Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Урда Солонгос 0 4472 74990 74933 2026-10-10T01:55:20Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74990 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас'''<br />[[Файл:БНСУ мб.png]] |уугуул_нэрэ = 대한민국<br />''大韓民國'' |богони_нэрэ = Солонгос, Урда Солонгос |һүлдын_зураг = Emblem of South Korea.svg |тугай_зураг = Flag of South Korea.svg |түрын_уряа = {{lang|ko|널리 인간 세계를 이롭게 하라}} (Хамаг дэлхэйһээ һайнаар туһалха, {{lang|ko|弘益人間}}) |түрын_дуулал = [[Солонгос хэлэн|сол.]] «[[Эгукка|애국가]]»<br />«Эгукка»<br />[[Файл:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav|center]] <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] |газарай_зураг = South Korea (orthographic projection).svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Солонгос хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =99 % — [[Солонгос]]<br />>1 % — бусад |тогтносон_үйл_явдал1 = 13 үдэр 4 һара 1919 |Сүвэрэнитэт = Бэе даанги байдал |ниислэл_хото = [[Сеул]] |тэргүүнэй_анги1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_анги2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = Хван Гёан (орлогшо) |тэргүүнэй_нэрэ2 = Хван Гёан |газар_нютаг_км2 = 100 210 |уһанай_процент = 0,3 % |хүн_амай_тоосоо = 48 955 203 |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2013 |хүн_амай_нягтарал_нэгжэ_км2 = 480 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =25 |хүн_амын_тооллого = |хүн_ам_тоолсон_он = |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтарал_нэгж_км2 =491 |хүн_амын нягтарал_эрэмбэ_дэс =21 |ДНБ_ХАЧ =$1.622 ехэ наяд<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_он =2012 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =12 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд = $32,431<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =25 |ДНБ_нэрлэсэн =$1.151 ехэ наяд<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=542&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=6|title=South Korea |publisher=International Monetary Fund |month=September |year=2011 |accessdate=November 1, 2012}}</ref> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2012 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ = 15 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$23 020<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =32 |ХТББИ =31.0<ref name=ciagini>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html Gini index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2009-05-13 }}, CIA World Fact Book.</ref> |Илтгэлцүүр_он =2010 |Илтгэлцүүр_ангилал = |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{nowrap|{{increase}} 0.897<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report |year=2011 |publisher=United Nations |accessdate=November 5, 2011}}</ref>}} |ХХИ_он =2012 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;white-space:nowrap;">онсо һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =15 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Солонгос вон (₩) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = KRW |интернет_домэйн = [[.kr]], солонгос — [[.한국]] |телефоной_код = +82 |сагай_бүһэ = +9 |зүүлтэ = }} '''Урда Солонгос''', албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас''' ({{lang-ko|대한민국}} ''Дэхан мингүк'') — [[Солонгос хахад арал]]ай урда хэһэгтэ байрладаг [[Ази]]ин [[улас]] юм. Хойто талаараа [[Хойто Солонгос]]ой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ [[Шара тэнгис]]эй саана [[Хитад]], зүүн зүгтэ [[Япон тэнгис]]эй саана [[Япон]] уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл [[Сеул]] юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй. == Түүхэ == === Солонгос хубаагдахаһаа үмэнэ === {{main|Солонгосой түүхэ}} [[Файл:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|left|220px|[[Когурё улас]]ай үедэ хамаарха<br />булшанай дотор ханын зураг]] [[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[Кочосон улас|Кочосониие]] [[Тангун]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archivedate=2010-01-28 |title=Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |accessdate=2013-12-05}}</ref> Кочосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Окджо аймаг|Окджо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ [[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла ([[Солонгос]]) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын хёморолһоо һуларан [[Корё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ. Корёгой [[Тхэджо (Корёгой ван)|Тхэджо ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Корё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Корё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тхэджо (Чосоной ван)|Тхэджо ван]]) [[жанжан]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ. [[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Седжон ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн. 1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ. === Хубаагдаһанай дараахи БНСУ === Дайнай дараахи гурбан жэл [[Солонгос]]ой үмэнэ хахад АНУ-ай сэрэгэй хиналтада байжа, [[капитализм|капиталис]] (хүрэнгэтэ) эдэй засаг, [[арадшалһан]] дэглэмээр замнахада бэлэдхэгдэнхэй. Японһоо Солонгосые тусгаар тогтонуулхын түлөө тэмсэжэ ябаһан нүхэдһөө АНУ-да гойдо таалагдаһан [[Ли Сын Ман]] 1945 ондо АНУ-һаа ерэжэ, 1948 оной 8 һарын 13-нда БНСУ тунхаглагдахада түрүүшын юрэнхылэгшэ болобо. [[Хүйтэн дайн]]ай арсалдаанай анханай гэжэ болохо [[Солонгосой дайн]] 1950-һаа 1953 оной хоорондо дэгдэбэ. ЗХУ-аар дэмжигдэһэн [[Хойто Солонгос]] эхэнэй үедэ амжилтатай давшижа, зориһоноороо Солонгосые бүхэлдэнь коммунис уласдаа нэгэдхэхэ шахаһаншье [[АНУ]], [[НҮБ]]-ын хүсэнэй туһаламжатайгаар Урдахи ухраан түрж хойтынхи холбоотон [[БНХАУ]]-ай 1 сая сэрэгэй хүсэтэй тулаажа дайн зогсобо. 1953 оной 38-р үргэргээр хилэ тогтоожо, харилсан галаа зогсооһон хэрээндэ [[АНУ]], [[Хойто Солонгос]] хоёр гарай үзэг зуралсаба. Үмнэдынхин гарай үзэг зураагүй болохоор техникын талаасаа хоёр Солонгос одоошье дайнай байдалда байгаа юм.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> {{Солонгос түүхэ}} 1960 оной хабар оюутанай эсэргүүсэлэй жагсаалаар 85 наһатай Ли Сын Ман огсоршье, тэрэ һамуун сагта генерал [[Пак Чон Хи]] сэрэгэй хүсөөр түрын эрхые абашье 1979 ондо алагдаха хүрэтэрээ юрэнхылэгшэ байба. Тэрэнэй үедэ улас түрын дарангуй дэглэмтэй болобошье эдэй засаг экспортдо шэглэн үсэрэнгы хүгжэһэн. Пак Чон Хиин дараа [[Гуанжү]] хотын гэхэ мэтэ арадшалалые хүсэһэн оюутад, хүдэлмэришэдэй хүдэлөөниие нюхаша байһан даража байжа баһа нэгэн сэрэгэй эрхэтэн [[Чон Ду Хван]] 1987 оной оюутанай ами эрэсдэлтэ хүрэтэр юрэнхылэгшээр ажаллаба. Дараань арадшалһан һунгуулида 6-р бүгэдэ найрамдаха уласай үе эхилһэн.<ref>http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803223326/http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |date=2016-08-03 }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сеулай олимп|1988 оной зунай олимпиин наадамые]] Сеул гардан абаһан. 1996 ондо [[ЭЗХАХБ]]-ын гэшүүн болоһоной дараа жэл Урда Солонгос [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол|Азиин мүнгэн һангай хёморолдо]] дайрагдажа үнгэрһэн. 1998—2003 оной юрэнхылэгшэ [[Ким Дэ Чжун]] хоёр Солонгосые эбэлэрүүлхэ удха шанартай ажал һанаашалжа байһанаараа [[Нобелиин шагнал|Нобелиин энхэтайбанай шагнаал]] хүртэбэ.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 ондо Японтой хамтаран [[Хүлбүмбэгэй дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн|Хүлбүмбэгэй ДАШТ]]-ые хүлеэн абаһан. 2000-аад онһоо [[Солонгос дабалгаа]] гү, али Урда бүтээһэн хүгжэм, кино уралигай бүтээл олон уласай байнгын үзэбэр болоһон. Энэ үзэгдэл [[Солонгос долгин]] гэжэ нэрэтэй. == Засаг захиргаанай хубаари == Урда Солонгос нютаг дэбисхэр, тэрэндэ оршон һуугаа хүн арадаа засан захирха зорилгоор дүрбэн нюруугай хэд хэдэн нэгэжэдэ хубаан тохинуулба. Нэгэдүгээр зэргын аймагай, дараахи нюруугай хото, дүүргэ, хорооной гэжэ тодорхойлжо болоно. Нэгэдүгээр зэргэдэ [[аймаг]] (도-''до'' гү, али ''ду'') - 8, [[онсогой захиргаата аймаг]] (특별자치도 ''тыкбёль-чачхидо'') - 1, [[үргэн хото]] (광역시 ''гуан-ёкши'') - 6, [[онсогой хото]] (특별시 ''тыкбёль-ши'') - 1, [[онсогой захиргаата хото]] (특별자치시 ''тыкбёль-чачхиши'') - 1 гү, али бүгэдэ 5 нэгэжын 17 нютаг байна. Удаахи зэргэдэ 77 [[хото]] (시 ''ши''), 85 [[хошуу]] (군 ''гүн''), 69 [[дүүргэ]] (구 ''гү'') болоно. Гурбадугаар зэргэдэ 33 дүүргэ, олон тооной [[тосхон]] (읍 ''ып'', ''ыб''), [[һомон]] (면 ''мён''), дүрбэдүгээр зэргэдэ [[хороо]] (동 ''донг''), [[гасаа]] (리 ''ри'') боложо хубаагдадаг. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газарай зураг ! # ! Нютагай нэрэ ! Солонгос бэшэг ! Лата галиг ! Хүн зон |- |rowspan=25|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별시 тыкбёль-ши) |---------- |1 |[[Сеул]] |<span style="font-size:small;">서울특별시</span> |Seoul |9,794,304 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별자치시) |---------- |2 |[[Сечжон хото|Сечжон]] |<span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> |Sejong |122,263 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[үргэн хото]]''' — (солонгосоор 광역시 куан-ёг-ши) |---------- |3 |[[Бусан]] |<span style="font-size:small;">부산광역시</span> |Busan |3,635,389 |---------- |4 |[[Тэгу]] |<span style="font-size:small;">대구광역시</span> |Daegu |2,512,604 |---------- |5 |[[Инчон]] |<span style="font-size:small;">인천광역시</span> |Incheon |2,628,000 |---------- |6 |[[Тэчжон]] |<span style="font-size:small;">대전광역시</span> |Daejeon |1,442,857 |---------- |7 |[[Кванджу]] |<span style="font-size:small;">광주광역시</span> |Gwangju |1,456,308 |---------- |8 |[[Ульсан]] |<span style="font-size:small;">울산광역시</span> |Ulsan |1,087,958 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[аймаг]] —''' (солонгосоор 도 ту/ду) |---------- |9 |[[Кёнги]] |<span style="font-size:small;">경기도</span> |Gyeonggi |10,415,399 |---------- |10 |[[Канвон аймаг (Урда Солонгос)|Канвон]] |<span style="font-size:small;">강원도</span> |Gangwon |1,592,000 |---------- |11 |[[Хойто Чхунчхон]] |<span style="font-size:small;">충청북도</span> |North Chungcheong |1,462,621 |---------- |12 |[[Урда Чхунчхон]] |<span style="font-size:small;">충청남도</span> |South Chungcheong |1,840,410 |---------- |13 |[[Хойто Чолла]] |<span style="font-size:small;">전라북도</span> |North Jeolla |1,890,669 |---------- |14 |[[Урда Чолла]] |<span style="font-size:small;">전라남도</span> |South Jeolla |1,994,287 |---------- |15 |[[Хойто Кёнсан]] |<span style="font-size:small;">경상북도</span> |North Gyeongsang |2,775,890 |---------- |16 |[[Урда Кёнсан]] |<span style="font-size:small;">경상남도</span> |South Gyeongsang |2,970,929 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой аймаг]]''' — (солонгосоор 특별 자치도) |---------- |17 |[[Чеджу аймаг|Чеджу]] |<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> |Jeju |560,000 |} == Газарзүйн байрлалга ба уурал амисхал == [[Файл:South Korea Topography.png|thumb|left|Урда Солонгосой байразүйн зураг]] Урда Солонгосынь Сoлонгосой хахад арал урда хэһэгые эзэлэн оршоно. Уг хахад аралынь хойноһоо урагша ниитэ 1,100 км ута болоод хойто хэһэгээрээ Ази түбитэй холбогдоно. Энэ уулархаг хахад аралынь баруун талаараа [[Шара тэнгис]], зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]ээр (Зүүн тэнгис) хүреэлэгдэнэ. БНСУ-нь ниитэ 99.6 мянган хабтагай ам дүрбэлжэн км газар нютагтай<ref>The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= |work=Korea Statistical Information Service |title=행정구역(구시군)별 국토적 |accessdate=2006-03-27 |archivedate=2004-09-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040917181709/http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= }}</ref> ба газарзүйн хубида 4 бүһэ нютагта хубаажа болоно. Зүүн хэһэгынь нариин далайн эрье бүхы үндэр ууланууд, баруун хэһэгынь далайн эрье, голой ай һаба бүхы тэгшэ тала, баруун урда хэһэгынь ууланууд ба хүнды, зүүн урда хэһэгынь Накдон голой ай һабаһаа бүридэһэн тэгшэ тала юм. Солонгос ороной газар нютагай ехэнхи хэһэгынь уулархаг газар эзэлдэг болоод нам доро, тэгшэ тала ниитэ газар нютагай 30%-ые эзэлнэ. [[Файл:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|200px|Канвондодохи Сораксан уула]] Солонгосой баруун ба Урда эрьеын дагуу 3000 үлүү бишыхан аралнууд байдагһаа хамагай томонь 1,845 км кв талмайтай, урда эрьеһээ 100 км зайда оршохо [[Чеджу]] арал юм. Мүн томохон гол мүрэн байдагһаа БНСУ–ай ниислэл Сеул хотын түбөөр урсаха [[Хан мүрэн]] (514 км), урда хэһэгээр урсаха [[Накдон мүрэн]] (525 км) юм. === Саг уларил === [[Хабар]], [[зун]], [[намар]], [[үбэл]]эй 4 [[уларил]]тай. Үбэлдөө [[Сеул]] оршомдо 1-р һарада дундажаар -7&nbsp;°C -с 1&nbsp;°C хүрэжэ хүйтэрнэ. Зун 7 һара дундажаар 22&nbsp;°C -с 29&nbsp;°C байна. Уулархаг газараар үбэл үлүү хүйтэн байха ба 6-9-р һарын хоорондо бороо хамагай ехээр орно. Урда эрье оршомоор аадар бороо бүхы [[тропикын циклон|хара һалхин]] зунай һүүл һарануудта үзэгдэнэ. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1,370 ммһээ (Сеулда) 1,470 мм-т (Пусан) хэлбэлзэнэ. === Хүреэлэн байгаа оршон === Хүн зон нягта һуурижаһан хотонуудта агаарай болон уһанай бохирдолой асуудал табигдажа байна. Хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха, һэргээн бодгохо талаар томохон ажалнууд хэжэ байгаагын жэшээнь Сеул хотын түбдэ байгуулһан хэмэл гол бүхы (сэбэр уһан) [[Чонгечон]] боложо байна<ref>{{Cite web |title=Seoul Metropolitan Government - "A Clean, Attractive & Global City, Seoul!"<!-- Bot generated title --> |url=http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm |accessdate=2015-01-29 |archivedate=2009-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215093221/http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm }}</ref> Урда Солонгосынь хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха Дэлхэйн томохон байгуулалга, протоколнуудта нэгдэһэн орон болоно<ref>{{factbook}}</ref>. == Хүн зон == [[Файл:Korea-South-demography.png|right|thumb|220px|Урда Солонгосой хүн зоной үһэлтын түлэб]] Ниитэ хүн зоной диилэнхинь хото һуурин газар амидардаг ба 1970—1990 оной хоорондо эдэй засагай үсэлдэтэй холбоотойгоор орон нютагһаа хото руу шэглэһэн шэлжэлтэ эршэмтэй ябагдаһан байна<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/south-korea/33.htm |title=South Korea |work=CIA Country Studies |accessdate=2006-04-22}}</ref>. 10.3 сая оршон һуугшадтай ниислэл Сеул хото Үмэнэдэ Солонгосой хамагай томо хото юм<ref>{{cite web |url=http://worldatlas.com/citypops.htm |title=World City Populations |accessdate=2006-04-04}}</ref>. Бусад томохон хотонуудта [[Бусан]] (3.65 сая), [[Инчон]] (2.63 сая), [[Тайгу]] (2.53 сая), [[Тайжон]] (1.46 сая), [[Гванжу]] (1.41 сая), [[Ульсан]] (1.10 сая) багтана<ref>Populations for all cities as of 2005, {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_888.cgi?ID=DT_1B040A2&IDTYPE=3&A_LANG=2&FPUB=4&SELITEM=0 |title=By city and province |work=NSO Database |accessdate=2006-04-22 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {{Largest cities of South Korea}} Хоёр Солонгос хубаагдаһанай дараа 4 сая оршом сагаашад [[Хойто Солонгос]]һоо дүрбэжэ ерэһэн байдаг. Солонгосшууд [[Солонгосой дайн]]ай дараа [[АНУ]], [[Канада]] руу нилээдгүй сагаашалһан ба энэ байдал 1990 оной дунда үеһэ багасажа эхилбэ. Үмэнэдэ Солонгосой ниитэ хүн зон одоогой байдалаар 50 сая үлүү байна. [[Дундажа наһалта]]нь 77 ба энэ тооһоо эмэгтэйшүүдэйхи 80, эрэгтэйшүүдэйхи 73 боложо байна. Солонгосдохи гадаадын эргэдэй тоо һүүлиин жэлнүүдтэ нэмэгдэһээр байгаа ба 2007 оной байдалаар 1 сая тухай гадаадын эргэн байгаагһаа 104,749 Солонгосшуудтай гэрлэһэн, 404,051 ажаллажа бай, 225,273 хуули буса сагаашад байна<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880037 |accessdate=2013-12-02 |archivedate=2011-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608054926/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880037 }}</ref>. Орон нютагта амидарха һонирхолтой эмэгтэйшүүдэй тоо буураһан тула Солонгосой фермернүүд (таряаланшад) Зүүн урда Ази, Зүүн Европын ядуу оронһоо эхэнэр абаха үзэгдэл ехэдхэжэ байна. 2006 оной шудалгаар шэнээр гэрэлэһэн фермернүүдэй 41 % гадаада басагадуудтай һууһан байна<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |accessdate=2013-12-02 |archivedate=2010-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101022011048/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 }}</ref>. Урда Солонгосто АНУ-ай армиин 31,000 бэе бүрилдэхүүн байрладаг<ref>US military figures as of 2005, from [http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209230227/http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls |date=2010-02-09 }} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950—2003</ref>. === Шажан шүтэлгэ === [[Файл:Bulguksa 3.jpg|thumb|Бульгукса сүмын Таботап субраган]] 2005 оной байдалаар ниитэ хүн зоной 46,5 % [[шажангүй үзэл|шажан шүтэдэггүй]]<ref name=koreastats>According to figures compiled by the South Korean [[National Statistical Office]]. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr:7001/ups/chapterRetrieve.jsp?pubcode=MA&seq=292&pub=3 |accessdate=2006-08-23 |work=NSO online KOSIS database |title=인구,가구/시도별 종교인구/시도별 종교인구 (2005년 인구총조사)}} This should not be confused with other figures which report only the percentage of the ''religious'' population that are Buddhist, Christian, Cheondoist, etc…</ref> ба 29,3 % [[Христосой шажан|Христосой]] (энэһээ 18,3 % протестант, 10,9 % католик), 22,8 % [[буддын шажан]] шүтэжэ байна. Урда Солонгос гадаадада ябуулһан шажанай номлогшонорхи тоогоор Дэлхэйдэ АНУ-ай дараа 2-до ордог байна<ref>{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/ct/2006/003/16.28.html |title=Korean Christian missionaries |work=Christianity Today |accessdate=2006-09-15}}</ref>. == Эдэй засаг == Урда Солонгосой эдэй засаг Дэлхэйдэ эхинэй 8-да, Азида эхинэй 3-да орожо байна<ref>{{cite paper | author = IMF | title = World Economic Outlook Database, October 2007 | version = 2007 | publisher = IMF | date = 2007 | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a= | accessdate = 2008-02-12}} </ref><ref>{{cite paper | author = IMF | title = World Economic Outlook Database, October 2007 | version = 2007 | publisher = IMF | date = 2007 | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a= | accessdate = 2008-02-12}} </ref>. Гадаада худалдаанай гол түншэнь Хитад<ref>{{Cite web |title=Trade Policy Outlook for Second-term Bush Administration |url=http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105144843/http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf }}</ref>. Солонгосой эдэй засагай тулгуури [[автомашина]], [[хахад дамжуулагша]], [[электроникэ]], [[уһан онгосо]], [[ган]]гай үйлэдбэрилэл юм. 1950-д оной үедэ Солонгос [[Ази]]ин хамагай ядуу ороной нэгэ байба. Японой захиргаанда байха үедэ байгалиин баялигай ехэнхиие олборложо дуусаһан ба [[Солонгосой дайн]]ай үедэ тус улас бүрин һүйрэһэн байна. 1962 ондо сэрэгэй эрьелтээр түрын эрхые абаһан генерал [[Пак Чон Хи]]ин ударидалгаар Солонгосой эдэй засаг һэргэжэ эхилһэн ба 40 жэлэй дотор [[газар таряалан]], [[загаһан агнуур]]ай оронһоо үндэр технологи бүхы ажа үйлэдбэрижэһэн орон боложо хубилаа. Пак Чон Хи ЗХУ-ай загбараар 5 жэл бүриин макро эдэй засагай түлэблигээе хэрэгжүүлжэ эхилһэн<ref>{{Cite web |title=Soviet Economic Development<!-- Bot generated title --> |url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2005-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050108165918/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html }}</ref> ба 1965 ондо [[Япон]]той харилсаха харилсааяа хэбын болгоһоноор гадаада худалдаа, хүрэнгэ оруулалта ехэхэн нэмэгдэбэ. Эхилээд хүнгэн үйлэдбэри, дараань хүндэ үйлэдбэринүүд байгуулагдажа, 1973 он гэхэдэ Урда Солонгос эдэй засагай хубида Дэлхэйдэ 34-дэ орохо болобо<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_per_cap_in_197-economy-gdp-per-capita-1973 NationMaster — NationMaster Survey<!-- Bot generated title -->]</ref>. Эдэй засагай энэ үһэлтые «[[Хан мүрэн]]эй эрьедэхи гайхамшагта зүйл» гэжэ нэрлэхэ болоһон ба 1980—1990 ондо Солонгос нэхэмэл, даабуу, гуталай экспортһоо үлүү автомашина, электроникэ, уһан онгосо, ган үйлэдбэрилжэ, экспортлохо болоһон. Уламаар үндэр технологиие бүтээгдэхүүн болохо [[LCD дэлгэс|компьютерай дэлгэс]], [[гар утаһан]] (гар телефон), [[хахад дамжуулагша]] үйлэдбэрилжэ эхилбэ. Урда Солонгосой тэргүүлэгшэ компаниинууд болохо [[Хёндай групп|Хёндай]], [[Самсон групп|Самсонг]], [[LG групп|LG]], [[SK групп|SK]] зэргэ хубиин (제벌 — гэр бүлын) компанинууд Пакай ударидалагай үеын һанхүүгэй болон татбарай тааламжатай нүхсэлдэ сэсэглэн хүгжэһэн байна<ref>See Cumings 1997, chapter 6.</ref>. [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол]]ой үеэр Урда Солонгосой эдэй засагай сула тала (жэшээлбэл, ехээхи хэмжээнэй гадаада үрэ гэхэ мэтэ) ил гараһан ба энэхүү хёморол хоёр үе шататайгаар ябагдаба. Эхинэйнь 1997 ондо, дараагайнь 1999 ондо болоһон [[Дэу групп|Дэу компаниин]] дампууралаар сэлмэһэн байна<ref>KOIS (2003), pp. 238—239.</ref>. Дэү компаниин дампууралые Дэлхэйн түүхын дэхэ хамагай томо дампуурал гэжэ тоосожо байна<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref>. Уг хёморолой дараанһаа компанинуудай бүд өөршэлэгдэн, 2003 он гэхэдэ Урда Солонгосой хамагай томо гэр бүлын 30 компаниин талаһаа үлүүнь хубисаата компани болоһон<ref>18 out of 30, according to {{cite web |url=http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |title=Country Studies: South Korea |work=The Economist |date=2003-04-10 |accessdate=2006-04-06}}</ref> 2003—2005 оной хоорондо эдэй засагай жэлэй үсэлтэ 4 % боложо буураба<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |title=GDP - Rank order - Real Growth Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2017-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html }}</ref>. Энэ бууралтань хуби хүмүүсэй картын зээл, [[Хитад]]ай ихээхэн хэмжээнэй импорт зэргэһээ үүдэлтэй байна. 2005 онһоо хэрэгжүүлжэ эхилһэн үлэ хүдэлхэ хүрэнгэй, тэтгэбэрэй, ажаллаха хүшэнэй шэнэтгэлэй дүндэ<ref>{{cite web |url=http://search.hankooki.com/times/times_view.php?term=housing+property++&path=hankooki3/times/lpage/nation/200608/kt2006083119175610510.htm&media=kt |title=Anti-Speculation Measures |work=Hankooki Ilbo |accessdate=2006-09-15 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 2006 оной эдэй засагай үсэлтэ 5,1%-д хүрһэн байна. Урда Солонгосой эдэй засаг дунда зэргын [[инфляци]], ажалгүйдалай бага нюруу, экспорт, оролгын харисангы тэгшэ байдал зэргээр тодорхойлогдоно<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2016-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821073349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2012-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html }}</ref> Одоогой байдалаар Урда Солонгосой автомашина, уһан онгосын үйлэдбэрилэл эдэй засагай үндэһэнь боложо байна. Урда Солонгосой Хёндай моторс ба энэниин һалбари [[Киа моторс]] Дэлхэйн 5-дахи томо автомашина үйлэдбэрилэгшэ юм<ref>{{Cite web |title=Hyundai-Kia Pass Nissan to Become Worlds Sixth Largest Automaker — Automobile.com Auto News<!-- Bot generated title --> |url=http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924132244/http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ }}</ref>. Солонгосой автомашина үйлэдбэрилэгшэд хэдыгээр [[Европын холбоо]]той байгуулһан [[Сүлөөтэ худалдаанай хэлэлсээр]]эй хугасаань дуусаһаншье гэһэн Европын холбооной уласуудтадахи экспортын хэмжээеэ нэмэгдүүлхээр түлэблэжэ байна<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6631187.stm BBC NEWS | Business | S Korea and EU begin trade talks<!-- Bot generated title -->]</ref>. Урда Солонгосой уһан онгосын үйлэдбэрилэл Дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдожо байгаа ба 2004 ондо үйлэдбэрилэлэй хэмжээгээрээ Япониие урдань ороһон байна<ref>{{Cite web |title=Shipbuilding on the rise in South Korea — Ports And Shipping {{!}} Business Asia {{!}} Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title --> |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867 |accessdate=2012-07-09 |archivedate=2010-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303100650/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867/ }}</ref>. Урда Солонгос дундажаар ажалай 4 үдэртэ, 80 сая ам.долларай үртэе бүхы нэгэ уһан онгосые үйлэдбэрилдэг ба 2006 оной байдалаар Дэлхэй дээрэ шэнээр үйлэдбэрилжэ бай 3 онгосо бүри нэгые үйлэдбэрилжэ байгаа. Хэдыгээр Урда Солонгос одоогоор уһан онгос үйлэдбэрилэл, захяалгын хэмжээгээрээ үлүү байгаашье, [[Хитад]] улас 2015 он гэхэдэ Дэлхэйн хамагай томо уһан онгосо үйлэдбэрилэгшэ болохо зорилто табижа байна. Гэхыдээ одоогоор Солонгосой уһан онгосо химда үртэгтэй байгаа юм<ref>{{Cite web |title=S. KOREAN SHIPYARDS DOMINATE HIGH-VALUE-ADDED SHIP MARKET. Industry & Business Article — Research, News, Information, Contacts, Divisions, Subsidiaries, Business Associations<!-- Bot generated title --> |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428080627/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract }}</ref>. == Шэнжэлхэ ухаан ба технологи == === Сансарай хүтэлбэри === [[Файл:Yi_So-yeon_at_ISS_08Apr17_(NASA-ISS016-E-036365).JPG||thumb|right|100px|Урда Солонгос түрүүшы сансарай ниидэгшэ И Со Ён]] Урда Солонгосынь [[ОХУ]]-тай хамтаран сансарай хүтэлбэри хэрэгжүүлжэ<ref>[http://korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20070703031&part=107&SearchDay= Korea, Russia enter full-fledged space partnership | Korea.net News<!-- Bot generated title -->]</ref>, Ариранг-1, Ариранг-2 хэмэл дахуулнууд хөөргөөд байна. 2008 ондо Урда Солонгосынь өөрын сансарай буудалые (''Naro Space Center'') ашаглалтанда оруулхаар ажаллажа байна. Уг буудалынь Солонгосой Сансар шудалалай хүреэлэндэ харьяалагдаха ба пуужин (ракета) хөөргэхэ табсан, хиналтын байра, пуужингай согсолбори, туршалтын согсолбори, һургалтын байра зэргэһээ бүридэнэ<ref>''[http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html South Korea Begins Construction Of New Space Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921143813/http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html |date=2017-09-21 }}'' – Korean Information Service, ''SpaceDaily'', [[August 12]], [[2003]]</ref>. Урда Солонгосһоо түрүүшын сансарай ниидэгшэнь И Со Ён гэдэг эмэгтэй байһан ба 2008 оной 4 һарын 8-нда Россиин Союз ТМА-12 хүлэгөөр сансарта ниидэһэн байна<ref>''[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html S. Korea names woman as first astronaut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315003345/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html |date=2008-03-15 }}'' – Korean CNN, [[March 10]], [[2008]]</ref>. === Робот === Солонгосой шэнжэлхэ ухаан, технологиин ахиһан нюруугай хүреэлэниинь хүнтэй адли, HUBO роботые зохёон бүтээһэн байна. Уг робот болон [[Япон]]ой [[Хонда моторс]] компаниин зохёоһон ASIMO робот 2-нь алхажа шададаг хүнтэй адли роботууд юм<ref name="IFU">{{cite web |last = Lugmayr |first = Luigi |authorlink = |coauthors = |title = New Humanoid Robot: HUBO Robot from Korea |work = |publisher = I4U |date = [[2004-12-22]] |url = http://www.i4u.com/article2641.html |format = |doi = |accessdate = 2007-07-07 }}</ref>. Анханай HUBO роботын үртэгынь 1 сая доллар байһан ба 3 жэл зарсуулһан байна<ref name="ohmynewshubo">{{cite web |last = Kyu |first = Lee Sung |authorlink = |coauthors = Todd Thacker |title = Korean Robotics Steps Into the Future |work = |publisher = OhmyNews |date = [[2005-01-18]] |url = http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1 |format = |doi = |accessdate = 2007-07-07 |archivedate = 2007-12-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071209042909/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1 }}</ref>. == Соёл == == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Аази}} {{1000 үгүүлэл}} {{Korea-stub}} lfytbp9m2jwbtq299sif3otq3mhz9zc Хойто Солонгос 0 6814 74991 71124 2026-10-10T02:02:31Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74991 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас'''<br/>[[Файл:БНАСАУ мб.png]] |уугуул_нэрэ = 조선민주주의인민공화국<br/>Жүсон минжу жуый инмин күнхуагук |богони_нэрэ = Хойто Солонгос |һүлдын_зураг = Emblem_of_North_Korea.svg |тугай_зураг = Flag of North Korea.svg |түрын_уряа = {{lang-ko|강성대국}}<br>«Хүшэрхэгэ, cэcэглэн хүгэжэһэн үндэһэтэн» |түрын_дуулал = «[[Эгүкга|애국가]]» <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Жучхэ]] [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] |газарай_зураг = North Korea (orthographic projection).svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Солонгос хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =100% - [[Солонгос үндэһэтэн]] |ниислэл_хото = [[Пёнъян]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Юрэнхылэгшэ|Мүнхэ Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Үндэр тэргүүн]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Ким Ильсон]]<small>(үхэһэн)</small>, <br />[[Ким Жониль]]<small>(үхэһэн)</small> |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Ким Жонын]] |хуули_тогтоогшо =«Арадай Ехэ Хурал» |түүхэн_утга = Түүхэ |түүхэн_огноо1 ={{{{МЭҮ}}|2333}} - 10 һара 3 |түүхэн_үйл1 =[[Гүжүсон улас]] |түүхэн_огноо2 =[[1945]] - 8 һара 15 |түүхэн_үйл2 =[[Япон]]һоо шүлөөлэгдэһэн |түүхэн_огноо3 =[[1948]]- 9 һара 9 |түүхэн_үйл3 =БНАСАУ тунхаглагдаһан |газар_нютаг_км2 = 120,540 |уһанай_процент = 4.87 % |хүн_амай_тоосоо = 24,554,000<ref name="unfpa">{{ko}} {{Cite journal | url = http://article.joinsmsn.com/news/article/article.asp?total_id=4109686 | title = 한반도 인구 7천400만명 시대 임박 | publisher = United Nations | author = UNFPA | date = 2009-10-01 | accessdate = 21 November 2012}}</ref> |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2011 |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 198.3 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс = 48 |хүн_амын_тооллого =24,052,231 хүн<ref name="Nkorea2008">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf|title=DPR Korea 2008 Population Census National Report|year=2009|publisher=DPRK Central Bureau of Statistics|accessdate=2011-02-19|location=Pyongyang|archivedate=2010-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf}}</ref> |хүн_ам_тоолсон_он =2008 |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2 =198.3 |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =55 |ДНБ_ХАЧ =$40 тэрбум |ДНБ_ХАЧ_он =2008<ref>{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/asia-oceania/north-korea?profile=economy |title=Country Profile: North Korea |accessdate=2010-02-10 |date=2009-06-25 |work=[[Foreign and Commonwealth Office]], UK |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501202752/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/asia-oceania/north-korea?profile=economy |archivedate=2011-05-01 }}</ref> |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =94 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$1,900 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =154 |ДНБ_нэрлэсэн =$28.2 тэрбум |ДНБ_нэрлэсэн_он =2009 |ДНБ_нэрлэсэн_эрэмбэ =88 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$1,244<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], last updated on April 26, 2010; accessed on May 17, 2010. Population data obtained from [http://www.census.gov/ipc/www/idb/tables.html Total Midyear Population], [[U.S. Census Bureau]], International Data Base, accessed on May 17, 2010. Note: Per capita values were obtained by dividing the GDP (official exchange rate) data by the Population data.</ref> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =139 |ХТББИ = |Илтгэлцүүр_он = |Илтгэлцүүр_ангилал = |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ = |ХХИ_он = |ХХИ_ангилал = |ХХИ_эрэмбэ = |мүнгэн_тэмдэгтэ = [[Хойто Солонгос вон|БНАСАУ-ай вон]] (₩) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = KPW |интернет_домэйн = [[.kp]] |телефоной_код = +976 |сагай_бүһэ = +8:30 |зүүлтэ = }} '''Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас''' ({{lang-ko|조선 민주주의 인민 공화국|朝鮮民主主義人民共和國}}), '''БНАСАУ''' [[Солонгосой хойго]]й хойто байһан [[Аази]]ин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь '''Пхёнъян''' хото. == Түүхэ == {{main|Солонгосой түүхэ}} [[Файл:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|left|220px|[[Когурё улас]]ай үедэ хамаарха<br />булшанай дотор ханын зураг]] [[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[Кочосон улас|Кочосониие]] [[Тангун]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archivedate=2010-01-28 |title=Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |accessdate=2018-11-07}}</ref> Кочосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Окджо аймаг|Окджо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ [[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла ([[Солонгос]]) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан [[Корё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ. Корёгой [[Тхэджо (Корёгой ван)|Тхэджо ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Корё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Корё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тхэджо (Чосоной ван)|Тхэджо ван]]) [[жанжан]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ. [[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Седжон ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн. 1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Аази}} [[Категори:Солонгос]] [[Категори:Эб хамта]] [[Категори:Ази]] {{stub}} cmibc6nqh1ueksiy0wbxsqx88oz6xdn Шажан 0 7278 74992 74824 2026-10-10T02:05:05Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74992 wikitext text/x-wiki [[File:Religionsmajoritaries.png|thumb|360px|]] [[File:Religion collage (large).jpg|thumb|right|Бүхы дэлхэй дэгүүр шажанай хүдэлмэринүүд]] {{Хадамал |монгол_бэшэг =[[File:Šasin.png|30px]] |кирилл_буряад = шажан |кирилл_монгол = шашин |кирилл_хальмаг = шажн }} '''Шажан''' ({{mongolUnicode|ᠱᠠᠰᠢᠨ|h}}, {{lang-san|शासिन्}}, ''śāsin'' — «һургаал») — [[хүн|хүмүүнэй]] үйлэдэдэг, алибаа номлолые дахадаг һүзэг бэшэрэл, ёһо суртахуунуудые хэлэнэ. Энэнь дотороо юртэмсые үзэхэ үзэл, соёл болон этигэлэй системые агуулжа өөрын гэһэн ёһо зүй тэрэнһээ үүдэһэн ёһо суртахуунай үнэтэ зүйл, дахажа мүрдэхэ ёһотой хуули дүримые агуулжа байдаг. == Түүхэ == Алибаа шажан тухайн эрэнэй арад түмэнэй [[эргэншэл|соёл эргэншэлэй]] нэгэн гол хэһэг, тэрэниие агуулан хадгалагша хүсэниинь боложо байдаг. Энэхүү соёл эргэншэлэй гол хэһэг болохо [[шэнжэлхэ ухаан]]ые ангилалай тодорхой хубаарида оруулха шаардалга аяндаа гаража ерэдэг. Энэ ангилалай эхин хэһэгэнь түүхын хэһэг, удаахань һудлалай хэһэг, эсэсэйнхэнь дүгнэлтэ тодорхойлолтын хэһэг болодог. Хүн түрэлхитнэй түүхэндэ олон шажан буй боложо өөр өөһэдын номлолой ёһoop юртэмсые үзэхэ үзэлээ болбосоруулжа ерэбэ. Эдэгээрһээ дэлхэйдэ үндэһэн шажан гэжэ тоосогдодог [[Хиндү шажан]] 4000 жэл, [[Иудеиин шажан]] 3670 жэл, [[Заратуштрын шажан]] 3000 жэл, [[Буддын шажан]] 2545 жэл, [[Христосой шажан]] 2000 жэл, [[Лалын шажан]] 1521 жэл, [[Бахай Шүтлэг]] 165 жэл оршон һургаал номлолоо хүгжүүлжэ ерэһэн байна. == Шажанай бүлэгүүд == 5 тэрбум хүмүүнэй түлөө харюусалга тоосоһон дэлхэйн хүн амын табан томо шажанай бүлэгүүд: Христосой шажан, Лалын шажан, Хиндү шажан, Хитадай арадай мүргэл, Буддын шажан байна. {| class="wikitable" style="width:640px;" |+ |- style="background:#666688;" ! style="width:160px;"| Хамагай ехэ шажануудай табан ! style="width:160px;"| 2000 ондо һүзэглэгшэд<ref name="EB2000">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/715463/Religion-Year-In-Review-2000 |title=Religion: Year In Review 2000 |author=Darrell J. Turner |work=Encyclopedia Britannica |accessdate=16 June 2012}}</ref><ref>but cf: http://www.worldometers.info/world-population/#religions</ref> ! style="width:160px;"| Дэлхэйн хүн зоной %<ref name="EB2000"/> |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Христосой шажан]] | 2.0 тэрбум | 33% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Лалын шажан]] | 1.2 тэрбум | 19.6% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Хиндү шажан]] | 811 сая | 13.4% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Хитадай арадай мүргэл]] | 385 сая | 6.4% |- style="text-align:center; background:#e0e8ee;" | [[Буддын шажан]] | 360 сая | 5.9% |} === Авраамай шажанууд === [[Файл:Molnár Ábrahám kiköltözése 1850.jpg|мини|"Авраамай Урһаа Канаанда аян", Джозеф Молнар (1850)]] [[Авраамай шажанууд]] [[Авраам]]һаа узууртай байна гэжэ этигэжэ болодог [[монотеизм|монотеист]] шажанууд юм. * [[Иудеиин шажан]] — эртэнэй [[Израиль]] болон [[Иудей|Иудеиин]] арад түмэнэй Авраамай шажан шүтэлгэ юм. Иудеиин шажан үндэһэндээ [[Тора]], зарим иудейшүүд бошоглогшо [[Моисей|Моисеиин]] дамжуулан [[Израиль|Израилиин]] арад түмэндэ хүрэтэр гардуулжа байһан гэжэ этигэдэгэнь текст дээр һуурилһан. Иврит Библиин үлэһэн хэһэг болон Талмуд хамта энэнь Евреиин түб дээрхи эхэ бэшэбэринүүд юм. Еврей хүмүүн 70 ондо [[Иерусалим]]ай сүмын һандарал дараа тараһан байгаа. Мүнөөдөр ниитэ 13 сая иудейшүүд байна, Израилиин 40 оршом процент амида, [[АНУ]]-да 40 процент ажаһуудаг. * [[Христосой шажан]] Шэнэ Гэрээндэ тусгагдаһан байдалаар Назаретай Иисусай амидарал (1-р зуун), һургаал дээрэ һуурилһан байдаг. Христосой шажаниинь үндэһэндээ Христос, Бурханай Хүбүүн, Абрагша, Ехэ Эзэнэй шигэ Иисус Христосдо этигэхэ этигэл юм. Бараг бүхы этигэгшэдэнь Троицада нэгэ Бурханай гурбан нэгэдэлые заадаг хүн гэжэ Эсэгэ, Хүбүүн (Иисус Христос), мүн Арюун Һүнһэнэй этигэдэг. Ехэнхи Христосой шажантууд [[Никейскэ мүргэлэй тэмдэг]] гэжэ тэдэнэй этигэлые тайлбарлаха болно. Колонизациин үедэ эхинэй мянганда, Баруун Европын [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй шажанай хубида Христосой шажан дэлхэй даяар үржүүлжэ байна. Христосой шажанай гол церковьнууд баримталагшад тооной ёһoop: ** [[Католик Церковь]]. [[Римэй Папа]]һаа толгойлоһон Католик Церковь гэжэ [[Баруун Церковь]] болон 22 [[Зүүн Католик церковь]]нуудай нэгэдэл. ** [[Протестант шажан]] — XVI зуун жэлэ реформациин үедэ католицизмһээ таһарһан һургаал ** [[Православи]], [[Несториан шажан]], гэхэ мэтэ * [[Лалын шажан]] — [[Коран]], Бурханай элшэлэгдэхэ болоно Лалын шажантануудай үзэжэ арюун ном, нэгэ болон Лалын шажанай эшэ [[Мухаммед]]ай, 7-р зуунай үеын нэгэ гол улас түрын болон шажанай зураг һургаалда үндэһэлһэн болоно. Лалын шажанта олонхи улас оронуудшье Урда Ази, Сахарын Африка, Зүүн урда Европын хэһэгтэ байдаг бол Лалын шажан, Зүүн Урда Ази, Хойто Африка, Баруун Ази, Түб Азиин хамагай үргэн шажан юм. Иран, Пакистан, Мавритани, Афганистан зэргэ хэдэн Исламын бүгэдэ найрамдаха уласуудһаа, бас байдаг. ** [[Сунни Ислам]]ай исламын дотор хамагай томо һургаал болоод Коран хадидуудта дараахань шахабах дээрэ анхаарал табижа байхад бэшэлэг сунна. ** [[Шии Ислам]] === Энэдхэг шажанууд === [[Файл:Mahabodhitemple.jpg|мини|[[Махабодхи сүмэ]] — [[Бурхан Багша]] гэгээрэлые абаһан газар]] [[Энэдхэг]]эй шажанууд Энэдхэгэй хойгдо дадалһан, эсэбэл байгуулагдаһан байна. Ушарань тэдэ бүхы дхармые, шажан шүтэлгэ ёһoop хүлээгдэжэ буй тодорхой бодито байдал дээрэ хуули, үүрэг онсолог зэргээнь заримдаа дхарматай шажан гэжэ ангиладаг.<ref>{{cite book|last=Mittal|first=Sushil|title=Surprising Bedfellows: Hindus and Muslims in Medieval and Early Modern India|url=https://archive.org/details/surprisingbedfel0000unse|year=2003|publisher=Lexington Books|isbn=9780739106730|page=[https://archive.org/details/surprisingbedfel0000unse/page/103 103]}}</ref> * [[Хиндү шажан]] — шажанай уламжалал, сэдьхэлгээнэй һургуулиин хагсарал ([[Шиваизм]], [[Вайшванизм]], [[Кришнаизм]])<ref>Hinduism is variously defined as a "religion", "set of religious beliefs and practices", "religious tradition" etc. For a discussion on the topic, see: "Establishing the boundaries" in Gavin Flood (2003), pp. 1-17. [[René Guénon]] in his'' Introduction to the Study of the Hindu Doctrines'' (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, proposes a definition of the term "religion" and a discussion of its relevance (or lack of) to Hindu doctrines (part II, chapter 4, p. 58).</ref>. Дэлхэйн хамагай эртын бодото дээрэ хэрэглэгдэһэн шажан юм. Хиндуизм сула шажан бэшэ, харин тус тусадань онолой хэдэн арбан агуулһан шажанай зэргэ хиндуизм тэрэнэй дагалдагшадай түүхын туршида мэдэгдэжэ байһан юм хэнтэй нэрэнь Сантана дхарма гэжэ нэгэдхэгдэһэн. * [[Джайнын шажан]] — Паршва (9-р зуун {{МЭҮ}}) болон Махавира (6-р зуун {{МЭҮ}}) голшолон номноһон, энэ дэлхэй дээрэ амида оршонолуудай бүхы түрэлэй буса хүшэрхэлэлэй замые тодорхойлһон байгаань эртэнэй Энэдхэгэй шажан юм. Джайнын шажантанууд ехэбшэлэн [[Энэдхэг]]тэ олдодог. * [[Буддын шажан]] 6-р зуун {{МЭҮ}} [[Будда Шакьямуни|Сиддхартха Готама]] байгуулһан бэлэй. Энэ шажан номнолой гол удхань хүн амитаниие эгүүридын зоблонгһоо гэтэлүүлжэ, сүлөөлэн гаргажа, жаргалтай амарлингв байдалда (нирваанда) орулха гэһэн номнол юм. ** [[Бага Хүлгэн]] (Теравада) Бурханай шажан, арадай шажан зэргэсэн Шри Ланка болон Зүүн Урда Азида голшолон практиковагдаһан, Энэдхэгэй шажанай зарим шэнжэ шанарые хубаалсадаг. Энэнь [[Пали Хуули Ёһо]] нэрэтэй бэшэбэриин томохон суглуулха тулгуурлаһан байдаг. ** [[Ехэ Хүлгэн]] (Махаяна) Бурханай шажан, мүн «[[Бодисада|Боддхисатваяна]]» («Бодисада Хүлгэн») гэжэ нэрлэдэг хамаг амитанай тусын тулада түгэс гэгээрэлээ шармайха зам. Ехэ Хүлгэнэй Бурханай шажан зэргэ [[Бангладеш]], [[Хитад Улас|Хитад]], [[Япон]], [[Вьетнам]], [[Урда Солонгос|Солонгос]], [[Сингапур]], [[Тайвань]], [[Балба]], [[Шри Ланка]], [[Түбэд]], [[Бутан]], [[Малайз]], [[Монгол]] ([[Буряадууд|Буряад Монгол]], [[Хальмаг|Хальмаг Монгол]], [[Тува]] оруулалсаад) зэргэ түрэл бүриин бусад Азиин оронууд руу Энэдхэгэй тархаһан. [[File:Maneckji Sett Agiary entrance.jpg|200px|thumb|[[Зороастрай шажан]]ай [[Галай Сүмэ]]]] * [[Сикх шажан]] [[Гуру Нанак]] һургаалай болон 15-р зуунай [[Пунжаб]]ай арбан дараалан Сикх шажантан гурунар дээрэ һуурилһан [[монотеизм|монотеист]] шажан юм. Энэнь ойролсоогоор 30 сая Сикх шажантан, дэлхэйн табадахи томо зохёон байгуулалтатай шажан юм.<ref>{{cite news|title=Sikhism: What do you know about it?|url=http://www.washingtonpost.com/national/on-faith/sikhism-what-do-you-know-about-it/2012/08/06/19131ef6-dff1-11e1-8fc5-a7dcf1fc161d_gallery.html|accessdate=13 December 2012|newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{cite news|last=Zepps|first=Josh|title=Sikhs in America: What You Need To Know About The World's Fifth-Largest Religion|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/06/sikhs-in-america_n_1748125.html|accessdate=13 December 2012|newspaper=Huffington Post}}</ref> === Иран шажанууд === Иран шажанууд үндэһэн Ехэ Иранай лалын шажантан бололго махашан эртэнэй шажанууд юм. Мүнөө үедэ эдэгээр шажанууд зүбхэн үндэһэний үсөөнхинь дадалагдаһан байна. * [[Зороастрай шажан]] 6-р зуунай {{МЭҮ}} эшэ Зороастр һургаалда үндэһэлһэн шажан, гүн ухаан юм. Зороастрай шажантан бүтээгшэ [[Ахура Мазда]] шүтэдэг. Зороастрай шажаниинь һайн, муу өөр эхэ үүдбэртэй байна, муу Мазда үүдгэхэ устгахые оролдожо, һайн тогтобортой байдалые хангаха гэжэ оролдожо байна. === Бөө мүргэл, арадай мүргэл ба мухар һүзэг === [[Файл:Shaman Buryatia.jpg|upright|thumb|Буряад бөө]] Бөө мүргэл, анимизм болон үбгэ мүргэлэй элементууд, хаана уламжалалта арга унаган иргэд, унаган, эсэбэл һуури болохо тэрэнь агуулһан уламжалалта шажан үргэн ангилал, үеһөө үедэ гардуулагдаһан. * [[Хитадай арадай мүргэл]] — бөө мүргэлэй, үбгэ мүргэлэй элементтай [[Дао шажан]]ай болон [[Күнзы|Күнзын һургаалай]] синкретизм. * [[Бөө мүргэл]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{Commonscat|Religion}} * [https://web.archive.org/web/20160110065737/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/religion.htm Religion Statistics] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality}} * [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2007-07-07 }} by Adherents.com August 2005 * [http://www.iacsr.com/ IACSR - International Association for the Cognitive Science of Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612015314/http://www.iacsr.com/ |date=2017-06-12 }} * [http://www.as.ua.edu/rel/studyingreligion.html Studying Religion] - Introduction to the methods and scholars of the academic study of religion * [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/intro.htm#05 A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right] - Marx's original reference to religion as the ''opium of the people''. * [http://www.law.harvard.edu/students/orgs/hrj/iss16/gunn.shtml The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law] Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003) * [http://www.religionfacts.com/big_religion_chart.htm The Big Religion Chart] detailed facts on major religions == Ном зохёол == * {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|ссылка=http://rumagic.com/ru_zar/sci_philosophy/arinin/0/ |место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Изд-во ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6 |тираж=|ref=Аринин}} * {{статья|автор=Баёв П. А.|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127|ref=Баёв}} * {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. ун-т.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}} * {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия |ссылка часть= |заглавие=Энциклопедия религий |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красикова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |издание= |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]] |год=2008 |том= |страницы=1069—1073|страниц= |серия= |isbn= |тираж=|ref=Забияко}} * {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123134015/http://scepsis.ru/library/id_305.html|archivedate=2013-01-23|ref=Семёнов|year=2002|accessdate=2014-01-29}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123134055/http://scepsis.ru/library/id_372.html|archivedate=2013-01-23|ref=Семёнов1|year=2003|accessdate=2014-01-29}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123134115/http://scepsis.ru/library/id_393.html|archivedate=2013-01-23|ref=Семёнов2|year=2003|accessdate=2014-01-29}} * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_48.html|title=Религия и наука|author=[[Эйнштейн, Альберт|Эйнштейн А.]]|work=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031100035/http://scepsis.ru/library/id_48.html|archivedate=2012-10-31|ref=Эйнштейн|accessdate=2014-01-29}} * {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |ссылка часть= |заглавие=Философский словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |том= |страницы=488 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=|ref=Элбакян}} * {{cite web|url=http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/_INDEX_RELIG.php|title=Книги по религиоведению|author=|work=|publisher=в библиотеке Гумер|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214042612/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/_INDEX_RELIG.php|archivedate=2014-02-14|accessdate=2014-01-29}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Шажан мүргэл|Шажан мүргэл]] 1cfbr42uy82wdge90kao7ekilg2r6s1 Зүгы 0 8695 74988 74778 2026-10-10T00:44:44Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74988 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Балта зүгы | image = Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg | image_width = 200px | image_caption = ''[[Osmia ribifloris]]'' | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Үетэ хүлтэн]] | classis = [[Хорхой шумуул]] | ordo = [[Hymenoptera]] | subordo = [[Apocrita]] | superfamilia = [[Apoidea]] | unranked_genus = '''Anthophila''' | subdivision_ranks = Families | subdivision = [[Andrenidae]]<br /> [[Apidae]]<br /> [[Colletidae]]<br /> [[Dasypodaidae]]<br /> [[Halictidae]]<br /> [[Megachilidae]]<br /> [[Meganomiidae]]<br /> [[Melittidae]]<br /> [[Stenotritidae]] | synonyms = '''Apiformes''' }} '''Зүгы''' бол [[сэсэг]]эй шүүһээр [[бал]] болбосоруулдаг ниидэдэг [[хорхой шумуул]]ай нэгэ түрэл юм. == Балта зүгын амидаралай зохёон байгуулалта == Хүн түрэлхитэн эртэ сагһаа зүгые (балта зүгы) гэрэй амитан болгожо ашаглаһаар ерээ һэн. Балта зүгы ургамалай тооһон, лаб, кристалл дабһаниие наажа сабуудан үүр барижа үндэгэлэн ураг түрэлөө дагажа олон зуугаар һүрэглэн, хэһэг бүлээр амидардаг. Бүлэ бүхэн эрэгшэн, эмэгшэн, ажалшан гэһэн гурбан янзын зүгыһөө бүридэхэ болоод тус тусдаа ажал үүргын нарин хубааритай байна. [[Файл:Drohnenpuppen 79d.jpg|thumb|left|Хатанза зүгын үтэн]] Нэгэ бүлэдэ гансахан байдаг (гэхыдээ хүгшэн залуу 2 хатан зүгы байхань бии) [[хатан зүгы]] (эхэ зүгы) бусадһаа хэбэлэй арай бүдүүн гонзогор, дали богонихон, хорото булшархайгүй болоод үндэгэлхэ ашагтай хугасаань 2-3 жэл, ниитэдээ 3-5 жэл наһална. Хатан зүгы үүрһөө 3-4 км аласта гаран хэд хэдэн азарганза зүгытэй эбсэлдэнэ. Хоёрдугаар һарын дунда үеһөө эхилэн олон зуун үндэгэ гаргана. Энэ үедэ тэрэниие 18-20 ажалшан зүгы байнга һүнсэрээр тэжээдэг байна. Үндэгэнһөө үтэн, хүүхэлдэйн үе шатые дамжаһаар 16 хоноод залуу эхэ, 21 хоноод ажалшан, 24 хоноод азарганза (эрэ зүгы) гарана. Бэлгын бойжолго дутуу хүгжэлтэй, эрэ зүгытэй эбсэлдэхэ, үрэ түл гаргаха шадабаряа алдаһан байдаг залуу [[ажалшан зүгы]] 8-10 һара амидархадаа һархяаг бариха, үтэн хүүхэлдэй тэжээхын зэргэсээ үүрэй доторхи агаарай шииг дулаан хүйтэниие тогтомол байлгаха, лаб илгаруулха, суглуулха, гаднаһаа абажа ерэһэн балые эбрээжэ үтгэрүүлхэ, бүлеэ хамгаалха зэргэ бүхы ажалые гүйсэдхэнэ. Ажалшан зүгы хорото булшархайтай, хэбэлэй эсэстэ хурса хадхууртай ушар хүн амитанай арһан хүрһэниие нэбтэ хадхаха аюултай. Хадхахадаа хадхуураа алдаха болоод хадхуургүй болмогсоо зүгы үхэдэг байна. Наһа бэе гүйсэһэн ажалшан зүгы балта, тооһото ургамалые хайжа олохо, олоһон сэсэгһээн амтата шүүһэн, тооһон хураан асарха зэргэ ажал хэнэ. Амтата шүүһэн илгаруулха ажалда эд гү, али 18-20 хоногтойдоо дайшалагдана. [[Файл:Drohnenpuppen_81b.jpg|thumb|left|Азарганз зүгын үтэнэй хөгжлиин шат]] Азарган зүгы (эрэ зүгы) бадируун бэе, ниилэмэл томо нюдэн, бүдүүн толгойтой, хадхуур болон хорото булшархайгүй, 2-3 һарын наһатай болоод хатан зүгыдэ нэгэл удаа удамаа үлдэдэг. Намартаа бүлын тэжээл хобордожо эхилхэдэ тэрэниие ажалшан зүгынүүд үүрһээн хөөн зайлуулна. == Балта зүгын ашаг шэм == Зүгы бол бал, лаб, прополис (жэлэй), һүнсэр (молочко), хорон, тооһормог зэргэ хүнэй хоол хүнэһэн, эмшэлгэ һубилгаа, тэрэ үйлэдбэри, [[хүдөө ажахы]], сансарай техникадашье ажа холбогдолтой бүтээгдэхүүн үгэдэг ашагтай хорхой шумуул юм. === Зүгын бал === {{main|Бал}} [[Зүгын бал]] олон жэл шанараа алдадаггүй, хүгсэржэ мууддаггүй гайхалтай арюудхажа шэнжэ шанартай. Балда 18 хубиин уһан, 80 хубиин шэхэрлигэй зүйл байдагһаа гадна сардуул, уураг, A, B, C витамин, янза бүриин хорото микромахабадые усадхагша зэргэ ниитэдээ 100 үлүү түрэлэй бодос агуулагдаһан байдаг байна. Тиимэһээ зүгын балые хүнэһэн тэжээлһээ гадна бэеын байдалые һайжаруулха, тайбшаруулха болохо ханяад, хүүгэдэй аманай гэмтэл, халалга, элдэб шараха зэргэ үбшэн анагаахада ашагладаг. === Ажалшан зүгын лаб === Үүр һархяагаа гаднын нүлөөһөө хамгаалха, бэхэжүүлхэ зорилгоор зүбхэн ажалшан зүгы сагаан шаргал илтаһалиг лаб илгаруулдаг. 80 хубиин [[нүүрһэнтүрэгшэ]], 13 хубиин [[уһантүрэгшэ]], 7 хубиин [[хүшэлтүрэгшэ|хүшэлтүрэгшэһөө]] тогтодог энэ лабые радио[[техникэ]], [[сахилгаан]], [[хими]], [[ниидэхэ онгосо]], [[уһан онгосо]], [[металлурги|түмэрлиг]], [[нэхэмэл үйлэдбэри|нэхэмэл]], мебелиин үйлэдбэридэ сахилгаан тусгаарлагша, уһан бэшэ нэбтэрүүлэгшэ зэргэдэ ашагладаг. Баһа янза бүриин эм болон гоо һайхан үнэртэн тоһон будаг үйлэдбэрилхэдэ хэрэглэнэ. === Ажалшан зүгын тооһормог === Балта зүгы сэсэгэй тооһониие суглуулжа хойто хүлэйнгөө сагсанда хэн үүрэндээ асаржа, балтай холижо пюре болгон хадагалдаг. Энэниие тооһормог гэдэг. Тэрэндэ хүнэй [[шуһан]]ай даралтые багадхажа ходоод гэдэһэнэй ажаллагые хэбэй болгожо хоолондо дуршалтай, ажаллаха хүсэн шадабариие дээшэлүүлхэ үйлэшэлгэтэй бодос бии. === Ажалшан зүгын прополис === Зүгы ургамалһаа тооһон тиимэшье тэрэнэй гадуурха шэл мэтэ гилгар тоһолиг бодосые суглуулжа асараад, үүр һархяагайнгаа нүхэн һүбиие бүглэхэ шэгжэһээ болгон ашагладаг. Угтаа прополис гэдэг бол харгай модонһоо гараха нэгэн зүйл дабирхай, байдал сабуу мэтэ наалдамтхай, үнгэ улбар шарабтар. Зүгын тэрэ хара ногоон, хүрэн, харадуу үнгын наалданги дабархайлиг бодосые [[прополис]] (зүгын сабуу) гэдэг байна. Прополисдо 50-55 %, ургамалай дабархай 8-10 %, эфирэй тоһон 30 оршом хубиин лаб байхаһаа гадна түмэр, зэд, марганец, сайр мэтын микромахабад бии. [[Анагааха ухаан]]да ашаглажа байгаа зарим антибиотикһоо хэд дахин үлүү хүсэтэй эмшэлгын шанартай фитонцид гэдэг бодосой, прополисһоо гарган абаһан ажа. Прополисые баһа загатнуур, юлдэ, хүлдэнгэ, бэртэнг эмшэлхэдэ хэрэглэдэг байна. === Ажалшан зүгын һүнсэр === Залуу зүгын хоолойн булшархай болон зажалуурай хэһэгһээ илгаран гарадаг сайбар шара үнгэтэй үдхэрһэн уураг маягай зүйлые һүнсэр гэдэг. Тэрээр тэжээһэн хатан зүгы 6 жэл хүрэтэр наһалжа, үдэртэ шэгнүүрһээн үлүү (1000 үлүү тооно) үндэгэ гаргадаг байна. Уураг, өөхэн, аминохүшэл, түрэл бүриин аминдэм агуулһан байдаг ушар мүн һүнсэрые эмшэлгэдэ хэрэглэнэ. === Ажалшан зүгын хорон === Зүгы өөрһэдөө болон үүрээ хамгаалхын тулада дайраһан, дүтэлһэн хүн амитаниие хадхажа хородуулна. Тэрэнэй хородо нуклеин, [[шоргоолзон]]ой, [[дабһан]]ай хүшэлһөө гадна, магни, зэд мэтын махабад, бодос агуулагдаһан байдаг. Зүгын хорониие арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ байһан болоод оршон үедэ уушханай багтараа, үе мүсэ, бамбай булшархайн үбшэн зэргые эмшэлнэ. === Зүгын ниидэхэ хурдан === Зүгы 24-40 км/саг хурдалан ниидэхэдээ даляа секундэдэ 200—250 удаа дэбдэг. Гэхыдээ ехэ үндэртэ ниидэхэгүй. Амтата шүүһэн, сэсэгэй тоһон суглуулха үедээ 27.5 м/секундын хурдатай ниидэнэ. == Зүгын ажахы == [[Файл:Bienen 35b.jpg|thumb|300px|Бүлэ]] Хэдыгээр XIII зуунай үедэ [[Хара Хорум]]ай табан тансаг эдеэнэй модоной нэгэ аманһаа зүгын бал бүхы [[ундан]] гаража байһан гэхэ домог онтохон Монголой зүгышэдэй дунда байдагшье, мүнөө Сэлэнгэ аймагай Шаамар сомондо тэжээжэ байгаа зүгынүүдынь, 1959 онһоо Шаамарын жэмэс ногооной эрдэм шэнжээлгын туршалгын түбдэ мүнөөнэй Буряадһаа анха 20 бүлэ, Кавказһаа 30 хээлтэй зүгы асаржа нютагшуулһанаар зүгын ажахын эхэ һуури табигдаба. Социализмын үедэ [[Хангай]], [[Гоби]], тала хээрэйн 20 үлүү газар, 2000 үлүү бүлэ зүгытэй болоһон болоод тэрэнһээ жэлдээ 400 үлүү бүлэ зүгы шэнээр гаргажа, 10-18 бал хураан абажа, үрэжүүлжэ байһан байна. Удамшаһан 1000 үлүү бүлэ ажа һэн. Монгол орон балта ургамалаар баялиг—5-7 сая бүлэ зүгы үрэжүүлхэ бэлшээрэй нөөсэтэй, тэрэнһээ зүбхэн ойто хээрэй бүһэдэ 43 обогой 230 үлүү зүйлэй амтата, шүүһэтэ, тооһото ургамал ургадаг байна. == Зүгы эгээн томо түрэлнүүд == Зүйлэй эгээн олон тоотойнь зүгы түрэлнүүд<ref name="discoverlife">[http://www.discoverlife.org/mp/20q?guide=Apoidea_species&flags=HAS: Пчёлы на сайте www.discoverlife.org] {{ref-en}}{{v|23|04|2011}}</ref>. {{Col-begin}} {{Col-break}} * ''[[Lasioglossum]]'' (1750) * ''[[Megachile]]'' (1560) * ''[[Andrena]]'' (1500) * ''[[Hylaeus]]'' (730) * ''[[Nomada]]'' (700) * ''[[Perdita]]'' (630) * ''[[Coelioxys]]'' (480) * ''[[Colletes]]'' (460) * ''[[Anthophora]]'' (420) * ''[[Xylocopa]]'' (400) {{Col-break}} * ''[[Hoplitis]]'' (360) * ''[[Osmia]]'' (350) * ''[[Ceratina]]'' (340) * ''[[Sphecodes]]'' (320) * ''[[Lipotriches]]'' (280) * ''[[Bombus (амитад)|Bombus]] (260) * ''[[Amegilla]]'' (250) * ''[[Eucera]]'' (220) * ''[[Centris]]'' (210) * ''[[Halictus]]'' (200) {{Col-end}} == Ном зохёол == * Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с. * Гринфельд Э. К., [[1978]]. ''Происхождение и развитие антофилии у насекомых''. — Л.: Изд-во ЛГУ. — 203 с. * {{Книга:Определитель насекомых европейской части СССР. Т. 3. Перепончатокрылые. Ч. 1. 1978|279-518}} * Danforth, B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [http://www.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan, B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * Engel, M. S. (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1-33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] * Michener, C. D. ([[2007]]) ''The bees of the world, second edition.'' Johns Hopkins University Press, Baltimore and London, 953 pp. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Bee}} * [http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира] {{ref-en}} * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв] {{ref-en}} * [http://gears.tucson.ars.ag.gov Исследовательский пчелиный центр Карла Хайдена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101200313/http://gears.tucson.ars.ag.gov/ |date=2005-11-01 }} {{ref-en}} * [http://www.abc.net.au/science/scribblygum/may2003/default.htm Спасение австралийских нежалящих пчёл] {{ref-en}} * [http://www.sankey.ws/firstbee.html Первая весенняя пчела] {{ref-en}} * [http://beegu.ru/ Гуру пчеловода. Статьи о пчеловодстве, пчёлах и мёде] {{ref-ru}} * [http://ohotaroy.my1.ru Тематический сайт «Охотники за роями»] {{ref-ru}} * [http://www.insectpix.net Общественные пчёлы в британских садах]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}} * [http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp Bee Stings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022901/http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp |date=2011-07-16 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110404153423/http://antclub.ru/lib/brian-m-v/obshchestvennye-nasekomye Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен] {{ref-ru}} * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea. {{ref-en}} * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea. {{ref-en}} * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf]. {{ref-en}} * [http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm |date=2009-06-18 }} {{ref-en}} [[Категори:Хоорхой шумуул]] [[Категори:Хүдөө ажахы]] {{1000 үгүүлэл}} 1nlx4u1q32lp1gdvm0c8kf9wpozjmcd Солонгос 0 9192 74989 71040 2026-10-10T01:46:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74989 wikitext text/x-wiki {{Карточка |имя = |стиль_тела = background:#eee |название = Солонгос <br />{{mongolUnicode|ᠰᠣᠯᠣᠩ᠌ᠭ᠋᠋ᠣᠰ|h}} |стиль_названия = |вверху =[[File:Korea (orthographic projection).svg|280px]] |стиль_вверху = |вверху2 = <center>[[Файл:Flag of North Korea.svg|140px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Flag of South Korea.svg|105px]]</center><br /><center>[[Хойто Солонгос|Хойто Солонгосой туг]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Урда Солонгос|Урда Солонгосой туг]]</center> |стиль_вверху2 = style="text-align:center; vertical-align:middle; width:150px" |изображение = |стиль_изображения = |подпись = |стиль_подписи = |стиль_заголовков = background:#ccf; |стиль_меток = background:#ddf; |стиль_текста = |заголовок1 = Газар зүй |метка1 = |текст1 = |заголовок2 = |метка2 = Ниислэл |текст2 = {{flagcountry|South Korea}}, [[Сеул]]<br />{{flagcountry|North Korea}}, [[Пёнъян]] |заголовок3 = |метка3 = Хэлэн |текст3 = [[Солонгос хэлэн]] |заголовок4 = |метка4 = Нютаг дэбисхэр<br />— Ниитэ<br />— уһанай % |текст4 = <br />219,140 км²<br />2.8 |заголовок5 = |метка5 = Хүн зон<br />—(2013)<br />—Нягтарал |текст5 = <br />74,000,000 хүн.<br />328.49 хүн./км² |заголовок120 = |метка120 = |текст120 = |стиль_внизу = |внизу = }} '''Солонгос''' (<small>[[Урда Солонгос|урда]]</small> {{Lang-ko|대한, 한국}} <small>[[Хойто Солонгос|хойто]]</small> {{Lang-ko|조선|в=С}}), гэжэ [[Ази]] түбиин [[Солонгос хахад арал]]да зүүн захада оршоһоор ерэһэн түрэ, улас, орон, тэрэ дээрэ хэлэ соёл, зан заншалаар илгаран бүрилдэһэн арад түмэнэй юрэнхы нэрэ юм. == Түүхэ == [[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[ГүЧосон улас|ГүЧосониие]] [[Таньгүн]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archivedate=2010-01-28 |title=Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |accessdate=2016-01-25}}</ref> ГүЧосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. ГүЧосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Үгжо аймаг|Үгжо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоодо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ [[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан [[Күрё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ. Күрёгой [[Тайжү (Күрё)|Тайжү ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Күрё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Күрё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Күрёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тайжү ван]]) [[жанжин]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ. [[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Сэжүн ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн. 1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяадал Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Солонгос]] te5opjzg07z9qbm7tncv3ldxxyo9615