулха арга зүйн дээдэ һургуули гэжэ нээгдэһээр хүдэлнэ. Мүнөө [[Москва]], [[Томск]], [[Новосэбирск]], [[Эрхүү]] хотонуудай 11 дээдэ һургуулиин һалбари һургуулинууд [[Улаан-Үдэ]]дэ нээгдэнхэй. == Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд == === Хэлхеэ холбоон, радио, телевидениин нэбтэрүүлгэ === Хубисхалай урда Дээдэ-Үдэ хотодо оройдоол 280 номертой гараар холбогдодог утаһанай хорёо <small>(телефооной стаанци)</small> байһан. 1930-аад онуудаар 800 дугаартай <small>(номертой)</small>хүсэд бэшэ оньһожоруулагдамал хорёо хүдэлжэ эхилээ, 1955 ондо 3 000 дугаартай АУХ (АТС) бии болобо. Мүнөө ямар янзын холбоон үгыб даа, энэ хэрэгэй хурдан түргэнөөр хүгжэһые өөр дээрээ мэдэрнэбди. 1929 ондо түрүүшын радио дамжуулгын хорёо хүдэлжэ захалһан юм. Улаан-Үдэдэ эгээн түрүүшын телевидениин дамжуулга 1961 оной июниин 16-да агаарай долгиндо гараһан байгаа. Буряадай Гүрэнэй телевидениин хамжаан сая болотор радио болон телевидени нэбтэрүүлгээр буряад хэлэн дээрээ удхатай һонин дамжуулгануудые хэжэ байдаг бэлэй. Энэ талаараа ори ганса хамжаан <small>(компаани)</small> юм. Мүнөө үедэ, андалдаа-худалдаанай нүлөөндэ орожо, агаарай долгиндо гаража байдаг сагайнь хэмжүүр түлөөһэтэ, тиихэдээ эли бодо бага болонхой. Энээнһээ гадна, үшөө хэдэн аралжаанай шэглэлтэй радио болон телевидени хорёнууд Улаан-Үдэдэ ажаллажа байдаг. Жэшээлбэл: телевидени хамжаанууд: «Ариг Ус», «Тивиком», «СТС-Байгал»; радио студинууд: «Пульс-радио», «Русское радио», «Европа+» болон бусад. === Хэблэл === [[Буряадай номой хэблэл]], «Новапринт», «Домино» гэһэн хэблэлэй газарнууд. Саг үргэлжэ гаража байдаг һонин, һэдхүүлнүүд: «Буряад үнэн» гэһэн хэблэлэй байшанһаа гаража байдаг «Дүхэриг», «Буряад үнэн», «Бизнес-Олзо», «Спорт-Тамир», «Уран үгэ», «Буряад орон» («Бурятия») һонинууд, «Морин хуур», «Орьёл» («Вершины»), «Одон» һэдхүүлнүүд. «Информ Полис», «Номер Один», «Москвагай эбхамта залуушуулай эблэлэй гэшүүн» («Московский комсомолец»), үшөө нэгэ «Буряад үнэн» («Правда Бурятии»), «Буряадай залуушуул» («Молодёжь Бурятии») болон бусад сагай эрхээр бии болоһон олон тоото аралжаа наймаанай шэглэлтэй һонинууд болон һэдхүүлнүүд. == Уралиг == === Театрнууд === Улаан-Үдэ хотын дэбисхэр дээрэ хэдэн томо театр бии. Тэдэ театрнууднай гансашье улас дотороо бэшэ, мүн бүхы дэлхэй дээрэ мэдээжэ болоһон, үндэр нэрэтэй, суутай, солотой зохёохы ажалтанаараа шалгарһан театрнууд гээшэ. Даб дээрэ мэдээд ябахын тулада нэрлэел даа: * ''БГДАТ (БГАТД)'': Намсарайн Хусын нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй драамын академиическэ театр. Н. Г. Балдануугай «Сүмэ сохилго» гэжэ зүжэгөөр 1932 оной долоодохи һарада нээгдэһэн юм. 1982 онһоо шэнэ байшан соо ажаллажа байдаг. Ажалай Улаан Тугай одоноор <small>(оорденоор)</small> шагнагданхай; * ''ГОрДТ (ГРДТ)'': Михаил Бестужевай нэрэмжэтэ Гүрэнэй ород драамын театр. 1928 оной арбан хоёрдохи һарын 28-да түрүүшынгээ зүжэг табижа нээгдэһэн юм; * ''БГОБАТ (БГАТОБ)'': Буряадай Гүрэнэй Ленинэй одонто дуури <small>(оперо)</small> болон бүжэгэн зүжэгэй <small>(балеэдэй)</small> академическэ театр. Улаан-Үдэ хотын гол талмай болохо Зүблэлнүүдэй талмай дээрэ 1940 онһоо амжалта түгэс ажаллажа, уласаа дэлхэй дүүрэн суурхуулжа байдаг театр юм. Леэнинэй одоноор шагнагданхай; * ''«Үльгэр»'': Эдир харагшадай һонирхол эзэлһэн тон баян зүжэгэй нөөсэтэй <small>(репертуаартай) </small>Улаан-Үдын хүүхэлдэйн театр; * ''«Байгал»'': Гүрэнэй үндэһэнэй дуу хатарай «Байгал» театр; * ''Буряадай гүрэнэй хүгжэмэй хүреэлэн <small>(филармоони)</small>''; * ''Залуушуулай театр''. Гадна арадай дуу хатарай хэдэн шуулга («Бадма сэсэг» <small>(«Лотос»)</small>, «Княжий остров», «Булжамуур», «Уряал», «Магтаал», «Ойхон» <small>(«Ольхон»)</small>, «Наран Гоохон», «Ангар» <small>(«Ангара»)</small>), залуушуулай уран һайханай олон тоото бүлгэмүүд байха. Улан-Үдэ хотодо байд гээд лэ наадан, мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ байдаг. == Тамир == Буряад улас илангаяа бүхэ барилдаагаар, һур харбалгаар, нюдаргалан барилдахаар <small>(бооксоор)</small> болон бусад зүйлнүүдээр бэрхэ, дэлхэйдэ мэдээжэ тамиршадтай гэжэ мэдэхэбди. [[Улаан-Үдэ|Улаан-Үдэ]] хотодо тамирай талмайнууд, байшангуудшье байха. Хэдэн тиимэ газар нэрлэбэл: * Бүгэдэ Найрамдаха Буряадай ӨөЗЗСУ-ай 25 жэлэй ойн нэрэмжэтэ хотын түб сэнгэлдэхэ хүреэлэн </small>(стадион)</small>; * ХТХБЗ-ой СТК <small>(''КСК ЗММК'')</small> Хүүргын түмэр хэрэгсэлнүүдые бүтээдэг завоодой соёлой болон тамирай коомплексо; * Тамирай «Динаамо» бүлгэм; * «Юбилеэйнэ» гэһэн тамаралгын уһан сөөрэм <small>(бассейн)</small>. Санашадай бааза, тиихэдэ олон тоото хотын болон үйлэдбэринүүдэй мэдэлэй тамирай байшангууд болон талмайнууд тоологдодог. == Шажан мүргэл == Буряад орондо шажан мүргэлэй хэдэн янзын шэглэл бии юм. Тэдэнэй эгээл дэлгэрэнгы заншалта болоһон бөө мүргэл, түбэд-монголой [[Буддын шажан|Буддын]] болон ород үнэн алдарта шажанууд мүн. Ородой Буддын шажантанай түб Буряадта байгаа, мүн Буддын шажанай эхэнэрнүүдэй (хандамаанарай) түрүүшын хиид эндэ байгуулагданхай. == Ажаглалата == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{Commons|Бурятия}} * {{en icon}} [http://egov-buryatia.ru:8081 Official website of the Buryat Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204033734/http://egov-buryatia.ru:8081/ |date=2004-12-04 }} * {{ru icon}} [http://gov.buryatia.ru:8080 Официальный веб-сайт Республики Бурятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040216024317/http://gov.buryatia.ru:8080/ |date=2004-02-16 }}. * {{bxr icon}} [http://gov.buryatia.ru:8082 «Буряад Республикын» засаг түрын албан ёһоной веб-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804011638/http://gov.buryatia.ru:8082/ |date=2004-08-04 }} * {{ru icon}} [http://www.buryatia.ru/ Бурятия.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925120126/http://www.buryatia.ru/ |date=2004-09-25 }} * {{ru icon}}{{bxr icon}} [http://www.buryatia.org/ Буряад арадай сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ |date=2007-10-26 }} * {{ru icon}} [http://www.buriatia.ru/ Буряад орон тухай сайт] * {{ru icon}} [http://www.baikal-media.com/ Буряадай һонинууд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315205307/http://www.baikal-media.com/ |date=2008-03-15 }} * {{ru icon}} [http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=04 Буряад орон. Засаг захиргаанай хубаарилгын тайлбари-каталоог. + 1.01.2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912181458/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=04 |date=2011-09-12 }} * {{en icon}} {{ru icon}} [http://www.bgsha.ru/eng/index.html Official website of Buryat State Academy of Agriculture (БГСХА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123124948/http://www.bgsha.ru/eng/index.html |date=2005-11-23 }} * {{ru icon}} [http://vsgaki.burnet.ru/ Официальный веб-сайт ВСГАКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025044821/http://vsgaki.burnet.ru/ |date=2005-10-25 }} * {{ru icon}} [http://bsu.ru/ Официальный веб-сайт БГУ] * {{en icon}} {{de icon}} [http://www.baikalinfo.com/html/english_startseite.xml.php A free and independent travel Guide for Lake Baikal and the Republic of Buryatia Made from Travellers for Travellers!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201231418/http://baikalinfo.com/html/english_startseite.xml.php |date=2011-02-01 }} * {{en icon}} [http://www.traveleastrussia.com/buryatia.html The Republic of Buryatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927201347/http://www.traveleastrussia.com/buryatia.html |date=2006-09-27 }} {{Оросой холбоото улас}} {{Буряад Уласай хотонууд}} {{Good article}} <!-- Categories --> [[Категори:Буряад Улас| ]] [[Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд]] <!-- Interwikis --> dwipbjrii4hhz1o36aerjbp72tu3ji6 0 2947 74906 68187 2026-09-10T05:51:22Z ~2026-49149-85 18105 19 декабря 2024 г. район официально переименован в сойотский муниципальный округ. Обновлены численность населения, имя главы района, название должности (глава (района) - засаг дарга) и т.д. Слово "улас түрын" переводится как "республиканский". Осуществил правки, чтобы привести названия в соответствие с нынешней обществ.-полит. лексикой бурятского языка (см. Справочник обществ.-полит. терминов бурят. языка и наименований органов власти на бурятском языке 2022 года) и показать актуальное название 74906 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |албан_нэрэ = Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог |type = Буряад Уласай нютагай засагай тойрог |анхаарха_нэрэ = {{lang-ru|Окинский сойотский муниципальный округ}} |image_flag = |flag_size = 140px |image_seal = Coat_of_Okinsky_District.jpg |seal_size = 140px |image_map = Location Of Okinsky District (Buryatia).svg |map_caption = Буряад Уласай Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой Холбоото Улас|РФ]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Улас түрын нютагай засагай тойрог |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22px]] [[Буряад Улас]] |хоёрдугаар_зэргээй_нэгэжэ = Нютагай засагай тойрог |хоёрдугаар_зэргээй_нютаг = ''Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог'' |гурбадугаар_зэргээй_нэгэжэ = |гурбадугаар_зэргээй_нютаг = |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 26 594,03<ref name='81_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Бурятия. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> км² |газарай_байса = |хүн_ама = 2025 он – 5 375 хүн |хүн_ама_үмэнэхэ = |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |нягтрал = 0,21 хүн/км² |арад_түмэн = [[буряадууд]], [[һоёд]] |сугаараа = Ахынхид |даргые_юу_гэхэ = Нютагай засагай засаг дарга |даргын_нэрэ = Ринчинов Анатолий Ильич |түүхын_он = |түүхын_үйлэ = |түүхын_он1 = |түүхын_үйлэ1 = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |байгуулагша = |сагай_бүһэ = MSK+5 (UTC+8) |телефоной_код = +7 30150 |шууданай_индекс = |utc_offset = +8 |автомашин_дугаар = 03 |website = [https://okinskij-r81.gosweb.gosuslugi.ru/] (ородоор) }} '''Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог''' ({{lang-ru|Оки́нский сойóтский муниципáльный óкруг}}; {{lang-bua|Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог}}, ''Akhyn hoyodoi nyutagai zasagai toirog'') — [[Буряад Улас]]ай нютагай засагай тойрог. 2024 оной декабриин 19 болотор "Ахын аймаг" гэжэ нэрэтэй байгаа. Захиргаанай түб — [[Үрлэг|Өөрлиг (Орлиг, Үрлэг)]] тосхон. Талмай: {{модо²|{{fnОХУАйталмай}}}}<ref>{{ОХУАйталмайRef}}</ref>. Хүн зон: 5 375 хүн<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref>. == Газар зүй == [[Зүүн Саяан]]ай хормойгоор үндэр газарта Ахын аймаг оршодог. Аймагай дэбисхэр дээгүүр [[Аха гол|Аха]], [[Хути гол|Хути]], [[Бүлэн гол|Бүлэн]], [[Уураг гол|Уураг]], [[Онот гол|Онот]], [[Ерма гол|Ерма]], [[Ехэ-Уһан гол|Ехэ-Уһан]] гэдэг голнууд урдадаг. Эдэ голнууд далайн нюрууһаа дээшэ 700-1600 м. газараар урдана. Эгээл үндэр сэгынь 3500 метртэ хүрэдэг [[Мүнхэ-Һарьдаг]] юм. Ахын дайда шэрүүн уларилтай, уулануудайнь орой үбэл зунгүй саһан малгайгаа абадаггүй байха. Ойдо мододойнь ехэнхи хубиие шэнэһэн эзэлдэг - 60%, хуша үсөөн – 20%, 14% – нарһан. Голоороо холимог ойтой. == Түүхэ == [[ХVIII зуун]] жэлэй эхин болотор эндэ һуурин, тосхонууд үгы шахуу байһан, зунай сагта һоёдууд болон буряадуудай ерэжэ, агнуури эрхилдэг газар байһан юм. 1727 онһоо энээн руу ородууд бии боложо захалһан. Тиихэдээ харуул хараха даабаритай үсөөн тоото ород хасагууд лэ ерэһэн байдаг. Аймагай улад зон ехэнхидээл мал ажалтай. Агнуури хүгжэнги. Эндэ һарлаг үүлтэрэй мал олон, һарлагуудай байһан газарта хайнагууд элбэг байдаг. 1935 он болотор һоёдууд оро үсхэбэрилдэг байгаа, үсөөншье һаа мүнөөшье бии. 1940 он болотор Ахын аймаг [[Түнхэнэй аймаг]]ай харьяата байһан, «[[Һоёд]] хушуун» гээд нэрлэгдэдэг байһан юм. Ахын аймаг ашагта малтамалнуудаар баян. 1846 ондо Алибер гэдэг француз Ботоголой һарьдагтахи Марийнска графидай уурхай худалдажа абаад, промышленна үйлэдбэри нээһэн байха юм. Мүнөөшье тиишэ хэгдэһэн харгынь эли байдаг. Һайн шанартай асбестхризотил элбэг, Аха, Хути голнуудаар алтан элбэг олзоборилогдодог байгаа. == Хүдөө һуурин == {| class="wikitable |- ! Һуурин газар ! Засаг захиргаанай түб ! Хүн зоной тоо ! Талмай |- |[[«Баруун-Гол» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Хүжэр (Ахын аймаг)|Хүжэр]] | 785 | 272,97<ref name='81_8006001' /> |- |[[«Орлиг» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Орлиг]] | 3117 | 479,08<ref name='81_8006001' /> |- |[[«Саяан» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Саяан һуурин|Саяан]] | 518 | 241,22<ref name='81_8006001' /> |- |[[«Һоёд» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Сорог]] | 1050 | 1366,01<ref name='81_8006001' /> |} == Ажаглалата == <references/> == Холбооһон == * {{egov-buryatia.ru аймаг}} * {{ИпРБ}} * {{Ук}} * {{ТпБ}} {{Буряад Улас}} <!-- Categories --> [[Категори:Ахын аймаг| ]] r5ay2ble6sp10govw2ww9kkf9e6iif7 0 4588 74908 74241 2026-09-10T08:09:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74908 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ='''Бүгэдэ Найрамдаха Франци Улас''' |уугуул_нэрэ='''République française''' |богони_нэрэ = Франци |һүлдын_зураг=Armoiries_république_française.svg |тугай_зураг=Flag of France.svg |газарай_зураг=EU-France.svg |түрын_уряа= [[Француз хэлэн|фр.]] "Liberté, Égalité, Fraternité"<br/>«Эрхэ сүлөө, эрхэ тэгшэ байдал, аха дүүгэй холбоо» |түрын_дуулал=[[Француз хэлэн|фр.]] "La Marseillaise"<br/>«Марселийн дуулал»<br/><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |засаглалай_хэлбэри = [[Арадшалһан гурим]], хахад [[юрэнхылэгшэ|юрэнхылэгшын]]<br>[[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха засагтай]] |албан_ёһоной_хэлэн=[[Француз хэлэн|Франци]] |үндэһэ_язгуур = |үндэс_язгуур_он = |оршин_тогтнолын_утга = Түүхэ |тогтносон_үйл_явдал1 =[[Вердунай хэрээ]] |үйл_явдалын_огноо1 =[[843]] он |тогтносон_үйл_явдал2 =Одоогын үндэһэн хуули |үйл_явдалын_огноо2 =[[1958]] оной [[10 һарын 5]] |газар_нютаг_км2 =674,843 |хуули_тогтоогшо =<small>[[Француз хэлэн|француз]]</small> Parlement français<br>→ «Франци уласай хурал» |дээдэ_танхим =<small>[[Француз хэлэн|француз]]</small> Sénat <br>→ «Сенат» |доодо_танхим =<small>[[Француз хэлэн|француз]]</small> Assemblée nationale <br>→ «Үндэһэнэй хурал» |ниислэл_хото=[[Файл:Grandes Armes de Paris.svg|18px]] [[Парис]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Эмманюэль Макрон]] |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Мишель Барнье]] |хүн_амай_тоосоо = {{increase}} 66.991.000<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2554860 |title=Bilan démographique 2016 |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques]] |language=fr |date=2017-01-17 |access-date=2017-03-18}}</ref> |хүн_ам_тооцоолсон_он =2017 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =20 |хүн_амын_тооллого = |хүн_ам_тоолсон_он = |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2 =103 |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =89 |ДНБ_ХАЧ =$2 733 ехэ наяд<ref name="imf.org">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/index.aspx] [[Уласхоорондын валютын сан]].</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2016 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =10 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$38 128 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =24 |ДНБ_нэрлэсэн =$2 463 ехэ наяд<ref name="imf.org" /> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2016 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ =6 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$42 314 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =28 |ХТББИ =32.7 |Илтгэлцүүр_он =2008 |Илтгэлцүүр_ангилал = |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{increase}} 0,897<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/2016-report |title=Human Development Report 2016|year=2016|format=|publisher=United Nations|accessdate=}}</ref> |ХХИ_он =2016 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">маша һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =21 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Евро |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = EUR |интернет_домэйн = [[.fr]] |телефоной_код = +33 |сагай_бүһэ = +1 ([[Түб Европын саг]]) |зүүлтэ = }} '''Франци''' ({{lang-fr|France}}) гү, али албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Франци Улас''' ({{lang-fr|République française}}) — [[Европо|Европын]] болон [[Ехэ Найман]]ай улас. Европодохи үндэһэн оронһоо гадна [[Франциин далайн санаахи газар нютаг|далайн санаахи газар нютагтай]]. [[Францын үндэһэн орон]] урда зүгэй [[Газарай дундада тэнгис|Газарай дундада тэнгисһээ]], хойто зүгтэ [[Ла-Маншын хоолой]], [[Хойто тэнгис]], зүүн зүгэй [[Рейн мүрэн|Рейн мүрэнһөө]] баруун зүгэй [[Атлантын далай]] хүрэнэ. Францишууд эхэ ороноо геометриин дүрсэһөө шалгаалжа ''L’Hexagone'' гү, али «зургаалжа» гэһэн нэрлэхэ олонтоо. Франци — Хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай [[бүгэдэ найрамдаха улас]] болоод хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ болон шүүхэ засаглал нэгэдэмэл. Ниислэл хото — [[Парис]]. Эхэ газарай Франци [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Герман]], [[Швейцари]], [[Итали]], [[Монако]], [[Андорра]], [[Испани]] уласуудтай хилэлэдэг. Мүн Францын газар нютаг болохо [[Франциин Гвиана]]ни [[Бразил]], [[Суринам]] уласуудтай, [[Синт-Мартен]] [[Нидерландын Антилын аралнууд]]тай тус тус хилэ залгана. [[Ла-Маншын хоолой]]гоор [[Ехэ Британи]]тай залгадаг. Франци гээшэ нютаг дэисхэрээрээ [[Европын холбоон]]ой эгээн томо улас орон болоод ([[Орос]] [[Украина]] хоёрой һүүлдэ) [[Европын]] гурбадахи томо улас орон мүн. [[Парис]] болбол Франциин ниислэл хото болон [[Лион]], [[Марсель]], [[Тулузэ]] ба [[Лилль]] урда оронойнгоо эгээн томо хото. Франци [[Бурбон обог|XVII болон XVIII зуун жэлдэ]] Европодохи ударидалгын үүрэгтэй ба хэтэ хүсэрхэг томо гүрэн байгаа. Илангаяа Францин улас түрын бодолгын ба соёлой талаархи харизма удхатай байна: [[XIV Людовик]] хаанай ордон Европын [[абсолютизм|абсолютис]] уласуудай үльгэр жэшээ байгаад, [[Франциин хубисхал]] ба [[Эрхэтэн хүнэй эрхын тухай тунхаглал]] олон улас оронуудта [[арадшалал]]ай хүгжөөхые туһалба. Франци далайн саада хоёр удаа [[Франциин колонинууд|колониальна эзэнтэ гүрэниие]] байгуулба. Түрүүшын эзэнтэ гүрэниинь [[Хойто Америкэ|Хойто Америкын]] томо хубиие эзэлээ һэн ба XVIII зуунай дундада [[Долоон жэлэй дайн]]ай үрэ дүндэ үгы болоһон байгаа; [[Африка]]да түблэрһэн хоёрдохи эзэнтэ гүрэн XIX зуун жэлһээ XX зуун жэлэй хүрэтэр дэлхэйн хоёрдохи томо эзэнтэ гүрэн байгаа. XXI зуун жэлдэ Франци [[Германи]]тай зэргэлэн [[Европын холбоон|евроинтеграцилгын]] жолоогшо гүрэн гэгдэнхэй. Франци [[Франциин үндэһэн хуули|үндэһэн хуулиин]] ёһоор хубаагдашагүй, [[секуляризм|шажанһаа амяарлаһан]], арадшалһан ба [[ниигэм]]эй улас юм.<ref>{{cite web |url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexteArticle.do?idArticle=LEGIARTI000019240997&cidTexte=LEGITEXT000006071194 |ㅣlanguage =fr |title =Article 1 |Publisher =Französische Republik |access-date=2015-03-31}}</ref> Үндэһэн хуулинь «арадай бэелүүлһэн, арадай түлөө арадай засаглалые» тунхагдана. [[Хүнэй хүгжөөлгын индекс]]ын талаар (2015), Франци дэлхэйдэ 21 һуури эримбэ дээрэ жагсана.<ref>''[http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf#page=198 Human Development Report 2016, S. 198] (PDF; 3&nbsp;MB).''</ref> Нэрлэһэн [[дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]]иие хэмжэбэл, Франци хадаа зургаадахи томо [[арадай ажахы]] мүн.<ref name="imf.org" /> 2016 ондо Франциин нэгэ хүндэ [[худалдан абаха шадабари]] 19 254 евро байгаа (харисуулбал, Германи 21 879 евро, Ехэ Британи 21 141 евро).<ref>[http://www.gfk.com/de/insights/press-release/kk-europa/ GfK Kaufkraft Europa 2016]</ref> Амидаралай түбшэн, болбосоролой түбшэн ба дундажа наһалалта үндэр байна<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf#page=97 |title=World Population Prospects – The 2006 Revision |format=PDF; 3&nbsp;MB |access-date=2012-10-04 |publisher=UN |language=en}}</ref>. Дэлхэйн эгээн аялан ябадаг улас гүрэн болоод жэл бүри 83 шахуу сая хари уласай туристнуудые угтана.<ref>{{cite web |url=http://www.france.fr/de/regionen-und-metropolen/die-franzosischen-regionen.html |title=Die französischen Regionen |publisher=Französische Republik |access-date=2015-03-31}}</ref><ref>[http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf „UNWTO“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf |date=2015-02-05 }}, abgerufen am 8. Januar 2015.</ref> Франци [[НАТО]] оронуудай дунда гурбадахи ехэ [[зэбсэгтэ хүсэн]]иие даажа, Европын холбооной эгээн олон сэрэгтэй юм. [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын Аюулгүй байдалай зүблэл|НҮБ-ын Аюулгүй байдалай зүблэлэй]] табан байнга гэшүүдэй нэгэн болоод, 2010 байдалаар дэлхэйдэ гурбадахи олон [[сүмын зэбсэг]]тэй атом гүрэн юм.<ref>{{cite web |url=http://www.fas.org/programs/ssp/nukes/nuclearweapons/nukestatus.html |title=Federation of American Scientists : Status of World Nuclear Forces |publisher=Fas.org |datum=2010-05-26 |access-date=2012-10-04 |language=en |accessdate=2017-10-29 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010349/https://fas.org/ }}</ref> Тус улас Европын холбооной ба [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын]] үндэһэлэгшэ гэшүүн, [[Франкофони]]ин, [[Ехэ Долоон]]ой, [[Ехэ Хорин]]ой, НАТО-гой, [[Эдэй засагай хамтын ажаллалгын ба хүгжэлтын байгуулга|Эдэй засагай хамтын ажаллалгын ба хүгжэлтын байгуулгын]] (OECD), [[Дэлхэйн худалдаанай байгуулга]] (WTO) ба [[Латын холбоон]]ой гэшүүн мүн. [[Парисай 2015 оной 11 һарын 13-ай теракт]]ын һүүлдэ эхэ газарай Францида [[онсогой байдал]] үнгэрнэ. == Газар зүй == === Юрэнхы мэдээсэл === [[Файл:600x600 GMT France topo-R1.jpg|слева|мини|Франциин топографи]] Европодохи «Франциин эхэ газар» (France métropolitaine) 543 965 дүрбэлжэн километрын талмайтай. Европын эгээн томо улас оронуудай нэгэн боложо, элдэб янзын ландшафтын түрэлтэй байна. Эхэ газарай Франциин газарай гадаргын гурбанай хоёрые тэгшэ тала эзэлнэ. Үлэхэ хэһэгтэнь [[Альпа|Альпын уула]] (Баруун Европын эгээн томо нюруу), [[Пиренейн уула]], Юра, Түб үндэрлиг, Восжын гүбээ зэргэ уула нюрууд байна. [[Далай]]да 4 гарасатай: [[Ла-Манш]], [[Хойто тэнгис]], [[Атлантын далай]], [[Газарай дундада тэнгис]]. Франци уласай эрьеын бүһэ нютагынь 5 500 км. === Уларил === Уларилай гурбан түлэбтэй: * баруун хэһэгтэ далайн шииглиг уларилтай * урда зүгтэ [[Газарай дундада тэнгис]]эй уларилтай * түб ба зүүн хэһэгээрээ эхэ газарай уларилай шэнжэ булюу байна. === Можо нютагууд === Франци хадаа 18 можо нютагта хубаагдана<ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp |title=Code officiel géographique |type=Documentation |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques]] |date-access=2012-08-02 |language=fr}}</ref>. Эдэһээ 13 можо нютагууд Европодо байрлажа, ондоо табаниинь Франциин далайн саадахи нютаг дэбисхэрнүүд ''({{lang|fr|France d’outre-mer}} (FOM))'' – [[Франциин Гвиана]], [[Гваделупа]], [[Мартиникэ]], [[Майотта]] ба [[Реюньон]]. Можо нютагууд дотороо 101 «департаменттай» ([[аймаг]]). Аймагууд сааша 342 «аррондисман» ([[тойрог]]), 4058 «кантон» ([[сомон]]), 36766 «коммун» ([[һуурин газар]]) боложо задардаг. == Түүхэ == [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|985 онһоо 1947 оной болотор Франциин газар нютагай хубилалта]] === Эртэ балар үе === Франци орондо [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй үе]]дэ хамаардаг хадын сүг зураг олон байна.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Алдарта [[Ласко агы]]нхи гэхэдэ 19 600 жэлэй тэрэдээ зурагдаба.<ref name="баларэрт">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> [[Мүльһэн галаб]]ай түгэсхэлдэ ({{МЭҮ}} 10 000) дулааржа, {{МЭҮ}} 7 000 оной үеһээ [[шулуун зэбсэгэй үе|шэнэ шулуун зэбсэгэй үедэ]] дэбжэжэ, газар таряалан бии болоһон.<ref name="баларэрт"/> {{МЭҮ}} 3000 онһоо [[алтан]], [[зэд]], [[хүрэл]] [[түмэр зэбсэгэй үе|түмэрэй ээрэдэ]] дэвжээ. Энэ үеэ түлөөлһэн [[Карнак шулууд]] гэжэ газар байдаг. {{МЭҮ}} 600 оной шахуу [[Эртын Греци|эртын грек]] худалдаашад Франциин урда эрьедэ [[Марсель|Массили]] гэжэ һуурижаһан Франциин эгээн эртын хото юм.<ref>[http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 The Cambridge ancient history.]</ref> Энэ үедэ [[Альпа|Альпые]] дахаад [[кельт]] угсаанай отог аймаг Францида нэбтэрэн байгаа. Римэй түүхэ бэшэгтэ бэшэһэнээр энэ үе, тэрэнһээ хойшо Франциие «[[Галли]]» ([[Лата хэлэн|лата]] ''Gallia'') гэгдэжэ байгаа. Галли Франциие ганса бэшэ, хойто [[Итали]] гэхэ мэтэ эрьен тойрониие хамарһан нэрэ. {{МЭҮ|390 ондо}} [[галл]] Бренн гэһэн толгойлогшо [[Рим]]ые добтолжо байгаа. {{МЭҮ|125 ондо}} Галлиин урда хэһэгые [[Римэй эзэнтэ гүрэн]] эзэлжэ ''Provincia Romana''<ref>http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76</ref> гэһэниинь мүнөөгэй «[[Прованс]]» нютагай нэрэ болобо. {{МЭҮ|52 ондо}} кельтын аверн аймагай [[Верцингеториг]] галлай сэрэгые хураан засажа [[Юлий Цезарь]]тай тэмсээд бараагүй.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45 </ref> Римэй мэдэлдэ байһан табан зуун жэлэй Галлида [[Лион]] (Галлиин түб байһан) мэтын олон хото Римэй хэсээр [[дэлгүүр]], [[театр]], [[амфитеатр]], [[халуун уһанай онгосо]]той байдалаар баригдажа байгаа.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> V зуун жэлдэ герман угсаанай аймагай добтолгоо шэрүүдэжэ<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> Римэй үеэ түгэсхэһэн байна.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Дунда зуун жэлэй үе === Хойто хизгаарта байһан [[франкууд]] дабшажа түб Галлиие эзэлжэ абаба. 498 ондо [[I Хлодвиг]] хаан [[католик]] шажанда ороһон түрүүшын герман байлдан дахуулагша болобо. Франкууд [[хэрээснэг бололго|хэрээснэг боложо]] [[христосой шажан]]тан болоод, аажамаар [[герман хэлэнэй һалбар|герман]] буса [[роман хэлэнэй һалбар|роман]] түрэлэй хэлэтэн боложо галлшуудһаа илгарһангүй тула Галлиие хойшодо [[Франк улас]] гэдэг болобо. I Хлодвиг наһа бараһанай һүүлдэ дүрбэн хүбүүниинь уласые хубаан захиржа, һүүлдэнь гурбан, хоёр болоод 679 ондо [[III Теодорих]] дахин нэгэдхэжэ абаба. Хаанай обогой шадал доройтохо үедэ ордоной даамал [[Пипин]] түрэ эрюулжэ уласай хаан (752–768) һуугаад тэрэнэй орон залгаһан [[Ехэ Карл]] (800–814) хойто, урдагүй газар нютагаа ехээр тэлэбэ. 843 ондо [[Верденэй хэрээ]]гээр Карлын гурбан аша эзэнтэ гүрэниие хубаахада баруун хэһэгынь [[Халзан II Карл]]да ерэһэниинь томорһоор XIII зуунһаа хойшо түүхэдэ «Франци» гэгдэһэн юм.<ref>[http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm "Treaty of Verdun".]</ref> IX зуунда [[викингүүд]] добтолһоор хойто эрьедэ [[Норманди гүнлиг]]ые (911–1204) байгуулжа, харин Франциин хаанай хүсэн доройтожо ниислэл захиржа байгаа. Иимэһээ 987 ондо [[Каролинг обог|Каролингүүдэй]] удам түлхигдэжэ, [[Капет обог|капеттан]] (987–1328) хаан шэрээнээ гаража ерэһэн. Тигээд [[Хэрээһэтэнэй аян дайн]], дотоодын шажанай бодолгоготой (1170 оной [[вальденсүүд]]эй хүдэлөөн, 1209–1229 оной [[катаризм|альбигойн]] дайн) тэмсэжэ байгаа. Хаанай титим 1328 ондо [[валуа]], хоёр зуунай һүүлдэ [[бурбон]] (1589–1792) обогтондо шэлжэбэ. [[Зуун жэлэй дайн]]да (1337–1453) эхилээд [[Англи]] эзэрхэн дабшаһаншье, Франци илажа газар нютагаа хадагалжа түгэһэн энэ үедэ зоригто [[Жанна д’Арк]] тодорһон бэлэй. === Шэнэ түүхэ === [[File:Siege of La Rochelle 1881 Henri Motte 1846 1922.jpg|thumb|left|[[Кардинал Ришельё]]. [[Анри Мотте]], «[[Ла-Рошель|Ла-Рошелиие]] бүһэлэлгэ»]] [[XI Людовик]] хаанай (1461–1483) үеһээ хаанай эрхэ хизгааргүй боложо, Францишье һүүлшын зуун жэлдэ Европын улас түрын гол тоглогшо, [[француз хэлэн]] Европын изагууртан ангиин хэлэн болонхой. 1494–1559 ондо Франци улас [[Италиин дайн]]да оролсобо. Улас дотор шэнэ [[протестантизм|протестант]], хуушан [[католицизм|католик]] номоор талаһан дайтажа 1572 оной [[Варфоломейн һүни]] 30 000 хүн алагдажа байһан. 1635–1659 ондо [[Испани]], 1672–1678 ондо [[Һолланд]]тай байлдажа, 1688–1697 ондо [[Пфальц]]ын, 1701–1713 ондо [[Испаниие залгамжахын түлөө дайн]]да хушуун дүрэжэ үнгэрөө. Энэнэй хажуугаар [[Жак Картье]] далайшан 1534 ондо Америкэ түбиин [[Ньюфаундленд]]та газардаһанһаа эхилэн, Франци [[колонизаци|колонизировалха]] аянда мордоһон. Эхинэй ээлжээндэ [[Шэнэ Франци]] гэһэниие 1763 ондо [[Долоон жэлэй дайн]]да алдажа, [[Карибын тэнгис]]эй [[Франциин Вест-Инди]] колониһоо ехэнхинь Франциин мэдэлдэ үлэжэ, [[Һаити]], [[Сен-Луи]] зэргэ зарим амяарлан тусгаар тогтонобо. 1624 ондо Баруун-хойто Африкын [[Сенегал]]да газардажа, 1763 ондо Урда Америкэдэхи [[Франциин Гвиана|Гвианые]] колонизировалан абаба. [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британитай]] колони [[Долоон жилийн дайн|булаацалдаад]] онд Шинэ Францыг алдан ялагдав. Һэргэн мандалтын энэ үедэ [[Антуан Лавуазье]] мэтэ олон эрдэмтэн түрэжэ гараба. 1789 ондо [[Бастилиие эзэлэн абалга|Бастилиин гиндангые эзэлжэ абаһанаар]] эхилһэн [[Франциин хубисхал|хубисхал]] хаанай хэмжээгүй эрхые [[хаанта засаг|хэмжээтэ эрхэ]] болгоод зогсолгүй [[хүнэй эрхэ]], [[эрхэтэнэй эрхэ|эрхэтэнэй эрхые]] тунхаглажа, 1792 ондо Бүгэдэ Найрамдаха Франци Уласые байгуулба.<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004</ref> Европын бусад ороной хаашуул шэнэ дүримые үзэн ядажа, Франци хаанай хуушан эрхые һэргээхые оролдожо уласхоорондын тэмсэлдээн болоһоншье һаа хүсэеэ абаһан Франциин хубисхалшад 1792–1802 оной хоорондо бүгэдые илан диилэбэ. Францида 1793-1796 оной хоорондо 200 000 – 450 000 хүнэй ами үрэгдэһэн гэнэ.<ref>{{Cite web |title="The Terror in the French Revolution" |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |accessdate=2017-10-29 |archivedate=2012-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf }}</ref> [[Наполеон Бонапарт]] 1799 ондо засагай эрхые абажа 1804 ондо [[Франциин эзэнтэ гүрэн|Франциин хаан]] болобо. Франциие эсэргүүсэһэн [[Ехэ Британи]] тэригүүнтэй Европын оронуудтай Франци хамаатануудайнгаа хамтаар дайтажа бүгэдые диилэжэ харьяа нютагаа тэлэн томорһон болобошье 1812 ондо [[Оросой эзэнтэ гүрэн|Оросые]] баралгүй бусаад 1815 ондо [[Ватерлоогой тулалдаан|Ватерлоодо]] илагдаһанаар уг нютагтаа эрьен буужа, бурбон обогтон хаанай һууринда дахин (1815–1830) гараба.<ref>Blanning, Tim (April 1998). [http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 "Napoleon and German identity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 |date=2012-05-13 }}</ref> 1830 оной долодугаар һарада түрэ хубисажа, бүгэдэ найрамдаха улас хоёр дахин удаагаа байгуулагдаба. Энэнэй жэшээгээр 1848 ондо Европо даяар [[Европын 1848–1849 оной хубисхал|хубисхал гаража]] богоолшолгоһоо татагалзажа, һунгуулида бүхы ангиин эрэшүүд һанал үгэдэг болоһон юм. 1870 ондо [[Германи]] нэгэдэн байгуулагдахада эсэргүүсэн байлдажа байһаншье һаа, илагдан [[Эльзас-Лотаринги]]ие алдаба. === XX зуун жэл === [[File:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|thumb|1940 ондо [[Нацис Германи]]да буужа үгэһэн [[Виши Франци]]ин тэригүүн [[Анри Филипп Петен|Петен маршал]] [[Адольф Һитлер|Һитлертэй]] гараа барилсана]] [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да Антантын, [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнда]] Холбоотоной тала гээд мүн Германиин эсэргүү талада багтан дайтажа байгаа. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда хүн зонойнгоо 4% (1,2 сая) алдаһан<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm "France's oldest WWI veteran dies"]</ref>. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда 55 000 хүн (1.35%) наһа бараба. Дайнда үндэһэн ороноо эзэлүүлжэ баларһан Франци дайн дууһахада уласаа босхон колони руугаа эрьежэ хандаһан. [[Энэдхэг-Хитадай хахад арал]]дахи колониёо һэргээхые хүсэһэншье һаа, [[вьетнамшүуд]] буужа үгэһэнгүй 1954 оной [[Женевын бага хурал]]аар коммунис, коммунис буса хоёр улас болоод Францида олдохо хүг үнгэрбэ. Тэрэ жэл эгээн шухала колони [[Алжир]] Францида эсэргүүсэн бодожо, 1962 ондо һанаһандаа хүрэхэтэй зэргэсэн 1956 ондо [[Тунис]], [[Марокко]], 1960 ондо бусад олон орон Франциһаа тусгаар тогтониһон. Франциин харьяанда үлдэһэниинь баһа үсөөнгүй болоод мүнөөгэй Франциин далайн саада аймаг ба нютаг дэбисхэр гэдэг. 1958 оной 10 һарын 14-дэ Францида шэнэ үндэһэн хуули мүрдэжэ эхилһэнээр мүнөөдэр үргэлжэлдэг «Табадугаар [[бүгэдэ найрамдаха улас]]» гэһэн үе хугаасаан эхилэнхэй.<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/jopdf/common/jo_pdf.jsp?numJO=0&dateJO=19580604&numTexte=&pageDebut=05326&pageFin= Loi constitutionnelle du 3 juin 1958 portant dérogation transitoire aux dispositions de l'article 90 de la Constitution ]</ref> Гол хубилалта гэбэл [[парламент]]ын эрхэ мэдэл дабамгайлжа байһаниие халажа [[юрэнхылэгшэ|юрэнхылэгшын]] эрхэ мэдэл дабамгай болоһон хэрэг юм. Тэрэ үедэ [[Шарль де Голль]] (1959–1969) юрэнхылэгшэ байгаа. Дайнай һүүлдэ хурдасатай [[ажаүйлэдбэри|ажүйлдбэржэжэ]], ниигэмэй бүхы һалбар дэбжэбэ. 1960 ондо [[сүмын зэбсэг]]тэй болоһон. Мүн [[НАТО]], [[Европын холбоон]]иие байгуулаа һэн. == Эдэй засаг == {| class="wikitable" border="1" table style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" |- ! style="background:#f99;" colspan="2"|Эдэй засагай үзүүлэлтэнүүд |- |[[Ажалгүйдэл]]||9,5%^{2017 оной 2 квартал}<<ref name="unemplyoment france">{{cite web|url= https://www.insee.fr/en/statistiques/2966620|title=The unemployment rate decreased by 0.1 points in Q2 2017}}</ref> |- |[[ДНБ]] нэмэгдүүлгэ||0,5%^{2017 оной 2 квартал}<ref>{{cite web|title=France Gross Domestic Product (GDP)|url=https://www.investing.com/economic-calendar/french-gdp-113|publisher=Investing.com|accessdate=29 March 2017}}</ref> |- |[[Инфляци]]|| 1%^{2017 оной 9 һара}<ref>https://www.insee.fr/en/accueil</ref> |- |[[Уласай үри]]||$5,250 тэрбум^{2017 оной 3 һарын 31}<ref>{{cite web|title=Banque de France|url=http://webstat.banque-france.fr/en/browseTable.do?node=5384921|accessdate=2017-07-09|archivedate=2018-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117104854/http://webstat.banque-france.fr/en/browseTable.do?node=5384921}}</ref> |- |[[Ядуурал]]||5,7%^{2017 он}<ref name="inegalites">[http://www.inegalites.fr/spip.php?article270]</ref> |} Франци хадаа [[Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]]ээр дэлхэйн табадахи арадай ажахы юм. 2002 оной 1 һарын 1-һээ Франци [[Франциин франк|франкын]] орондо [[евро]] орлуулһан байна. Францида 28,1 сая хүн эдэй засагай хубида эдэбхитэй байна. Ажалгүйдэл 2009 ондо 9,1%, 2008 ондо 7,4% байгаа. === Экспорт === Франциин эгээн томо экспортын бүтээгдэхүүн хадаа <ref name = "cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#fr|title=Export Partners of France|publisher=[[CIA World Factbook]]|year=2012|accessdate=23 July 2013|archivedate=6 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181206230311/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#fr}}</ref> * машина ба машинын сэлбэг хэрэгсэл * ниидэхэ онгосо * пластик бүтээгдэхүүн * химиин бодос * [[эм]] * түмэр ба ган * ундаан Франциин экспортын гол клиентууд [[Германи]] 16,7%, [[Бельги]] 7,5%, [[Итали]] 7,5%, [[Испани]] 6,9%, [[Ехэ Британи]] 6,9%, [[АНУ]] 5.6%, [[Нидерланд]] 4,3% (2012 он).<ref name = "cia" /> === Импорт === Франциин импортын эгээн томо үгүүлэл хадаа <ref name = "cia" /> * машинын сэлбэг хэрэгсэл * машина * газарай тоһон * ниидэхэ онгосо * пластик бүтээгдэхүүн * химиин бодос Франциин импортын гол клиентүүд Германи 19,5%, Бельги 11,3%, Итали 7,6%, Нидерланд 7,4%, Испани 6,6%, Ехэ Британи 5,1%, [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]] 4,9% (2012 он).<ref name = "cia" /> === Энергетикэ === Улас гүрэн соо хэрэглэдэг [[сахилгаан|сахилгаан зайн галай]] 77%-ые [[атомой сахилгаан станци]] үйлэдбэрилнэ. 2007 ондо 535,7 тэрбум кВт/саг сахилгаан эршэм хүсэн гаргажа, 447,2 тэрбум кВт/саг сахилгааниие ашаглаһан байна. 2008 ондо 58,69 тэрбум кВт/саг экспортировалагдажа, 10,68 тэрбум кВт/саг импортировалагдаһан байна.<ref name = "cia" /> == Хүн зон == 2017 оной 1 һарын 1-нэй байдалаар, Франци эхэ орондо 64 859 773 хүн, далайн саадахи нютаг дэбисхэртэ 2 131 227, ниилбэри Франц уласта 66 991 000 хүн амидаржа байна.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2554860 |title=Bilan démographique 2016 |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques]] |language=fr |date=2017-01-17 |access-date=2017-03-18}}</ref> Хүн зоной нягта һиирэгынь — 103 хүн/км²<ref name="insee-dencité">{{книга|заглавие=La France et ses territoires|ответственный=Coordination : Luc Brière, Suvani Vugdalic|издательство=Institut national de la statistique et des études économiques|год=2015|pages=75|allpages=172|ref=INSEE}}</ref>. Энэ үзүүлэлтээр Европын холбооной уласуудай дунда 14-дэхи һуури эзэлнэ. 2006 оной байдалаар хүн зонойнгоо 10,1 % хари гүрэнэй гарбалтай (түрэхэдээ Франциин эрхэтэн байгаагүй), тэрэнэй дунда 4,3 % Франциин эрхэтэнэй иргэншэлые абаба<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF02131 Отчёт INSEE «Население страны по гражданству»]</ref>. === Шажан мүргэл === [[File:Westfassade Chartres.jpg|thumb|[[Шартрын собор сүмэ]]]] 2008 оной Франциин тоо бүридхэлэй хүреэлэнэй (''INSEE'') мэдээсээр, (''[[Le Monde]]'' һонин, 2015 он<ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/21/que-pese-l-islam-en-france_4559859_4355770.html |title=Quel est le poids de l'islam en France ? |author=Alexandre Pouchard et Samuel Laurent |date=2015-01-21 |work= |publisher=Le Monde |accessdate=2016-01-31 |lang=fr}})</ref>): * Ямаршье шажан мүргэлдэ хамаарнагүй — 45 % * [[Католицизм|Католигүүд]] — 43 % * [[Үнэн алдарта шажан|Үнэн алдартан]] — 1 % * [[Протестантизм|Протестантууд]] — 2 % * [[Лалын шажан]]тан — 8 % * [[Иудаизм|Иудейнүүд]] — 1 % * [[Буддын шажан]]тан — 1 % * Ондоо шажантан — 1 % === Хотонууд === {{clear}} {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | [[Файл:Eiffel Tower by the Seine river, Paris, 2 March 2014.jpg|border|115px]]<br />[[Парис]]<br />[[Файл:Marseille.arp.750pix.jpg|border|115px]]<br />[[Марсель]]<br />[[Файл:Lyon_1.jpg|border|115px]]<br />[[Лион]]<br />[[Файл:Toulouse_Capitole_Night_Wikimedia_Commons.jpg|border|115px]]<br />[[Тулуза]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Дугаар ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хото ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|Нютаг можо]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хүн зон ! rowspan=21 | [[Файл:Nice-night-view-with-blurred-cars_1200x900.jpg|border|115px]]<br />[[Ницца]]<br />[[Файл:Nantes_2005_6.jpg|border|115px]]<br />[[Нант]]<br />[[Файл:Absolute_Pl_marche_aux_cochons_01.JPG|border|115px]]<br />[[Страсбург]]<br />[[Файл:Tour_de_la_Babote_Montpellier.JPG|border|115px]]<br />[[Монпелье]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Парис]]''' || [[Иль-де-Франс]] || 2 206 488 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Марсель]]''' || [[Прованс — Альпа — Кот Д'Азур]] || 861 635 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Лион]]''' || [[Овернь — Роно — Альпа]] || 513 275 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Тулуза]]''' || [[Окситани]] || 471 941 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Ницца]]''' || [[Прованс — Альпа — Кот Д'Азур]] || 342 522 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Нант]]''' || [[Пеи-де-ла-Луар]] || 303 382 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Монпелье]]''' || [[Окситани]] || 277 639 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Страсбург]]''' || [[Гранд-Эст]] || 277 270 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Бордо]]''' || [[Шэнэ Аквитани]] || 249 712 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Лилль]]''' || [[О-де-Франс]] || 232 741 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Ренн]]''' || [[Бретань]] || 215 366 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Реймс]]''' || [[Гранд-Эст]] || 184 076 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Һавр]]''' || [[Норманди]] || 172 366 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Сен-Этьен]]''' || [[Овернь — Роно — Альпа]] || 171 057 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Тулон]]''' || [[Прованс — Альпа — Кот Д'Азур]] || 167 479 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Гренобль]]''' || [[Овернь — Роно — Альпа]] || 160 649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Дижон]]''' || [[Бургунди — Франш-Конте]] || 155 114 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Анжер]]''' || [[Пеи-де-ла-Луар]] || 151 520 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Ним]]''' || [[Окситани]] || 150 672 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Вилербан]]''' || [[Овернь — Роно — Альпа]] || 148 665 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" |<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/zones/2534314?debut=0 ''Populations légales 2014''], 2017 оной 3 һарын 30 хангагдаһан.</ref> |}<noinclude> {{clear}} == Туризм == [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|200px|right|alt=Tour Eiffel at sunrise from the trocadero|Дэлхэйн эгээн ехэ зошолһон дурасхал болодог<ref>{{fr}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris].</ref> [[Эйфелиин самхаг]] хадаа Парисай ба Франциин иконо.]] Хари гүрэнэй туристнуудай 81,9 саятайгаараа (2007 оной байдал) Франци Испаниин (2006 ондо 58,5 сая) ба АНУ-ай (2006 ондо 51,1 сая) урда дэлхэйн эгээн туристнуудай дуратай гүрэн болоно. 81,9 сая хүнэй тоодо Францида 24 сагһаа богони байдаг хүнүүд, жээшэнь Французаар Испани гү, али Италида ябадаг зон, ороногүй. Франциин онсолиг гээшэ маша соёлой талаар баян хотонууд (нэн түрүүнь Парис), пляжууд ба курортнууд, [[уулын сана|уулын санын курортнууд]] болон сэбэр һайхан хүдөө нютагууд (ногоон туризм) юм. Гэнтэ туризмын гадна Франциин [[Дээдэ Пиреней]] департаментын [[Лурд]] хотодо жэл бүри шажанай ошожо мүргэгшэд ороно. Франциин алдартай турис суурхаһан юумэнүүд (2003 оной орогшын тоогоор жагсааһан): [[Эйфелиин самхаг]] (6,2 сая хүн), [[Лувр|Лувр музей]] (5,7 сая хүн), [[Версаль ордон]] (2,8 сая хүн), [[Орсэ музей]] (2,1 сая хүн), [[Илалтын хаалга (Парис)|Илалтын хаалга]] (1,2 сая хүн), [[Жорж Помпидугэй түб]] (1,2 сая хүн), [[Мон-Сен-Мишель]] (1 сая хүн), [[Шато-де-Шамбор]] (711 мянган хүн), [[Сент-Шапель]] (683 мянган хүн), [[Дээдэ Кёнигсбург]] (549 мянган хүн), [[Пюи-де-Дом]] (500 мянган хүн), [[Пикассогой музей]] (441 мянган хүн), [[Каркассон]] (362 мянган хүн). == Зэбсэгтэ хүсэн == Франци хадаа дэлхэйн зургадахи томо баталан хамгаалха бюджедтэй гүрэн болон албан ёһоор [[Сүмын зэбсэг|атом зэбсэгтэй]] гүрэнүүдэй нэгэ. 1990-ээд онуудай һүүлһээ хойшо 350 000 оршом хүнтэй Франциин зэбсэгтэ хүсэн ''(Les forces armées françaises)'' [[мэргэжэлтэн арми]] байна.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |date=2018-12-24 }}.</ref> 20 000 сэрэгүүдынь далайн саадахи департамент ба нютагуудта байрлажа байгаад, үшөө 8 000 сэрэгүүдынь Францитай хамгаалха холбоотон Африкын оронуудта байрлана. Зэбсэгтэ хүсэниинь гурбан хэлтэстэ хубаагдана: ябаган сэрэг ''(Armée de Terre)'', ниидэхэ сэрэг ''(Armée de l’air)'', далайн сэрэг ''(Marine nationale)''. 348-һаа 350 оршом сэнэгтэй Франциин атомой зэбсэгтэ хүсэн ''(Force de dissuasion nucléaire)'' ниидэхэ ба далайн сэрэгтэ харьяалагдадаг. Саашалбал, Үндэһэтэнэй жандармери ''(Gendarmerie nationale)'' гэжэ түб сагдаа баталан хамгаалха яаманда харьяалагдана. Франциин зэбсэгтэ хүсэнэй сэрэгэй болон поп-соёлой тэмдэг хадаа [[Хари легион]] ''(Légion étrangère)'' юм. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Франци| ]] {{G8}} {{Европо}} {{1000 үгүүлэл}} eqrcevtqny3uwa6y5vuajtuo2txtbrz 0 10970 74909 70604 2026-09-10T08:25:54Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74909 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |албан_нэрэ = Южно-Сахалинск хото |type = хотын тойрог |анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Южно-Сахалинск}} |image_flag = Flag_of_Yuzhno-Sakhalinsk_(Sakhalin_oblast).png |flag_size = |image_seal = Coat_of_Arms_of_Yuzhno-Sakhalinsk.png |seal_size = 90px |image_skyline = Южно_Сахалинск_коллаж.jpg |image_map = |map_caption = |latd=46 |latm=58 |lats= |latNS=N |longd=142 |longm=44 |longs= |longEW=E |pushpin_map = Алас Дурна |pushpin_label = Южно-Сахалинск |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 280 |pushpin_map_caption = Оросой Алас Дурнада Южно-Сахалинск хото |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо нютаг |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Сахалинай можо]] |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 164,66 км² |газарай_байса = д.н.д. 50 м |хүн_ама = 2018 ондо {{increase}} 198 973 хүн |хүн_ама_үмэнэхэ = |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |нягтрал = 1208,39 хүн/км² |арад_түмэн = |сугаараа = Южно-Сахалинскынхид |даргые_юу_гэхэ = Дарга |даргын_нэрэ = Сергей Надсадин |түүхэн_он = 1882 он |түүхын_үйлэ = байгуулагдаһан |түүхын_он1 = |түүхын_үйлэ1 = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |байгуулагша = |сагай_бүһэ = |utc_offset = +11 |телефоной_код = +7 4242 |шууданай_индекс = 693000 — 693101 |автомашин_дугаар = |website = [http://www.yuzhno-sakh.ru/ www.yuzhno-sakh.ru] (ородоор) |тэмдэглэл = }} '''Южно-Сахалинск''' — [[Оросой холбоото улас]]ай [[Сахалинай можо|Сахалинай можын]] засаг захиргаанай түб, нютаг захиргаанай талаар «Южно-Сахалинск хотын дүүргые» байгуулдаг<ref name="МТУ">[http://docs.cntd.ru/document/802023505 Закон Сахалинской области «О границах и статусе муниципальных образований в Сахалинской области» N 524 от 21 июля 2004 года]</ref> можын удха шанартай хото<ref name="АТУ">[http://docs.cntd.ru/document/895292112 Закон Сахалинской области «Об административно-территориальном устройстве Сахалинской области» № 25-ЗО от 23 марта 2011 года]</ref>. '''Тыуғандары''' Александр Годунов (1949-1995) совет һәм америка балет артисы һәм киноактеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы. Анатолий Анисимов (тыуған. 1948) кибернетик, физика-математика фәндәре докторы, профессор, Украина юғары мәктәбе фәндәр Академияһы академигы. Рауил Әхмәтов (тыуған. 1948) инженер-ракета төҙөүсе, ЦСКБ начальнигы. Михаил Литвин (тыуған. 1999) видеоблогер һәм стример. РюОта (19302009) сәйәси активист, яңы һул экстремист, яҙыусы һәм эколог. Марьяна Рожкова (тыуған. 1999) видеоблогер һәм йырсы. Александр козлов (тыуған. 1981) рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт ресурстары һәм экология министры. "Берҙәм Рәсәй"партияһының Генераль советы ағзаһы<ref>https://globalmsk.ru/person/id/4895</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://biographe.ru/politiki/aleksandr-kozlov/ |accessdate=2023-06-16 |archivedate=2023-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205141919/https://biographe.ru/politiki/aleksandr-kozlov/ }}</ref><ref>https://wsjournal.ru/aleksandr-kozlov-ministr-prirodopolzovaniya-i-ekologii/</ref><ref>https://rus.team/people/kozlov-aleksandr-aleksandrovich</ref> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Сахалинай можо]] co4lw95wlxva1kv3d1siqk4i420x7id 0 13826 74905 73740 2026-09-10T00:00:56Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74905 wikitext text/x-wiki {{C21 year in topic}} '''2022 он''' ('''[[Римэй тоо|MMXXII]]''') гү, али '''Хоёр мянга хорин хоёр он''', '''Хоёр мянган хоринхоёрдугаар он''' — [[Гарагай долоон|бямба]]да эхэлһэн [[ердын жэл]] юм. [[Григориин литэ|Григориин тоолол]] гү, али [[Нийтийн тоолол]] ёһоор ''[[Манай эрин]]''-эй 2022 дахи он болоод [[3 дахи мянган]] болон [[21-р зуун]]ай 22 дахи, [[2020-д он]]ой 3 дахи он болоно. [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга]] 2022 ониие Уласхоорондын Бүдүүлиг Загаһа барилга ба Уһан соёлой Жэл,<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/72/72|title=International Year of Artisanal Fisheries and Aquaculture|website=United Nations|access-date=February 15, 2020}}</ref> Тогтууритай хүгжөөлгын Уласхоорондын Фундаментальна Эрдэм ухаанай Жэл,<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/en/A/RES/76/14|title=International Year of Basic Sciences for Sustainable Development|website=United Nations|access-date=December 30, 2021}}</ref> [[Уула|Уулын]] Тогтууритай Хүгжөөлгые Дэмжэхэ Уласхоорондын Жэл,<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/pdf?symbol=en/A/76/L.28|title=International Year of Sustainable Mountain Development|website=United Nations|access-date=December 30, 2021|accessdate=February 7, 2022|archivedate=December 19, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219214914/https://undocs.org/pdf?symbol=en%2FA%2F76%2FL.28}}</ref> ба Уласхоорондын [[Шэл|Шэлэй]] Жэл<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/75/279|title=International Year of Glass|website=United Nations|access-date=July 17, 2021}}</ref> болгон зарлаһан. == Үйл ябадал == <!-- Important international events only --> === 1 һара === * [[1 һарын 1]] – Дэлхэйн хамагай томо [[Сүлөөтэ худалдаан|сүлөөтэ худалдаанай]] бүһэ болохо [[Бүһэ Нютагай Бүхы Талын Эдэй Засагай Партнёрство]] нь [[Австрали]], [[Брүнэй|Бруней]], [[Кампучи]], [[Хитад]], [[Япон Улас|Япон]], [[Лаос]], [[Шэнэ Зеланд]], [[Сингапур]], [[Тайланд]] ба [[Вьетнам]] уласуудта ороһон.<ref>{{Cite web|date=2022-01-01|title=World's largest free trade deal is under way, but what is RCEP?|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3161707/what-rcep-worlds-largest-free-trade-deal-under-way|access-date=2022-01-01|website=South China Morning Post|language=en}}</ref> * [[1 һарын 2]] ** Шуһата эсэргүүсэлтын үеэр [[Абдалла Хамдук]] нь [[Суданай засагай толгойлогшодой жагсаалта|Суданай Юрэнхы сайдай]] тушаалһаа бууба.<ref>{{Cite web|first1=Alaa |last1=Elassar |first2=Pierre |last2=Meilhan |title=Sudan's Prime Minister resigns amid violent anti-coup protests that have left at least 57 people dead|url=https://www.cnn.com/2022/01/02/world/sudan-protest-killed-anti-coup-security-forces/index.html|date=2022-01-02|website=CNN}}</ref> ** [[Нефтиин сэн]] үндэрһээ боложо [[2022 оной Казахстандахи эсэргүүсэлтэ|2022 оной Казахай үймөөн]] эхилһэн.<ref>{{Cite web|last=Lillis|first=Joanna|date=2022-01-03|title=Kazakhstan: Gas price hike fuels Zhanaozen protests|url=https://eurasianet.org/kazakhstan-gas-price-hike-fuels-zhanaozen-protests|url-status=live|access-date=2022-01-04|website=eurasianet.org|language=en}}</ref> * [[1 һарын 4]] – [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэл|НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй]] бүхы [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй Үргэлжын Гэшүүд|үргэлжын табан гэшүүн]]—[[Хитад]], [[Франци]], [[Оросой холбоото улас|Орос]], [[Нэгэдэһэн Хаанта Улас]] ба [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]—"[[Ядрогой дайн|Ядрогой дайнда]] илаха аргагүй ба хэзээшье тулалдажа болохогүй." гэһэн хомор хамтарһан мэдүүлгэ гаргаба.<ref>{{cite news |date=4 January 2022|title='No one can win a nuclear war': Superpowers release rare joint statement| url=https://www.smh.com.au/world/europe/no-one-can-win-a-nuclear-war-superpowers-release-rare-joint-statement-20220104-p59lmf.html|work=The Sydney Morning Herald|access-date=4 January 2022}}</ref> *[[1 һарын 5]] – [[Казахстан]]<nowiki/>да [[2022 оной Казахстандахи эсэргүүсэлтэ|2022 ондо болоһон үймөөнтэй]] холбогдуулан улас даяар [[онсо байдал]] зарлаба. Юрэнхы сайд [[Аскар Мамин|Аскар Маминай]] кабинет отставкада гаража, харин юрэнхылэгшэ [[Касым-Жомарт Токаев]], гүрэнэй жэнхэни засаг гэгдэдэг, [[Нурсултан Назарбаев]]<nowiki/>ые [[Казахстанай Аюулгүй Байдалай Зүблэл]]<nowiki/>эй түрүүлэгшын тушаалһаань гаргаба.<ref>{{Cite news|last=Auyezov|first=Olzhas|date=2022-01-05|title=Kazakh protesters torch public buildings; emergency declared, Cabinet resigns|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-government-resigns-after-violent-protests-over-fuel-price-2022-01-05/|access-date=2022-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Satubaldina|first1=Assel|last2=January 2022|first2=Zhanna Shayakhmetova in Nation on 5|date=2022-01-05|title=Kazakhstan Declares State of Emergency After Fuel Price Protests|url=https://astanatimes.com/2022/01/kazakhstan-declares-state-of-emergency-after-fuel-price-protests/|access-date=2022-01-05|website=The Astana Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 January 2022|title=Kazakhstan is in turmoil after massive protests force the government to resign|url=https://www.npr.org/2022/01/05/1070622365/kazakhstan-is-in-turmoil-after-massive-protests-force-the-government-to-resign?t=1641430408915|url-status=live|access-date=7 January 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * [[1 һарын 6]] – [[Казахстан Уласай Юрэнхылэгшэ|Казахстанай юрэнхылэгшэ]] [[Касым-Жомарт Токаев|Токаевай]] гуйлтын дагуу [[Хамтын Аюулгүй Байдалай Хэрээнэй Байгуулга|ХАБХБ]], Оросой десантникуудай хамта, [[Энхые сахюулга|энхые сахюулха]] багые Казахстанда табиба.<ref>{{Cite web|date=6 January 2022|title=Russian paratroopers arrive in Kazakhstan as unrest continues|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/06/shots-heard-in-kazakhstan-as-protests-enter-third-day|url-status=live|access-date=7 January 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref> * [[1 һарын 7]] – [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахал]]: Дэлхэй даяар [[COVID-19]] тохёолдолой тоо 300 саяһаа үлүү гараба.<ref>{{cite news |date=7 January 2022|title=Global Coronavirus Cases Top 300 Million| url=https://www.nytimes.com/live/2022/01/06/world/omicron-covid-vaccine-tests|work=The New York Times|access-date=7 January 2022}}</ref> * [[1 һарын 9]] – [[2 һарын 6]] – [[2021 оной Африкын Үндэһэтэнэй Хундагын Тэмсээн|2021 оной Африкын Хундагын Тэмсээн]] нь [[Камерун]] уласда боложо, [[Сенегал]] [[2021 оной Африкын Үндэһэтэнэй Хундагын Тэмсээнэй Финал|анханай удаа абарга]] болобо.<ref name="draw postponed2">{{cite news|date=6 June 2021|title=CAF postpones TotalEnergies Africa Cup final draw, new date to be set soon|publisher=CAF|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/caf-postpones-totalenergies-africa-cup-final-draw-new-date-to-be-set-soon|access-date=7 June 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Senegal vs. Egypt - Football Match Report - February 6, 2022 - ESPN|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/629153|access-date=2022-02-07|website=ESPN.com|language=en}}</ref> * [[1 һарын 10]] – АНУ-ай Мэриленд можын [[Балтимор]]<nowiki/>до анханай амжалтатай [[Ксенотрансплантаци|гахайһаа хүн]]<nowiki/>дэ [[Зүрхэн абаашажа һуулгалга|зүрхэн абаашажа һуулгаха]] операци болобо.<ref>{{cite news |date=10 January 2022|title=University of Maryland School of Medicine Faculty Scientists and Clinicians Perform Historic First Successful Transplant of Porcine Heart into Adult Human with End-Stage Heart Disease| url=https://www.umms.org/ummc/news/2022/first-successful-transplant-of-porcine-heart-into-adult-human-heart|work=University of Maryland Medical Center|access-date=11 January 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=10 January 2022|title=Man gets genetically-modified pig heart in world-first transplant| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-59944889|work=BBC News|access-date=11 January 2022}}</ref> * [[1 һарын 15]] – [[Тонга]] дахи [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai|Хунга-Тонга]] уһан доорохи вулканай [[2022 оной Хунга-Тонгагай дэлбэрэлгэ ба цунами|дэлбэрэлгэ]], Австрали, Канада, Чили, Фиджи, Япон, Шэнэ Зеланд, Самоа ба АНУ-да [[Цунами|цунамигай]] һануулгые дуудаба.<ref>{{cite news |date=15 January 2022|title=Get away from shore - US and Japan warn on tsunami| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60007119|work=BBC News|access-date=15 January 2022}}</ref> * [[1 һарын 16]] &ndash; Теннисэй Дэлхэйн Но. 1 чемпион [[Новак Джокович]] [[2022 оной Австралиин нээлтэтэй тэмсээн|2022 оной Австралиин нээлтэтэй тэмсээндэ]] орохоһоо һаад хэһэн, [[COVID-19-дэ эсэргүү вакцина|COVID-19-дэ эсэргүү тарилгатай]] холбоотой суутай сүүдэй хэрэг гараһанай уламһаа Австралиһаа албадан гаргагдаба.<ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic: Tennis star deported after losing Australia visa battle| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-australia-60014059|work=BBC News|access-date=16 January 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic leaves Australia after court rejects visa challenge| url=https://edition.cnn.com/2022/01/16/tennis/novak-djokovic-australian-open-federal-court-hearing-spt-intl-hnk/index.html|work=CNN|access-date=16 January 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic visa saga LIVE: Djokovic to miss 2022 Australian Open after losing court case| url=https://www.smh.com.au/sport/tennis/novak-djokovic-visa-saga-live-tennis-star-back-before-court-ahead-of-2022-australian-open-20220116-p59oje.html|work=Sydney Morning Herald|access-date=16 January 2022}}</ref> * [[1 һарын 18]] – Америкын [[Microsoft]] хампаани [[Activision Blizzard]]-ые 68.7 тэрбум доллараар абаха һанаанаа зарлаба. Энэ гэрээ нь технологиин хампааниин хамагай томо абалга юм.<ref>{{Cite web|title=Microsoft to buy embattled Activision Blizzard for $68.7 billion|url=https://www.cbsnews.com/news/microsoft-activision-blizzard-acquisition/|access-date=2022-01-19|website=www.cbsnews.com|language=en-US}}</ref> * [[1 һарын 19]] – [[Барбадосой парламентын һунгуули (2022)|2022 оной Барбадосой парламентын һунгуули]]: [[Барбадосой лейбористска нам]] хоёрдохи удаа [[Барбадосой Суглаанай Танхим|Барбадосой Суглаанай Танхимай]] бүхы 30 һуудалые абаһан.<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=Another 30-0|url=https://www.nationnews.com/2022/01/20/another-30-0/|access-date=2022-01-27|website=www.nationnews.com|language=en-US}}</ref> * [[1 һарын 23]] **[["Ана" Тропическа Далайн Шуурган (2022)|"Ана" Тропическа Далайн Шуурга]] нь [[Мадагаскар]], [[Малави]] ба [[Мозамбик]]<nowiki/>да 115 хүниие алажа, хэдэн үдэрэй дараахи [[2022 оной Антананаривугай үер|хэдэ хэдэн үер]] нь Мадагаскарда 11 хүниие алаба.<ref>https://www.theguardian.com/global-development/2022/jan/25/at-least-four-killed-after-tropical-storm-ana-hits-malawi-and-mozambique</ref><ref>{{cite web|title=Malawi hit by flooding caused by tropical storm Ana; 1 dead|url=https://www.sfgate.com/news/amp/Malawi-hit-by-flooding-caused-by-tropical-storm-16802904.php%20http://www.xinhuanet.com/english/africa/20220125/c85d3ca6f72c4495aeb8c8306556fc10/c.html|access-date=25 January 2022|publisher=Sfgate}}</ref> **[[Буркино-Фасо]]<nowiki/>до [[Буркино-Фасогой сэрэгэй урбалта (2022)|сэрэгэй урбалта]] гаража, юрэнхылэгшэ [[Рок Марк Кристиан Каборе|Рок Каборегые]] засагһаа зайлуулба. Буркиногой сэрэгэйнхид урбалта хиихэ болоһон шалтагаанаа засагай газар улас доторхи [[Лалын дайшад|Лалын дайшадай]] ябуулгые хизаарлажа шадахагүй гэжэ нэрлэбэ.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=Burkina Faso coup: Return of the military strongmen to West Africa|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60138129|access-date=2022-01-28}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-01-28|title=Burkina Faso: New leader gives first speech since ousting president|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60164531|access-date=2022-01-28}}</ref> * [[1 һарын 28]] &ndash; COVID-19 тахал: Дэлхэй даяар вакцинжуулалгын тоо 10 тэрбум дабаба.<ref>{{cite news |date=28 January 2022|title=The world surpasses 10 billion vaccine doses administered, but gaps persist in who gets the shots.| url=https://www.nytimes.com/2022/01/28/world/covid-vaccines-10-billion-doses.html|work=The New York Times|access-date=29 January 2022}}</ref> * [[1 һарын 29]] – [[2022 оной Италиин юрэнхылэгшын һунгуули]]: Серджо Маттарелла Италиин юрэнхылэгшээр дахин һунгагдаба.<ref>{{Cite news|last1=Jones|first1=Gavin|last2=Amante|first2=Angelo|date=2022-01-29|title=Italy re-elects President Mattarella|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/italian-parties-disarray-presidential-vote-limps-2022-01-29/|access-date=2022-01-29}}</ref> * [[1 һарын 30]] – [[2022 оной Португалай парламентын һунгуули]]: [[Антониу Кошта|Антониу Коштагай]] ударидадаг, [[Социалис Нам (Португал)|Социалис Нам]], 117 һуудалтай "гэнтын" олонхиие абаба.<ref>{{Cite news|date=2022-01-31|title=Portugal election: Socialists win unexpected majority|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-60194375|access-date=2022-02-02}}</ref> === 2 һара === * [[2 һарын 3]] ** [[Лалын Улас]] бүлгэмэй ударидагша [[Абу Ибрагим аль-Хашеми аль-Кураши]] нь [[Сири|Сириин]] баруун-хойто хэсэгтэ [[АНУ-ай тусхай операциин хүсэн|АНУ-ай тусхай хүсэн]]<nowiki/>эй [[Контртерроризм|контртеррорист]] дайралтын үеэр алагдаба.<ref>{{Cite news|date=3 February 2022|title=Islamic State leader Abu Ibrahim al-Qurayshi killed in Syria, US says|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-60246129|access-date=3 February 2022}}</ref> ** [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахал]]: [[Энэдхэг]] нь [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]] ба [[Бразил|Бразилай]] дараагаар COVID-19-эй уламһаа наһа бараһан хүнэй тоо 500,000 дабаһан гурбадахи гүрэн болобо.<ref> https://www.reuters.com/world/india/india-reports-over-500000-deaths-covid-19-experts-count-millions-more-2022-02-04/ </ref> * [[2 һарын 4]] &#x2013; Хитад ба Орос [[НАТО]]-гой үргэдхэлгые эсэргүүсэһэн мэдүүлгэ гаргажа, [[AUKUS]]-ай аюулгүй байдалай хэрээндэ "серьёзно һанаагаа зобожо" байгаагаа хэлэһэн, ба олон асуудалаар хамта хүдэлхээ зарлаба.<ref>{{Cite news|date=5 February 2022|title=China joins Russia in opposing Nato expansion|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60257080|access-date=7 February 2022}}</ref> * [[2 һарын 4]] – [[2 һарын 20]] – [[2022 оной Үбэлэй Олимпиин наадан|2022 оной Үбэлэй Олимп]] нь Хитадай [[Бээжэн|Бээжэндэ]] зохёогдожо, энэнь хотые [[Зунай Олимпиин наадан|Зунай Олимп]] ба [[Үбэлэй Олимпиин наадан|Үбэлэй Олимпые]] хоюулангын зохёон байгуулһан анханай хото болгобо.<ref>{{Cite web|title=2022 Olympics - Next Winter Olympic Games {{!}} Beijing 2022|url=https://www.olympic.org/beijing-2022|date=May 28, 2020|website=International Olympic Committee|access-date=May 29, 2020}}</ref> * [[2 һарын 5]] – [[Батсирай циклон|"Батсирай" Циклон]] нь Мадагаскар, [[Урда Африка (улас)|Урда Африка]], [[Маврикий]], ба [[Реюньон]] зэргэ нютагта 115 хүниие алаһан [["Ана" Тропическа Далайн Шуурган (2022)|"Ана" Далайн Шуургын]] дараа хоёр долоо хоногой дараа ниитэ 13 хүниие алаба.<ref>{{cite web |title=Cyclone kills at least 10 in Madagascar, destroying homes and cutting power |url=https://www.reuters.com/world/africa/least-three-dead-after-cyclone-batsirai-causes-devastation-southeast-madagascar-2022-02-06/ |publisher=<nowiki>[{Reuters]]</nowiki> |access-date=6 February 2022}}</ref> * [[2 һарын 6]] – [[II Елизавета|Хатан хаан II Елизавета]] өөрын [[II Елизавета Платинын Ойн Баяр|Платинын ойн баяраа]] тэмдэглэжэ, хаан шэрээндэ 70 жэл һууһан анханай Британиин монарх болобо.<ref>{{Cite web|title=Prince Charles leads Jubilee tributes to 'remarkable' Queen|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-60279585|date=February 6, 2022|access-date=February 6, 2022|website=BBC News}}</ref> * [[2 һарын 8]] – [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахал]]: Дэлхэй даяар [[COVID-19]] тохёолдолой тоо 400 саяһаа үлүү гараба.<ref>https://www.pharmaceutical-technology.com/news/covid-19-update/</ref> == Таамаглагдаһан ба түсэблэгдэһэн ябадалнууд == * [[3 һара]] – [[ЦЕРН]]-эй [[Ехэ Адронна Коллайдер|Ехэ Адронна Коллайдерай]] 3 дахи ябуулга эхилнэ.<ref>{{Cite web|url=https://home.cern/news/news/accelerators/new-schedule-cerns-accelerators-and-experiments|title = New schedule for CERN's accelerators and experiments}}</ref> * [[3 һарын 9]] – [[2022 оной Урда Солонгосой юрэнхылэгшын һунгуули]].<ref>{{Cite web|last=Kim|first=Hyung-A.|title=S Korea presidential poll: Choosing the lesser of two evils|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/12/22/sk-presidential-election-choosing-the-lesser-of-the-two-evils|access-date=2022-01-13|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[3 һарын 27]] – [[2022 оной Хонконгын Гүйсэдхэхэ засаглалай Толгойлогшын һунгуули]].<ref>{{cite news|date=13 April 2021|title=Legco election to be held on December 19|work=The Standard|url=https://www.thestandard.com.hk/breaking-news/section/4/169539/Legco-election-to-be-held-on-December-19|url-status=live|access-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026202651/https://www.thestandard.com.hk/breaking-news/section/4/169539/Legco-election-to-be-held-on-December-19|archive-date=26 October 2021}}</ref> * [[3 һарын 31]] – [[Дубай|Дубайда]] болохо [[2020 оной Бүхэдэлхэйн Үзэсхэлэн]] 6-һара ажалһанай дараа хаагдана; анха 2021 оной 4 һарын 10-да түсэблэгдэжэ байһан болобошье [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахалай]] уламһаа хойшолуулагдаһан.<ref>{{Cite web|last=Magyar|first=Judith|title=SAP BrandVoice: Experience Expo 2020 Dubai – A Window To The Future|url=https://www.forbes.com/sites/sap/2022/01/07/experience-expo-2020-dubai--a-window-to-the-future/|access-date=2022-01-13|website=Forbes|language=en}}</ref> * [[4 һарын 3]] **[[2022 оной Сербиин бүхы ниитын һунгуули]]: [[Серби Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшын]] тушаал ба [[Үндэһэнэй Ассамблей (Серби)|Үндэһэнэй Ассамблейн]] бүхы 250 һуудал һунгагдана.<ref name=":6">{{Cite web|title=Izbori 3. aprila|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2021&mm=09&dd=02&nav_category=11&nav_id=1916460|access-date=2021-09-02|website=B92.net|language=sr-Latn-RS}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-10-23|title=Nova.rs: Predsednički, parlamentarni i beogradski izbori 3. aprila|url=https://rs.n1info.com/vesti/nova-rs-predsednicki-parlamentarni-i-beogradski-izbori-3-aprila/|access-date=2021-10-23|website=N1|language=sr-RS}}</ref> **[[2022 оной Унгарай парламентын һунгуули|Унгарай парламентын һунгуули]] 2022 ондо болохоор түсэблэгдэһэн.<ref>{{cite news|url= https://www.economist.com/the-world-ahead/2021/11/08/could-viktor-orban-be-voted-out-of-office|title= Could Viktor Orban be voted out of office?|newspaper= [[The Economist]]}}</ref> * [[4 һарын 10]] – [[2022 оной Франциин юрэнхылэгшын һунгуули]].<ref>{{Cite news|last=Reuters|date=2022-01-12|title=Second round of French election could see conservative Pecresse level with Macron -poll|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/second-round-french-election-could-see-conservative-pecresse-level-with-macron-2022-01-12/|access-date=2022-01-13}}</ref> * [[5 һарын 9]] – [[2022 оной Филиппинын бүхы ниитын һунгуули]]: [[Филиппинын Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшын]] тушаал, [[Филиппинын Сенат|Сенатай]] хахад, [[Филиппинын Түлөөлэгшын Танхим|Түлөөлэгшын Танхимай]] бүхы һуудал, ба можо, нютагай хуули гаргалгын суглаануудай олон һуудалнууд һунгагдана.<ref>{{Cite web|title=Philippine presidential election: who's running, who's favorite and what's their China policy?|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3151736/philippine-presidential-election-whos-running-whos-favourite-and|access-date=2021-10-09|website=South China Morning Post|date=October 9, 2021|language=en}}</ref> * [[5 һарын 10]]–[[5 һарын 14|14]] – [[Итали|Италиин]] [[Турин|Туринда]] болохо [[Евровидение Дуунай Тэмсээн 2022]].<ref name="host city">{{Cite web|date=2021-10-08|title=Turin, Italy, to host the 66th Eurovision Song Contest in May 2022|url=https://eurovision.tv/story/turin-to-host-eurovision-2022|url-status=live|access-date=2021-10-08|website=Eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|language=en-gb}}</ref> * [[5 һарын 28]] – [[2021–22 оной УЕФА Абаргуудай Лига]] финал ОХУ-ай [[Санкт-Петербург]]<nowiki/>ын [[Газпром Арена]]<nowiki/>да болобо * [[5 һарын 29]] – [[2022 оной Колумбиин юрэнхылэгшын һунгуули]].<ref>{{Cite web|title=2022 Elections in Latin America: A Preview|url=https://www.as-coa.org/articles/2022-elections-latin-america-preview|access-date=2022-01-13|website=AS/COA|language=en}}</ref> * [[7 һарын 4]] – Хэрбээ шэнэ [[Чилиин Үндэһэн хуули|Үндэһэн хуулиин]] эсэсэй дурадхалые урданай мэтэ һанал хураалгада ороогүй һаа, [[Чили]] дэхи [[Үндэһэн хуулиин Конвенци (Чили)|Үндэһэн хуулиин Конвенци]] энэ үдэр хуулиин проектдэ һанал хурааха ёһотой, ба хуулида зааһан нэгэ жэлэй хугасааниие харгалзан дараань тараагдаха юм. * [[7 һарын 6]] – [[7 һарын 31]] – [[Англи]] дахи [[УЕФА Эмэгтэйшүүдэй Евро 2022]].<ref>{{Cite web|title=UEFA Women's EURO moved to July 2022|url=https://www.uefa.com/womenseuro/news/025c-0f3d8be5c46b-a606252552ee-1000--uefa-women-s-euro-moved-to-july-2022/|date=April 23, 2020|website=UEFA.com|access-date=May 29, 2020}}</ref> * [[7 һарын 7]] – [[7 һарын 17]] – [[2022 оной Дэлхэйн Наадан]].<ref>{{Cite web|title=World Games 2021 Fact Sheet|url=https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf|website=The World Games 2021 Official Site|access-date=January 13, 2022|archive-date=August 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814194639/https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf|url-status=dead|accessdate=February 7, 2022|archivedate=August 14, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814194639/https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf}}</ref> * [[7 һарын 28]] – [[8 һарын 8]] – [[2022 оной Нүхэрлэлэй Наадан]]<ref>{{Cite web|title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games|url=https://www.birmingham2022.com/|website=Birmingham 2022|access-date=May 29, 2020}}</ref> * [[8 һарын 26]] – [[9 һарын 15]] – [[Европын Космическа Агентство|ЕКА]]-ай ''[[Jupiter Icy Moons Explorer]]-ые'' хиидхэгдэхээр түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{cite conference |last1=Witasse |first1=O. |last2=Altobelli |first2=N. |last3=Andres |first3=R. |last4=Atzei |first4=A. |last5=Boutonnet |first5=A. |last6=Budnik |first6=F. |last7=Dietz |first7=A. |last8=Erd |first8=C. |last9=Evill |first9=R. |last10=Lorente |first10=R. |last11=Munoz |first11=C. |last12=Pinzan |first12=G. |last13=Scharmberg |first13=C. |last14=Suarez |first14=A. |last15=Tanco |first15=I. |last16=Torelli |first16=F. |last17=Torn |first17=B. |last18=Vallat |first18=C. |author19=JUICE Science Working Team |url=https://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2021/EPSC2021-358.html |title=JUICE (Jupiter Icy Moon Explorer): Plans for the cruise phase |conference=Europlanet Science Congress (EPSC) 2021 |date=July 2021 |access-date=August 28, 2021 |doi=10.5194/epsc2021-358}}</ref> * [[9 һарын 10]] – [[9 һарын 25]] – [[Хитад|Хитадай]] [[Ханчжоу]] хотодо болохо [[2022 оной Азиин Наадан]] * [[9 һарын 11]] – [[2022 оной Швециин бүхы ниитиин һунгуули]]: [[Риксдаг|Риксдагай]] бүхы 349 һуудал һунгагдана.<ref>{{Cite web|title=Sweden's first female PM elected for a second time in a week|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/29/swedens-first-female-pm-elected-for-a-second-time-in-a-week|access-date=2022-01-13|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[10 һарын 2]] – [[2022 оной Бразилай бүхы ниитын һунгуули]]: [[Бразилай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] ба [[Бразилай Вице-юрэнхылэгшэ|вице-юрэнхылэгшын]] тушаал, [[Бразилай Сенат|Сенатай]] гурбанай нэгэн, [[Бразилай Түлөөлэгшэдэй Танхим|Түлөөлэгшэдэй Танхим]] бүхэлидөө, ба олон [[Бразилай Холбооной Единицэ|можын хуули гаргагша байгуулга]] ба [[Бразилай можын губернаторнуудай жагсаалта|губернаторнууд]] һунгагдана.<ref name="dates">{{cite news|date=4 October 2021|title=Brasil terá eleições livres em 2022 e com instituições funcionando, diz Barroso|website=[[G1 (website)|G1]]|url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2021/10/04/brasil-tera-eleicoes-livres-em-2022-e-com-instituicoes-funcionando-diz-barroso.ghtml}}</ref> * [[11 һарын 21]] – [[12 һарын 18]] – [[5 һара|5]] – [[9 һара|9 һарын]] хоорондо зунай халуунһаа зайлаха ба [[2022 оной Үбэлэй Олимпиин наадан|2022 оной Үбэлэй Олимптой]] мүргэсэлдэхэгүйн тулада [[Катар]] уласда [[2022 оной Хүлбүмбэгын Дэлхэйн Абарга шалгаруулха тэмсээн]].<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320004722/http://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html|url-status=dead|archive-date=March 20, 2015|title=FIFA Executive Committee confirms November/December event period for Qatar 2022|publisher=FIFA.com|date=March 19, 2015}}</ref> * [[12 һарын 15]] – Бүхы ниитиин һунгуулиие уридшалан зарлаагүй тохёолдолдо, [[Лео Варадкар]], 2020 оной [[Ротациин засагай газар|ротациин]] хэрээнэй дагуу, [[Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Улас|Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай]] [[Ирланд Уласай Юрэнхы Сайд|Taoiseach]] (Юрэнхы Сайд) Михол Мартиниие һэлгэхэ болоно.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/martin-to-step-down-as-taoiseach-in-december-2022-1.4279883|title=Martin to step down as taoiseach in December 2022|first=Fiach|last=Kelly|website=The Irish Times}}</ref> === Һара үдэр мэдэгдээгүй === * [[Хитадай Коммунист Намай]] 20 дугаар съезд эхилнэ. Мүнөөнэй [[Хитадай Коммунист Намай Генеральна Секретарь|Генеральна Секретарь]] [[Си Цзиньпинь]] генеральна секретариар дахин һунгагдана гэжэ олониитэ тооложо байна.<ref>{{Cite news|title=How Xi Jinping could rule China for life|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2021/11/11/how-xi-jinping-could-rule-china-life/ |agency=The Washington Post|author=Ling Li|date=2021-11-11|access-date=2021-11-11}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wong|first=Jeremy Page, Lingling Wei and Chun Han|date=2017-10-18|title=Chinese Power Play: Xi Sets Stage for a More Muscular Role at Home and Abroad|language=en-US|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/xi-jinpings-power-plays-set-the-stage-for-a-long-encore-1508232605|access-date=2022-01-15|issn=0099-9660}}</ref> * Уласхоорондын космическа агентствонууд [[һарын орбита]]<nowiki/>да бэелүүлхээр түсэблэгдэжэ буй [[Орбитын станци|космическа станци]], [[Lunar Gateway]]-ын нэгэдэхи компонент нь мэдэгдээгүй худалдаанай ракетээр эльгээгдэхэ юм.<ref>{{cite news|url=https://www.space.com/amp/moon-mars-nasa-2020-budget-proposal.html | work= Space.com | title = Trump's 2020 budget Will Take US from Moon to Mars, Agency Chief Says | date = March 11, 2019 | access-date = March 22, 2019}}</ref> * [[Хара энерги|Хара энергиие]] шудалха пилотгүй ''[[Euclid (spacecraft)|Euclid]]'' космическа кораблиие хиидхэхээр түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{Cite web|title=Euclid Consortium {{!}} A space mission to map the Dark Universe|url=https://www.euclid-ec.org/|access-date=May 29, 2020}}</ref> * [[Германи]] улас һуулшын [[Германи дахи Атомна энерги|атомна электростанциудаа]] зогсоохоор түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13592208 | work=BBC News | title=Germany: Nuclear power plants to close by 2022 | date=May 30, 2011}}</ref> * [[20-р УАБНХХА-иин саммит]] нь [[Пакистан|Пакистанда]] болохоор түсэблэгдэжэ байна. * [[73P/Швассманай–Вахманнай]] [[солирой бороо]] дуудажа магадагүй.<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060510_comet_spitzer.html |title=Comet Breakup Points to Possible Meteor Shower in 2022 |publisher=Space.com |date=May 10, 2006 |access-date=November 12, 2015}}</ref> * [[Энэдхэг]] энэ ондо багтаан анханай [[Энэдхэгэй Космическа Шэнжэлэлгын Байгуулга|пилоттой космическа ниидэлгэн]] хиихээр түсэблэжэ байна.<ref>{{cite web|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/isro/india-aims-to-send-its-first-crewed-mission-to-space-by-2022/|title=India Aims to Send its First Crewed Mission to Space by 2022|author=Tomasz Nowakowski|date=August 20, 2018|access-date=August 23, 2018|accessdate=February 7, 2022|archivedate=July 26, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726095511/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/isro/india-aims-to-send-its-first-crewed-mission-to-space-by-2022/}}</ref> * [[Чуук Можо]] нь [[Микронези|Микронезиин Холбооной Улас]]һаа [[2022 оной Чуукай тусгаар тогтонилой референдум|тусгаар тогтонихо тухай референдум]] ябуулна.<ref>{{cite web|url= https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/410655/chuuk-independence-referendum-postponed-until-2022|title= Chuuk independence referendum postponed until 2022|website= [[Radio New Zealand]]}}</ref> *''[[New Horizons]]'' зонд [[Койперэй бэһэ|Койперэй бэһые]] шудалжа дүүргэнэ.<ref name=":0">{{Cite web|title=2022 Future Timeline {{!}} Timeline {{!}} Technology {{!}} Singularity {{!}} 2020 {{!}} 2050 {{!}} 2100 {{!}} 2150 {{!}} 2200 {{!}} 21st century {{!}} 22nd century {{!}} 23rd century {{!}} Humanity {{!}} Predictions {{!}} Events|url=https://www.futuretimeline.net/21stcentury/2022.htm|access-date=2020-11-19|website=www.futuretimeline.net}}</ref> *Энэдхэг улас Хитадые үлүү байжа, дэлхэйн хамагай ехэ хүн зонтой улас болохо түлэбтэй байна.<ref name=":0" /> *[[Энэдхэгэй Космическа Шэнжэлэлгын Байгуулга]] энэ жэлдэ [[Чандраян-3]] һарын ниидэлгые хиидхэхээр түсэблэжэ байна.<ref>{{cite news |title=India's first unmanned space mission scheduled for launch in 2022; Chandrayaan-3 moon mission in advanced stages of realization |url=https://www.businessinsider.in/science/space/news/indias-first-uncrewed-space-mission-scheduled-for-launch-in-2022-chandrayaan-3-moon-mission-in-advanced-stages-of-realisation/articleshow/88208205.cms |access-date=12 December 2021 |work=Business Insider |accessdate=7 February 2022 |archivedate=8 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208081044/https://www.businessinsider.in/science/space/news/indias-first-uncrewed-space-mission-scheduled-for-launch-in-2022-chandrayaan-3-moon-mission-in-advanced-stages-of-realisation/articleshow/88208205.cms }}</ref> *[[Вера С.Рубинай Обсерватори]]<nowiki/>ин [[Анханай гэрэл (астрономи)|анханай гэрэл]] 2022 ондо гаража, эрдэм ухаанай бүрин ажал ябуулга нэгэ жэлэй дараа эхилхэ түлэбтэй байна.<ref>{{cite web |title=Vera C. Rubin Observatory |url=https://www.aura-astronomy.org/centers/nsfs-oir-lab/rubinobservatory/ |website=AURA Astronomy |access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Wu |first1=Katherine J. |title=For the First Time, a National U.S. Observatory Has Been Named for a Female Astronomer: Vera Rubin |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-telescope-facility-renamed-commemorate-dark-matter-scientist-vera-rubin-180973923/ |access-date=16 September 2020 |work=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=What Does the Future of Astronomy Hold? We'll Find Out Soon |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/what-does-the-future-of-astronomy-hold-well-find-out-soon |access-date=16 September 2020 |work=Discover Magazine |language=en}}</ref> *[[2022 оной Азиин Кубок]] нь [[Шри Ланка|Шри Ланкапа]] болохоор түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{cite web|url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/format-venue-of-asia-cup-2022-and-2023-confirmed|title=Format, venue of Asia Cup 2022 and 2023 confirmed|accessdate=2022-02-07|archivedate=2021-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211227053242/https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/format-venue-of-asia-cup-2022-and-2023-confirmed}}</ref> *[[2022 оной Австралиин холбооной һунгуули]] 2022 оной 5 һарын 21-эй дотор ябагдаха ёһотой. == Наһа баралгууд == {{main|2022 ондохи Наһа баралгууд}} <!-- Only people who have significant international notability should be listed. --> === 1 һара === {{main|2022 оной 1 һара дахи Наһа баралгууд}} {{multiple image | total_width = 200 | image1 = Richard Leakey (1986).jpg | alt1 = Ричард Лики | caption1 = [[Ричард Лики]] | image2 = Sidney_Poitier_1968.jpg | alt2 = [[Сидни Пуатье]] | caption2 = [[Сидни Пуатье]] }} {{multiple image | total_width = 200 | image1 = Ibrahim Boubacar Keïta au Parlement européen Strasbourg 10 décembre 2013 07 (cropped2).jpg | alt1 = Ибрагим Бубакар Кейта | caption1 = [[Ибрагим Бубакар Кейта]] | image2 = Ronnie Spector 1966.jpg | alt2 = Ронни Спектор | caption2 = [[Ронни Спектор]] }} <!--[[File:Toshiki Kaifu 19890810.jpg|thumb|100px|[[Toshiki Kaifu]]]]--> <!--[[File:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|thumb|100px|[[Meat Loaf]]]]--> * [[1 һарын 2]] ** [[Эрик Вальтер Эльст]], Бельгиин астроном (т. [[1936]])<ref>{{Cite web|url=https://thetimeshub.in/belgian-astronomer-eric-elst-responsible-for-the-discovery-of-3760-asteroids-dies|title=Belgian astronomer Eric Elst, responsible for the discovery of 3,760 asteroids, dies|website=Thetimeshub.in|date=January 7, 2022|access-date=February 7, 2022|accessdate=January 7, 2022|archivedate=January 7, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107170804/https://thetimeshub.in/belgian-astronomer-eric-elst-responsible-for-the-discovery-of-3760-asteroids-dies}}</ref> ** [[Ричард Лики]], Кениин [[Палеоантропологи|палеоантрополог]] ба байгаали хамгаалагша (т. [[1944]])<ref>{{Cite web |title=Message of Condolence from H.E Hon. Uhuru Kenyatta following the death of former Head of Public Service Dr Richard Leakey |url=https://www.president.go.ke/2022/01/02/message-of-condolence-from-h-e-hon-uhuru-kenyatta-following-the-death-of-former-head-of-public-service-dr-richard-leakey/ |accessdate=2022-02-07 |archivedate=2022-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102164141/https://www.president.go.ke/2022/01/02/message-of-condolence-from-h-e-hon-uhuru-kenyatta-following-the-death-of-former-head-of-public-service-dr-richard-leakey/ }}</ref> * [[1 һарын 3]] ** [[Беатрис Минц]], Америкын [[Эмбриологи|эмбриолог]] (т. [[1921]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ifpcs.org/2022/01/05/beatrice-mintz-1921-2022/|title=Beatrice Mintz (1921-2022) |website=Ifpcs.org|date=January 5, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Виктор Санеев]], Зүблэлтын ба Гүржиин [[гурбын харайлга]] ба Олимпиин абарга (т. [[1945]])<ref>{{Cite web|url=https://olympics.nbcsports.com/2022/01/03/viktor-saneyev-dies-triple-jump/|title=Viktor Saneyev, three-time Olympic triple jump champion, dies at 76|website=Olympics.nbcsports.com|date=January 3, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 6]] ** [[Питер Богданович]], Америкын кинорежиссёр (т. [[1939]])<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/peter-bogdanovich-dead-last-picture-show-1235070769/|title=Peter Bogdanovich, Oscar-Nominated Director and Champion of Hollywood’s Golden Age, Dies at 82|first1=Gregg Kilday,Duane|last1=Byrge|first2=Gregg|last2=Kilday|first3=Duane|last3=Byrge|date=January 6, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[F. Sionil José|Ф. Сиониль Хосе]], Филиппинын зохёолшо (т. [[1924]])<ref>{{Cite web|url=https://www.rappler.com/life-and-style/literature/national-artist-f-sionil-jose-dies/|title=National Artist F Sionil Jose dies at 97|website=Rappler.com|date=January 6, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Сидни Пуатье]], Баһама-Америкын актёр, эдэбхитэн ба элшэн сайд (т. [[1927]])<ref>{{Cite web|url=https://www.irishmirror.ie/showbiz/celebrity-news/breaking-sir-sidney-poitier-dead-25884555|title=Beloved actor Sir Sidney Poitier tragically dies aged 94|date=January 7, 2022|website=Irish Mirror|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 9]] – [[Тосики Кайфу]], 48-р [[Япон Уласай Юрэнхы Сайд]] (т. [[1931]])<ref>{{Cite news|url=https://mainichi.jp/english/articles/20220114/p2g/00m/0na/020000c|title=Ex-Japan PM Kaifu, who dispatched SDF to Persian Gulf, dies at 91|date=January 14, 2022|access-date=February 7, 2022|newspaper=[[Mainichi Daily News]]}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[1 һарын 11]] ** [[Анатолий Алябьев]], Зүблэлтын ба Оросой тамиршан ба Олимпиин абарга (т. [[1951]])<ref>{{Cite web|url=https://www.sport.ru/biatlon/skonchalsya-dvukratnyy-olimpiyskiy-chempion-po-biatlonu-alyabev/article502778/|title=Скончался двукратный олимпийский чемпион по биатлону Алябьев|date=January 11, 2022|website=Sport.ru|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Давид Сассоли]], 16-р [[Европын Парламент Юрэнхылэгшэ]] (т. [[1956]])<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/european-parliament-president-david-sassoli-dies-after-hospitalization/a-60384340|title=European Parliament President David Sassoli dies after hospitalization |website=Dw.com|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Эрнест Шонекан]], 9-р [[Нигериин Засагай Газарай Түрүүлэгшэдэй жагсаалта|Нигериин Засагай Газарай Түрүүлэгшэ]] (т. [[1936]])<ref>{{Cite web|url=https://thestreetjournal.org/former-nigerian-leader-ernest-shonekan-dies-at-85/|title=Former Nigerian leader Ernest Shonekan dies at 85|website=Thestreetjournal.org|date=January 11, 2022|access-date=February 7, 2022|accessdate=February 7, 2022|archivedate=January 11, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111095110/https://thestreetjournal.org/former-nigerian-leader-ernest-shonekan-dies-at-85/}}</ref> * [[1 һарын 12]] – [[Ронни Спектор]], Америкын дуушан (т. [[1943]])<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/ronnie-spector-dead-84c905db02a01ffa43a6052c3ce66920|title=Ronnie Spector, '60s icon who sang ‘Be My Baby,’ dies at 78|date=January 12, 2022|website=AP NEWS|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 13]] – [[Жан-Жак Бенекс]], Франциин кинорежиссёр (т. [[1946]])<ref>{{Cite web|url=https://www.francebleu.fr/infos/medias-people/le-realisateur-jean-jacques-beinex-est-mort-1642153668|title=Jean-Jacques Beineix, le réalisateur de "37°2 le matin", est décédé|date=January 14, 2022|website=France Bleu|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 14]] – [[Рикардо Бофилл]], Испаниин архитектор (т. [[1939]])<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/cultura/2022-01-14/muere-ricardo-bofill-el-mas-cosmopolita-de-los-arquitectos-espanoles.html|title=Muere Ricardo Bofill, el más cosmopolita de los arquitectos españoles|first=Anatxu|last=Zabalbeascoa|date=January 14, 2022|website=El País|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 16]] – [[Ибрагим Бубакар Кейта]], Мали уласай 5-р [[Малиин Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] ба 6-р [[Мали Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы Сайд]] (т. [[1945]])<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/malis-ousted-president-ibrahim-boubacar-keita-has-died-says-former-justice-2022-01-16/|title=Mali's ousted president Keita dies at 76|first=Tiemoko|last=Diallo|date=January 17, 2022|access-date=February 7, 2022|website=Reuters.com}}</ref> * [[1 һарын 18]] ** Сэр [[Дэвид Кокс (статистик)|Дэвид Кокс]], Англиин статистик (т. [[1924]])<ref>{{Cite web|url=https://rss.org.uk/news-publication/news-publications/2022/general-news/sir-david-cox-1924-2022/|title=Sir David Cox, 1924-2022|website=RSS|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Франсиско Хенто]], Испаниин футболист ба менежер (т. [[1933]])<ref>{{Cite web|url=https://www.antena3.com/noticias/deportes/futbol/muere-francisco-gento-leyenda-real-madrid-unico-futbolista-6-copas-europa_2022011861e680a839375200018167d0.html|title=Muere Paco Gento, leyenda del Real Madrid y único futbolista con 6 Copas de Europa|date=January 18, 2022|website=Antena3.com|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Андре Леон Телли]], Америкын фэшн-журналист ба стилист (т. [[1948]])<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/style/andre-leon-talley-dead-at-73-1235077185/|title=Andre Leon Talley, Fashion Journalist and Former Editor-at-Large of Vogue, Dies at 73|first=Abid|last=Rahman|website=Hollywoodreporter.com|date=January 19, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 19]] – [[Гаспар Ульель]], Франциин актёр (т. [[1984]])<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220119-french-actor-gaspard-ulliel-dies-in-skiing-accident-aged-37|title=French actor Gaspard Ulliel dies at 37 after skiing accident|date=January 19, 2022|website=France 24|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 20]] ** [[Хайди Библь]], Германиин хада уулада лыжээр ябагша ба Олимпиин абарга (т. [[1941]])<ref>{{Cite web|url=https://www.br.de/nachrichten/sport/trauer-um-olympiasiegerin-heidi-biebl-ist-tot,SvMTZMP|title=Trauer um Olympiasiegerin: Heidi Biebl ist tot|date=January 24, 2022|website=Br.de|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Мит Лоуф]], Америкын дуушан ба актёр (т. [[1947]])<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2022/jan/21/meat-loaf-bat-out-of-hell-singer-dead-at-74|title=Meat Loaf: Bat Out of Hell singer dead at 74|date=January 21, 2022|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 22]] – [[Тхить Нят Хань]], Вьетнамай Буддын лама ба энхын түлөө активист (т. [[1926]])<ref>{{Cite web|url=https://www.lionsroar.com/thich-nhat-hanh-zen-teacher-who-popularized-mindfulness-in-the-west-dead-at-95/|title=Remembering Thich Nhat Hanh (1926-2022) |website=Lionsroar.com|first=Lilly|last=Greenblatt|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 23]] ** [[Кетеван Лосаберидзе]], Зүблэлтын ба Гүржиин харбааша ба Олимпиин абарга (т. [[1949]])<ref>{{Cite web|url=https://sport24.ru/news/other/2022-01-23-umerla-olimpiyskaya-chempionka-1980-goda-ketevan-losaberidze|title=Умерла олимпийская чемпионка Кетеван Лосаберидзе - 23 января 2022 |website=Aport24.ru|access-date=February 7, 2022}}</ref> ** [[Тьери Мюглер]], Франциин фэшн-дизайнер (т. [[1948]])<ref>{{Cite web|url=https://www.advocate.com/people/2022/1/23/famed-designer-manfried-thierry-mugler-has-died-73|title=Famed Designer Manfred Thierry Mugler Has Died at 73|date=January 23, 2022|website=Advocate.com|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 24]] – [[Сильвестр Чоллань]], Унгарай гимнаст ба Олимпиин абарга (т. [[1970]])<ref>{{Cite web|url=https://olympics.nbcsports.com/2022/01/24/szilveszter-csollany-dies-gymnast-covid-coronavirus/|title=Szilveszter Csollany, Olympic gymnastics champ, dies after COVID|website=Olympics.nbcsports.com|date=January 24, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 25]] – [[Вим Янсен]], Нидерландын футболист ба менежер (т. [[1946]])<ref>{{Cite web|url=https://planetradio.co.uk/borders/local/news/former-celtic-manager-wim-jansen-dies-aged-75/|title=Former Celtic manager Wim Jansen dies aged 75|website=Radio Borders|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[1 һарын 30]] – [[Леонид Куравлёв]], Зүблэлтын ба Оросой актёр (т. [[1936]])<ref>{{Cite web|title=Такой парень Умер Леонид Куравлев. Антон Долин вспоминает актера, ставшего культурным достоянием страны|url=https://meduza.io/feature/2022/01/30/takoy-paren-pamyati-leonida-kuravleva|access-date=2022-01-30|website=Meduza|language=ru}}</ref> === 2 һара === {{main|2022 оной 2 һара дахи Наһа баралгууд}} {{multiple image | total_width = 200 | image1 = Monica Vitti (1965) (cropped).jpg | alt1 = Моника Витти | caption1 = [[Моника Витти]] | image2 = Lata-Mangeshkar.jpg | alt2 = Лата Мангешкар | caption2 = [[Лата Мангешкар]] }} * [[2 һарын 2]] – [[Моника Витти]], Италиин актриса (т. [[1931]])<ref>{{Cite web|url=https://www.repubblica.it/spettacoli/cinema/2022/02/02/news/monica_vitti-249574730/|title=È morta Monica Vitti, talento smisurato del cinema italiano|date=February 2, 2022|website=la Repubblica|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[2 һарын 3]] ** [[Абу Ибрагим аль-Хашеми аль-Кураши]], [[Лалын Улас]] бүлгэмэй 2-р [[Халиф]] ба ударидагша (т. [[1976]])<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60246129|title=Islamic State leader Abu Ibrahim al-Qurayshi killed in Syria, US says|date=February 4, 2022|access-date=February 7, 2022|website=Bbc.com}}</ref> ** [[Христос Сардзетакис]], 4-р [[Грециин Юрэнхылэгшэ]] (т. [[1929]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ekathimerini.com/society/1176800/former-resident-christos-sartzetakis-dead-at-93/|title=Former president Christos Sartzetakis dead at 92 &#124; eKathimerini.com|website=Ekathimerini.com|access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[2 һарын 5]] ** [[Дональд Джонстон|Дон Джонстон]], 4-р [[ЭЗХАХБ#Генеральна-Секретарь|ЭЗХАХБ-ын Генеральна-Секретарь]] (т. [[1936]])<ref>[https://www.cbc.ca/news/politics/donald-johnston-oecd-head-passed-away-1.6341113 Donald Johnston, first non-European to head OECD, passes away]</ref> ** [[Борис Мельников]], Оросой фехтовальщик ба Олимпиин абарга (т. [[1938]])<ref>[https://life.ru/p/1469178 Умер олимпийский чемпион 1964 года по фехтованию Борис Мельников] {{in lang|ru}}</ref> * [[2 һарын 6]] ** [[Ронни Хельстрём]], Швециин футболист (т. [[1949]])<ref>{{Cite web|url=https://www.svd.se/ronnie-hellstrom-har-dott--blev-72-ar|title=Ronnie Hellström har dött – blev 72 år|first=David|last=Standar|date=February 6, 2022|access-date=February 7, 2022|website=Svd.se}}</ref> ** [[Лата Мангешкар]], Энэдхэгэй дуушан ба композитор (т. [[1929]])<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lata-mangeshkar-passes-away-at-92/articleshow/89378127.cms|title=Legendary singer Lata Mangeshkar passes away at 92 - Times of India ►|website=The Times of India|access-date=February 7, 2022}}</ref>{{-}} ==Зүүлтэ== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:2022}} [[Категори:2022| ]] [[Категори:Онууд]] d1jdtulv1jkjc58jp2wl2ixdmuq5dax 1 15000 74907 2026-09-10T07:00:05Z Бурвод 18106 /* "РФ" үзэглэн хуряамжалал (аббревиатура) тухай. Про аббревиатуру "РФ" */ шэнэ сэдэб 74907 wikitext text/x-wiki == "РФ" үзэглэн хуряамжалал (аббревиатура) тухай. Про аббревиатуру "РФ" == Буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг хэблэлнүүдтэ ород үзэглэн хуряамжалалнууд ("аббревиатура" үгын оршуулга) хэрэглэдэдэг (жэшээнь, "Буряад Үнэн" сониндо "РФ-эй" гээд байгаа). Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай 2022 оной июлиин 14-эй захиралтаар баталагдаhан буряад хэлэнэй ниитын-бодолгын нэрэ томьёонуудай болон буряад хэлэн дээрэ засагай зургаануудай нэрэмжэнүүдэй Справочник соошье ород үзэглэн хуряамжалалнууд баhа ашаглаад байна. Жэшээнь, "ИКТ (Информационно-коммуникационные технологии) – ИКТ (Мэдээсэлэй-харилсаанай арга зүйлнүүд)", "АО (Акционерное общество) – АО (Хуби ниилүүлhэн бүлгэм)", "ТКО (Твердые коммунальные отходы) – ТКО (Ажахын хатуу үлэгдэлнүүд/хаягдалнууд)" гээд бэшээтэй байна. Тиигэбэл мүнөө үеын буряад уран зохёолой хэлэнэй гурим дүримүүдээр ород үзэглэн хуряамжалалнуудые хэрэглэхэ болохотойгоор байна. В печати на бурятском языке используются русские аббревиатуры (например, в газете "Буряад Үнэн" было "РФ-эй"). И в утверждённом приказом Министерства образования и науки Республики Бурятия от 14 июля 2022 г. Справочнике общественно-политических терминов бурятского языка и наименований органов власти на бурятском языке тоже используются русские аббревиатуры. К примеру, "ИКТ (Информационно-коммуникационные технологии) – ИКТ (Мэдээсэлэй-харилсаанай арга зүйлнүүд)", "АО (Акционерное общество) – АО (Хуби ниилүүлhэн бүлгэм)", "ТКО (Твердые коммунальные отходы) – ТКО (Ажахын хатуу үлэгдэлнүүд/хаягдалнууд)". Значит, по нормам современного бурятского литературного языка уместно использовать русские аббревиатуры. [[Хэрэглэгшэ:Бурвод|Бурвод]] ([[Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ:Бурвод|зүбшэн хэлсэлгэ]]) 07:00, 10 юһэ һара 2026 (UTC) 7l3ns8feg5hdwody4tyl3fn4urxjyjr