Улаан-Үдэ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bxr">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bxrwiki</dbname>
    <base>https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Меди</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусхай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгшэ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеэди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеэди тухай хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загбар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загбар хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Туһаламжа</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Туһаламжа хэлэлсэл</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категори хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Улаан-Үдэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1578</id>
    <revision>
      <id>74983</id>
      <parentid>74795</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T20:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>17987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>74983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14381" sha1="6fg7maoti9z51pjydt7oqufre0mrt47" xml:space="preserve">{{Нютаг
|нэрэ                    = Улаан Үдэ&lt;br /&gt;{{mongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ|v}}{{mongolUnicode|ᠦᠳᠡ|v}}
|албан_нэрэ         = Улаан Үдэ
|type       = бүгэдэ найрамдаха уласһаа захирха [[хото]] 
|анхаарха_нэрэ           = {{lang-ru|Улан-Удэ}}
|image_flag             = Флаг города Улан-Удэ.svg
|flag_size              = 140px
|image_seal             = Ulan-Ude COA (2005).gif
|seal_size              = 80px
|image_skyline          = Центр Улан-Удэ.JPG
|image_map              = Location_Of_Ulan-Ude_(Buryatia).svg
|map_caption            = Буряад орон дахи Улаан Үдэ [[хото]]
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = [[Оросой холбоото уласай Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд|БНУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Файл:.png|22px]] '''Улаан Үдэ'''
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хороо (3)
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = Нэрэ бүхы гурбан хороотой.
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 347,6 км²
|газарай_байса            = д.т.д. 500 м
|хүн_ама                 = 2025 ондо 435 000 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       = 416 079 хүн 
|арад_түмэн              = 73.1% - [[ородууд|ород]], 21.4% - [[буряадууд|буряад]]
|сугаараа               = Улаан Үдынхин, Улаан Үдынхид
|даргые_юу_гэхэ          = Хотын дарга
|даргын_нэрэ             = Игорь Шутенков
|түүхын_он              = 1666 он
|түүхын_үйлэ             = Ород сэрэгын үбэлжөө боһоһон
|түүхын_он1             =
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|сагай_бүһэ             = Эрхүүгэй саг
|телефоной_код          = +7 3012
|шууданай_индекс      = 6700xx
|автомашин_дугаар       = 03
|website                = [http://www.ulan-ude-eg.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Улаан Yдэ''' ({{mongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳᠡ|h}}; {{lang-ru|Улан-Удэ}}, 1934 он болотор '''Дээдэ-Үдэ''' нэрэтэй байһан) — [[Буряад Улас]]ай [[ниислэл]] [[хото]] юм.

[[1934]] он болотор ''Дээдэ Үдэ'' ({{lang-ru|Верхнеу́динск}}) гэдэг нэрэтэй байһан. [[1666]] ондо [[Үдэ гол]]ой [[Байгал]]да шууд ородог [[Сэлэнгэ мүрэн]]тэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).

[[Байгал]]һаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, [[Сэлэнгэ]] [[Үдэ гол|Үдэ]] хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.

Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг.&lt;ref name=&quot;тооллого2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1404.htm Города с численностью постоянного населения от 250 тыс. до 500 тыс. человек]&lt;/ref&gt; [[Ород улас]]ай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.

Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб [[Сэлэнгэ мүрэн]]эй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.
* Зүблэлтын хороо ({{lang-ru|Советский район}})
* Түмэр замай хороо ({{lang-ru|Железнодорожный район}})
* Октябриин хороо ({{lang-ru|Октябрьский район}})

Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков [[2012 он]]ой декабрь һарада дарга болобо.
Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.

== Түүхэ ==
Улаан Үдэ хото [[1666]] ондо хасагуудаар байгуулагдаһан юм. Тэрэ түрүүн Дээдэ Үдэ гэжэ нэрэтэй байһан. ХVII-дохи зуун жэлдэ бэхилэлтын үүргэ дүүргэжэ байһан сагайнь ямар нэгэн хамгаалтын түхеэрэлгэнүүд мүнөөнэй Улаан-Үдэдэ харагдахагүй. Юуб гэхэдэ бэхилэлтын түхеэрэлгэнүүд модоор бүтээгдэһэн байжа, хэрэгээ болиходоо, ХVIII-дахи зуун жэлэй һүүл багаар үгы хэгдэһэн. Тиибэшье анхан бэхилэлтэ хүреэнэй бии болоһон газарые – Батарейн добые – 1991 ондо онсолон тэмдэглэһэн байна. Хотын түүхэтэ 325 ойн жэлэй баяраар үнэн алдартын хоёр хэрээһэнүүд зоогдон, шулуун хабтагай табигдажа, үндэһэ табигша хасагуудай дурасхаалда зорюулагдаа.

ХVIII-ХIХ-дахи зуун жэлнүүдэй дотор хото хамгаалалгын үүргэтэй хахасажа, албан захиралай болон худалдаа наймаанай түб гэгдэн тодороо. Хотын гол байшангуудай тоодо гайхамшаг түхэлтэ гурбан үнэн алдартанай барилганууд ороно: Одигитриин собор сүмэ (Дээдэ-Үдын түрүүшын шулуун байшан), Нангин Троицын (Гурбанай) ба Нангин Вознесениин (Үндэрлэлгын) сүмэнүүд. Мүн уран барилгын омогорхолой зүйлдэ Гостинэ хашаа болон тэрэниие тойроһон Гостинэ хашаадахи талмай – Дээдэ-Үдын гол талмай байһан - орохоороо ороно. 

[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Эрхэтэн дайнай үедэ]] Улаан Үдэ хото [[Буряад-Монгол Улас]]ай, [[Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас]]ай ниислэл хотын үүргые гүйсэдхэбэ.

[[1934]] ондо Улаан Үдэ гэжэ нэрэлэгдээ. Энэ үедэ ехэ барилга эхилһэн байна. 1934 ондо Вагон Заһалгын завод, нэгэдэхи ТЭЦ, 1935 ондо Заудинскын гурил-талханай комбинат, шэлэй завод, 1936 ондо мяханай комбинат баригдаһан юм. Һүүлдэнь онгосо бүтээлгын завод, «Электромашина», «Теплоприбор», прибор хэдэг завод, нарин сэмбын комбинат хүдэлжэ эхилээ.

== Шэнжэлхэ эрдэм ухаан ==
Улаан Үдэ — томо соёлой ба [[шэнжэлхэ ухаан]]ай түб болоно. Эндэ [[Буряад шэнжэлхэ ухаанай түб]]; табан дээдэ һургуулинууд: [[Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули]], [[Зүүн Сибириин гүрэнэй хүтэлэлгын ба технологиин дээдэ һургуули]], [[Буддын шажанай дээдэ һургуули]], [[Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи]], [[Зүүн Сибириин гүрэнэй соёлой академи]].

Мүнөө Улаан Үдэдэ 39570 һурагшадай һураха 52 һургуули, 15430 хүнэй һурадаг 16 тусхай дунда һургуули ажаллана. Эдээнэй очно ба заочно таһагуудта 1620 оюутад һурана.

== Соёл ==
=== Театрнууд ===
Улаан Үдэ ниислэл хотодо [[Г. Ц. Цыдынжаповай нэрэмжэтэ буряад гүрэнэй академическа Дуури болон Баледэй театр|Дуури болон Баледэй]], Х. Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын (1932), Н. А. Бестужевэй нэрэмжэтэ ород драмын, залуушуулай, Нелли Дугаржабонай нэрэмжэтэ пластическа драмын театрнууд, дуу хатарай «Байгал» ансамбль, филармони (1938) болон олон музейнүүд амжалтатай ажаллана. Улаан Үдэдэ олон кинотеатрнууд харагшадые урин байдаг, тэдэниие нэрлэбэл: «Еврозона», «People’s Cinema», «Capital Cinema», «RGB Cinema (Пионер)» гэхэ мэтэ. Һүүлэй жэлнүүдтэ кинотеатрнууд гоё, мүнөө үеын түхэлтэй болонхой. «Октябрь», «Прогресс», «Дружба», «Эрдэм», «Фабрика кино», «Сагаан Морин», «Савва», «Планета 3000», «Восток» гэhэн кинотеатрнууд олон жэл соо хүдэлөөд мүнөө хаагдаhан байна.

=== Музейнүүд ===
[[Файл:Dugan Devajin.JPG|thumb|300px|left|[[Тамчын дасан]]һаа асарһан Диваажан дуган. XIX зуунай һүүлшын хахад. [[Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей]].]]
Музейнүүдэй эгээн мэдээжэнь хадаа түүхын, уран зурагай, геологическэ, байгаалин болон этнографическа музейнүүд болоно. Олон музейнүүдэй нэгэн эгээл мэдээжэ [[Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей]] болоно. Тус музей нэрэдээ таарамаар гоё һайхан газарта хүхэ номин тэнгэри доро нэмжын оршодог юм.

=== Бусад ===
Тиихэдэ хэдэн гоё мэдээжэ зочид буудалнууд айлшадые угтадаг: «Бурятия», «Гэсэр», «Баргажан», «Сагаан Морин», «Байгал», «Одон» гэхэ мэтэ. Мүнөө худалдаа наймаанай байранууд олоор баригдана, нэрлэбэл, «Большой», «Сагаан Морин», «Түмэр Морин», «Туяа», «Заря» болон «Galaxy», «Capitall Mall», «Пионер», «Еврозона», «People’s Park» гэһэн худалдаа-сэнгэлтын түбүүд нээгдэнхэй.

== Хүн зон ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хүн зон
|-
!Жэл||1835||1851||1882||1890||1897||1915||1917||1923||1926||1931||1989||2002||2005||2009||2010||2013||2014||2015 — төлөвлөгөө||2017 — төлөвлөгөө
|-
|Хүн||3544||3746||4130||5223||8086||17 200||21 582||22 401||33 713||41 770||351 806||359 400||352 600||340 200||377 100||416 079||421453||440 130||480 560
|}

== Хотын хороо болон һууринууд ==
{| class=&quot;standard&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
|[[Улаан Үдын ниидэмэл онгосонуудай буудалай һуурин|Аэропорт]]
|[[Горько]]
|-
|[[Доодо Онгостой]]
|[[Дээдэ Онгостой]]
|-
|[[Загорск]]
|[[Забайкальска]]
|-
| [[Заречнэ]]
|[[Зеленхоз]]
|-
| [[Зүүн зүгэй һуурин]]
| [[Зүүн эрье]]
|-
| [[Исток]]
| [[Лазо]]
|-
| [[Матросов]]
| [[Мяханай комбинат]]
|-
| [[Наранай һуурин]]
| [[Нарһата]]
|-
| [[Нарһан тужа]]
| [[Ногоон һуурин]]
|-
| [[Орешков]]
| [[Посеели]]
|-
| [[Силикатна]]
| [[Сокол]]
|-
| [[Сэрэгшэдэй һуурин]]
| [[Тайгын һуурин]]
|-
| [[Тайлса]]
| [[Талханай комбинат]]
|-
| [[Түлэнжэ]]
| [[Урда зүгэй һуурин]]
|-
| [[Шишковко]]
| [[Шэлэй завод]]
|-
| [[Хүмэгшэ]]
| [[Энергетик]]
|}

== Зурагай цомог ==
&lt;gallery&gt; 
Солнечная башня. 01.2009.jpg|&quot;Наранай&quot; гэhэн үндэр барилга
Новый офисный центр у рынка. 07.2009.jpg|&quot;Еврозона&quot; гэжэ худалдаа-сэнгэлтын болон ажаллалгын түб
Центр Улан-Удэ.JPG|Улаан Үдын түб
Октябрьский район (Улан-Удэ).jpg|Октябриин хороо
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* {{Commonscat|Ulan-Ude}}
* [http://www.ulan-ude-eg.ru Вэб сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017045903/http://www.ulan-ude-eg.ru/ |date=2007-10-17 }}
* [http://www.asargaev.com/photo/panorams/thumb.html Улаан Үдын панорама]

[[Категори:Буряад Улас]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]

{{stub}}</text>
      <sha1>6fg7maoti9z51pjydt7oqufre0mrt47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буряадай засаг захиргаанай хубаари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8907</id>
    <revision>
      <id>74984</id>
      <parentid>54834</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T20:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>17987</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>74984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6726" sha1="s6vb1z6qgbzen9izzrl1bst130raxen" xml:space="preserve">{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Картадахи №
! Туг
! Һүлдэ
! Буряад нэрэ
! Ород нэрэ
! [[ОКАТО]] код
! Хүн зон,&lt;br /&gt;хүн
! Газар дэбисхэр, &lt;br /&gt;мян. км²
! Нягтарал, &lt;br /&gt;хүн/км²
! Захиргаанай&lt;br /&gt;түб
|- class=&quot;shadow&quot;
|
| [[Файл:Flag of Ulan-Ude (Buryatia).png|60px]] 
| [[Файл:Ulan-Ude COA (2005).gif|32px]]
| [[Улаан Үдэ]] хото
| Улан-Удэ
| 81 401 000 000
| align=right | 426 650
| align=right | 0,348
| align=right | 1226.01
| align=center | [[Улаан Үдэ]] хото
|- class=&quot;shadow&quot;
|
| 
| 
| [[Хойто Байгал]] хото
| Северобайкальск
| 81 420 000 000
| align=right | 24 101
| align=right | 0,119
| align=right | 202.53
| align=center | [[Хойто Байгал]] хото
|-
| align=center | 1
| [[Файл:Flag of Barguzinsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Баргажанай аймаг]]
| Баргузинский район
| 81 203 000 000
| align=right | 22 574
| align=right | 18,5
| align=right | 1.22
| align=center | село [[Баргажан (тосхон)|Баргажан]] тосхон
|-
| align=center | 2
|  
| 
| [[Бабантын аймаг]]
| Баунтовский эвенкийский район
| 81 200 000 000
| align=right | 8808
| align=right | 66,8
| align=right | 0.13
| align=center | [[Багдарин]] тосхон
|-
| align=center | 3
| [[Файл:Flag of Bichursky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Бэшүүрэй аймаг]]
| Бичурский район
| 81 209 000 000
| align=right | 23 748
| align=right | 6,2
| align=right | 3.83
| align=center | село [[Бэшүүр]] тосхон
|-
| align=center | 4
| [[Файл:Flag of Dzhidinsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Зэдын аймаг]]
| Джидинский район
| 81 212 000 000
| align=right | 25 610
| align=right | 8,6
| align=right | 2.98 
| align=center | село [[Петропавловка (Зэдын аймаг)|Петропавловка]]
|-
| align=center | 5
| [[Файл:Flag of Eravninsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| [[Файл:Coat of Arms of Eravninsky rayon (Buryatia).png|32px]]
| [[Яруунын аймаг]]
| Еравнинский район
| 81 215 000 000
| align=right | 17 626
| align=right | 30,7
| align=right | 0.57
| align=center | [[Нарһата]] тосхон
|-
| align=center | 6
| [[Файл:Flag of Zaigraevsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Загарайн аймаг]]
| Заиграевский район
| 81 218 000 000
| align=right | 49 964
| align=right | 6,6
| align=right | 7.57
| align=center | [[Загарай]] хото янзын һуурин
|-
| align=center | 7
| [[Файл:Flag of Zakamensky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Захааминай аймаг]]
| Закаменский район
| 81 221 000 000
| align=right | 26 936
| align=right | 15,3
| align=right | 1.76
| align=center | [[Захаамин]] хото
|-
| align=center | 8
|  
| 
| [[Эбилгын аймаг]]
| Иволгинский район
| 81 222 000 000
| align=right | 45 846
| align=right | 2,7
| align=right | 16.98
| align=center | [[Эбилгэ]] тосхон
|-
| align=center | 9
|  
| 
| [[Хабаансхын аймаг]]
| Кабанский район
| 81 224 000 000
| align=right | 57 887
| align=right | 13,5
| align=right | 4.29
| align=center | [[Кабанск]] тосхон
|-
| align=center | 10
| 
|
| [[Хэжэнгын аймаг]]
| Кижингинский район
| 81 227 000 000
| align=right | 15 624
| align=right | 7,9
| align=right | 1.98
| align=center | [[Хэжэнгэ]] тосхон
|-
| align=center | 11
|  
| 
| [[Хурамхаанай аймаг]]
| Курумканский район
| 81 230 000 000
| align=right | 14 139
| align=right | 12,5
| align=right | 1.13
| align=center | [[Хурамхаан]] тосхон
|-
| align=center | 12
| [[Файл:Flag of Kyahtinsky rayon (Buryatiya).jpg|60px]] 
| [[Файл:Coat of Arms of Kyahtinsky rayon (Buryatiya).jpg|32px]]
| [[Хяагтын аймаг]]
| Кяхтинский район
| 81 233 000 000
| align=right | 38 167
| align=right | 4,7
| align=right | 8.12
| align=center | [[Хяагта]] хото
|-
| align=center | 13
| 
| [[Файл:Эмблема_Муйского_района.jpg|32px]]
| [[Муяын аймаг]]
| Муйский район
| 81 235 000 000
| align=right |10 802
| align=right | 25,2
| align=right | 0.43
| align=center | [[Таксимо]] хото янзын һуурин
|-
| align=center | 14
|  
| 
| [[Мухар Шэбэрэй аймаг]]
| Мухоршибирский район
| 81 236 000 000
| align=right | 23 850
| align=right | 4,5
| align=right | 5.3
| align=center | [[Мухар Шэбэр]] тосхон
|-
| align=center | 15
|  
| 
| [[Ахын аймаг]]
| Окинский район
| 81 239 000 000
| align=right | 5406
| align=right | 26,0
| align=right | 0.21
| align=center | [[Орлиг]]
|-
| align=center | 16
| 
| [[Файл:Coat of Arms of Pribaikalskiy rayon (Respublika Buratija in Russia).png|32px]]
| [[Байгал шадарай аймаг]]
| Прибайкальский район
| 81 242 000 000
| align=right | 26 890
| align=right | 15,5
| align=right | 1.73 
| align=center | [[Турантай]] тосхон
|-
| align=center | 17
|  
| 
| [[Хойто Байгалай аймаг]]
| Северо-Байкальский район
| 81 245 000 000
| align=right | 12 991
| align=right | 54,0
| align=right | 0.24
| align=center | [[Доодо Ангар]] хото янзын һуурин
|-
| align=center | 18
| 
| [[Файл:Gerb of Selenginskiy district.jpg|32px]]
| [[Селенгинский район|Селенгинский район]]
| Сэлэнгын аймаг
| 81 248 000 000
| align=right | 43 372
| align=right | 8,3
| align=right | 5.23
| align=center | [[Галуута нуур хото]]
|-
| align=center | 19
|  
| 
| [[Тарбагатайн аймаг]]
| Тарбагатайский район
| 81 250 000 000
| align=right | 18 401
| align=right | 3,3
| align=right | 5.58
| align=center |  [[Тарбагатай]] тосхон
|-
| align=center | 20
|  
| 
| [[Түнхэнэй аймаг]]
| Тункинский район
| 81 251 000 000
| align=right | 21 450
| align=right | 11,8
| align=right | 1.82
| align=center | [[Хэрэн]] тосхон
|-
| align=center | 21
| 
| 
| [[Хориин аймаг]]
| Хоринский район
| 81 257 000 000
| align=right | 17 653
| align=right | 13,4
| align=right | 1.32
| align=center | [[Хори тосхон]]
|}

[[Категори:Буряад Уласай аймагууд|*]]</text>
      <sha1>s6vb1z6qgbzen9izzrl1bst130raxen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74985</id>
      <parentid>74984</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T20:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>17987</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>74985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6736" sha1="jueagaya6rdypq9a4nqol4agxth9did" xml:space="preserve">{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Картадахи №
! Туг
! Һүлдэ
! Буряад нэрэ
! Ород нэрэ
! [[ОКАТО]] код
! Хүн зон,&lt;br /&gt;хүн
! Газар дэбисхэр, &lt;br /&gt;мян. км²
! Нягтарал, &lt;br /&gt;хүн/км²
! Захиргаанай&lt;br /&gt;түб
|- class=&quot;shadow&quot;
|
| [[Файл:Флаг города Улан-Удэ.svg|60px]] 
| [[Файл:Ulan-Ude COA (2005).gif|32px]]
| [[Улаан Үдэ]] хото
| Улан-Удэ
| 81 401 000 000
| align=right | 426 650
| align=right | 0,348
| align=right | 1226.01
| align=center | [[Улаан Үдэ]] хото
|- class=&quot;shadow&quot;
|
| 
| 
| [[Хойто Байгал]] хото
| Северобайкальск
| 81 420 000 000
| align=right | 24 101
| align=right | 0,119
| align=right | 202.53
| align=center | [[Хойто Байгал]] хото
|-
| align=center | 1
| [[Файл:Flag of Barguzinsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Баргажанай аймаг]]
| Баргузинский район
| 81 203 000 000
| align=right | 22 574
| align=right | 18,5
| align=right | 1.22
| align=center | село [[Баргажан (тосхон)|Баргажан]] тосхон
|-
| align=center | 2
|  
| 
| [[Бабантын аймаг]]
| Баунтовский эвенкийский район
| 81 200 000 000
| align=right | 8808
| align=right | 66,8
| align=right | 0.13
| align=center | [[Багдарин]] тосхон
|-
| align=center | 3
| [[Файл:Flag of Bichursky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Бэшүүрэй аймаг]]
| Бичурский район
| 81 209 000 000
| align=right | 23 748
| align=right | 6,2
| align=right | 3.83
| align=center | село [[Бэшүүр]] тосхон
|-
| align=center | 4
| [[Файл:Flag of Dzhidinsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Зэдын аймаг]]
| Джидинский район
| 81 212 000 000
| align=right | 25 610
| align=right | 8,6
| align=right | 2.98 
| align=center | село [[Петропавловка (Зэдын аймаг)|Петропавловка]]
|-
| align=center | 5
| [[Файл:Flag of Eravninsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| [[Файл:Coat of Arms of Eravninsky rayon (Buryatia).png|32px]]
| [[Яруунын аймаг]]
| Еравнинский район
| 81 215 000 000
| align=right | 17 626
| align=right | 30,7
| align=right | 0.57
| align=center | [[Нарһата]] тосхон
|-
| align=center | 6
| [[Файл:Flag of Zaigraevsky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Загарайн аймаг]]
| Заиграевский район
| 81 218 000 000
| align=right | 49 964
| align=right | 6,6
| align=right | 7.57
| align=center | [[Загарай]] хото янзын һуурин
|-
| align=center | 7
| [[Файл:Flag of Zakamensky rayon (Buryatia).png|60px]] 
| 
| [[Захааминай аймаг]]
| Закаменский район
| 81 221 000 000
| align=right | 26 936
| align=right | 15,3
| align=right | 1.76
| align=center | [[Захаамин]] хото
|-
| align=center | 8
|  
| 
| [[Эбилгын аймаг]]
| Иволгинский район
| 81 222 000 000
| align=right | 45 846
| align=right | 2,7
| align=right | 16.98
| align=center | [[Эбилгэ]] тосхон
|-
| align=center | 9
|  
| 
| [[Хабаансхын аймаг]]
| Кабанский район
| 81 224 000 000
| align=right | 57 887
| align=right | 13,5
| align=right | 4.29
| align=center | [[Кабанск]] тосхон
|-
| align=center | 10
| 
|
| [[Хэжэнгын аймаг]]
| Кижингинский район
| 81 227 000 000
| align=right | 15 624
| align=right | 7,9
| align=right | 1.98
| align=center | [[Хэжэнгэ]] тосхон
|-
| align=center | 11
|  
| 
| [[Хурамхаанай аймаг]]
| Курумканский район
| 81 230 000 000
| align=right | 14 139
| align=right | 12,5
| align=right | 1.13
| align=center | [[Хурамхаан]] тосхон
|-
| align=center | 12
| [[Файл:Flag of Kyahtinsky rayon (Buryatiya).jpg|60px]] 
| [[Файл:Coat of Arms of Kyahtinsky rayon (Buryatiya).jpg|32px]]
| [[Хяагтын аймаг]]
| Кяхтинский район
| 81 233 000 000
| align=right | 38 167
| align=right | 4,7
| align=right | 8.12
| align=center | [[Хяагта]] хото
|-
| align=center | 13
| 
| [[Файл:Эмблема_Муйского_района.jpg|32px]]
| [[Муяын аймаг]]
| Муйский район
| 81 235 000 000
| align=right |10 802
| align=right | 25,2
| align=right | 0.43
| align=center | [[Таксимо]] хото янзын һуурин
|-
| align=center | 14
|  
| 
| [[Мухар Шэбэрэй аймаг]]
| Мухоршибирский район
| 81 236 000 000
| align=right | 23 850
| align=right | 4,5
| align=right | 5.3
| align=center | [[Мухар Шэбэр]] тосхон
|-
| align=center | 15
|  
| 
| [[Ахын аймаг]]
| Окинский район
| 81 239 000 000
| align=right | 5406
| align=right | 26,0
| align=right | 0.21
| align=center | [[Орлиг]]
|-
| align=center | 16
| 
| [[Файл:Coat of Arms of Pribaikalskiy rayon (Respublika Buratija in Russia).png|32px]]
| [[Байгал шадарай аймаг]]
| Прибайкальский район
| 81 242 000 000
| align=right | 26 890
| align=right | 15,5
| align=right | 1.73 
| align=center | [[Турантай]] тосхон
|-
| align=center | 17
|  
| 
| [[Хойто Байгалай аймаг]]
| Северо-Байкальский район
| 81 245 000 000
| align=right | 12 991
| align=right | 54,0
| align=right | 0.24
| align=center | [[Доодо Ангар]] хото янзын һуурин
|-
| align=center | 18
| 
| [[Файл:Gerb of Selenginskiy district.jpg|32px]]
| [[Селенгинский район|Селенгинский район]]
| Сэлэнгын аймаг
| 81 248 000 000
| align=right | 43 372
| align=right | 8,3
| align=right | 5.23
| align=center | [[Галуута нуур хото]]
|-
| align=center | 19
|  
| 
| [[Тарбагатайн аймаг]]
| Тарбагатайский район
| 81 250 000 000
| align=right | 18 401
| align=right | 3,3
| align=right | 5.58
| align=center |  [[Тарбагатай]] тосхон
|-
| align=center | 20
|  
| 
| [[Түнхэнэй аймаг]]
| Тункинский район
| 81 251 000 000
| align=right | 21 450
| align=right | 11,8
| align=right | 1.82
| align=center | [[Хэрэн]] тосхон
|-
| align=center | 21
| 
| 
| [[Хориин аймаг]]
| Хоринский район
| 81 257 000 000
| align=right | 17 653
| align=right | 13,4
| align=right | 1.32
| align=center | [[Хори тосхон]]
|}

[[Категори:Буряад Уласай аймагууд|*]]</text>
      <sha1>jueagaya6rdypq9a4nqol4agxth9did</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пермь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9061</id>
    <revision>
      <id>74982</id>
      <parentid>47988</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T13:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>33</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Perm_Russia.jpg|Perm_Russia.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Perm Russia.jpg|]].</comment>
      <origin>74982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4154" sha1="77r2dbgfm72b7b4khz6x5gagu8g7qh7" xml:space="preserve">{{Нютаг
|албан_нэрэ                    = Пермь хото
|type       = хотын тойрог
|анхаарах_нэр           = {{lang-ru|город Пермь}}
|image_flag             = Flag of Perm.svg
|flag_size              = 
|image_seal             = Coat of Arms of Perm.svg
|seal_size              = 90px
|image_skyline          =
|image_map              = 
|map_caption            = 
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо нютаг
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Пермиин хизаар]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хотын тойрог
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Пермь'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 7 хороо
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Долоон хороотой
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 799,68 км²
|газарай_байса            = д.н.д. 171 м
|хүн_ама                 = 2015 ондо {{increase}} 1 036 469 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       =
|нягтрал            = 1296,1 хүн/км²
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               = Пермиинхид
|даргые_юу_гэхэ          = Дарга
|даргын_нэрэ             = Игорь Сапко (намгүй)
|түүхэн_он              = 1781 хүрэтэр
|түүхын_үйлэ             = Егошихинский үйлэдбэри
|түүхын_он1             = 1940 онһоо 1957 хүрэтэр
|түүхын_үйлэ1            = Молотов нэрэтэй
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|байгуулагша            =
|сагай_бүһэ             = 
|utc_offset             = +5
|телефоной_код          = +7 342 
|шууданай_индекс      = 
|автомашин_дугаар       = 
|website                = [http://www.gorodperm.ru/ gorodperm.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Пермь''' ({{lang-ru|Пермь}}, 1940—1957 оной хоорондо — '''Молотов''' гэжэ нэрэтэй), [[Оросой холбоото улас]]ай хото, [[Пермиин хизаар|Пермь хизаарай]] түб мүн. [[Кама мүрэн]]дэхи боомто юм. 1 036 мянган (2010) хүнтэй саятан, уласайнгаа арбан гурбадахи томо хото. Машина бүтээлгэ (3 томо машина бүтээхэ үйлэдбэри, уула уурхайн машина бүтээлгын үйлэдбэри, онгосо бүтээлгэ, сахилгаан техника, хүдэлүүр бүтээлгэ), газар тоһон-химиин, химиин, газарай тоһон болбосоруулха, модо болбосоруулха, хэблэхэ ажаүйлэдбэри. [[Камын Уһан сахилгаан станци]]. [[Оросой Эрдэм Ухаанай Академи]]ин [[Пермиин эрдэмэй түб]]. 7 дээдэ һургуули (энэ тоодо [[Пермиин гүрэнэй ехэ һургуули]]), 4 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр). Пермиин уран һайханай галерей, Пермиин хизаарай нютаг ороноо шэнжэлэлгын музей. XVII зуун турша мэдэгдэнхэй, 1723 ондо үйлэдбэриин һуурин, 1781 ондо хото болобо.

[[Категори:Пермиин хизаар]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]</text>
      <sha1>77r2dbgfm72b7b4khz6x5gagu8g7qh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харьков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9127</id>
    <revision>
      <id>74986</id>
      <parentid>70606</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>17987</id>
      </contributor>
      <comment>/* Газар зүй */</comment>
      <origin>74986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7517" sha1="ll8a43lyue1xmvueukbkfl1nswnkh4y" xml:space="preserve">{{Нютаг
|албан_нэрэ                    = Харьков хото
|type       = можын түб
|анхаарах_нэр           = {{lang-uk|місто Харків}}
|image_flag             = Kharkiv-town-flag.svg
|flag_size              = 150px
|image_seal             = Coat of arms of Kharkiv.svg
|seal_size              = 90px
|image_skyline          =
|image_map              = 
|map_caption            = 
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|Ukraine}} [[Украина]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо нютаг
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Харьковой можо]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хотын тойрог
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Харьков'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 9 хороо
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Юһэн хороотой
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 350 км²
|газарай_байса            = д.н.д. 94-205 м
|хүн_ама                 = 2015 ондо {{increase}} 1 449 674 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       =
|нягтрал            = 4143 хүн/км²
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               = Харьковойхид
|даргые_юу_гэхэ          = Дарга
|даргын_нэрэ             = Игорь Александрович Терехов
|түүхэн_он              = 1653 он 
|түүхын_үйлэ             = байгуулагдаһан
|түүхын_он1             = 
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|байгуулагша            =
|сагай_бүһэ             = 
|utc_offset             = +2
|телефоной_код          = +380 57
|шууданай_индекс      = 
|автомашин_дугаар       = 
|website                = [http://city.kharkov.ua/ city.kharkov.ua] (украинаар)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Харьков''' ({{lang-uk|Харків}}), [[Украина]] уласай хото, [[Харьковой можо|Харьковой можын]] засаг захиргаанай түб мүн. Түмэр замай уулзабари. 1 443 мянган (2015) хүнтэй саятан, уласайнгаа хоёрдохи томо хото. Машина бүтээлгэ, энэ тоодо энергетикын машина бүтээлгэ ба сахилгаан техникын ажаүйлэдбэри («Турбоатом», «Электротяжмаш», «Укрэлектромаш», гэхэ мэтэ үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан механикын, «Южкабель» гэхэ мэтэ үйлэдбэринүүд), тракторой («Харьковский тракторный завод» үйлэдбэриин холбоо), хүдөө ажахын ба тээбэриин («Серп и молот» хүдэлүүр бүтээхэ үйлэдбэриин холбоо; ниидэхэ онгосын ажаүйлэдбэри г.м.) машина бүтээлгэ, станок ба тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, радио сахилгаанай ажаүйлэдбэри гэхэ мэтэ. Химиин ба хими — эм зүйн, хүнэһэнэй, хүнгэн (бүдэй, гуталай, арһанай, гэхэ мэтэ) ажаүйлэдбэри. 13 станцитай метрополитен (1975 онһоо). 21 дээдэ һургуулинууд, 6 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), түүхын, уран зурагай, байгаали шэнжэлгын музейнүүд. XVII зуун жэлэй дунда бэхилэлтээр байгдууланхай. 1919-34 оной хоорондо Украинын ССР-эй [[ниислэл]] хото. Покровой (XVII зуун) ба Успениин (XVIII зуун) собор сүмэнүүд; хуушан Екатеринын ордон (XVIII зуун), эдихэ юумэнэй склад (XVIII зуун).

== Газар зүй == 
[[Файл:UA-KH city districts.svg|thumb|left|150px|Нютагай хубаари]]
Харьков хото далайн нюрууһаа дээшэ 94—205 метр үндэр газар 350 км² нютаг эзэлэн оршодог. Дунда Харьков, Лопань, Уды, Немышля, Алексеевка, Саржинка, Очеретянка, Роганка, Студенок зэргэ гол горхон урдадаг.

Ниислэл [[Киев]] хотоһоо 477 км, [[Орос Улас]]ай хилэһээ 26 км зайда оршодог. Өөрын гэһэн хотын бөөгнэрэлтэй. Үргэн хүреэндэ энэ хилэ дамнаад Харьков–[[Белгород]] хотын бөөгнэрэл болодог.

Ленинэй, Дзержинскын, Киевэй, Москвагай, Фрунзын, Орджоникидзегэй, Коминтернын, Чернозаводын, Октябриин гээд 9 хороондо хубаагдадаг.

== Хүн зон == 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн зон
|-
| 1655 || 587
|-
| 1785 || 10 805
|-
| 1901 || 198 273
|-
| 1962 || 1 000 000
|-
| 2012 ||  1 452 443
|-
|-
|}
Харьков хотодо 1 452 443 хүн ажаһуудаг. Хүн зоной тоогоор уласайнгаа хотонуудһаа хоёрдугаарта ябана. Түрүүһөөн олон үндэһэтэнэй үлгы байһан. [[Еврей]] олон байжа байгаад дайнаар нэлэнхы хүнөөгдэһэн. Одоо украинашууд олонхиие бүридүүлжэ байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Харьков хотын хүн зоной тоон субаа
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''1926'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''1939'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''1959'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''1989'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''2001'''
|-
| [[украиншууд|украина]]||&amp;nbsp;38,6%||&amp;nbsp;48,5%||&amp;nbsp;48,4%||&amp;nbsp;50,4%||&amp;nbsp;62,0%
|-
| [[ородууд|ород]]||&amp;nbsp;37,2%||&amp;nbsp;32,9%||&amp;nbsp;36,1%||&amp;nbsp;42,0%||&amp;nbsp;33,0%
|-
| [[еврейнүүд|еврей]]||&amp;nbsp;19,5%||&amp;nbsp;15,6%||&amp;nbsp;8,7%||&amp;nbsp;3,0%||&amp;nbsp;0,7%
|}

== Зурагууд ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Вид на Покровский собор (справа) и Озерянскую церковь (слева). Харьков.jpg|Покровой (XVII зуун) собор сүмэ
Kharkov0001.jpg|Успениин (XVIII зуун) собор сүмэ
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Украина]]
[[Категори:Харьковой можо]]</text>
      <sha1>ll8a43lyue1xmvueukbkfl1nswnkh4y</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>