Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4388 75000 74853 2026-10-13T07:07:15Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75000 wikitext text/x-wiki {{Хаан |name = Чингис хаан<br>{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} |title =[[Ехэ Монгол Улас]]ай Ехэ Хаан |image =[[Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|200px]] |caption = [[Юань Улас]]ай үеын хүрэг |reign = 1189–1227 |coronation = |othertitles = |native_lang1 =[[Монгол хэлэн|Монгол]] |native_lang1_name1={{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}} |predecessor = |successor =[[Үгэдэй хаан]] |heir = |queen =[[Бүртэ үжин]] |issue = [[Зүчи]], [[Цагаадай]], [[Үгэдэй]], [[Тулуй]] |royal house = |royal anthem = |father =[[Есүхэй]] |mother =[[Өэлүн үжин]] |date of birth = 1162 |place of birth =Хамаг Монгол |date of death = 8 һарын 1227 |place of death =Ехэ Монгол Улас |place of burial= }} '''Чингис хаан''' ({{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}, 1162? – 1227) — [[Монголшууд|Монгол үндэһэтэнэй]] аймагай түрэхэ гарамгай улас түрын зүдхэлтэн болон сэрэгэй эрдэмтэн. Нэрэ '''Тэмүүжэн''' ({{mongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) гэдэг. 1206 ондо Монголой бүхы аймагые нэгэдхэжэ, Ехэ Хаан үргэмжэлэгдэн, Чингис хаан гэжэ, [[Ехэ Монгол Улас|Монголой эзэнтэ уласые]] байгуулба.<ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.balinedu.com/xx/2412.shtml Чингис хаан]</ref> Чингис хаан Монголые нэгэдхэһэнэй һүүлдэ сэрэгэй ябадал, засаг захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг бэшэгые үүдэн зохёожо, бүхэ айманай хоорондохи туйлалдааниие эсэслүүлжэ, Монголой ниигэмэй хүгжэлые ахюулба. Нүгөө талаар дабуулиг сэрэгэй хүсэндөө түшэглэжэ үргэн хэмжээтэй дайнай ажаллалга ябуулжа, 1211 он болон 1215 ондо [[Алтан улас]]ые (金朝, {{mongolUnicode|ᠠᠯᠳᠠ ᠤᠯᠤᠰ|h}}) хоёр удаа ехээр дайлажа, [[Чжунду]]е (中都, {{mongolUnicode|ᠵᠦᠩᠳᠦ|h}}) эзэлэн абаба. 1219 ондо Монгол сэрэгэй дахуулан анха удаа баруун тиишэ аян дайн хэжэ [[Хорезм]]ые ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠷᠰᠧᠮ|h}}) добтолон усадхаад, Орос болон [[Хибчагууд|Кыпчагай]] (''Хибчаг'', {{mongolUnicode|ᠬᠢᠪᠴᠠᠭ|h}}) холбоотой сэрэгые бута сохин, нютаг дэбисхэрэй Дунда Азиин орон ба Урда Орос хүрэтэр үргэдхэжэ Европо Ази хоёр түбиие һундалдаһан Монголой ехэ хаанта уласые байгуулаад, эдэ газар орониие ахамад хүбүүн [[Зүчи]] ({{mongolUnicode|ᠵᠦᠴᠢ|h}}), хоёрдугаар хүбүүн [[Цагадай]] ({{mongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ|h}}), гурбадугаар хүбүүн [[Үгэдэй]]дөө ({{mongolUnicode|ᠦᠬᠡᠲᠡᠢ|h}}) үргэмжэлэлэй газар болгон үгэжэ, хожомой дүрбэн хаанта уласай байгуулагдахада һуури табижа үгэбэ. Одхон хүбүүниинь [[Тулуй]] ({{mongolUnicode|ᠲᠥᠯᠦᠢ|h}}) хаан. 1226 ондо сэрэгэй бусаажа [[Баруун Ся]] ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠰᠢᠶᠠ|h}}) уласые добтолоод, һүүлшындэнь Баруун Ся уласые мүхөөд эгэхэ зам дахан [[Ганьсу]]гай Тяньшуй гэдэг газарта наһа бараа<ref>{{mongolUnicode|ᠮᠦᠩᠭᠦᠨᠪᠤᠯᠤ ᠶᠢᠨ ᠪᠦᠷᠭᠡ ᠡᠴᠡ ᠰᠢᠯᠵᠢᠭᠦᠯᠪᠡ|h}}</ref>. Чингис хаанай үедэ Хойто Хитад, Солонгос, Баруун Ся гэдэг тангад гүрэн Түб ба [[Дунда Ази]]ин газар оронууд, [[Кавказ]], [[Иран]] болон [[Афганистан]] эзэлэгдэһэн Чингис хаанай дайлалганууд хүн түрэлтэнэй түүхэдэ ехэ доһололто дорьболто боложо, хүгжэлтэдэнь түргэдхэхы нүлөө үзүүлһэн гэжэ тоолоод, [[НҮБ]] Чингис хааниие 2-дохи мянган жэлэй хүн гэжэ соносхоһон байна. Чингис хаанай түрэхые бүри [[Будда Шигэмүни]] уридшалан мэдэжэ хэлэһэн юм гэһэн домог бии. Олон Монгол түүхэ домогуудта Чингис хаанай түрэһэн газарынь Дэлюун болдог ({{mongolUnicode|ᠳᠡᠯᠢᠭᠥᠥ ᠪᠤᠯᠳᠤᠭ|h}}) гэжэ бэшэһэн байдаг. Харин энэнь, монгол эрдэмтэдэй һанамжаар, [[Хэнтэй аймаг]]ай мүнөөнэй Дадал гэжэ сомондо оршодог. Буряад газарташье, Онон мүрэн шадар Дэлюун болдог гэжэ газар бии. Чингис хааниие хүдөө табиһан газарые олохо гэжэ шэнжэлэгшэдэй хэды оролдобошье, тэрэ олдоодүй юм. [[Рашид-ад-Дин]] гэдэг эртэ үеын түүхэшэнэй бэшэһээр, хаан [[Бурхан Халдун]] ({{mongolUnicode|ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ|h}}) гэжэ хадада хүдөөлбэ. Теэд тон энэ хада Бурхан Халдун гээшэ гэжэ хэлэхэ баримта үгы. == Тобшо намтар == === Уг гарал === [[File:Mongolyn nuuts tovchoo.jpg|thumb|Чингис хаанай элинсэг]] [[Гуа-Марал]] ({{mongolUnicode|ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ|h}}), Чингис хаанай дээдэ үбгэн [[Бүртэ-Шоно|Бүртэ-Шонын]] ({{mongolUnicode|ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸ᠎ᠠ|h}}) һамган. «[[Монголой нюуса тобшоон]]до»: «Чингис хаанай изагуур дээдэ тэнгэриһээ заяажа түрэһэн Бүртэ-Шоно ажа. Һамганиинь Гуа-Марал ажа һэн. Тэнгис гэтэлэн ерэбэ. [[Онон мүрэн]]эй түрүү [[Бурхан Халдуун]] нютаглажа, Батасагаан нэрэтэй хүбүүн түрүүлээ.»<ref>{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠢᠵᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦ ᠲᠡᠭᠷᠢ  ᠡᠴᠡ ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠵᠤ ᠲᠥᠷᠦᠭᠰᠡᠨ ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸ᠎ᠠ ᠠᠵᠤᠭᠤ ᠃ ᠭᠡᠷᠭᠡᠢ ᠨᠢ ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ ᠠᠵᠠᠢ ᠃ ᠲᠠᠩᠭᠢᠰ ᠬᠡᠳᠦᠯᠦᠨ ᠢᠷᠡᠪᠡ ᠃ ᠤᠨᠤᠨ ᠮᠥᠷᠡᠨ ᠤ ᠲᠡᠷᠢᠬᠦᠨ᠎ᠡ ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ᠎ᠠ ᠨᠤᠳᠤᠭᠯᠠᠵᠦ ᠂ ᠪᠠᠲᠤᠴᠠᠭᠠᠨ ᠨᠡᠷᠡᠲᠦ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠲᠦᠷᠦᠬᠦᠯᠵᠡᠢ|h}}</ref> гэжэ байна. Бүртэ-Шоно Чингис хаанай үмэнэхи 1069 оной үедэ [[Байгал]] далайн хабида байһан гэхээр бодожо үзэхэдэ, хойто хүннү гү, али тувашууд доторхи нэгэ монгол хүнэй үрэ мүн. Тэрэнэй хүбүүн ашанар урагшаа нүүжэ Онон Хэрэлэн голоор нютаглажа байгаа. Бүртэ-Шоно, Гуа-Маралһаа хойшо 22-дэхи үень Чингис хаан болоно. Дараахь үе удамуудые жагсаабал, Тамача, Хоричар-мэргэн, Уужим-буурал, Саль-Хачау, Ехэ-нюдэн, Шам-сочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин-баян, Добу-мэргэн, Добу-мэргэнэй һамган Хори түмэдэй Хорилардай мэргэнэй охин [[Алан-гуа]] ({{mongolUnicode|ᠠᠯᠤᠨ ᠭᠤᠸ᠎ᠠ|h}}). Добу мэргэн хоёр хүбүүтэй болоод наһа бараһанай дараа Алан-гуаһаа түрэһэн гурбан хүбүүдэй багань болохо Бодончар мунхагһаа Боржигон обогой гарабал дуридаһан байдаг. Нюуса тобшодо бэшэһэнээр хада, Алун-гуа Добу-мэргэнэй наһа бараһанһаа хойшл хүбүүд түрүүлһэнэйнгөө Малиг-баяуд обогой зараса буса харин һүни тотгоор орожо ерэхэ тэнгэриин сагаан шара хүнтэй холбон тайлбарилдаг. Боданчар мунхаг нэгэн жэрэмэһэн эмые барин ерэһэнһээ гараһан хүбүүниинь Жажирадай болон энэнь Чингис хаанай анда Жамухын уг гарал болоно. Боданчарын үрэ удамынь Хабич-баатар, Мэнэн-тудун, Хачи-хүлэг, Хайду, Байшинхор-догшин, Тумбинай-сэсэн болно. Хайдугай хүбүүн Чирхай-ленхобоһоо тайчууд обог үүдэн гараа. Тумбинай-сэсэн хүбүүн Хабул хаан [[Хамаг Монгол]]ые захиржа байһан болон тэрэнһээ Хяад Боржигин ({{mongolUnicode|ᠬᠢᠶᠠᠳ ᠪᠣᠷᠵᠢᠭᠢᠨ|h}}) обог улбаалан гараа. Хабул хаанай хоёрдохи хүбүүн Бартан баатарынь Чингис хаанай эсэгэ Есүхэй баатарай ({{mongolUnicode|ᠶᠡᠰᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|h}}) эсэгэ бэлэй. Хамаг Монгол Хутула хаанһаа хойшо хаангүй байһан тула Хяад Боржигин обогые юрэнхыдэнь Есүхэй баатар захиржа байгаа. Чингис хаанай Монголой тулгуур түрые үүсхэн байгуулха үедэ Хабул хаанай удамай Хяад Боржигиной ноёдууд ехэ нүлөөтэй байгаа. Даридай-отчигин хадаа Бартан баатарай бага хүбүүн (Чингис хаанай абга аха), Алтаниинь Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутула хаанай хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Хучир Бартан баатарай хоёрдохи хүбүүн Нэгүүн тайжын хүбүүн (Чингис хаанай үеэл), жүрхинэй Сача-Бэхи Хабул хаанай ууган хүбүүн Охинбархагай аша хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Бүри бүхэ Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутугту Монхорын хүбүүн (Чингис хаанай эсэгэ Есүхэйн үеэлэ) байгаа. === Эдир наһа === [[File:Delun-Boldog 2.JPG|thumb|Чингис хаан түрэһэн [[Дэлюун Болдог]] нютаг]] Чингис хаан 1162 ондо Онон мүрэнэй хүбөөндэ [[Дэлюун Болдог]] гэһэн газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхэһээ түрөө. Нюуса тобшодо тэрэниие эхын хэбэлһээн мэндэлхэдээ үри баруун гарайнгаа адха соо шуһа нүжэ адхажа түрэһэн гэһэн тэмдэглэн бэшэбэ. Хяад Боржигиной ударидагша байһан Есүхэй баатар Татарын Тэмүүжэн-Үгэтэй тулалдан олзолжо абаһантай үетэй тохёожо мэндэлһэн хүбүүе Тэмүүжэн гэжэ нэрлэбэ. Тэмүүжэнэй түрэһэн дүүнэр Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Отчигон, Тэмүлэн. Мүн эсэгэ нэгэтэй, Сочигил хатанай хүбүүд Бэгтэр, Бэлгүтэй аха дүү байгаа. 1171 ондо Тэмүүжэн Хонгирадай ноён Дай Сэсэнэй охин Бүртэтэй сүй табиһан болон тэндэһээ эсэгэ Есүхэй хариха замдаар татаршуудай найранда уригдан хорологдон ами үрэгдэбэ. Тэрэнэй дараахан тайчуудай ноён Таргудай Хирилтуг Есүхэйн албатые Өүлэнһөө ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ|h}}) булаан абажа тэдэниие орхин нүүһэнээр Тэмүүжэн хүбүүн үрхэ толгойлон хосороо. Өүлэн эхэ амидарал таршаг ядуу байһан хэдышье өөрынгөө хүбүүдтэ нүүдэлшэдэй изагууртанай хүмүүжэл олгожо шадаһан байна. Энэ сагта Тэмүүжэн, Хасар хоёр Бэгтэртэй араалдаһанаар уламаар тэрэниие харбан хорооһоноор Тэмүүжэн гэр бүлын толгойлогшо саашадаа хаан шэрээ залгамжалха тэмсэлэй эхилэл табигдаһан байна. Тэмүүжэн 13 наһа хүрэхэдэ Таргудай-Хирилтуг олзолон абаашан хорин уламаар хороохоор забдажа байха үедэ Тэмүүжэн һамбаашалан голдо нуугдажа байгаад Сүлдүсэй Сорхан Шарын (хожом мянганай ноён), гэртэ ерэхэдэ тэрэ өөрынгөө хүбүүн Чулуун (хожом Чингис хаанай дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн), Чимбай, охин Хадаан хамтаар Тэмүүжэндэ туһалан дутаалгаба. Тэмүүжэн хүүгэд ахы наһандаа Жадаран аймагай Жамухатай хоёршье удаа тангариг үргэн анда барилдаһаниинь хэдышье хожом эрхэ мэдэлэй мүргэлдээнһөө үүдэн тэдэнэй зам олон удаа мүргэлдэһэн байна. Тэмүүжэн хүбүүн хулгайда алдаһан найман шарга морёо алдаһаниие эрюулэн абахаар ябаха үедэ Наху баянай хүбүүн Боорчи (хожом Ехэ Монгол уласай баруун түмэнэй ноён, Чингисэй дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн) туһалһаниинь тэрэниие саашада үнэншэ дайшан нүхэд хүреэлхын эхилэл болобо. === Мэргэдые дараһан ба Хамаг Монголой хаан болоһон === [[File:Dschingis Khan 01.jpg|thumb|Чингис хаанай сула олголго]] Тэмүүжэн эрын сээндэ хүрэжэ (16, 17 наһатай байхадаа) сүй табиһан Бүртые буулган абажа ураглаба. 1180 оной оршом Гурбан Мэргэд урда Мэргэдэй Ехэ Чилэдүгэй һамган Өүлэниие Есүхэй баатарта алдаһанай үшөөе абахаар сэрэглэн ерэжэ Бүртэ үжиниие олзолон абажа Чилгэр бүхэдэ үгэһэн байна. Тэмүүжэн түрын инжинд ерэһэн булган дахые эсэгэй анда Хэрэйдэй Тоорил ханда үргэн барижа туслалсаа хүсэбэ. Тоорил хан Жадаран аймагай Жамухатай хүсэн хабсаран Мэргид аймагые дайлан Буур хээртэ бута сохин Тэмүүжэн һамган Бүртынгээ эрюулэн абаа. Бүртэ үжин Тэмүүжэндэ Зүчи, Цагаадай, Үгэдэй, Тулуй гэһэн дүрбэн хүбүүн түрүүлжэ үгөө һэн. Мэргэдһээ Бүртэ үжин бусаан абахада тэрэ жэрмэһэн байһаниинь Тэмүүжэнэй ууган хүбүүн Зүчиин жэнхэни эсэгэ хэн байһаниие арсалдаатай болгобо. Гэбэшье Монголой Нюуса Тобшын 104-р зүйлдэ «Санамсаргүй байтал гурбан мэргид добтолжо, эхэнэр хүүгэдыемни булаажа абаба…» гэһэн байна. Тэмүүжэнэй үгүүлһэнөөр хада, Бүртэ хатан мэргэдүүд булаан абахаһаа урда тэрэ жэрмэһэн байһан байна. Тиимэшье ушарһаа Тэмүүжэн амидаралайнгаа туршада Зүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ үзэжэ байгаа. Мэргидые дайлаһанай дараа Тэмүүжэн, Жамуха хоёр гурбадахи удаагаа анда барилдан хамта нютаглаха болобо. Гэбэшье удалгүй һалажа ябахада Жамухые дагажа байһан Боржигин болон бусад обог аймагай албатад Тэмүүжэн дахаха болоһоноор тэрэ обог аймагай ударидагша болохын эхилэл тавигдаба. Уламаар 1189 ондо Алтан, Хучир, жүрхинэй Сача-Бэхи, Даридай-Отичигон зэргэ Хяад Боржигиной ноёдууд һанаа ниилэн Тэмүүжэн Хамаг Монголой хаанда үргэмжэлжэ, «Чингис хаан» гэһэн сула олгобо. «Чингис» гэдэг үгын гарал «тэнгис» гэһэн үгэһөө гаралтай гэжэ үзэдэг бэлэй. === Жамуха, татарнууд, жүрхинүүд, тайчуудтай тэмсэлдэһэн === Тэрэнэй һүүлдэхи Жамуха өөрынгөө дүү Тайчирые Чингис хаанай албатануудта алагдаһаниие шалтагалан 13 хүреэнһөө сэрэг дайшалан добтолходо Чингис хаан угтажа ошон Далан Балжуд нэрэтэй газар тулалдаһаниинь Монголой түүхэдэ 13 хүреэнэй тулалдаан гээд нэрлэгдэнэ. Уг тулалдаанда Жамуха хүсэ түрэн Чингис хаанай сэрэгүүдые Зээрэн хабсалда шахажа сохёод бусахадаа Чинос аймагай залууыг далан тогоонд шанажа харгисалаа. Энэ гутамшагта үйлын дараагаар Уруудай Жүрчидэй, Мангудай Хуйлдар, Хонхотанай Мэнлиг зэргэ олон бишыхан обогой түлөөлэгшэд Жамухаһаа нюур буруулжа Чингис хаантай ерэжэ ниилэбэ. XII зуунай эсэсээр [[Алтан улас]]ай Вангин Чансан жанжан татарай Мэгүжин һүүлтые хөөн [[Улза гол]] руу шахажа байха үедээ хүсэ хабсархые Тэмүүжэнһөө хүсэхэдэ уридын үшөөтэ татарые дараха боломжые Чингис хаан овжон ашаглажа Тоорил хантай хүсэн хабсаран Улза голой Хусуту шитүэн, (Нарату шитүэн) гэһэн газар Мэгүжин һүүлтые бута сохибо. Алтан уласай Вангин чансан Чингис хаанда «Чаутхури» Тоорил ханда «Ван хан» сула олгобо. Энэ сагһаа хойшо Тоорил ханиие Ван хан гэжэ болоо. Чингис хаан Мэгүжин һүүлтые дайлаар мордоһон ара хударгаар жүрхинүүд ара гэрыень тоножо дээрэмдэһэн тула Хэрэлэнгэй Хүдөө арал хабида жүрхин руу добтолжо Тэлэтү ама нэрэтэй газар Сача-Бэхи, Тайчу хоерые барижа урда Бэлгүтэйн мүрые сабшаһан, татарда эсэргүү хабсаран байлдаагүй, ара гэрые дээрэмдэн тоноһон зэргэдэ яла асуун саазалаа. 1201 ондо хатагин, салжинууд, дүрбэн, татар, эхирэд, хонгирад, горлосууд, найманай Буйруг хан, мэргэд, ойрад, тайчууд Алхуй булаг гэһэн газар суулжа Жамухые хан үргэмжэлхээр хэлэлсээдэ тэндэһээ [[Үргэн мүрэн]] руу нүүжэ, Үргэндэ шудхаха Хан мүрэнэй шанаагай Агуу нугада Жамухые Гүр ханда үргэмжэлжэ уламаар Чингис хаан, Ван хан хоертай дайлаар мордохоор зэхэжэ байе Чингис хаан оложо мэдээд Ван ханда хэлэ үгөө. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн гэһэн газар болоһон ба түүхэдэ Хүйтэнэй тулаан гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Нюуса тобшодо үгүүлһэнээр Буйруг, Хутуг хур оруулха арга шадабарияа ашаглаһан хэдышье хур дайһанай тала дээрэ буса өөһэд дээрэнь бууһанда тэнгэри уурлаба гэжэ айн тархан байна. Жамуха Үргэн мүрэнэй зүг өөрын нютаг руу гүйжэ буухада Ван хан нэхээ. Тайчуудай Аучу баатар Ононой зүг гүйжэ буухада Чингис хаан араһаань нэхэһэн байна. Ононой саана хүлеэжэ байһан Аучу баатар, Таргудай Хирилтугтай тулалдахада Чингис хаан тайчуудай Зургаадайда (хожомой алдарта Зэб жанжан, Чингисэй дүрбэн нохойн нэгэн) харбуулан хүзүүн тушаа хүнды шархадаа. Һүнинь тайчууд тархан гүйжэ бууһанаар уг тулалдаан Тэмүүжэнэй илалтаар дууһаһан байна. === Гадаада аян дайнууд === [[Файл:Genghis Khan empire-ru.svg|thumb|400px|Чингис хаан ба тэрэнэй жанжадай аян дайнууд]] Чингис хаан Ехэ Монгол уласаа байгуулха үедэ тэрэнэй урда этигээдтэ хоёр хүсэрхэг улас оршожо байһанай нэгэниинь [[Хорезм|Хорезмын хаанта улас]], нүгөөхи [[Хара Хитан]] (Баруун Ляо) улас байгаа. Хожом эдэ уласуудай газар нютаг дээрэ Цагадайн улас зонхилон байгуулагдаһан бэлэй. Хорезмын хаанта уласай үндэһэлэгшэ Астыз (1127—1156) гэһэн шудалаашад үзэдэг. Хорезмынь Дурна Сельджук уласай султан Санжарай хараата байба. Гэбэшье Арал болон [[Каспиин тэнгис]] оршомой нүүдэлшэн аймагуудые Астыз захиргаандаа оруулан эзэмшэл газараа үлэмжэ тэлэжэ бэеэ дааһан уласай үндэһэ һууриие табяа. Астызые залгамжалагша Иль-Арслан (1156—1172) бэеэ дааһан бодолго ябуулжа байба. Тэрэнэй хүбүүн Текеш (1172—1200) огузуудтай хэһэн удаан хугасаанай тэмсэлэй үрэ дүндэ 1194 ондо Хорасаниие захиргаандаа оруулжа абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас бии болоо. Чингис хаан улас Ехэ Монгол уласаа байгуулжа байха тэрэ үедэ Мухаммед шах Дунда Азиин оронуудые нэгэдхэн захирхын түлөө шургуу тэмсэл хэжэ, 1207 ондо [[Бухара]], 1208 ондо Хорезм, [[Герат]]ые эзэлэн абаба. 1209 ондо тэрэ Иламышиин талада Хара Хитанай сэрэгые бута сохижо, 1212 ондо [[Самарканд]] хотые захиргаандаа оруулаа. Теэд 1215 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие буулган абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас Дунда Азиие өөрынгөө захиргаанда үндэһэндэ оруулжа, Каспиин тэнгисэй хойто эрьеһээ Персиин булан, Кавказай уулаһаа Гиндукушай нюруу хүрэтэрхи уудам газар нютагые хиналтадаа абаа. Хара Хитан улас 1128 онһоо 1211 оной хоорондо оршон тогтонобо. Ниислэл Баласагуниинь Чу голой хүбөөндэ мүнөөгэй [[Бишкек]]эй ойролсоо оршожо байба. Чингисэй сэрэгтэ 1204 ондо бута сохюулһан Найманай Таян ханай хүбүүн Хүчүлүг үсөөн сэрэг албатануудаа дахуулан Хара Хитанай уласта ами хорогдохоор ошоод, 1211 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие шэрээһээнь зайлуулжа түрын эрхые булаан абаа. 1218 ондо Алтан болон Тангуд уласые номхоттон доройтуулжа, Хара Хитаниие эзэлэн абаһан монголшууд Чингис хаанынгаа ударидалга доро 500 худалдаашанайхинь ами наһые аймшаггүй хороожо, удаа дараалан эльгээһэн элшэнэрыень доромжолон бусааһан [[лалын шажан|лалын]] ехэ эзэнтэ гүрэн Хорезмтэй байлдахаар зэхэжэ эхилбэ. Хорезмын хаанта улас Мухамед шах II Ала ад-Дин Мухаммед ({{lang-fa|علاءالدين محمد}}‎) «зэрлиг бүдүүлиг монголшууд» Хорезмтэй байлдахаар ерэнэ гэдэгтэ этигэхэгүй байгаа. Байлдахаар ерээшье гэһэн һайтар бэхэлһэн хэрэм сайзаар хамгаалагдаһан хотонуудыень эзэлэн абажа шадахагүй гэһэн баһажа байгаа. [[Зүршэд]]эй Алтан уластай дайтажа ябаһан Чингис хаан үүдэһэн нүхэсэл байдалай уламһаа Хорезмын хаанта уластай дайтахаһаа аргагүй болоо. Чингис хаан Алтан уластай дайтаха үүргые Мухулайд даадхажа, өөрөө Монгол сэрэгэй гол хүсэниие ударидан, Хорезмдэ эсэргүү дайнай бэлэдхэлдэ оробо. Алтан уластай хэхэ дайнда Мухулай жанжанай баруун гар болон оролсохые Тангуудһаа шаардаба. Чингис хаан Хорезмые дайлаар мордохын урда 1219 оной хабар Ехэ хуралдай хуралдуулжа, баруун зүгтэ хэхэ дайнай түлэблигөө болбосоруулаа. Монгол сэрэг хэдэхэн һарын дараа Хорезмын эзэнтэ уласта тулажа ошоһон байгаа. Манай эрдэмтэдэй үзэжэ байгаар Чингис хаанай сэрэг 120 мянган оршом хүнэй бүрилдэхүүнтэй байгаа. Эзэн хаан ами алагдаһан тохеолдолд Ехэ Монгол уласай хаанай шэрээе Үгэдэйдэ залгамжалуулхаар хэрээсэлбэ. Уласайнгаа гуламтые Отчигин ноёноор сахюулба. Чингис хаан Хорезмын хаанта уласта элшэн эльгээжэ, яла асуухаар сэрэг хүдэлгэһэнөө мэдэгдэбэ. Хорезмын шах Мухаммед Чингистэй дайтахын тулада [[Сыр-Дарья мүрэн]]эй дахууха хотонууд, [[Фергана|Ферганын]] хүндын зон, Бухара, Самарканд, Үргэнчидэ сэрэгээ хубаарлан байралуулаа. Сэрэгээ иигэжэ бага багаар хубаажа, хүсэеэ тараан хубааһаниинь монголшуудта ашагтай боложо тэдэнэй хотонуудые нэгэ нэгээр эзэлэн абаха боломжые олгобо. Хорезмын шах хүсэеэ тараан байралуулха болоһон шалтагааниие энэ тактикые түүхэшэ Д’Оссон Зүчитэй холбон тайлбарилдаг байна. Тэрэ Мухаммед шахын зүрхые Зүчи үхүүлһэн гэжэ тэмдэглэбэ. Чингис хаан Хүчүлүгэй зүгһөө аюул нэмэгдэжэ байдагые мэдээд тэрэндэ сохилто үгэхээр хан хүбүүн Зүчидөө 20 мянга гаран сэрэг ударидуулан ябуулһан байна. Энэ үедэ Хорезмын шах Мухаммед 60 мянган сэрэг дайшалан Хүчүлүг ханиие дарахаар мүн хүдэлһэн байгаа. Мухаммед шах Иргиз голой оршомдо ерэжэ буудаллан Хүчүлүг ханай байдаг газарые тандан ябатар олон морито сэрэг ойротожо байе толгойн һэргылхынхин Мухаммед шахда мэдээлһэн байна. Тэдэ сэрэгынь Хүчүлүгэй сэрэгые бута сохёод тэрэнэй толгойе абажа ябаһан хан хүбүүн Зүчиин сэрэг байгаа. Зүчи султанда элшэн ябуулан тэрэнтэй байлдаха хүсэлгүй байгаа гэдэгээ хэлүүлээ. Хорезмын шах «Хэрбээ Чингис хаан надтай тулалдахые шамда тушаагаагүй бол, Аллах тэнгэри шамтай тулалдахые надта тушааһан бэлэй, Минии хубида Гүр хан, Хүчүлүг хан, танарай хоорондо илгаа үгы байна, ушарынь та бүхэн адлихан буруу үзэлтэнүүд» гэбэ. Зүчи Мухаммед шахтай тулалдахаһаа аргагүй болобо. Энэ тулалдаан Мухаммед шахай хубида сэрэгээ бэеэр ударидан монголшуудтай хэһэн түрүүшын болон һүүлшын тулалдаан болоһон юм. Тооной хубида хабигүй үсөөн сэрэгтэй байһан хэдышье монголшууд эрэлхэг зоригтой тулалдажа һүни орой болоходо байлдаан түрэ забһарлаба. Хорезмын шах үглөөдэр үглөөгүүрнь дахин тулалдаанаа үргэлжэлүүлхээр дайнай талбари дээрэ ерэхэдэ Зүчиин сэрэг олон гал аһаажа орхёод һүниндөө хоёр үдэрэй зам туулан холдоһон байгаа. Уг тулаанда 20 мянган хүнээ алдажа өөрынгөө сэрэгэй сул талые мэдэрһэн шахын зүрхэниинь үхэжэ һүлдэнь доройтоһон гэдэг бэлэй. Чингис хаан 600 км үргэн Кызыл Кум сүлые богони хугасаанда туулажа, Хорезмын хаанта уласай хоёр ниислэлэй дундуур гэнтэ гаража ерэһэниинь дэлхэйн сэрэгэй түүхэдэ гараһан гайхамшагта үйлэ ябадалай нэгэ байгаа. 1220 оной хоёрдугаар һарын 10-нда Чингис хаан Бухарые хамгаалжа байһан хүлһэнэй түрэг сэрэгүүдые бута сохиһоной һүүлдэ хотын ажаһуугшад буужа үгэбэ. Энэнтэй бараг нэгэн зэргэ Отрар унаба. Бухарые эзэлээд Чингис хаан ехэ сэрэгээ абажа, Хорезмын шэнэ ниислэл Самаркандые шэглэбэ. Чингис хаан, Үгэдэй – Цагадай, Зэбэй жолоодоһон гурбан замай сэрэг, олзологдохые урда туун 1220 оной 3 дугаар һарын эхеэр Самаркандые бүһэлэн абаба. Олзологдоһон хүнүүдтэ монгол сэрэгэй хубсаһа үмдэхүүлэн арбатанай тогтолсоондо оруулжа, туг барюулжа урдаяа тууһаниинь сэрэгээ олон болгожо харуулха об мэхэ байгаа. Мухаммед шах ниислэлээ түрэг, таджик зэргэ бум оршом хүлһэнэй сэрэгээр мануулан үлдээгээд сэрэг суглуулха нэрээр Самаркандые орхин буужа байна. Самаркандые эзэлэн абаһанай дараа Чингис хаан Хорезмын нүгөө ниислэл Үргэнч хото руу сэрэг яаран хүдэлгэһэнгүй. Ушарнь Теркен хатаниие эе эбээр өөртөө дагаар оруулха бодолгые Чингис хаан баримталжа байгаа. Үргэнчдэ амидаран һуужа байһан Теркен хатан хүбүүн Мухаммедэйнгээ хүсэлтээр шахай һамган хүүгэдые дахуулан Мацадар уула руу гүйжэ буун одоо. Теркен хатанай бүгж байһан Халуун сайзые монгол сэрэгүүд хэһэг хугасаанда бүһэлэн хааһанай эсэстэ буулгажа абаа. Теркен хатаниие Чингис хаан Монгол руу абажа одоһон болон тэрэ Харахорумда наһа бараа. Чингис хаанай шэлэдэг жанжан болохо Зэб, Сүбэдэйн сэрэгтэ мүрдэн хөөгдэһэн Мухаммед шах [[Иран]], [[Ирак|Ирагай]] хото, сайзаар гүйжэ ябаһаар Каспиин тэнгисэй зүүн урда эрьедэ оршохо Абескун гэһэн эзэнгүй арал дээрэ нуугдан бүгэжэ байгаад 1220 оной 12 дугаар һарын һүүлээр уушханай хадхалга үбшэнөөр наһан эсэс болобо. Мухаммед шахые мүрдэн хөөһэн Зэб, Сүбэдэй хоёр тэрэниие наһа бараһанай һүүлдэ мэргэдэй үлэгдэлые орогнуулһан хибчагуудые мүшхэн байлдажа, Самаркандһаа эхилэн Каспиин тэнгисые бүрин тойрожо, бараг 8 мянган миль газарые туулаа һэн. 1220 оной намар Чингис хаан Үргэнч хото руу Зүчи, Цагадай, Үгэдэй гурбан хүбүүнөөрөө ударидуулһан сэрэгые эльгээбэ. Үргэнч хотын бүһэлэлтын үедэ Зүчи, Цагадай хоёрой мүргэлдээн хурсадһанаһаа хотыг эзлхэ ябаса удаашарба. Энэтэй холбогдон Чингис хаан бүхы сэрэгые захирха эрхые Үгэдэйдэ олгоһоноор монгол сэрэг 1221 оной 4 дүгээр сард Үргэнчые эзлэн абаа. Монголшууд Үргэнч хотые эзэлэн абаһанаар Хорезмын хаанта улас үндэһэндөө Ехэ Монгол уласай захиргаанда оробо. Чингис хаан 1222 оной намар Бухарта ерэжэ, эрдэмтэн мэргэдые суглуулан лалын шажантанай этигэл һүзэгэй талаар хөөрэлдэжэ, имам, кадисай санбаартануудые бүхы түрэлэй [[губшуур|алба губшуурһаа]] сүлөөлжэ, тэдэнэй үе залгамжалха эрхые баталгаажуулаа. Лалын шажанта ороной түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ санбаартанууд ниигэмэй дабхаргын хубида дабуу эрхэ эдлэхэ болгоһониинь энэ бүһэ нютагые захирха өөрын хүбүүд Зүчи, Цагадайн уласай саашадын хуби заяанда һанаа табижа байһанай элирхэйлэл байгаа. === Наһа бараһан === [[Файл:Genghis khan empire at his death.png|мини|300px|Чингис хааниие наһа бараха үеын Монголой нютаг]] Чингис хааниие даосой арша Чан-Чүнь бомботой уулзажа ута наһалха боломжые бэдэржэ байгаа. Тэрэ мүн лалын шажанай зүдхэлтэнүүдтэй Коран номой үндэһэн заршамуудыешье тайлбарилуулжа байгаа. Хаанай энэ үйлэдэлые эзэлжэ абаһан улас орнойнгоо арад түмэнэй шажан шүтэлгые хүндэдхэн үзэжэ арад түмэнэй сэдьхэл һанаае хэр һамаарха, оюун һанаанай хубида хэр захиржа болохые мэдэхые хэшээдэгтэй холбоотой гээд үзэдэг бэлэй. Чингис хаан [[Сартуул]]да байха үедээ лалын шажантай, түрэг гаралтай, Монголой төрд үнэнч зүтгэхээ элирхэйлһэн Махмуд Ялавачые Мавераннахрын захирагшаар томилбо. Мухулай 1223 ондо таалал түгэсэжэ, Алтан уласые дайлаха үйлэ ябаса аалидажархиһан, Тангуд ула с баруун гар боложо Алтан уластай дайтахаяа зогсооһонтой холбогдон Чингис хаан аянаа түргэбшэлжэ, 1225 оной хабар эхэ нютагтаа бусажа ерэбэ. 1227 ондо Тангуудые илаһанай һүүлдэ Чингис хаан наһа бараһан (Монголой нюуса тобшодо тэмдэглэһэнээр), тэрэнэй үхэлэй шалтагаан тодорхой бэшэ. Зарим түүхэшэ тэрэниие бэеын ядарал, дайнһаа абаһан шарха гэмтэлэй дээрэһээ үнгэрһэн гэдэг байхада мүнөөгэй Египедэй нютагта моринһоо унаһанай дээрэһээ наһа бараһан гэдэг хада харин үлэһэн хэһэгынь тэрэниие уушханай хабдар үнгэрһэн гэхэ зэргээр олон янзаар тайлбарилдаг байна. Түүхэшэд Чингис хааниие наһа бараһанай һүүлдэ хүүрыень мүнөөгэй [[Хэнтэй аймаг]], Онон мүрэнэй һаба Бурхан Халдун уулада асаржа онголон байха гэһэн таамагладаг бэлэй. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commons|Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.epinions.com/content_399273397892 Book Review of Genghis Khan by Leo De Hartog] * [http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm Genghis Khan and the Mongols] * Welcome to [http://www.coldsiberia.org/ The Realm of the Mongols] * Parts of this biography were taken from the [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/mntoc.html Area Handbook series at the Library of Congress] * [http://necrometrics.com/pre1700a.htm#Mongol Estimates of Mongol warfare casualties] * [http://www.isidore-of-seville.com/genghis/ Genghis Khan on the Web] (directory of some 250 resources) * [http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html Mongol Arms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |date=2008-05-18 }} * [http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=799 Genghis Khan’s leadership approach — LeaderValues] * [http://nobsnews.blogspot.com/1994/01/inspirations-of-historians.html#rashid-ad-din-juwayni ‘Ala’ al-Din ‘Ata Malik Juvayni] A History of the World-Conqueror Ghengis Genghis Khan, [[Ata al-Mulk Juvayni]] and [[Rashid-al-Din Hamadani]] * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |others= tr. & ed. Thomas Nivison Haining |title=Genghis Khan: His Life and Legacy [Čingis-Khan: sein Leben und Wirken] |url=https://archive.org/details/genghiskhanhisli0000paul |year=1992, c1991 |publisher=B. Blackwell |location=Oxford, UK; Cambridge, Mass., US |isbn=0-631-16785-4}} * Man, John (2004). ''Genghis Khan: Life, Death and Resurrection''. Bantam Press, London. ISBN 978-0-553-81498-9. == Хэтэдээ уншаха == * {{Cite book |last=Brent |first=Peter |title=The Mongol Empire: Genghis Khan: His Triumph and His Legacy |url=https://archive.org/details/mongolempiregeng0000bren |year=1976 |publisher=Weidenfeld & Nicholson |location=London |isbn=0-297-77137-X }} * {{Cite book |last=Bretschneider |first=Emilii |title=Mediæval Researches from Eastern Asiatic Sources; Fragments Towards the Knowledge of the Geography & History of Central & Western Asia |series=Trübner's Oriental Series |year=1888, repr. 2001 | location=London | publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co (repr. Munshirm Manoharlal Pub Pvt Ltd) |isbn=81-215-1003-1}} * {{Cite book |last=Cable |first=Mildred |coauthors=Francesca French |title=The Gobi Desert |year=1943 |publisher=Landsborough Publications |location=London}} * {{cite book | last = Chapin | first = David | year = 2012 | title = Long Lines: Ten of the World's Longest Continuous Family Lineages | publisher = VirtualBookWorm.com | location = College Station, Texas | isbn = 978-1-60264-933 }} * {{Cite book |last=Charney |first=Israel W. (ed.) |title=Genocide: A Critical Bibliographic Review |year=1994 |publisher=Facts on File Publications |location=New York}}<!-- Volume number?--> * {{Cite book |last=De Hartog |first=Leo |title=Genghis Khan: Conqueror of the World|year=1988 |publisher=I.B. Tauris & Co. Ltd. |location=London}} * {{fr}} {{cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à [[Kubilai Khan|Qoubilaï Khan]] : la grande chevauchée [[Mongols|mongole]] |series=Campagnes & stratégies |year=2002 |publisher=Economica |location=Paris |isbn=2-7178-4537-2}} * {{fr}} {{cite book |last=Farale |first=Dominique |title=La Russie et les Turco-Mongols : 15 siècles de guerre |year=2007 |publisher=Economica |location=Paris |isbn=978-2-7178-5429-9}} * {{Cite encyclopedia |title=Genghis Khan |encyclopedia=Funk & Wagnalls New Encyclopedia |publisher=World Almanac Education Group |year=2005 |url=http://www.historychannel.com/thcsearch/thc_resourcedetail.do?encyc_id=210250 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20060113174030/http://www.historychannel.com/thcsearch/thc_resourcedetail.do?encyc_id=210250 |archivedate=January 13, 2006 |accessdate=May 22, 2008}} Via the [[Internet Archive]]'s copy of the [[History (U.S. TV channel)|History Channel]] Web site. * {{cite web |last=Smitha |first=Frank E | title=Genghis Khan and the Mongols |work=Macrohistory and World Report | url=http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm | accessdate=June 30, 2005}} * {{Cite book |last=Kahn |first=Paul (adaptor) |title=Secret History of the Mongols: The Origin of Chingis Khan (expanded edition): An Adaptation of the Yüan chʾao pi shih, Based Primarily on the English Translation by [[Francis Woodman Cleaves]] |series=Asian Culture Series |year=1998 |publisher=Cheng & Tsui Co. |location=Boston |isbn=0-88727-299-1}} * {{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Mongols, Huns & Vikings'' |url=https://archive.org/details/mongolshunsvikin0000kenn |year=2002 |publisher=Cassell |location=London |isbn=0-304-35292-6}} * {{Cite book |last=Kradin |first=Nikolay |authorlink=Nikolay Kradin |coauthors=Tatiana Skrynnikova |title=Imperiia Chingis-khana (Chinggis Khan Empire) |year=2006 |publisher=Vostochnaia literatura |location=Moscow |isbn=5-02-018521-3}} {{ru icon}} (summary in English) * {{Cite journal |last=Kradin |first=Nikolay |authorlink=Nikolay Kradin |coauthors=Tatiana Skrynnikova |title=Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire' |journal=Ab Imperio |volume=7 |issue=1 |year=2006 |pages =89–118 |id=5-89423-110-8}} * {{Cite book |last=Lamb |first=Harold |authorlink=Harold Lamb |title=Genghis Khan: The Emperor of All Men |year=1927 |publisher=R. M. McBride & company |location=New York |unused_data=a|url=http://archive.org/details/genghiskhantheem035122mbp}} * {{Cite book |last=Lister |first=R. P. |title=Genghis Khan |url=https://archive.org/details/genghiskhan0000list |year=2000 [c1969] |publisher=Cooper Square Press |location=Lanham, Maryland |isbn=0-8154-1052-2}} * {{Cite book |last=Man |first=John |authorlink=John Man (author) |title=Genghis Khan: Life, Death and Resurrection |url=https://archive.org/details/genghiskhanlifed0000manj |year=2004 |publisher=Bantam Press |location=London; New York |isbn=0-593-05044-4}} * {{Cite book |last=Man |first=John |authorlink=John Man (author) |title=Gobi: Tracking the Desert |url=https://archive.org/details/gobi00john |year=1997, 1998, 1999 |publisher=Weidenfeld & Nicolson; Yale University Press |location=London; New Haven, Conn |isbn=0-7538-0161-2}} * {{Cite book |last=Martin |first=Henry Desmond |title=The Rise of Chingis Khan and his Conquest of North China |year=1950 |publisher=Johns Hopkins Press |location=Baltimore}} * {{cite web |last=May |first=Timothy |title=Mongol Arms |year=2001 |work=Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols |publisher=San Antonio College History Department |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |accessdate=May 22, 2008 |archivedate=May 18, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html }} * {{Cite book |last=Morgan |first=David |authorlink=David Morgan (historian) |title=The Mongols |url=https://archive.org/details/mongolspeoplesof00davi |series=The Peoples of Europe |year=1986 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-17563-6}} * {{Cite book |last=Saunders |first=J.J. | title=History of the Mongol Conquests'' |year=1972, repr. 2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |isbn=0-8122-1766-7}} * Stevens, Keith. {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20080625210646/http://ideas.union.edu/articles/files/22_Stevens_Heirs_to_Discord.pdf "Heirs to Discord: The Supratribal Aspirations of Jamukha, Toghrul, and Temüjin"]|72.1&nbsp;KB}} Retrieved May 22, 2008. * {{Cite book |last=Stewart |first=Stanley |title=In the Empire of Genghis Khan: A Journey among Nomads |year=2001 |publisher=Harper Collins |location=London |isbn=0-00-653027-3}} * {{Cite book |last=Turnbull |first=Stephen |title=Genghis Khan & the Mongol Conquests 1190–1400 |url=https://archive.org/details/genghiskhanmongo0000turn |year=2003 |publisher=Osprey Publishing|location=Oxford |isbn=1-84176-523-6}} * {{Cite book |last=Valentino |first=Benjamin A. |title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale |year=2004 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |isbn=0-8014-3965-5}} * {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=[[Genghis Khan and the Making of the Modern World]] [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/weatherford-2004-genghis-khan-making.html (review)] |year=2004 |publisher=Crown |location=New York |isbn=0-609-61062-7}} * {{Cite journal | author=Zerjal, Xue, Bertorelle, Wells, Bao, Zhu, Qamar, Ayub, Mohyuddin, Fu, Li, Yuldasheva, Ruzibakiev, Xu, Shu, Du, Yang, Hurles, Robinson, Gerelsaikhan, Dashnyam, Mehdi, Tyler-Smith | title= The Genetic Legacy of the Mongols | journal=The American Journal of Human Genetics | year=2003 | volume= 72| issue=3 | pages= 717–721; | url=http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/v72n3/024530/024530.web.pdf | doi = 10.1086/367774 | format=&nbsp;– ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AThe+Genetic+Legacy+of+the+Mongols&as_publication=The+American+Journal+of+Human+Genetics&as_ylo=2003&as_yhi=2003&btnG=Search Scholar search]} | pmid=12592608 | pmc=1180246}} {{Dead link|date=February 2009}} * {{Cite book |last=Juvaynī |first=Alā al-Dīn Atā Malik, 1226–1283 |title=Genghis Khan: The History of the World-Conqueror [Tarīkh-i jahāngushā] |others=tr. John Andrew Boyle |year=1997 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle |isbn=0-295-97654-3 }} ** {{Cite book |title=History of the World-Conqueror |last=Juvaini |first='ala-ad-Din 'Ata-Malik |others=tr. John Andrew Boyle |year=1958 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |page=361 |url=http://archive.org/details/historyoftheworl011691mbp |accessdate=2012-04-16 }} * {{Cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid-al-Din Hamadani |title=A Compendium of Chronicles: Rashid al-Din's Illustrated History of the World [[Jami' al-Tawarikh]] |series=The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. XXVII |others=Sheila S. Blair (ed.) |year=1995 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-727627-X}} * {{Cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid-al-Din Hamadani |title=The Successors of Genghis Khan (extracts from Jami’ Al-Tawarikh) |series=[[UNESCO Collection of Representative Works]]: Persian heritage series |others=tr. from the Persian by John Andrew Boyle |year=1971 |publisher=Columbia University Press |location=New York |url=https://web.archive.org/web/20071103092356/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109217551 |isbn=0-231-03351-6}} * {{Cite book |title=The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century [Yuan chao bi shi] |url=https://archive.org/details/secrethistoryofm0002unse |series=Brill's Inner Asian Library vol. 7 |others=tr. [[Igor de Rachewiltz]] |year=2004 |publisher=Brill |location=Leiden; Boston |isbn=90-04-13159-0}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Монгол]] [[Категори:Монгол хаашуул]] [[Категори:Монголой түүхэ]] 1kei631x2qrobegbpz5aubv56degnj5 0 7499 74999 74882 2026-10-13T07:04:54Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74999 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Хорхой шумуул (Insecta) | regnum = [[Амитан]] (''Animalia'') | phylum = [[Үетэ хүлтэн]] (''Anthropoda'') | classis = '''Хорхой шумуул (''Insecta'')''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 | image = Insects collage.jpg | image_width = 250px | image_caption = Мүнөөнэй болон усадхагдаһан хорхой шумуул (''Insecta'') | rang = | latin = Insecta | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | subdivision_ranks = Дэд анги: | subdivision = * '''[[Жэгүүргүй шумуул]]''' (Apterygota) и * '''[[Жэгүүртэй шумуул]]''' (Pterygota) '''гү, али:''' * '''[[Далда үргэтэн]]''' (Entognatha) и * '''[[Сэхэ үргэтэн]]''' (Amyocerata) ** '''[[Шэрхэг һүүлтэн]]''' (Triplura) и ** '''[[Жэгүүртэй шумуул]]''' (Pterygota) | wikispecies = Insecta | commons = Category:Insecta | itis = 99208 | ncbi = 50557 | eol = 344 }} '''Хорхой шумуул''' ({{lang-la|Insecta}}) — трахейн һубагай туһаламжатайгаар амисхалдаг, гурбан хос хүлтэй [[Үетэ хүлтэн|үетэ хүлтэнэй хүрээнэй]] хамагай томо анги болоод сая гаран зүйл [[амитан|амитад]] тэмдэглэгдээд байгаа болобош 1,5 сая оршом зүйл байхань зайлшагүй гэжэ эрдэмтэд үзэжэ байгаа. [[Дэлхэй]]н амитанай зүйлэй бүридэлэй талаһаа үлүү хубиие шумуул эзэлхэ<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref><ref>[http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html Threats to Global Biodiversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |date=2015-02-20 }} (Accessed December 2007</ref> болоод нээгдээгүй 30 саяһаа үлүү зүйл шумуул байгаа гэжэ тоосодог байна<ref>Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5</ref>. Бэе гүйсэһэн шумуулай хэмжээ 0.139 [[метр|мм]]- 55.5 [[метр|см]]<ref name="walker">Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. [http://ufbir.ifas.ufl.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216161323/http://ufbir.ifas.ufl.edu/ |date=2008-12-16 }}</ref>, хүндэ хүнгэниинь 70 [[кг|грамм]] хүрэнэ<ref name="walker"/>. Хорхой шумуул амидаралай олон янза бүриин нүхэсэлдэ амидарха шадабариие хүгжэлэй ябасада олоһон ушарһаа тэдэнэй бэеын бүтэсэ, эрхэтэнүүдэй гүйсэдхэхэ үүргэ маша олон янза боложо һэн. Хорхой шумуул онсолог бол ниидэхэ шадабаритай болоһон ябадал юм. Маша олон зүйлэй шумуул байгаали дээрэ ехэ хэмжээгээр тохёолдохо ушар байгаалиин [[биоценоз]]до угаа ехэ үүргые гүйсэдхэнэ. Тэрэшэлэн олон зүйлэй шумуул [[хүдөө ажахы]]да хорон хүнөөл ушаруулха, [[ургамал]]ай тооһон хүртээхэ, хүн ба амитанай бэедэ паразитлан амидарха, үбшэн тарааха зэргэ практикын холбогдолоор маша ехэ юм. [[Монгол Улас|Монгол орондо]] 13,000 гаран зүйлэй шумуул мэдэгдээд байна. == Бэеын бүтэсэ, физиологи == Бэе гүйсэһэн шумуулай ехэ бэе толгой, сээжэ, хэбэл гэһэн тодоор 3 хэһэгтэ хубаагдана. Толгой акрон ба 4 сегментһээ, сээжэ ямагта 3, хэбэлэй 11 сегментһээ бүтэнэ. === Толгойн хэһэг === [[Файл:Evolution insect mouthparts coloured.svg|мини|left|300px|Хорхой шумуулай аманай аппаратай янза бүри: А — мэрэхэ, В — долёохо-мэрэхэ, С — һорохо. a — һахал; c — нюдэн; lb — лябиум; lr — лабрум; md — мандибула; mx — максилла]] Толгой [[хитин]] капсулаар бүрхэгдэһэн байха ба хүзүүнэй нэгэ үеһөө сээжэтэйгээ хүдэлгөөнтэйгээр холбогдоһон байна. Толгойн доодо талада гү, али үмэнэ үзүүртэ аманай һүба оршоно. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нюдэн байрлаха ба тэдэгээрэй хоорондо бишыхан хэд хэдэн энгэй нюдэн байна. Нюдэнэй оршомһоо хос һахал гараха болоод үнэрлэхэ ба хүрэлсэхэ эрхэтэнэй үүргэ гүйсэтгэнэ. Һахал олон үеһөө тогтоно. Һахалай хэлбэри олон янза: утаһалга, булсуута, хюрөө маягай, үдэлгэ, һам маягай, тахир гэхэ мэтэ. Энэнь шумуулые танижа мэдэхэд шухала үүргые гүйсэдхэдэг. Һахалай толгойтой ниилһэн үеые һахалай һуури гэнэ. Шумуулай һахалые толгойн 1-р үеын мүсэ гэжэ үзэдэг. Толгойн 2-р сегмент мүсэгүй, дээдэ урал боложо хубирһан байна. Харин бусад гурбан үеһөө толгойн дээдэ хэһэгтэ байрлаха аманай эрхэтэн үүдэжэ бии болоно. Гэбэшье толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягта ниилсэн байха тула илгагдадаггүй. Харин духа, зулай, хасар, дагжа гэһэн хэһэгүүдиинь заадаһаар илгагдана. Шумуулай аманай аппаратай бүтэсэ олон янза байдагынь хоол тэжээлые абажа хэрэглэхэ үйлэ ажаллагаанһаа шалтагаална. эртын шумуулнууд ургамал ба амитанай гаралтай органик хатуу зүйлһээр хоололжо байһаниинь тэдэгээрые мэрэхэ, буталхад зохилдожо аманай мэрэхэ эрхэтэнтэй боложо һэн. Иинхүү мэрэгжэ аманай эрхэтэниие хамагай энгэй бүтэсэтэй, эртэ үедэ үүдхэһэн гэжэ үзэдэг. Шингэн тэжээлээр хоололхо (амитанай шуһан һорохо, ургамалай бал, [[шүүһэн|шүүһые]] һорохо, органик шингэнээр хоололхо зэргэ) болоһониинь аманай аппаратай өөр зохилдолгоое нүхэсэлдүүлжэ һэн. Шулуун далитанууд, [[жоом]] (тархаан), [[сохо]]нуудай аманай эрхэтэн мэрэхэ хэлбэриин аппарат юм. Ехэнхи шумуулай абгалдайн (жээшэнь: [[эрбээхэй]]н хүрэнсэр) аманай эрхэтэн олон хүлтэнэй аманай эрхэтэнэй адлигаар мэрэхэд зохилдоһон байдаг. Мэдрэхэ хэлбэриин аманай аппаратай бүтэсые абажа үзэбэл: дээдэ талаһаа хос бэшэ дээдэ уралаар бүрхэгдэнэ. Дээдэ уралай дооро хүсэрхэг балсантай, хитинжэһэн хос дээдэ угаажа (мандибула) оршоно. Дээдэ угаажын дотор тала хүсэрхэг шүдэлигдэһэн байхань эдеэн тэжээлэй зүйлые буталжа жэжэглэхэ, үмлэхэ үүргэтэй. Дээдэ угаажын доро хос доодо угаажа (максилла) доодо талаһаа доодо уралаар халхагдан байрлана. Мандибула толгойн 2-р үеын мүсэ юм. Максилла толгойн 2 ба 3-р үеын мүсэнүүд болоно. Мандибула максилланууд үенүүдһээ тогтоһон байхань ябаха хүлһөө анха үүдэжэ гараһан болохые гэршэлнэ. Доодо үрүү 2 үеһөө тогтохо бүшөөд тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань дотоодо, гадаада һэртэн ба тэмтэрүүл гэжэ нэрэлнэ. Доодо урал 2 үеһөө бүтэхэ ба тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань доодо уралай дотоодо, гадаада унжалга ба доодо уралай тэмтэрүүл гэжэ нэрэлэгдэнэ. [[Файл:Phlebotomus pappatasi bloodmeal finished.jpg|мини|300px|[[Хүн]]эй [[шуһан|шуһые]] һородог [[боргооһон]]]] Аманай хүндын оёор дотогшо нугларжа хитинжэлэгдэһэн хэлэн гү, али гипофаринксые үүдхэһэн байхань аманай аппаратда хамаарагдана. Шумуулай аманай эрхэтэнэй өөр нэгэ хэлбэри бол хазажа һорохо аппарат юм. Ехэнхи [[һарьһан далитад]] ([[зүгы]], хүхэтэрүү, хэдгэнэ) хазажа һороход зохилдоһон аманай эрхэтэнтэй боложо һэн. Үүндэ: дээдэ урал ба дээдэ угаажань мэрэхэ аппаратай дээдэ урал, угаажатай түһөөтэй байна. Харин доодо угаажа утаһажа хатхуур хэлбэритэй болоһон байха ба доодо урал һунажа хобил бүхы хушуу боложо хубиржэ һэн. Хушуунай хобил дотор доодо угаажа оршоно. Энэ байдал хоололхо онсолигһоо боложо һэн. Мандибула, [[сэсэг]]эй тооһоной хатуу хэһэгые бутлаха болбол амитанай арһые хазаха үүргэ гүйсэдхэхэд доодо угаажые үүдхэһэн хушуу сэсэгэй [[бал]] гү, али [[амитан]]ай [[шуһан|шуһые]] һорохо үүргэ гүйсэдхэнэ. [[Мухар бошхи]]ин, [[боргооһон]]ой аманай эрхэтэн хатхажа һорохо хэлбэриин аппарат юм. Үүндэ: аманай эрхэтэнэй бүхы хэһэгүүд һунаһан байна. Дээдэ, доодо угаажууд һунажа хушуу үүдхэнэ. Дээдэ, доодо угаажууд ута хатхуур болоһон байна. Иинхүү амитанай [[арһан|арһые]] соо хатхажа шуһан һорожо хоололход зохилдожо. [[Эрбээхэй]]н аманай эрхэтэн ута хушуу хэлбэриие оложо зүбхэн һорохо аппарат боложо хубирбэ. Дээдэ урал үлэгдэл имагтал хосоржо дээдэ угаажанууд юрэдөө үгы боложо доодо угаажань һунажа уян налархай, тайбан байдалдаа мушгиран байрлаха онсологтой хушуу болоһон байна. Доодо урал маша жэжэгхэн, түүн дээрэ 3 үе бүхы богони тэмтэрүүл оршоно. Иинхүү эрбээхэй гагсахүү доодо угаажаараа сэсэгэй балые һорон абажа хоололно. Хос далитанһаа ехэнхи илаанай аманай эрхэтэн долоожо һорохо аппарат болоһон байна. Илаанда дээдэ, доодо угаажа байхагүй харин доодо угаажын тэмтэрүүл бии. Доодо урал һунажа, хобил бүхы хушуу болоно. Хушуунай хобил дээрэһээ дээдэ урал бүтээжэ, нэгэн хоолой гуурһые үүдхэнэ. Хушуунай (доодо уралай) һалбан бүхы дэлбэнгээр түгэсжэ шүүхэ аппарат болоһон байна. Иинхүү шэнгэн тэжээл хошуунай үзүүрээр долоогдон шүүгдэжэ хошуунай һүбээр һорогдохо болоно. Хорхой шумуулай аманай эрхэтэнэй бүтэсэ, ангилал зүйн ехэхэн ажа холбогдолтой юм. Ехэнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд (угаажууд) толгойн хэһэгтэ тодоор тодо байрлаһан байна. Тиимэ хорхой шумуулнууд ил угаажатанай һалбари ангида (Ectognatha) багтана. Сөөнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд тусгай бүрхөөл дотор байрлажа зүбхэн үзүүрынь гадагша орёын харагдана. Тиимэ хорхой шумуулые нюуса угаажатанай һалбари ангида (Entognatha) хамааруулна. === Cээжын бүтэсэ === [[Файл:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Хорхой шумуулай далиин энгэй хүдэлгөөниие харуулһан хүндэлэн огтололой зураг <br /> '''a''' дали <br /> '''b''' холбооһон <br /> '''c''' хүндэлэн балсан <br /> '''d''' тууша балсан.]] Хорхой шумуулай сээжын хэһэг гурбан сегментһээ тогтохо тула үмэнэдэ, дунда, хойто сээжэ гэжэ нэрэлдэг. Сээжын гурбан сегмент тус бүриһээ хос хүлнүүд гараһан байна. Хос хүл бүхэн үенүүдһээ тогтоһон байна. Үүндэ: аарсаг, тойго, шаантаг, шилбэ, һарбуу болоно. Хорхой шумуулай хүл ябаха үүргэ гүйсэдхэхэ болобош амидаралай онсолигһоо боложо олон янзын хэлбэритэй байдаг. Ехэнхи хорхой шумуулай хүл гүйхэд зохилдожо нарыхан, урта байдаг. Гэтэл сарсаа, дэбхэргэ, голио зэргэ хорхой шумуулай хойто хүлын шаантаг, шилбэ нарыхан ута боложо үдэржэ дэбхэрхэд зохилдоһон байна. «Хүн хорхойн» хүл, илангаяа урда хүл малтахад зохилдожо богонихон, малтуур маягтай болоһон байха ба хитинжэлэгдэһэн шүдэлгүүдтэй байдаг. Уһажа сохын хойто хүл уһанда сэлхэд зохилдожо һарбуунай үенүүд үзүүр өөрөө нарысажа гадана талаараа үһээр хушигдаһан байна. Хорхой шумуулай үбэрмэсэ онсолог бол нисэхэд зохилдоһон ябадал мүн. Хорхой шумуулай дали ниидэхэ үүргэ гүйсэдхэхэ болоод сээжын 2 ба 3 сегмент хүдэлгөөнтэйгөөр холбогдоһон байна. Ехэнхи хорхой шумуулнууд хоёр хос далитай байдаг. Хорхой шумуулай дали эхилэн үүдэхдээ бэеын ханын арһан гадагша сүлхын хоёр дабхар нимгэн илтэһэн маягтай боложо тэдэгээр илтэһэнэй забһараар хүнды үүдэнэ. Тэрэ хүнды бол бэеын хүндын үргэлжэлэл юм. Далиин хүндыдэ шуһан, транхейн гуурһан далиин нимгэн элтэһээр нэбтэ харагдаха тула түүниие шудал гэжэ нэрэлнэ. Далиин шудал тууша ба хүндылэн байдаг. Далиин угһаа гараһан тууша шудалуудые урда захаһаа эхилэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль шудалнууд гэжэ нэрэлнэ. Далинь бүтэсэ, байдалаараа хатуу, һарьһалиг, арһалиг ба эбэрлиг байдаг. Мүн далинь хайраһаар хушигдаһан байжа болоно. Иимэдэ шумуулые далиин бүтэсэ байдалаариинь хатуу далитан, хахад хатуу далитан, һарьһан далитан, хайрһан далитан, торон далитан, хос далитан гэжэ нэрэлдэг. Хатуу далитанай (сохын) үмэнэдэ далинь хатуу, эбэрлиг (далинь ниидэхэд ямаршье үүргэ гүйсэдхэхгүй, харин бэеые нюруун талаһаа хамгаалха үүргэтэй. Дээдэ далиин дооро (сээжын III үеһөө гараһан) һарьһалиг бүтэсэтэй нимгэн дали оршоно. Энэниие жэнхэни дали гэхэ ба ниидэхэ гол үүргэ гүйсэдхэнэ. Хахад хатуу далитанай (бясаа) үмэнэдэ далиин угай хэһэг хатуу, эбэрлиг байхад үзүүрэй хэһэгиинь нимгэн һарьһархаг, шудалтай байдаг. Энэ ушарһаа иимэ далиие хахад хатуу дали гэжэ нэрэлжэ һэн. [[Эрбээхэй]]н далинууд хайраһаар хушагдаһан тула хайраһан далитан гэдэг. Зарим хорхой шумуул үбүрмүһэн далигүй байдаг. Жээшэнь: анханай далигүй хорхой шумуулнууд — Artherygota юм. Харин бөөһэ, нохой бөөһэ зэргэ хорхой шумуул паразит амидаралһаа боложо далигүй болоһон байна. Хорхой шумуулай сээжын хэһэгтэ далинуудай хүдэлгөөниие нүхэсэлдүүлэгшэ хүшэрхэг балсанууд оршоно. === Хэбэлэй хэһэг === Хорхой шумуулай хэбэлэй сегментһээ тогтоно. Сегментэй тоо зүйл бүридэ харилсан адлигүй байха болобош 10-һаа хэтэрхэгүй. Харин дээдэ хэлбэринүүдтэ 4-5 байна. Хэбэлэй сегментүүдтэ мүсэ байхагүй, хатуу хитин бүрхөөлээр хушагдаһан байха болобош хоёр үеын заадһаа уян налархай бүтэсэтэй. Хэбэлэй үенүүд сээжын үенүүдэй адлигаар нюруу, өөхэ хажуу хэһэгүүдһээ тогтоно. Зарим шумуулай хэбэлэй түгэсхэлдэ мүсын үлэгдэл эрхэтэн болохо гадуур эрхэтэн сөөнгүй тохёолдоно. Тухайлбал: үндэгэ булагша ([[сарсаа]], [[голёо]], [[шонхор зүгы]]), церки ([[сарсаа]], [[жоом]]), грифельки ([[жоом]], [[голёо]]) зэргые нэрэлжэ болоно. === Арһан бүреэһэн === [[Файл:Bombyx mori Cocon 02.jpg|мини|left|[[Торгон]]ой хооройн гэр]] Хорхой шумуулай ехэ бэе арһаар бүрхэгдэнэ. Арһан [[эпидерма|эпидермын]] [[эс]]эй дабхарга гү, али [[гиподерма]], кутикулэһээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермын эсэй илгаруулалтын бүтээгдэхүүн мүн. Кутикула химиин найрлагаараа харилсан адлигүй 3 дабхаргаһаа бүридэн тогтоно. Кутикулын доодо дабхаргань үетэһэн, уян налархай байна. Энэ дабхаргын дээрэ оршохо хоёрдогшо (дунда) дабхарга босоо үетэй, хатуу бата бэхэ шэнжэ шанартай. Кутикулын хамагай дээдэ гурбадагша дабхарга маша нимгэн, хальсаг, тоһолиг бүтэсэтэй тула бэеын шиигые гадагжа, уһые дотогшо багаар нэбтэрүүлнэ. Кутикулын дабхаргын гадаргуу тэгшэ ба эрмэгтэһэн, түбыһэн, хобилтоһон, хонхойһон, сэглэгдэһэн гэхэ мэтын хэлбэреэр гүдэгэр юмуу хотхор байжа болоно. Хорхой шумуулай арһан бүреэһэнэй гадаргууд үе хайрса байдаг. Эдэгээрынь гиподермын эсүүдэй томорһоной үрэ дүндэ үүдэжэ бии болоно. Хорхой шумуулай үнгэ зүһэ кутикула ба гиподермын дабхаргада оршох будагша бодос пегментһээ хамаарна. Гялалзаһан үнгэ тэрэнэй туяань кутикулын бүтэсэһээ боложо гэрэлые хугалха ба сасаруулха шадабаритай шууд холбоотой. Арһан бүреэһэндэ арһанай гиподермын дүрсэ хубирһан эснүүд болохо булшархайнууд хамаарагдана. Булшархайнууд нэгэ ба олон эсһээ тогтоно. Нэгэ эстэй булшархай гиподермын эснүүдэй хоорондо оршоно. Олон эстэй булшархай ууталаг гү, али хоолой хэлбэреэр бэеын хүндыдэ оршожо илгаруулха һубагай туһаламжатайгаар арһанай гадаргууда нээгдэнэ. Хорхой шумуул тоһые илгаруулха тоһоной булшархай, үнэртэ бодосые илгаруулагша үнэртэ булшархай, хорто булшархай байхаһаа гадана зарим хорхой шумуулай абгалдайда миндаһан илгаруулагша булшархай байна. Түүгээр миндаһан гэрые (кокон) хэнэ. Хорхой шумуултай химиин аргаар тэмсэлые ябуулхад арһан бүреэһэнэй бүтэсын онсолигые харгалзаха хэрэгтэй. Тоһоной булшархайн илгаруулалтаар бүрхэгдэһэн гү, али битүү үһээр хушагдаһан хорхой шумуултай бэедэ шэнгэн хоруудай нилзалта муу байдаг тула тэдэгээрые хэрэглэхэнь һайн үрэ дүн үгэдэггүй. Хорхой шумуулай арһан нилээд бодосые нэбтэрүүлдэг болобошье хорые нэбтэрүүлхэ шанарынь харилсан адлигүй болоод кутикулын дабхаргын химиин найрлага болон бүтэсэһээ хамаарагдана. Гадаада үйлэшэлгээнэй зарим хорые хэрэглэхэдээ тэдэгээр хоро хорхой шумуулай арһаар хэрхэн нэбтэрдэг болохые уридшалан мэдэхэ ябадал шухала. === Балсан === Хорхой шумуулай балсангай эд агшах шадабаритай нарин ута [[эс]]нүүдһээ тогтоно. Багса балсангуудай тоо маша олон 1,5-2 мянгада хүрэнэ. Хорхой шумуулай балсанг араг яһанай гү, али хүдэлгөөнэй, дотоодо эрхэтэнүүдэй балсан гэжэ ангилан үзэдэг. Хүдэлгөөнэй балсангууд ехэ бэе тэрэнэй дагууруудай арһанай дотоодо хананда бэхлэгдэнэ. Досоодо эрхэтэнэй балсан, [[зүрхэн]]эй ханые үүдхэхэ ба [[гэдэһэн]] болон бусад эрхэтэнүүдэй тогтосондо оролсожо, тэдэгээрэй хүдэлгөөн, үйлэ ажаллалгые нүхэсэлдүүлнэ. Хорхой шумуулай бэеын бараг бүхы балсан (гистологиин бүтэсээр) хүндэлэн шудалта балсангууд юм. === Хоол болбосоруулха системэ === Хорхой шумуулай хоол болбосоруулха системэ аманай һүбээр эхилжэ, хойто һүбээр түгэсһэн, хоолой хэлбэритэй [[гэдэһэн]]эй системэ юм. Гэдэһэн үмэнэдэ, дунда, хойто гэжэ 3 хэһэгһээ тогтоно. Гэдэһэнэй үмэнэдэ ба хойто хэһэг дотор таладаа кутикулээр хушагдаһан, тэжээл зүбхэн гэдэһэнэй дунда хэһэгээр шэмэгдэнэ. Хорхой шумуулай гэдэһэнэй үмнэдэ хэһэгые шүлһэнэй булшархай бүхы аманай хүнды, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрһэн хэһэг) гэжэ ангилна. Гүеэнь хоол тэжээлые түрэ агуулха үүргэтэй. Хатуу тэжээлээр хоололдог хорхой шумуулай гүеэнэй арад балсанта ходоод оршохо ба эндэ тэжээл жэжэглэгдэнэ. Дунда гэдэһэнэй дотоодо хана олон һалбари нугашааһатай байха ба гэдэһэнһээ мухар унжалгууд һалбарилан гараһаниинь шүүһэ илгарха, хоол болбосоруулха гадаргууе ехэдхэхэ үүргэтэй юм. Дунда гэдэһэнэй ханын эснүүд тэжээл болбосоруулха фермент илгаруулна. Энэхүү ферментын туһаламжатайгаар хоол тэжээл бүримүһэн задаржа болбосорно. Хоолые задалха ферментын үйлэшэлгээ хоол тэжээлэй найрлагһаа боложо хорхой шумуул бүхэндэ харилсан адлигүй байна. Шуһан һорогшад тэжээлэй найрлага уураг ехэтэй тула уургые задалха фермент илгаруулна. [[Эрбээхэй]]н тэжээлэй (сэсэгэй балын) найрлаганда һахар элбэг ушар зүбхэн һахарые задалха фермент илгаруулха жэшээтэй юм. Тэжээлэй задаралаар үүдэжэ, гэдэһэнэй ханаар шэмэгдэһэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдтэ шуһаар хүргэгдэжэ түүнһээ шэнээр [[нүүрһэнуһан]], өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Болбосорогдоогүй зүйл хойто гэдэһэндэ шэлжэжэ, шулуун гэдэһэндэ хуримталагдан аажамаар хойто һүбээр гадагшалха болоно. Хорхой шумуулай тэжээл олон янза, гол түлэб [[ургамал]], [[амитан]]ай гаралтай тэжээлээр хоололно. === Илгаруулха системэ === [[Файл:Fire ants02.jpg|мини|left|[[Шоргоолзон]] — һайн [[тархи]]тай ниигэмдэ амидаралтай шумуул]] Хорхой шумуулай илгаруулха эрхэтэниинь үндэһэндээ ''мальпигиин һудалууд'' юм. Эдэгээрынь дунда ба хойто гэдэһэнэй заае дээрэ нээгдэһэн нимгэн ханатай (2-200 хүрэтэрхи) һудалнууд болоно. Мальпигын үзүүрнүүд бэеын хүндын шуһанда хүбэжэ байна. Уурагай задаралай бүтээгдэхүүн болохо [[шээһэнэй хүшэл]] шуһанһаа мальпигиин һудалай ханаар шэнгээгдэжэ, уламаар хойто гэдэһэндэ орожл үтгэнэй хамта гадагшална. Мальпигиин һудалуудһаа гадана өөхэн бэе илгаруулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Задаралай бүтээгдэхүүн [[шээһэнэй хүшэл]] өөхэн бэеын энсүүдтэ хуримталагдана. Мүн хорхой шумуулай шуһанда [[амёбо]] маягай эснүүд ба [[нефроцит]] гэдэг бүлэг эснүүд байдагиинь зайлуулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Нефроцитууд задаралай бүтээгдэхүүниие жиүээлбэл карбиниие шэнгээжэ абана. Харин амёбо маягай эснүүд талһатуудые барижа абадаг. Хорхой шумуулай бэедэ оршохо өөхэн бэеын эдүүд һиирэг болоод трахейн гуурһаар дүүрһэн байна. Өөхэн бэе зайлуулха эрхэтэнэй үүрэг гүйсэдхэхэһээ гадана хоол тэжээлэй бодосой дарасые хадгална. Тэрээр дарасын ашаар хорхой шумуул удаан хугасаагаар үлэн байжа шадана. Зарим хорхой шумуулай өөхэн бэе гэрэлтэхэ эрхэтэн болодог. Хорхой шумуулай гэрэлтэхэ процесс [[Мэдэрэлэй системэ|мэдэрэлэй системын]] зохисуулалтаар гүйсэдхэгдэнэ. === Мэдэрэлэй системэ === [[Файл:Insects nervous system-RUS.png|мини|Шумуулай мэдэрэлэй системын зураг]] Хорхой шумуулай [[мэдэрэлэй системэ]] бусад [[үетэ хүлтэн]]эй мэдэрэлэй системын адли хэбэлэй нервнэ гэнжэлһэн хэлбэритэй байха болобош хүгжэлэй дээдэ түбшэндэ хүрэһэн байна. [[Түб мэдэрэлэй системэ]]нь [[тархи]] болон хэбэлэй нервын гэнжэлһэн зангилаануудһаа тогтоно. Тархинь үмэнэдэ-протоцеребрум, дунда-дейтоцеребрум, хойто-тритоцеребрум гэһэн 3 хэһэгһээ бүтэнэ. Тархи гитологиин маша нарин бүтэсэтэй болоод тэрэнэй хэһэг тус бүри нервнэ шэрхэг бүхы хэд хэдэн зангилаануудһаа тогтоно. [[Тархи]]ин задалан илгаха шухала түбынь протоцеребрумда оршохо «мөөгэн хэлбэриин бэе» болоно. Энэ ушар ниигэмжэ амидаралтай хорхой шумуулай ([[шоргоолзон]], [[балта зүгы]], [[термит]]) тархинай энэ хэһэг һайн хүгжэһэн байна. Хэбэлэй мэдэрэлэй гэнжэлһэн зангилаань багалзуурай доодо зангилаа (түүнһээ гараһан нервүүд 3 хос хүл өөд ошоһон байна) сээжын 3 томо зангилаа ба хэбэлэй зангилаануудһаа тогтоно. Хэбэлэй зангилаанай тоо харилсан адлигүй. Бүрэн тохёолдолдо (жоом, хун хорхой, сохонуудай хүбрэлэй хүгжэлэй эхин үедэ) 11 шэрхэг байна. Ехэнхи хорхой шумуулай хэбэлэй гэнжэлһэн зангилаанай тоо гол түлэб 8 байха болобош хүгжэнгүй шабжуудта түүнһээшье сөөнэ байна. Зарим хорхой шумуул сээжэ ба хэбэлэй нервын зангилаанууд ниилэжэ зүбхэн сээжын зангилаае үүдхэһэн байха тула хэбэлэй хэһэгтэ, зангилаагүй нервүүд оршоно. Хорхой шумуул тархиһаа симпатик нервүүд гараһан байхань дотоодо эрхэтэнүүд, балсангуудай үйлэ ажаллалгые ударидан зохисуулна. Симпатик нервын системын үйлэ ажалалгаа түб нервын системэтэй холбоотой. Нервын түбүүд бэеэ дааһан шэнжэтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрэхи нервын зангилаа (тархи) нервын системын бүхы үйлэ ажалалгые зохисуулна. Үабжиин дотоодо эрхэтэнэй үйлэ ажаллагаанда гормоной шэнгэнэй зохисуулалта шухала үүргэ гүйсэдхэхэ ба түүниие нервын системэ ударидаха тула нерв-шингэнэй зохисуулалта гэжэ нэрэлдэг. === Мэдэрхэ эрхэтэн === Хорхой шумуулай мэдэрэлэй эрхэтэнүүд нилээд нарин, һайн хүгжэлые олоһон олон хэлбэритэй. Энэнь хорхой шумуулай бэеын бүтэсэ үндэр түвшэндэ байгаагаар тайлбарилагдана. Хорхой шумуул гадаада оршонһоо янза бүриин сошоролые хүлеэн абаха, хүрэлсэхэ, амталха, сонсохо, хараха эрхэтэнүүдтэй. Мэдэрхэ эрхэтэнүүдэй морфологи, үйлэ ажалалгаанай үндэһэн нэгэжэнь сенсиллнүүд юм. Сенсилл бүхэн нэгэ гү, али хэд хэдэн мэдэрхэ эсһээ тогтоно. Тэрхүү мэдрхэ эс бүриһээ сэжүүр гаража нервын шэрхэгүүдтэй холбогдожо мэдрэлэй заха хизгаарай ба түб системэдэ хүрэнэ. Хамагай энгын сенсилл бол гаданай механика сошоролые хүлеэн абаха сенсилл мүн. Сошоролые хүлеэн абаха сенсиллынь арһанай кутикулада хүдэлгөөнтэй холбогдоһон үһэн, үргэһэнүүд болоно. Тэдэгээр үһэн, үргэсүүд бүхы бэеын илангаяа һахал, тэмтэрүүл, хүл, хэбэлэй гадаргуу дээрэ байрлажа гадаад сошоролые мэдэрнэ. Үнэрые хүлеэн абаха сенсиллүүдиинь угаажын тэмтэрүүлнүүд ба һахалай гадаргуу дээрэ оршохо болоод энэнь үһэн бүхы арһанай олон тооной дүрсэ хубирһан эснүүд болоно. Эдэгээр үһын эснүүдтэй түбһөө ерэһэн нервүүд холбогдожо үнэрэй һэрлиие хүлеэн абана. Хорхой шумуулай үнэрлэхэ эрхэтэн хоол тэжээлые олохо, дайһанһаа зугтаха, бэе бэеһээ хайжа олоход шухала үүргэ гүйсэдхэдэг. Орооной үедэ эрэгшэниинь эмэгшэнээ үнэрээр олоно. Эмэгшэн хорхой шумуул үнэртэ бодос аттрактаниие илгаруулдаг. Энэхүү бодосой үшүүхэн хэмжээ (агаарай 1 см³ дахи 1000-най хэһэг) эрэгшэниие сошоруулна. Амтые хүлеэн абаха үһэн бүхы сенсиллнүүд аманай эрхэтэнэй дагуурнууд ба һарбуунай доодо талада оршоно. Эдэгээр сенсиллнүүд үнэрлэхэ сенсиллэй адли бүтэсэтэй. Хорхой шумуулуудай гашуун, шорбог, шэхэрлиг шанарые илгабарлана. Амталха эрхэтэн һайн хүгжэһэн байна. === Сонсохо эрхэтэн === Нилээд шумуулуудай [[һээр нюруутан]] амитадай сонсохо эрхэтэнэй зарим талаар аналог тусхай эрхэтэнтэй байха ба тэдэгээрынь сонсохо эрхэтэнэй үүргэ гүйсэдхэнэ. Үүндэ: сарсаанай хэбэлэй 1-р үеын хажууда нимгэн һарьһаар бүрихэмэл дугарие нүхэ оршоно. Энэхүү нүхэнь дотогшоо хүндытэй байха болоод уула хүндыдэ нервын түгэсхэлэтэй (үзүүртэй) холбогдоһон мэдрэлэй эс бүхы унжалгууд һалбарилаһан байна. Тэрэнь агаарай долгиниие мэдэрнэ. Голёоной үмэнэдэ шэлбэн дээрэ дотогшо ороһон хүндытэй хобил хэлбэриин сонсохо эрхэтэн оршоно. Тэрхүү хүндын кутикулын нимгэн халисанда нервын түгэсхэлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдоһон мэдэрхэ эснүүд бэхлэгдэнэ. Тэдэгээр эснүүд агаарай долгиниие хүлеэн абана. Өөрөөһөө дуу гаргадаг шумуулнууд сонсоголын эрхэтэнтэй байна. Дууе эрэгшэн, эмэгшэниинь бэе бэеһээ эрэжэ олохо ба айлгаха, бэеэ хамгаалхын тулада гаргана. Юрынь шумуулнууд маша үргэн диапазонтой, юрын дуунһаа (8-10 гц) хэтэ нам дуу (45000 гц) хүрэтэлхи шэмээг хүлеэн абадаг. Сонсоголой эрхэтэн бүхы шумуулнууд дуу гаргаха шадбаритай. Нэгэн тохёолдолдо далинай хооронын үрэлтээр дуу гаргаха (голёолог таршаа) нүгөө тохёолдолдо гуя, далинай шудалтай хабирһанаар дуу гарана (сарсаа). Энэ мэтэшэлэн дуу гаргаха олон хэлбэри байдаг. === Хараха эрхэтэн === Шумуулуудай хараха эрхэтэн нюдэн ниилмэл (зүймэл) ба энгын бүтэсэтэй. Ниилмэл нюдэниинь олон жэжэг нюдэһээ (омматидаһаа) бүтэнэ. Ниилмэл нюдэнэй омматидын тоо шэрхэг харилсан адлигүй байхань шумуулуудай биологиин онсологһоо шалтагаална. Ниилмэл нюдэнэй гадаргуунь жэжэг нюдэн (омматид) тус бүриин гадаада хэһэг болохо олон тооной дугариг гү, али зургаан талта сархяагһаа тогтоно. Омматид тус бүриин оптикын аппарат эбэрлэг тунгалаг хэһэг болохо хрусталиин конус, гэрэлэй туяае нэбтэрүүлхэ ба хугалха аппарат рабдум, гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлог гэһэн 3 хэһэгһээ тогтоно. Тархинһаа ерэхэ хараанай нервын түгэсхэл (үзүүр) гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлогой эснүүдтэй холбогдоно. Омматид (нюдэн) тус бүри туяае үл сасаруулагша пегментэй эснүүдээр бүхы талаараа хүрээлэгдэһэн байна. Иимэдэ 1 омматидта тусһан туяа нүгөө хажуугай омматидта тусхагүй. Гэтэл зарим шумуулуудай омматид тус бүри пегментэй эсээр бүхы талаараа хүрээлэгдээгүй, зүбхэн хрусталиин конусын хажууда пегментэй эснүүд оршоно. Иимэдэ 1 омматидта тусһан гэрэлэй туяа нүгөө хажуугай омматидай торлогто тусна. Иинхүү пегментэй эснүүдэй байршилһаа боложо шумуулуудай хараа өөр өөр байдаг тул үдэрэй ба һүниин хараатай шумуулнууд гэжэ илгабаралан үзэдэг. Шумуулуудай нюдэн зүбхэн ойрын хараатай байха ба хүдэлжэ байгаа юумэниие һайн харадаг. Шумуулуудай ниилмэл нюдэнэй омматид тус бүри юумэниие хэһэглэжэ харахаар харагдажа байгаа бэенүүд зүйгдэн нэгэн хэлбэриие олохо тула шумуулуудай (ниилмэл нюдэнэй) хараае зүймэл хараа гэжэ нэрэлнэ. Шумуулуудай ниилмэл нюдэн гэрэлэй богони туяае һайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн [[ультра ягаан туяа]]е мэдэрхэгүй. Бэе гүйсэһэн шумуулуудта ниилмэл нюдэнһээ гадана энгын нюдэн байна. Ехэбшэлэн 2-3 тооной энгын нюдэн ниилмэл нюдэнэй хоорондо (толгойн хэһэгтэ) оршоно. Энгын нюдэн хараанай эрхэтэн болохо болоод гэрэлэй хүсые тодорхойлхо шадабаритай. Бүрэн хубиралтатай шумуулуудай абгалдайнууд зүбхэн энгын нюдэтэй. Энгын нюдэн толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Абгалдайн энгын нюдэнэй бүтэсэ бэе гүйсэһэн шумуулуудай энгын нюдэнэй бүтэсэһээ өөр байна. === Амисхалай эрхтэн === Шумуулуудай бэеээр нэбтэрэн һүлжэлдэһэн [[амисхал]]ай [[трахей]]н системэ бол амисхалые эрхэтэн юм. Трахей сээжэ ба хэбэлэй хоёр хажуугаар оршохо амисхалай һүбүүд гү, али амисхалууруудһаа һалбарилна. Амисхалай һүбые (амисхалуурые) стигма гэжэ нэрлэнэ. Трахейн эхинэй хэһэгтэ бүдүүн трахей байха болоод тэдэшээриинь сааша һалбарилан нариджа олон тооной маша жэжэг хялгасалаг трахеолуудые үүдхэжэ ябасаар бэеын эд эснүүдэй дотор нэбтэрэн орожо түгэснэ. Амисхалай томо трахейнууд өөр хоорондоо тууша ба хүндэлэн жэжэг трахейгаар холбогдоно. Амисхалай трахей хүбрэлиин эктодермын дабхарһаа үүдэхэ тула дотоодо ханань кутикулээр бүрхэгдэнэ. Бэеын хоёр хажуугай трахей тус бүриин үзүүртэ амисхалай һүбын (стигмын) ойролсоо хааха аппарат байна. Хааха аппарат бол амисхалай һүбые тойроһон хүшүүргэй системэ юм. Хүшүүрэг, балсангай үйлэшэлгээгээр ойротон, амисхалай һүбын амасрые шахажа, тэрэнэй дотоодо хүндые хаана. Шумуулуудай оршоной агаарай тохиромжогүй нүхэсэл юмуу хорто хиитэй тулгарбал амисхалай аппарат (стигма) хаагдажа түрэ зууршье атугай амисхал зогсонги байдалда ороно. Гэбэшье түүниие шумуул тэһэбэрилжэ шадана. Тэрэшлэн амисхалай һүбиин дотор ханаар маша олон үе хилгаһууд байхань агаарай бохирдолтые (тооһые) шүүхэ үүргэ гүйсэдхэнэ. Трахей дотор таладаа ороомог хэлбэриин кутикулээр хушагдаһан байна. Амисхалай трахейн иимэ ороомог бүтэсэ, түүниие юманда дарагдан хабшагдажа хаагдахаһаа хамгаална. Иимэ тохёолдолдо ороомог трахейн дотуур хии сүлөөтэй урдаха болоно. Зарим хорхой шумуул (сарсаа, илаа) трахейн зарим хэһэгтэ амисхалай уута үүдэхэ болоод тэрэнь запас хиие хадгалхад зохилдоһон байхын зэргэсээ ниһэлтын үедэ бэеын хубиин жинг багадхаха үүргэ гүйсэдхэнэ. Хэбэлэй балсангуудай агшалтаар бэеын багтаамжа багадхажа амисхал гадагшалха ба балсангай һулралтаар бэеын багтаамжа ехэдхэжэ амисхал абана. [[Хүшэлтүрэгшэ]] хии трахейн системэ өөд орохо ба [[нүүрһэнхүшэлэй хии]] илгаран гараха процесс амисхалай һүбүүдээр [[диффузи]]ин замаар ябагдана. Амисхалай хүдэлгөөнэй тоо минутада 4-200 хүрэтэр гүйсэдхэгдэхэ болобошье шумуулуудай хүдэлгөөнэй үедэ ехэднэ. Шумуул бодосой солилсооной процессын үрэ дүндэ бараг бэеын жингын хүниихэтэй адли хэмжээнэй дулааниие илгаруулабжа шумуулуудай бэеын хэмжээ бага, кутикулын бүрхөөлээр дулаан нэбтэржэ гэрлые сасруулха талбай харисангуй ехэ тула дулааниие түргэн алдадаг. Энэ ушарһаа шумуулуудай бэеын дулаан хүйтэниинь гадаада оршоной дулаан хүйтэнтэй шууд порпорциналь байна. Харин наринай элжэ гү, али болбол хүдэлөөнэй үедэ балсангай үйлэ ажалалгаа ехэдхэһэнһээ боложо бэеын температура 10-аар нэмэгдэнэ. Уһанай шумуул абгалдай трахейн системэ бэтүү, өөрөөр хэлэбэл амисхалай һүбэ (стигма) байхагүй. Иимэ тохёолдолдо тэдэгээрэй хиин солилсоо трахейлиг заламгай ашаар ябагдана. Тэдэгээрэй бэеын хоёр хажуу гү, али түгэсхэлдэ маша нимгэн ханатай элтэһэн маягай трахейлиг заламгай оршоно. Трахейлиг заламгай маша нарин трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хиин солилсоо нүхэсэлдэнэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun & Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. * Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7 * Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley & Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9. * {{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} * Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990. Pest ants in the Hawaiian Islands. In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], «Applied Myrmecology: a world perspective.» Westview Press, Oxford, 40-50. * Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong’s Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America * {{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects * {{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects * {{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|url= https://archive.org/details/animallocomotion0000biew|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}} * {{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} == Холбооһон == * [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] — Insecta * [http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ |date=2011-03-03 }} Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy * [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let’s Talk About Insects] Let’s Talk About Insects is designed to help students ages 9–11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp Spanish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ |date=2009-01-25 }}) * [http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm |date=2006-11-14 }} Website about insect evolution and fossil record. * [https://web.archive.org/web/20131030152528/http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society. * [http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216161323/http://ufbir.ifas.ufl.edu/ |date=2008-12-16 }}, documenting «insect champions» in different categories * [http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html/ Insect Walking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html |date=2009-04-25 }} Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois * [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html/ Press Release 2002 on research into polypodal locomotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html |date=2013-05-22 }} * [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal * [http://www.food-insects.com/ Insects as Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030311131121/http://www.food-insects.com/book7_31/Chapter%2025%20Other%20Countries%20in%20SE%20Asia.htm |date=2003-03-11 }} by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource. * [http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm |date=2009-06-15 }} Entertaining U.S.A. site * [http://www.insectstore.com Information on keeping, breeding and rearing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703064118/http://www.insectstore.com/ |date=2018-07-03 }} insects and invertebrates. * [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds. * [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation. * [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army] * [http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects |date=2006-07-08 }} A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library * [http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html |date=2008-11-03 }} — Insect Morphology and Anatomy * [http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-22 }} — the good, the bad and the pretty — hundreds of species and groups * [http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-18 }} — you plant 'em, they eat 'em — S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials * [http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ |date=2009-01-18 }} — the EPA national manual on public health arthropods === Зурагууд === * [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects * [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures * [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP). * [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed * [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects] * [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs. Free for Non-profit Educational Uses. {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хорхой шумуул| ]] [[Категори:Амитад]] ispx8bmxpgmtbcrldv6p0ur7mej4c3i 0 8252 74993 74941 2026-10-13T00:07:38Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74993 wikitext text/x-wiki {{Дайн |image = [[Файл:American Civil War Montage 2.jpg|300px]] |caption = Зүүн дээдэ: [[Уильям Роузкранс|Роузкранс]] [[Теннесси]]ин [[Стоунз голой байлдаан]]ай үедэ; баруун дээдэ: [[Геттисбургын байлдаан|Геттисбургта]] олзологдоһон Холбооной уласай сэрэгүүд; дооро: [[Арканзас]]ай [[Форт Хиндмэнэй байлдаан]] |conflict = Америкын эрхэтэнэй дайн |partof = |date = 1861 оной 4-р һарын 12 - 1865 оной 4-р һарын 9 (һүүлшын байлдаан 1865 оной 5-р һарын 13-нда дүүргэһэн) |place = Голдуу [[АНУ]]-ай урда хэһэгээр |result = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|Нэгэдэһэн Уласай]] илалта; [[АНУ-ай һэргээн босхолтын эрэ|Һэргээн босхолто]]; АНУ-да [[богоолшолго]] усадхаһан |combatant1 = <center>[[Файл:U.S. flag, 34 stars.svg|30px|border]] [[АНУ|Нэгэдэһэн Улас]] |combatant2 = <center>[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|30px|border]] [[Америкын Холбооной Улас]] |commander1 = {{flagicon|АНУ|1861}} [[Авраам Линкольн]] †<br />{{flagicon|АНУ|1861}} [[Улисс Грант]]<br /> {{flagicon|АНУ|1861}} [[Уильям Шерман]]<br />{{flagicon|АНУ|1861}} [[Уинфилд Скотт]]<br />{{flagicon|АНУ|1861}} [[Джордж Макклелан]]<br />{{flagicon|АНУ|1861}} [[Генри Халлек]] |commander2 =[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|25px|border]] [[Джефферсон Дэвис]]<br />[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|25px|border]] [[Роберт Ли]]<br />[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|25px|border]] [[Пьер Борегар]]<br />[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|25px|border]] [[Джозеф Джонстон]]<br />[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|25px|border]] [[Томас Джексон]] † |strength1 = 2,200,000 |strength2 = 1,064,000 |casualties1 = 110,000 хүн байлдаанда ами үригдэһэн<br />ниитэ 360,000 хүн ами үригдэһэн<br />275,200 хүн шархадаһан |casualties2 = 93,000 хүн байлдаанда ами үригдэһэн<br />ниитэ 260,000 хүн ами үригдэһэн<br />137,000+ хүн шархадаһан }} '''Америкын эрхэтэнэй дайн''' (1861–1865), мүн ''эргэнэй дайн'' [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]та гараһан [[эрхэтэнэй дайн]] юм. Үмэнын богоолшолгые усадхаагүй 11 можо улас АНУ-һаа һалан тусгаарлажа [[Америкын Холбооной Улас]] байгуулһанаа зарлаба. Тэдэ [[Джефферсон Дэвис]]ээр ударидуулан АНУ-ай холбооной [[засагай газар]]да эсэргүү ("[[Америкын Нэгэдэһэн Улас|Нэгэдэһэн Улас]]") тулалдаһан болоод холбооной засагай газарые бүхы сүлөөтэ можо уласууд болон хилын богоолшолго бүхы табан можо улас дэмжэжэ байба. == Түүхэ == 1860 оной АНУ-ай Юрэнхылэгшын [[һунгуули]]да [[Авраам Линкольн]]оор ударидуулһан [[Бүгэдэ Найрамдаха Нам]] богоолшолгые одоо байгаа можо уласуудһаа сааша дэлгэрүүлхэдэ эсэргүү һунгуулиин кампанитай ажалаа үрнүүлһэн. Энэ һунгуулида Бүгэдэ Найрамдаха Нам илаһанай дараа Линкольниие 1861 оной 3-р һарын 4-ндэ албаа хүлеэжэ абахаһаа үмэнэ Үмэнын 7 можо улас Нэгэдэһэн Уласһаа һалаһанаа тунхаглаба. Засагай эрхээ үгэжэ, абалсажа байгаа таланууд хоюулаа энэ һалан тусгаарлалтые Нэгдэһэн Уласта эсэргүү босоһон хэрэг гэжэ үзэбэ. 1861 оной 4-р һарын 12-нд Холбооной сэрэгэй хүсэн [[Үмэнэ Каролина|Үмэнэ Каролинын]] [[Форт Самтерэй байлдаан|Форт Самтер дахи]] АНУ-ай [[сэрэгэй бааза]] руу добтолһоноор дайн эхилбэ. Энэнэй харюуда Линкольн можо улас бүриһөө һайн дурын арми бүридүүлхые уряалаа. Энэ уряалгын харинууд Үмэнын богоолшолго бүхы дүрбэн можо улас һалан тусгаарлаһанаа мэдэгдэбэ. Дайнай эхин үедэ Нэгэдэһэн уласай хүсэн хилын можо уласуудые хиналтадаа абажа, Нэгэдэһэн уласай хориглолтые байгуулха үедэ хоёр тала армяа бүридүүлбэ. 1862 оной 9-р һарада Линкольн [[богоолшолгоһоо сүлөөлхэ тунхаг]] гаргаһанаар Урдада богоолшолгые усадхахые дайнай зорилго болгоһон болоод Британишуудые оролсохоһоо түдгэлзэхэдэ хүргэһэн. Холбооной хүсэнэй командовалагша [[Роберт Ли]] зүүн зүгтэ байлдаанда илажа байһан болобошье 1863 ондо тэрэнэй хойто зүгтэ хэһэн дабшалта [[Геттисбургын байлдаан|Геттисбургта]] нисаагдажа, баруун зүгтэ Нэгэдэһэн уласай хүсэн [[Виксбургын бүһэлэлтэ|Виксбургын байлдаан]]аар [[Миссисипи мүрэн]]иие эзэлэн абажа, Холбооной хүсэниие хоёр хэһэгтэ таһадаба. Удаан хугасаанай турша Нэгэдэһэн улас хүн хүсэн, материал хэрэгсэлээр үлүү хангагдажа байһанай ашаар 1864 ондо [[Улисс Грант]] Литэй [[Оувэрлэндын кампани|хүсэнииень бараха байлдаан]] хэжэ байха үедэ, Нэгэдэһэн уласай генерал [[Уильям Шерман]] [[Джорджи]] можо уласай [[Атланта]] хотые эзэлжэ, далай хүрэтэр давшаба. 1865 оной 4-р һарын 9-нд Ли Аппоматтокс шүүхын байрада Грантда буужа үгэһэнөөр Холбооной хүсэнэй эсэргүүсэл нуран унаба. Америкын эрхэтэнэй дайн АНУ-ай түүхэдэ хамагай ехэ шуһа урасгаһан дайн болоһон болоод ниитэ 620,000 сэрэг амяа алдажа, тодорхойгүй тооной энгын эрхэтэд алагдаһан юм. Дайнай үрэ дүндэ АНУ-да богоолшолгые усадхажа, Нэгэдэһэн уласые һэргээн байгуулжа, холбооной засагай газарай үүргые бэхэжүүлһэн. Америкын эрхэтэнэй дайнай [[ниигэм]], [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]], арһа үнгын асуудал [[АНУ-ай һэргээн босхолтын үе]]э хэлбэрижүүлһэн болоод XXI зуундашье нүлөөлэлөө үзүүлһээр байна. == Мүн үзэхэ == * [[Россиин эрхэтэнэй дайн]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{col-begin}} {{col-break}} ;Тойм <div class="references-small"> * Beringer, Richard E., Archer Jones, and Herman Hattaway, ''Why the South Lost the Civil War'' (1986) influential analysis of factors; ''The Elements of Confederate Defeat: Nationalism, War Aims, and Religion'' (1988), abridged version * [[Bruce Catton|Catton, Bruce]], ''The Civil War'', American Heritage, 1960, ISBN 0-8281-0305-4, illustrated narrative * Davis, William C. ''The Imperiled Union, 1861–1865'' 3v (1983) * Donald, David ''et al. The Civil War and Reconstruction'' (latest edition 2001); 700 page survey * Eicher, David J., ''The Longest Night: A Military History of the Civil War'', (2001), ISBN 0-684-84944-5. * Fellman, Michael ''et al. This Terrible War: The Civil War and its Aftermath'' (2nd ed. 2007), 544 page survey * [[Shelby Foote|Foote, Shelby]]. ''[[The Civil War: A Narrative]]'' (3 volumes), (1974), ISBN 0-394-74913-8. Highly detailed military narrative covering all fronts * [[James M. McPherson|McPherson, James M.]] ''Battle Cry of Freedom: The Civil War Era'' (1988), 900 page survey of all aspects of the war; Pulitzer prize * [[James M. McPherson]]. ''Ordeal By Fire: The Civil War and Reconstruction'' (2nd ed 1992), textbook * [[Allan Nevins|Nevins, Allan]]. ''[[Ordeal of the Union]]'', an 8-volume set (1947–1971). the most detailed political, economic and military narrative; by Pulitzer Prize winner ** 1. Fruits of Manifest Destiny, 1847–1852; 2. A House Dividing, 1852–1857; 3. Douglas, Buchanan, and Party Chaos, 1857–1859; 4. Prologue to Civil War, 1859–1861; 5. The Improvised War, 1861–1862; 6. War Becomes Revolution, 1862–1863; 7. The Organized War, 1863–1864; 8. The Organized War to Victory, 1864–1865 * Rhodes, James Ford. [http://www.bartleby.com/252/ ''History of the Civil War, 1861–1865 (1918)], Pulitzer Prize; a short version of his 5-volume history * Ward, Geoffrey C. ''The Civil War'' (1990), based on PBS series by [[Ken Burns]]; visual emphasis * Weigley, Russell Frank. ''A Great Civil War: A Military and Political History, 1861–1865'' (2004); primarily military</div> ;Лавлах ном <div class="references-small"> * Blair, Jayne E. ''The Essential Civil War: A Handbook to the Battles, Armies, Navies And Commanders'' (2006) * Carter, Alice E. and Richard Jensen. ''The Civil War on the Web: A Guide to the Very Best Sites-'' 2nd ed. (2003) * Current, Richard N., ''et al.'' eds. ''Encyclopedia of the Confederacy'' (1993) (4 Volume set; also 1 vol abridged version) (ISBN 0-13-275991-8) * Faust, Patricia L. (ed.) ''Historical Times Illustrated Encyclopedia of the Civil War'' (1986) (ISBN 0-06-181261-7) 2000 short entries * Esposito, Vincent J., ''West Point Atlas of American Wars'' online edition 1995 * Heidler, David Stephen, ed. ''Encyclopedia of the American Civil War: A Political, Social, and Military History'' (2002), 1600 entries in 2700 pages in 5 vol or 1-vol editions * Resch, John P. ''et al.'', ''Americans at War: Society, Culture and the Homefront vol 2: 1816–1900'' (2005) * Tulloch, Hugh. ''The Debate on the American Civil War Era'' (1999), historiography * Wagner, Margaret E. Gary W. Gallagher, and Paul Finkelman, eds. ''The Library of Congress Civil War Desk Reference'' (2002) * Woodworth, Steven E. ed. ''American Civil War: A Handbook of Literature and Research'' (1996) (ISBN 0-313-29019-9), 750 pages of historiography and bibliography [https://web.archive.org/web/20090308085807/http://www.questia.com/read/14877569?title=The%20American%20Civil%20War%3A%20A%20Handbook%20of%20Literature%20and%20Research online edition]</div> {{col-break}} ;Намтрууд <div class="references-small"> * ''American National Biography'' 24 vol (1999), essays by scholars on all major figures; [http://www.anb.org/aboutanb.html online and hardcover editions at many libraries] * McHenry, Robert ed. ''Webster's American Military Biographies'' (1978) * Warner, Ezra J., ''Generals in Blue: Lives of the Union Commanders'', (1964), ISBN 0-8071-0822-7 * Warner, Ezra J., ''Generals in Gray: Lives of the Confederate Commanders'', (1959), ISBN 0-8071-0823-5</div> ;Цэргүүд <div class="references-small"> * Berlin, Ira, et al, eds. ''Freedom's Soldiers: The Black Military Experience in the Civil War'' (1998) * Hess, Earl J. ''The Union Soldier in Battle: Enduring the Ordeal of Combat'' (1997) * McPherson, James. ''For Cause and Comrades: Why Men Fought in the Civil War '' (1998) * Wiley, Bell Irvin. ''The Life of Johnny Reb: The Common Soldier of the Confederacy'' (1962) (ISBN 0-8071-0475-2) * Wiley, Bell Irvin. ''Life of Billy Yank: The Common Soldier of the Union'' (1952) (ISBN 0-8071-0476-0)</div> ;Анхдагч эх сурвалж <div class="references-small"> * Commager, Henry Steele (ed.). ''The Blue and the Gray. The Story of the Civil War as Told by Participants.'' (1950), excerpts from primary sources * Hesseltine, William B. ed.; ''The Tragic Conflict: The Civil War and Reconstruction'' (1962), excerpts from primary sources</div> {{col-end}} == Гадаада холбооһон == * [http://www.historicalpreservation.org/civilwar/ohio/ Ohio in the Civil War Archive: Collaborative research archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104071442/http://historicalpreservation.org/civilwar/ohio/ |date=2008-11-04 }} * [http://sunsite.utk.edu/civil-war/reasons.html Declarations of Causes of Secession] * [http://teachingamericanhistory.org/library/index.asp?documentprint=76 Alexander Stephens' Cornerstone Speech] * [http://www.civilwarhome.com/lincolntroops.htm Lincoln's Call for Troops] * [http://www.civil-war.net The Civil War Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102180529/http://www.civil-war.net/ |date=2008-01-02 }} * [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the [[National Archives and Records Administration|National Archives]] * [http://www.virginia.org/site/features.asp?FeatureID=198 Civil War in Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115145808/http://www.virginia.org/site/features.asp?FeatureID=198 |date=2009-01-15 }} * [http://www.cr.nps.gov/history/books-title.htm Online texts of Civil War books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610122246/http://www.cr.nps.gov/history/books-title.htm |date=2007-06-10 }} at the [[National Park Service]] * [http://sunsite.utk.edu/civil-war/generals.html University of Tennessee: U.S. Civil War Generals] * [http://www.pbs.org/civilwar ''The Civil War''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024053430/http://www.pbs.org/civilwar/ |date=2008-10-24 }}, a [[Public Broadcasting Service|PBS]] documentary by [[Ken Burns]] * Individual state's contributions to the Civil War: [http://www.militarymuseum.org/HistoryCW.html California], [http://www.floridamemory.com/OnlineClassroom/FloridaCivilWar/index.cfm Florida], [http://www.illinoiscivilwar.org/ Illinois #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112010121/http://www.illinoiscivilwar.org/ |date=2008-11-12 }}, [http://www.rootsweb.com/~ilcivilw/ Illinois #2], [http://www.ohiocivilwar.com/ Ohio], [http://www.pacivilwar.com/ Pennsylvania] * [http://www.dcmemorials.com/index_civ.htm Civil War Memorials in & around D.C.] (with photos) * [http://www.vlib.us/eras/civil_war.html WWW-VL: History: USA Civil War 1855-1865] * [http://www.civilwar.org Civil War Preservation Trust] * [http://www.civil-war-journeys.org Description and Pictures of Civil War Battlefields] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026023712/http://www.civil-war-journeys.org/ |date=2020-10-26 }} Over 2,100 pictures from Civil War sites * [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811064152/http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm |date=2009-08-11 }} This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College. * [https://web.archive.org/web/20070703201217/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/73morgan/73morgan.htm ''”Fort Morgan and the Battle of Mobile Bay”'', a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] * [https://web.archive.org/web/20070626221653/http://www.nps.gov/history/NR/TWHP/wwwlps/lessons/70prairie/70prairie.htm ''”Battle of Prairie Grove: Civilian Recollections of the Civil War”'', a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] * [https://web.archive.org/web/20140903021112/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/11andersonville/11andersonville.htm ''“Andersonville: Prisoner of War Camp”'', a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] * [http://www.brettschulte.net/CWBlog TOCWOC Civil War Blog] A group Civil War blog consisting of informed amateurs. * [http://cwba.blogspot.com/ Civil War Books and Authors Blog] A Civil War blog focusing mainly on book reviews. * [http://cwbn.blogspot.com/ Civil War Bookshelf] American Civil War historiography and publishing blogged daily by Dimitri Rotov. * [http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1429 American Civil War in Alabama, Encyclopedia of Alabama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027121919/http://encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1429 |date=2010-10-27 }} * [http://battleofolustee.org/uniforms/uniforms.html U.S. Civil War Era Uniforms and Accouterments] {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:АНУ-ай түүхэ]] [[Категори:Дайнууд]] dc4uwbgrb72byl9wjru4wpd04s2bai5 0 8370 74994 71256 2026-10-13T00:31:10Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74994 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Кентуккиин Хамтын Нүхэрлэл |уугуул_нэрэ = Commonwealth of Kentucky |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Kentucky.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Kentucky.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_KY.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Кентуккиин байра |уряа = ''United we stand, divided we fall''<br/><small>''Нэгэдэбэл хүсэтэйбди, хубаагдабал доройтонобди''</small> |ниислэл = [[Франкфорт (Кентукки)|Франкфорт]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]]<ref name="kysym">{{cite web | title=Kentucky State Symbols | publisher=Kentucky Department for Libraries and Archives | url=http://kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm | accessdate=2006-11-29 | archivedate=2006-11-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061130030521/http://www.kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm }}</ref> |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Стив Бешеар |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Джерри Абрамсон |газар_нютаг = 104 659 км² |уһанай_хуби = 1763 км² (1,68 %) |хүн_ама = 4 369 356 (2014)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1792 оной 6 һарын 1 (15-дахи) }} '''Кентуккиин Хамтын Нүхэрлэл''' ({{lang-en|Commonwealth of Kentucky}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Түб Зүүн хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас. Кентуккиие Урдын бүрилдэхүүндэ оруулдаг болобошье, заримдаа газарзүй, соёлын хубида Дундада Үрнэдэ оруулжа тоосодог.<ref>{{cite book |title=''The North American Midwest: A Regional Geography''|publisher=Wiley Publishers |location=[[New York, New York]] |year=1955 |isbn=0901411931}}</ref><ref>{{cite journal |last=Meyer |first=David R. |year=1989 |month=December |title=Midwestern Industrialization and the American Manufacturing Belt in the Nineteenth Century |journal=The Journal of Economic History |volume=49 |issue=4 |pages=921–937 |id= |url= |accessdate= }}</ref> Кентуккинь албан ёһоор хамтын нүхэрлэл гэгдэдэг дүрбэн можо уласай нэгэн юм. Анха Вирджиниин бүрилдэхүүндэ байһан тус можо уласынь 1792 ондо Нэгэдэһэн уласта нэгэдэһэн 15-дахи можо улас болоо. Кентукки нютаг дэбисхэрээр 37-да, хүн зоноор 26-да ородог. Кентукки даяар хээрэ, зүлгэдэ ургаха хүхэ үбһэнэй нэрээр тус можо уласые "Хүхэ үбһэтэ можо улас" гэдэг. Байгаали оршоной янза бүриин бүһэтэй болоод байгаалиин баялиг элбэг. Дэлхэйн эгээн ута агын системэ, доодо 48 можо уласдаа эгээн утада тоосогдохо уһан замда ашаглажа болохо гол мүрэн баянтайһаа гадна [[Миссисипи мүрэн|Миссисипи голһоо]] зүүн тиишэ эгээн томо хоёр хэмэл нууртай. Тэрэ АНУ-да хамагай олон сагаан һүүлтэ буга, зэрлиг сасагта хируултай болоод уласдаа хамагай ехэ [[нүүрһэн]] гаргадаг орд газарнуудтай. Кентуккинь мүн сэбэр үүлдэрэй [[адуу]], [[морин]]ой уралдаан, бурбон виски нэрэхэ үйлэдбэри, дуу хүгжэм, автомашинай үйлэдбэрилэл, тамхи, колледжын [[сагсан бүмбэгэ]]эрээ (баскетболоороо) алдартай бэлэй. == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[File:Flag of Illinois.svg|20px]] [[Иллинойс]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Indiana.svg|20px]] [[Индиана]] {{*}} [[File:Flag of Ohio.svg|20px]] [[Огайо]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of West Virginia.svg|20px]] [[Баруун Вирджини]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of Missouri.svg|20px]] [[Миссури]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Virginia.svg|20px]] [[Вирджини]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br /> [[File:Flag of Missouri.svg|20px]] [[Миссури]] {{*}} [[File:Flag of Tennessee.svg|20px]] [[Теннесси]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Tennessee.svg|20px]] [[Теннесси]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[File:Flag of Virginia.svg|20px]] [[Вирджини]] {{*}} [[File:Flag of Tennessee.svg|20px]] [[Теннесси]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commons|Kentucky}} * [http://kentucky.gov Kentucky.gov: My New Kentucky Home] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kentucky Kentucky State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221659/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kentucky |date=2008-05-15 }} - Annotated list of searchable databases produced by Kentucky state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.kentuckytourism.com Kentucky Department of Tourism] * [http://www.kentuckyhighlands.com/kh/index.asp The Kentucky Highlands Project] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KY USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Kentucky] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=KY Energy & Environmental Data for Kentucky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201092405/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=KY |date=2008-12-01 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/KY.htm Kentucky State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820031734/http://ers.usda.gov/StateFacts/KY.HTM |date=2008-08-20 }} * [http://www.kentuckyunbridledspirit.com/ Kentucky: Unbridled Spirit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516051753/http://kentuckyunbridledspirit.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.kyvl.org/ Kentucky Virtual Library] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KY "Science In Your Backyard: Kentucky"] U.S. Department of the Interior | U.S. Geological Survey, July 3, 2006, retrieved November 4, 2006 * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21000.html U.S. Census Bureau Kentucky QuickFacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622061626/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21000.html |date=2015-06-22 }} * [http://www.mrnussbaum.com/kentuckyflash2.htm Interactive Kentucky for Kids] == Ном зохёол == === Улс төр === * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3096856 Miller, Penny M. ''Kentucky Politics & Government: Do We Stand United?'' (1994)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726111711/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3096856 |date=2012-07-26 }} * Jewell, Malcolm E. and Everett W. Cunningham, ''Kentucky Politics'' (1968) === Түүх === ==== Судалгаа ба лавлах материал ==== * Bodley, Temple and Samuel M. Wilson. ''History of Kentucky'' 4 vols. (1928). * [[Harry M. Caudill|Caudill, Harry M.]], ''Night Comes to the Cumberlands'' (1963). ISBN 0-316-13212-8 * Channing, Steven. ''Kentucky: A Bicentennial History'' (1977). * Clark, Thomas Dionysius. ''A History of Kentucky'' (many editions, 1937–1992). * Collins, Lewis. ''History of Kentucky'' (1880). * Harrison, Lowell H. and James C. Klotter. ''A New History of Kentucky'' (1997). * Kleber, John E. et al ''The Kentucky Encyclopedia'' (1992), standard reference history. * Klotter, James C. ''Our Kentucky: A Study of the Bluegrass State'' (2000), high school text * Lucas, Marion Brunson and Wright, George C. ''A History of Blacks in Kentucky'' 2 vols. (1992). * Notable Kentucky African Americans http://www.uky.edu/Subject/aakyall.html * Share, Allen J. ''Cities in the Commonwealth: Two Centuries of Urban Life in Kentucky'' (1982). * Wallis, Frederick A. and Hambleton Tapp. ''A Sesqui-Centennial History of Kentucky'' 4 vols. (1945). * Ward, William S., ''A Literary History of Kentucky'' (1988) (ISBN 0-87049-578-X). * [https://web.archive.org/web/20081017162937/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99066764 WPA, ''Kentucky: A Guide to the Bluegrass State '' (1939)], classic guide. * {{cite book|title=Two Hundred Years at the Fall of the Ohio: A History of Louisville and Jefferson County|last=Yater|first=George H.|year=1987|publisher=[[The Filson Historical Society|Filson Club, Incorporated]]|edition=2nd edition|id = ISBN 0-9601072-3-1}} ==== Төрөлжсөн эрдэм шинжилгээний судалгаа ==== * [https://web.archive.org/web/20070310213113/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=105132587 Bakeless, John. ''Daniel Boone, Master of the Wilderness'' (1989)] * Blakey, George T. ''Hard Times and New Deal in Kentucky, 1929–1939'' (1986) * Coulter, E. Merton. ''The Civil War and Readjustment in Kentucky'' (1926) * Davis, Alice. "Heroes: Kentucky's Artists from Statehood to the New Millennium" (2004) * Ellis, William E. ''The Kentucky River'' (2000). * Faragher, John Mack. ''Daniel Boone'' (1993) * [https://web.archive.org/web/20081018024330/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6471305 Fenton, John H. ''Politics in the Border States: A Study of the Patterns of Political Organization, and Political Change, Common to the Border States: Maryland, West Virginia, Kentucky, and Missouri'' (1957)] * Ireland, Robert M. ''The County in Kentucky History'' (1976) * {{cite book|title=Kentucky's Civil War 1861–1865| last=Klotter|first=James C.|coauthors=Lowell Harrison, James Ramage, Charles Roland, Richard Taylor, Bryan S. Bush, Tom Fugate, Dixie Hibbs, Lisa Matthews, Robert C. Moody, Marshall Myers, Stuart Sanders and Stephen McBride|editor=Jerlene Rose|year=2005|publisher=Back Home In Kentucky Inc|id = ISBN 0-9769231-1-4}} * Klotter, James C. ''Kentucky: Portrait in Paradox, 1900–1950'' (1992) * Pearce, John Ed. ''Divide and Dissent: Kentucky Politics, 1930–1963'' (1987) * Remini, Robert V. ''Henry Clay: Statesman for the Union'' (1991). * [https://web.archive.org/web/20081017161131/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100662336 Sonne, Niels Henry. ''Liberal Kentucky, 1780–1828'' (1939)] * Tapp, Hambleton and James C Klotter. ''Kentucky Decades of Discord, 1865–1900'' (1977) * [https://web.archive.org/web/20081017162731/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=61648056 Townsend, William H. ''Lincoln and the Bluegrass: Slavery and Civil War in Kentucky'' (1955)] * [https://web.archive.org/web/20110916052352/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14459929 Waldrep, Christopher ''Night Riders: Defending Community in the Black Patch, 1890–1915'' (1993)] tobacco wars {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Кентукки| ]] 9byjovk8nbnoojehzpqqg5184sr8vdj 0 8393 74996 74949 2026-10-13T00:35:35Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74996 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Массачусетс Хамтын Нүхэрлэл |уугуул_нэрэ = Commonwealth of Massachusetts |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Massachusetts.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Massachusetts.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_MA.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Массачусетсын байра |уряа = ''Ense petit placidam sub libertate quietem''<br/><small>''Тэрэ һэлмээр эрхэ сүлөө дорохи энхые бэдэрнэ''</small> |ниислэл = [[Бостон]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Деваль Патрик |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = ''Үгы'' |газар_нютаг = 27 336 км² |уһанай_хуби = 7 031 км² (25,7 %) |хүн_ама = 6 587 536 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1788 оной 2 һарын 8 (6-дахи) }} '''Массачусетсын Хамтын Нүхэрлэл''' ({{lang-en|Commonwealth of Massachusetts}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ын Зүүн Хойто хэһэгэй [[Шинэ Англи]]йн бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда талаараа [[Род-Айленд]], [[Коннектикут]], баруун талаараа [[Нью-Йорк]], хойто талаараа [[Вермонт]], [[Нью-Гэмпшир]] можо уласуудтай хилэлдэг. 6.4 сая хүн зоной ехэнхинь Бостоной метрополиин бүһэдэ ажаһуудаг. Энэ харисангы бишыхан можо уласай зүүн хахадынь урбанизацилһан гү, али хахад урбанизацилһан бүһэ бол баруун хахадынь ехэ түлэб хүдөөгэй бүһэ юм. Массачусетсынь [[Шэнэ Англи]]ин зургаан можо улас дунда эгээн олон хүн зонтой можо улас болоод хүн зоной нягташалаар АНУ-да гурбада, нэгэ хүндэ ногдохо ДНБ-ээр дүрбэдэ ородог. == Танисуулга == [[Файл:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|250px|Бостон]] Массачусетс Америкын түүхын туршада шухала үүргэ гүйсэдхэһээр ерэһэн. [[Плимут (Массачусетс)|Плимутынь]] Хойто Америкэдэхи Англиин хоёрдохи байнгын һуурин болоһон. Массачусетсын олон хотые 1620-1630-аад оной үедэ Англиин колонизаторнар байгуулба. XVIII зуунай үедэ Бостондо үймээн дэгдэһэниинь [[Америкын хубисхал]] гарахада хүргэжэ, уламаар АНУ [[Ехэ Британи]]һаа тусгаар тогтоноходо хүргэһэн тула «Эрхэ сүлөөгэй үлгы» гэгдэхэ болоһон. XIX зуунда Массачусетс [[богоолшолго|богоолшолгые]] усадхаһан АНУ-ай анханай можо улас болоо. Тэрэ Массачусетс [[Америкын эрхэтэнэй дайн]]ай урда архидалтада эсэргүү хүдэлөөн болон богоолшолгодо эсэргүү үйлэ ажаллалгын гол түб боложо байһан. 2004 ондо Массачусетс гомосексуал гэрлэлтые хуули ёһоор зүбшөөрһэн АНУ-ай түрүүшын можо улас болоо. Тус можо уласһаа олон нэрэтэй улас түрэшэд түрэн гараһанай дотор [[Адамсынхид]] болон [[Кеннедиинхид|Кеннедиинхиные]] дурдахада хангалтатай. Анхандаа хүдөө ажахы болон Европотой хэхэ худалдаанһаа хамааралтай байһан Массачусетс [[үйлэдбэриин хубисхал]]ай үеэр ажа үйлэдбэриин түб болон хүгжэбэ. XX зуунай эхинэй хахадта бага [[хүлһэн|хүлһэтэй]] Урдын можо уласууд руу үйлэдбэринүүд нүүн байршаһаниинь эдэй засагые зогсонги байдалда оруулһан. Массачусетсын эдэй засаг [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай дараа эрьен һэргэжэ, 1990-ээд оной үедэ сээсглэн хүгжэжэ эхилбэ. Тус можо улас дээдэ болбосорол, анагааха ухаан, үндэр технологёор дэлхэйдэ түрүүлдэг бэлэй. == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Файл:Flag of Vermont.svg|20px]] [[Вермонт]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[Файл:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гэмпшир]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[Файл:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гэмпшир]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[Файл:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[Атлантын далай]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[Файл:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[Файл:Flag of Connecticut.svg|20px]] [[Коннектикут]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[Файл:Flag of Rhode Island.svg|20px]] [[Род-Айленд]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == === Тойм ба судалгаа === <div class="references-small"> * Brown, Richard D. and Jack Tager. ''Massachusetts: A Concise History'' (2002) * Hall, Donald. ed. ''The Encyclopedia of New England'' (2005) * [[Works Progress Administration]]. ''Guide to Massachusetts'' (1939) </div> === Хоёрдогч сурвалж === <div class="references-small"> * Abrams, Richard M. ''Conservatism in a Progressive Era: Massachusetts Politics, 1900-1912'' (1964) * Adams, James Truslow. ''Revolutionary New England, 1691-1776'' (1923) * Adams, James Truslow. ''New England in the Republic, 1776-1850'' (1926) * Andrews, Charles M. ''The Fathers of New England: A Chronicle of the Puritan Commonwealths'' (1919), short survey * Conforti, Joseph A. ''Imagining New England: Explorations of Regional Identity from the Pilgrims to the Mid-Twentieth Century'' (2001) * Cumbler, John T. ''Reasonable Use: The People, the Environment, and the State, New England, 1790-1930'' (1930), environmental history * Fischer, David Hackett. ''Paul Revere's Ride'' (1994), 1775 in depth * Green, James R., William F. Hartford, and Tom Juravich. ''Commonwealth of Toil: Chapters in the History of Massachusetts Workers and Their Unions'' (1996) * Huthmacher, J. Joseph. ''Massachusetts People and Politics, 1919-1933'' (1958) * Labaree, Benjamin Woods. ''Colonial Massachusetts: A History'' (1979) * Morison, Samuel Eliot. ''The Maritime History of Massachusetts, 1783-1860'' (1921) * Peirce, Neal R. ''The New England States: People, Politics, and Power in the Six New England States'' (1976), 1960-75 era * Porter, Susan L. ''Women of the Commonwealth: Work, Family, and Social Change in Nineteenth-Century Massachusetts'' (1996) * Sletcher, Michael. ''New England'' (2004). * Starkey, Marion L. ''The Devil in Massachusetts'' (1949), Salem witches * Tager, Jack, and John W. Ifkovic, eds. ''Massachusetts in the Gilded Age: Selected Essays'' (1985), ethnic groups * Zimmerman, Joseph F. ''[https://web.archive.org/web/20070501074535/http://www.questia.com/library/book/the-new-england-town-meeting-democracy-in-action-by-joseph-f-zimmerman.jsp The New England Town Meeting: Democracy in Action]'' (1999) </div> == Холбооһон == {{commonscat|Massachusetts}} * [http://www.mass.gov/ The Commonwealth of Massachusetts] * [http://www.masshist.org/ Massachusetts Historical Society] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MA Energy Profile for Massachusetts- Economic, environmental, and energy data] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Massachusetts] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/massachusetts.html Maps of Massachusetts] * [http://newenglandtowns.org/massachusetts/ 1837 descriptions of Massachusetts cities, towns, mountains, lakes, and rivers, from ''Hayward's New England Gazetteer.''] * [http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf1a.htm Massachusetts State Symbols] * [http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf4.htm Miscellaneous Massachusetts Facts] * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MA.htm Massachusetts State Facts from USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830095916/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MA.htm |date=2014-08-30 }} * [http://massachusetts351.blogspot.com/ Massachusetts 351 Project] * [http://www.law.cornell.edu/states/massachusetts.html Massachusetts Constitution and Laws] * [http://www.massvacation.com Massachusetts Tourism Board] * [https://web.archive.org/web/20081106002757/http://www.nps.gov/nr/travel/maritime/ Maritime History of Massachusetts, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * [http://www.salemdeeds.com/atlases.asp?atlastype=MassWorld&atlastown=ESSEX+COUNTY&atlName=&PAGEPREFIX=&submittype= Atlases of Massachusetts]. 1871-Walling&Gray, 1891-Walker, 1892-Mass., 1904-Walker. Large Images at Salemdeeds. * Free images of 300+ [http://www.davidrumsey.com/directory/where/Massachusetts/ Maps of Massachusetts] at www.DavidRumsey.com {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Массачусетс| ]] 7o1ofn0c57y3n1rk495na2wmo8g04it 0 8411 74997 74975 2026-10-13T06:25:52Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74997 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Небраска можо улас |уугуул_нэрэ = State of Nebraska |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Nebraska.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Nebraska.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_NE.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Небраскын байра |уряа = ''Equality before the law''<br /><small>''Хуулиин түрүүндэ тэгшэ эрхэ''</small> |ниислэл = [[Линкольн (Небраска)|Линкольн]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Дейв Хейнеман |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Рик Шихи |газар_нютаг = 200 520 км² |уһанай_хуби = 1 247 км² (0,62 %) |хүн_ама = {{increase}} 1 842 641 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1867 оной 3 һарын 1 (37-дахи) }} '''Небраска''' ({{lang-en|Nebraska}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Дунда Баруун ба Баруун хэһэгэй Ехэ Талада оршодог АНУ-ай можо улас. Небраска можо уласай нэрэнь эртний Отое хэлэнэй ''Ñí Brásge'' (оршон үеын Отое хэлээр ''Ñí Bráhge'') гү, али Омаха хэлэнэй ''Ní Btháska'' гэһэн нэрэһээ гаралтай. Эдэ үгэнь тус можо уласаар урсадаг Плэтт голтой холбоотой «flat water» гү, али хабтагай уһан гэһэн удхатай.<ref>{{cite web |url=http://spot.colorado.edu/~koontz/faq/etymology.htm |title=Etymology |accessdate=2006-11-28 |author=Koontz, John |work=Siouan Languages}}</ref> Нэгэн үе Америкын Ехэ Сүлын нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог байһан тус можо уласынь мүнөө газар таряалан, мал ажахыгаар түрүүлэгшэ можо улас болоо. Небраскада Айова, Омаха, Миссури, Понка, Пооний, Отое болон Сиу омогууд нютагладаг. == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Файл:Flag of Wyoming.svg|20px]] [[Вайоминг]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[Файл:Flag of South Dakota.svg|20px]] [[Урда Дакота]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[Файл:Flag of Iowa.svg|20px]] [[Айова]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of Wyoming.svg |20px]] [[Вайоминг]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[Файл:Flag of Iowa.svg|20px]] [[Айова]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[File:Flag of Colorado.svg|20px]] [[Колорадо]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Kansas.svg|20px]] [[Канзас]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[File:Flag of Missouri.svg|20px]] [[Миссури]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Nebraska}} === Шудалга === * <cite>Chokecherry Places, Essays from the High Plains</cite>, Merrill Gilfillan, Johnson Press, Boulder, Colorado, trade paperback, ISBN 1-55566-227-7. * [https://web.archive.org/web/20080928042109/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=28579910 Olson James C. and Ronald C. Naugle ''History of Nebraska'' 2nd ed (1997)] * [http://www.kancoll.org/books/andreas_ne/ Andreas, Alfred T. ''History of the State of Nebraska'' (1882] highly detailed history * Creigh, Dorothy Weyers. ''Nebraska: A Bicentennial History'' (1977) * Faulkner, Virginia, ed. ''Roundup: A Nebraska Reader'' (1957) * Hickey, Donald R. ''Nebraska Moments: Glimpses of Nebraska's Past'' (1992). * [https://web.archive.org/web/20080928054340/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=51597481 Miewald, Robert D. ''Nebraska Government & Politics'' (1984)] * Luebke Frederick C. ''Nebraska: An Illustrated History'' (1995) * Morton, J. Sterling, ed. ''Illustrated History of Nebraska: A History of Nebraska from the Earliest Explorations of the Trans-Mississippi Region.'' 3 vols. (1905-13) * Wishart, David J. ed. ''Encyclopedia of the Great Plains'' (2004), 900 pages of scholarly articles === Эрдэм шэнжэлгээнэй тусхай сэдэбүүд === * Barnhart, John D. "Rainfall and the Populist Party in Nebraska." ''American Political Science Review'' 19 (1925): 527-40. in JSTOR * Beezley, William H. "Homesteading in Nebraska, 1862-1872," ''Nebraska History'' 53 (spring 1972): 59-75. * Bentley, Arthur F. "The Condition of the Western Farmer as Illustrated by the Economic History of a Nebraska Township." ''Johns Hopkins University Studies in Historical and Political Science'' 11 (1893): 285-370. * [https://web.archive.org/web/20080927120753/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=89553965 Cherny, Robert W. ''Populism, Progressivism, and the Transformation of Nebraska Politics, 1885-1915'' (1981)] * Bogue Allen G. ''Money at Interest: The Farm Mortgage on the Middle Border'' (1955) * Brunner, Edmund de S. ''Immigrant Farmers and Their Children'' (1929) * Chudacoff, Howard P. ''Mobile Americans: Residential and Social Mobility in Omaha, 1880-1920'' (1972) ** Chudacoff, Howard P. "A New Look at Ethnic Neighborhoods: Residential Dispersion and the Concept of Visibility in a Medium-sized City." ''Journal of American History'' 60 (1973): 76-93. about Omaha; in JSTOR * [https://web.archive.org/web/20080927083622/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=105476144 Coletta, Paolo E. ''William Jennings Bryan''.] 3 vols. 1964-69. * Dick, Everett. ''The Sod-House Frontier: 1854-1890'' (1937) * Farragher, John Mack. ''Women and Men on the Overland Trail'' (1979) * Fuller, Wayne E. ''The Old Country School: The Story of Rural Education in the Midwest'' (1982) * Grant, Michael Johnston. "Down and Out on the Family Farm" (2002) * Harper, Ivy. ''Walzing Matilda: Life and Times of Nebraska Senator Robert Kerrey'' (1992). * Holter, Don W. ''Flames on the Plains: A History of United Methodism in Nebraska'' (1983). * Jeffrey, Julie Roy. ''Frontier Women: The Trans-Mississippi West, 1840-1880'' (1979) * Klein, Maury. ''Union Pacific: The Birth of a Railroad, 1862-1893'' (1986) * Klein, Maury. ''Union Pacific: The Rebirth, 1894-1969'' (1989). * Larsen, Lawrence H. ''The Gate City: A History of Omaha'' (1982) * Lowitt, Richard. ''George W. Norris'' 3 vols. 1971. * Luebke, Frederick C. ''Immigrants and Politics: The Germans of Nebraska, 1880-1900'' (1969) * Luebke, Frederick C. "The German-American Alliance in Nebraska, 1910-1917." ''Nebraska History'' 49 (1969): 165-85. * Olson, James C. ''J. Sterling Morton'' (1942) * Overton, Richard C. ''Burlington West: A Colonization History of the Burlington Railroad'' (1941) * Parsons Stanley B. "Who Were the Nebraska Populists?" ''Nebraska History'' 44 (1963): 83-99. * Pierce, Neal. ''The Great Plains States'' (1973) * Pederson, James F., and Kenneth D. Wald. ''Shall the People Rule? A History of the Democratic Party in Nebraska Politics'' (1972) * Riley, Glenda. ''The Female Frontier. A Comparative View of Women on the Prairie and the Plains'' (1978) * Wenger, Robert W. "The Anti-Saloon League in Nebraska Politics, 1898-1910." ''Nebraska History'' 52 (1971): 267-92. == Гадна холбооһон == * [http://www.nebraska.gov/ Nebraska state government] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Nebraska Nebraska State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221725/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Nebraska |date=2008-05-15 }} - Annotated list of searchable databases produced by Nebraska state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NE Energy Profile for Nebraska] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NE USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Nebraska] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/31000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014185328/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/31000.html |date=2012-10-14 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NE.htm Nebraska State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327183901/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NE.htm |date=2012-03-27 }} * [http://www.rootsweb.com/~neresour/andreas/ Andreas' History of the State of Nebraska] * [http://www.nlc.state.ne.us/bestofweb/NEfaq.html Nebraska Frequently Asked Questions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107053226/http://www.nlc.state.ne.us/bestofweb/nefaq.html |date=2009-01-07 }} * [http://www.nlc.state.ne.us/docs/pilot/pilot.html Nebraska State Publications Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511134402/http://www.nlc.state.ne.us/docs/pilot/pilot.html |date=2011-05-11 }} * [https://web.archive.org/web/20060719145314/http://www.city-data.com/city/Nebraska.html Nebraska city-data] * [http://www.nebraskastudies.org nebraskastudies.org] - History of Nebraska from Nebraska Department of Education, Nebraska State Historical Society, and NET {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Небраска| ]] kqqtbggc55vbkhqx8o5szs9c8g06r87 0 8829 74995 73539 2026-10-13T00:35:26Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74995 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Манитоба |уугуул_нэрэ = Manitoba |статус = [[Канада#Засаг захиргаанай хубаари|Канадын можо]] |дуулал = |туг = Flag of Manitoba.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Coat of arms of Manitoba.svg |һүлдын_бэшэлгэ = |газарай_зураг = Manitoba,_Canada.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[Канада]]дахи Манитобын байра |уряа = ''Gloriosus et Liber''<br/><small>''Илгууһан болон эрхэ сүлөөтэ''</small> |ниислэл = [[Виннипег]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Лейтенант амбан захирагша |тэргүүн1 = Анита Невилл |тэргүүнэй_тушаал2 = Юрэнхы сайд |тэргүүн2 = Ваб Кинью |газар_нютаг = 647 797 км²<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/phys01-eng.htm|title=Land and freshwater area, by province and territory|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2005-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019171348/http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/phys01-eng.htm|archivedate=2012-10-19}}</ref> |уһанай_хуби = 94 241 км² (14,5%) |хүн_ама = 8 054 756 (2012)<ref>{{cite web|url=http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?lang=eng&retrLang=eng&id=0510005&paSer=&pattern=&stByVal=1&p1=1&p2=31&tabMode=dataTable&csid=|title=Estimates of population, Canada, provinces and territories, quarterly (persons)|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2012-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621193049/http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?id=0510005&pattern=&p2=31&p1=1&tabMode=dataTable&stByVal=1&paSer=&csid=&retrLang=eng&lang=eng|archivedate=2013-06-21}}</ref> |дополнительный_параметр = [[ДНБ]] |содержимое_параметра = 54 257<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm|title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2011-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120919211233/http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm|archivedate=2012-09-19}}</ref> сая C$ (6-дахи) }} '''Манитоба''' — [[Канада|Канадын]] нэгэ можо болон 647,797 км нютаг дэбисхэртэй, 1,196,291 хүн зонтой (2008 оной тоосоо). Манитоба [[Канада|Баруун Канадада]] оршодог ба урда талаараа [[АНУ]]-ай [[Хойто Дакота]], [[Миннесота]] можо уласууд, хойто талаараа [[Нунавут]], [[Гудзоной булан]], баруун талаараа [[Саскачеван]], зүүн талаараа [[Онтарио]] можотой тус тус хилэлдэг. 1870 ондо Манитоба нютаг дэбисхэрнүүдһээ бии болоһон түрүүшын можо болоһон. [[Луи Риель]] шэнэ можые алгонкиншуудай «manitou» гү, али «[[һүнэһэн]]» гэһэн удхатай үгэтэй холбоотойгоор «Манитоба» гэжэ нэрлээ һэн. Улаан голой хүндын бүһэ дэхи Манитоба Канадын түрүүшын баруун колони болон һуурин агуулжа байба. Манитоба [[Хойто мүльһэн далай]]н гүн уһата порт (Гудзоной буланда Манитоба можын Чөрчильдэ байрладаг) бүхы Канадын ганса можо юм. Манитобагай далайн порт Канада, [[Ази]]ин хоорондохи эгээн дүтэ уһан замай дагууха ганса холбооһон юм. Ниислэл болон эгээн томо хото [[Виннипег]] болон 633,451 хүн зонтой.<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D |title=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2006 and 2001 censuses - 100% data |author=Statistics Canada |accessdate=2008-04-16 |archivedate=2018-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225002148/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-550/Index.cfm?TPL=P3C&Page=INDX&LANG=Eng }}</ref> Виннипегэй ниислэлэй бүһын ниитэ хүн зон 2006 оной тоололгоор 730 305 байба. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * Carr, Ian and Robert E. Beamish. ''Manitoba Medicine: A Brief History ''(ISBN 0-88755-660-4) (1999) * Clark, Lovell. ed ''The Manitoba School Question: majority rule or minority rights?'' (1968) historians debate the issue * Chafe, J. W. ''Extraordinary Tales from Manitoba History'' (1973) * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55262711 Cook, Ramsay. ''The Politics of John W. Dafoe and the Free Press'' (1963)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120043957/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55262711 |date=2007-11-20 }} * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6657562 Dafoe, John W. ''Clifford Sifton in Relation to His Times'' (1931)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120044139/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6657562 |date=2007-11-20 }} * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3071689 Donnelly, M. S. ''The Government of Manitoba'' (1963)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817015242/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3071689 |date=2011-08-17 }} * Ellis, J.H. ''The Ministry of Agriculture in Manitoba, 1870—1970'' (1971) * Ewanchuk, Michael. ''Pioneer Profiles: Ukrainian Settlers in Manitoba '' (1981) (ISBN 0-9690768-4-3) * Raymond M. Hébert. ''Manitoba’s French-Language Crisis: A Cautionary Tale'' McGill-Queen’s University Press (2004) ISBN 0-7735-2790-7 * Kinnear, Mary, ed. ''1st Days, Fighting Days: Women in Manitoba History'' (1987) * Friesen, Gerald, and Potyondi, Barry. ''A Guide to the Study of Manitoba Local History'' (1981) * [https://web.archive.org/web/20090907141130/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=72555100 Morton, William Lewis. ''Manitoba: A History'' (1970)] (ISBN 0-8020-6070-6), the standard scholarly history * Petryshyn, Jaroslav . ''Peasants in the Promised Land: Canada and the Ukrainians, 1891—1914'' (1985) * Whitcomb, Ed. ''A Short History of Manitoba'' (1982) (ISBN 0-920002-15-3) * Yuzyk, Paul. ''The Ukrainians in Manitoba: A Social History'' (1953) == Холбооһон == * [http://www.gov.mb.ca/splash.html Government of Manitoba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160715225137/http://www.gov.mb.ca/splash.html |date=2016-07-15 }} * [http://www.spiritedenergy.ca Manitoba Spirited Energy/Vibrant d'énergie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120150525/http://www.spiritedenergy.ca/ |date=2008-01-20 }} * [http://www.travelmanitoba.com Travel Manitoba] * [http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/docs/manitoba/index.htm The Manitoba School Question] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907195748/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/docs/manitoba/index.htm |date=2006-09-07 }} * [http://www.mhs.mb.ca The Manitoba Historical Society] * [http://canada.archiseek.com/manitoba/ Architecture of Manitoba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404051742/http://canada.archiseek.com/manitoba/ |date=2006-04-04 }} * [http://www.manitobagoldmining.com/ Mining in Manitoba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725082122/http://www.manitobagoldmining.com/ |date=2008-07-25 }} * [http://timelinks.merlin.mb.ca/photo.htm The TimeLinks Image Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829210556/http://timelinks.merlin.mb.ca/photo.htm |date=2006-08-29 }} * [http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=147431143228400 Review of book about Manitoba’s French-Language crisis in the 1980s] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-2354/politics_economy/mb_elections/ Friendly Rivalries: Manitoba Elections, 1966—1999] [[Категори:Манитоба| ]] [[Категори:Канада]] {{Канадын засаг захиргаанай хубаари}} sxz30blg08mhzl8rlik2djkefk31gz6 0 8833 74998 74220 2026-10-13T06:33:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 74998 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Принц Эдвардын Арал |уугуул_нэрэ = Prince Edward Island |статус = [[Канада#Засаг захиргаанай хубаари|Канадын можо]] |дуулал = |туг = Flag of Prince Edward Island.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Coat_of_arms_of_Prince_Edward_Island,_Canada.svg |һүлдын_бэшэлгэ = |газарай_зураг = PEI,_Canada.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[Канада]]дахи Принц Эдвардын Аралай байра |уряа = ''Parva sub ingenti''<br/><small>''Ехэнь хамгаалһан бага''</small> |ниислэл = [[Шарлоттаун]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Лейтенант амбан захирагша |тэргүүн1 = Вассим Саламун |тэргүүнэй_тушаал2 = Юрэнхы сайд |тэргүүн2 = Блойс Томпсон |газар_нютаг = 5660 км²<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/phys01-eng.htm|title=Land and freshwater area, by province and territory|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2005-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019171348/http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/phys01-eng.htm|archivedate=2012-10-19}}</ref> |уһанай_хуби = 0 км² (0%) |хүн_ама = 146 105 (2012)<ref>{{cite web|url=http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?lang=eng&retrLang=eng&id=0510005&paSer=&pattern=&stByVal=1&p1=1&p2=31&tabMode=dataTable&csid=|title=Estimates of population, Canada, provinces and territories, quarterly (persons)|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2012-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621193049/http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?id=0510005&pattern=&p2=31&p1=1&tabMode=dataTable&stByVal=1&paSer=&csid=&retrLang=eng&lang=eng|archivedate=2013-06-21}}</ref> |дополнительный_параметр = [[ДНБ]] |содержимое_параметра = 5010 <ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm|title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2011-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120919211233/http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm|archivedate=2012-09-19}}</ref> сая C$ (10-дахи) }} '''Принц Эдвардын Арал''' ({{lang-en|Prince Edward Island}}, '''PEI''' гү, али '''P.E.I.'''; {{lang-fr|Île-du-Prince-Édouard}}; <small>[[Шотланд гэль хэлэн|шотланд гэлеэр]]</small> ''Eilean a’ Phrionnsa'' (оршуулбал «Хун тайжын арал») гү, али ''Eilean Eòin'' - оршуулбал «Иоаннай арал» гү, али аралай хуушан нэрэ Сен-Жанай арал гэһэн нэрэтэй холбоотой) <small>[[Микмак хэлэн|микмакаар]]</small> ''Apekweit'' гү, али ''Epikwetk'' багсаагаар оршуулбал «далайн уһанда бүйбээлэгдэһэн газар») — мүн эжэл нэрэтэй аралһаа бүридэхэ [[Канада|Канадын]] можо болоно. Энэ Далайн можо хуурай газарай нютаг дэбисхэр болон хүн зоноороо эгээн бишыхан можо (нютаг дэбисхэрые тоосохогүй бол). Тус арал өөр хэдэн нэрэтэй. Тухайлбал: «Булангай сэсэрлигтэ хүреэлэн» гэһэн нэрэ тухайн можын бэлшээриин үзэмжэ, [[хүдөө ажахы]]н эдэлбэри газарые зааһан нэрэ бол; «Холбооной түрэһэн газар» гэһэн нэрэ 1864 оной [[Шарлоттаунай бага хурал|Шарлоттаунай бага хуралые]] зааһан нэрэ юм. 2008 оной тоосоогоор Принц Эдвардын Аралда 139 407 ажаһуугшад байһан<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> болон тэдэниие "аралайхид" гэдэг. Тус арал 46°–47° N, 62°–64° 30′W координатууд бүхы тэгшэ үнсэгтэ дотор байрладаг ба ниитэ 5 683,91 км² нютаг дэбисхэртэй<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=11&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Prince%20Edward%20Island&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=11 |title=2006 Census population and dwelling counts |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |year=2007 |month=March |accessdate=2007-03-13 |archivedate=2008-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211112537/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=11&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Prince%20Edward%20Island&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=11 }}</ref>. Тус арал нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр дэлхэйдэ 104, Канадада 23-да орохо арал болоно. Аралые Хаан [[III Джордж]]ын дүрбэдэхи хүбүүн, [[Хатан хаан Виктори|Хатан хаан Викториин]] эсэгэ Хун тайжа Эдвард Август (1767–1820) нэрээр нэрлэһэн болоно. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * Arsenault, Georges. ''The Island Acadians'' Charlottetown, P.E.I.: Ragweed, 1989. 296 pp. * Baglole, Harry, ed. ''Exploring Island History: A Guide to the Historical Resources of Prince Edward Island.'' Belfast, P.E.I.: Ragweed, 1977 * Bolger, Francis W. P., ed. ''Canada's Smallest Province: A History of Prince Edward Island.'' Charlottetown: Prince Edward Island Centennial Comm., 1973. 403 pp. * Boyde Beck. ''Prince Edward Island: An (Un)Authorized History'' (1996) * Bumsted, J. M. ''Land, Settlement, and Politics on Eighteenth-Century Prince Edward Island.'' McGill-Queen's U. Press, 1987. 238 pp. * Clark, A. H. ''Three Centuries and the Island. A Historical Geography of Settlement and Agriculture in Prince Edward Island, Canada'' (1959) very broad look at historical geography * Ives, Edward D. ''Drive Dull Care Away: Folksongs from Prince Edward Island.'' Charlottetown, P.E.I.: Inst. of Island Studies, 1999. 269 pp. * MacKinnon, Frank. ''Church Politics and Education in Canada: The P.E.I. Experience.'' Calgary, Alta.: Detselig, 1995. 144 pp. * MacKinnon, Wayne. ''The Life of the Party: A History of the Liberal Party in Prince Edward Island.'' Summerside: Liberal Party of Prince Edward Island, 1973. 153 pp. * Sharpe, Errol. ''A People's History of Prince Edward Island.'' Toronto: Steel Rail, 1976. 252 pp. * Smitheram, Verner; Milne, David; and Dasgupta, Satadal, ed. ''The Garden Transformed: Prince Edward Island, 1945–1980.'' Charlottetown, P.E.I.: Ragweed, 1982. 271 pp. * W. Ross Livingston; [https://web.archive.org/web/20071013204153/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=29232556 ''Responsible Government in Prince Edward Island: A Triumph of Self-Government under the Crown.'' 1931. online] * Weale, David and Baglole, Harry. ''The Island and Confederation: The End of an Era.'' Summerside, P. E. I.: Williams and Crue, 1973. 166 pp. == Холбооһон == * [http://www.gov.pe.ca/ The Government of Prince Edward Island Government official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060305100742/http://www.gov.pe.ca/ |date=2006-03-05 }} * [http://www.gov.pe.ca/visitorsguide/ The Government Prince Edward Island Visitor's Guide] * [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian, history, census records & genealogy * [http://www.hollandc.pe.ca/APA/index.htm Atlantic Police Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913092050/http://www.hollandc.pe.ca/APA/index.htm |date=2008-09-13 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-906/politics_economy/elections_pei/ CBC Digital Archives - PEI Elections: Liberal landslides and Tory tides] * [http://www.collegeofpiping.com/ College of Piping and Celtic Performing Arts of Canada] * [http://www.confederationbridge.com/ Confederation Bridge] * [http://www.hollandc.pe.ca/CIC/index.htm Culinary Institute of Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928092320/http://www.hollandc.pe.ca/CIC/index.htm |date=2008-09-28 }} * [http://www.hollandc.pe.ca/Marine/ Marine Training Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926122107/http://www.hollandc.pe.ca/Marine/ |date=2008-09-26 }} * [http://www.peiinfo.com/ PEI info] * [http://terraserver.com/imagery/image_gx.asp?cpx=-63.23822990760269&cpy=46.261846463386895&res=400&provider_id=340&t=pan&dat= Satellite image of Prince Edward Island]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (interactive) * [http://www.iwmc.pe.ca/ The official website about the Island Waste Management Corporation] * [http://www.upei.ca/ University of Prince Edward Island] [[Категори:Принц Эдвардын Арал | ]] [[Категори:Канада]] {{Канадын засаг захиргаанай хубаари}} e5o81eqkxzk9hdmbqopjvkutjlkbwz3 0 8834 75001 73547 2026-10-13T07:09:12Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75001 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Улас орон |буряад_нэрэ = Шэнэ Шотланд |уугуул_нэрэ = Nova Scotia |статус = [[Канада#Засаг захиргаанай хубаари|Канадын можо]] |дуулал = |туг = Flag of Nova Scotia.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Coat_of_arms_of_Nova_Scotia.svg|140px |һүлдын_бэшэлгэ = Һүлдэ |газарай_зураг = Nova Scotia,_Canada.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[Канада]]дахи Шэнэ Шотландиин байра |уряа = ''Parva sub ingenti''<br/><small>''Ехэнь хамгаалһан бага''</small> |ниислэл = [[Галифакс]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Лейтенант амбан захирагша |тэргүүн1 = Майк Сэвидж |тэргүүнэй_тушаал2 = Юрэнхы сайд |тэргүүн2 = Тим Хьюстон |газар_нютаг = 55 284 км²<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/phys01-eng.htm|title=Land and freshwater area, by province and territory|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2005-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019171348/http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/phys01-eng.htm|archivedate=2012-10-19}}</ref> |уһанай_хуби = 1946 км² (3,5%) |хүн_ама = 948 695 (2012)<ref>{{cite web|url=http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?lang=eng&retrLang=eng&id=0510005&paSer=&pattern=&stByVal=1&p1=1&p2=31&tabMode=dataTable&csid=|title=Estimates of population, Canada, provinces and territories, quarterly (persons)|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2012-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621193049/http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?id=0510005&pattern=&p2=31&p1=1&tabMode=dataTable&stByVal=1&paSer=&csid=&retrLang=eng&lang=eng|archivedate=2013-06-21}}</ref> |дополнительный_параметр = [[ДНБ]] |содержимое_параметра = 36 352<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm|title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory|publisher=[[Статистическая служба Канады]]|accessdate=2012-09-30|date=2011-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120919211233/http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm|archivedate=2012-09-19}}</ref> сая C$ (7-дахи) }} '''Шэнэ Шотланд''' ({{Lang-en|Nova Scotia}}; <small>[[Шотланд гэль хэлэн|шотланд гэлеэр]]</small> ''Alba Nuadh''; {{lang-fr|Nouvelle-Écosse}}) — [[Канада|Канадын]] зүүн урда эрьедэ оршохо можо. Энэ можо Канадын Атлантын далайн эрьеын эгээн олон хүн зонтой можо. Ниислэл [[Галифакс]] бүһэ нютагайнгаа эдэй засагай томохон түб болоно. Шэнэ Шотланд нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Канадын хоёрдохи бишыхан можо болоод ниитэ 55,284 км² нютаг дэбисхэртэй. Хүн зон 935 962<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> гү, али Канадын дүрбэдэхи үсөөн хүн зонтой можо болобошье хүн зоной нягташалаар хоёрто ородог. Шэнэ Шотландын эдэй засаг байгаалиин баялиг дээрэ һуурилһан уламжалалтай болобошье XX зуунай дунда үеһөө хойшо олон һалбаритай болон хүгжэжэ байна. Загаһан агнуури, уула уурхай, ой модон, хүдөө ажахын һалбаринууд маша шухала байр һууритай хэбээр байгаа болон аялал жуулшалал, технологи, кино, хүгжэм, санхүүгэй һалбаринууд шэнээр хүгжэжэ байна. Тус можо Далайн бүхы бүһэ нютаг багтадаг Микмагай Микмак үндэһэтэнэй хэд хэдэн бүһые хамарһан болон тэрэшэлэн Мэн, Ньюфаундленд, Гаспе хахад арал хэһэгые хамардаг. Шэнэ Шотландта анха Европын колонизаторнууд ерэхэдэ микмакшууд амидардаг байгаа. 1604 ондо [[Франци]]ин колонизаторнууд [[Флорида]]һаа хойшо оршохо Европын түрүүшын байнгын һуурин [[Порт-Рояль (Шэнэ Шотланд)|Порт-Рояль]] байгуулжа, Акади гэжэ нэршэһэн газарын бии болгобо. 1713—1760 ондо [[Британиин эзэнтэ гүрэн]] тус бүһэ нютагай хиналтадаа оруулжа, 1749 ондо Галифакста шэнэ ниислэлые байгуулһан. 1867 ондо Нова Скоша нь [[Нью-Брансвик]], Канадын Можын (һүүлдэ [[Онтарио]], [[Квебек]] можонууд болоһон) хамта Канадын Холбоое үндэһэлэн байгуулагша можонуудай нэгэ болоһон. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == === Судалгаанууд === * Beck, J. Murray. ''The Government of Nova Scotia'' University of Toronto Press, 1957, the standard history * Choyce, Lesley. ''Nova Scotia: Shaped by the Sea. A Living History.'' Toronto: Penguin Books Canada, 1996. 305 pp. * Donovan, Kenneth, ed. ''Cape Breton at 200: Historical Essays in Honour of the Island's Bicentennial, 1785-1985.'' Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr., 1985. 261 pp. * Fingard, Judith; Guildford, Janet; and Sutherland, David. ''Halifax: The First 250 Years'' Halifax: Formac, 1999. 192 pp. * Girard, Philip; Phillips, Jim; and Cahill, Barry, ed. ''The Supreme Court of Nova Scotia, 1754-2004: From Imperial Bastion to Provincial Oracle'' U. of Toronto Press 2004. * Johnson, Ralph S. ''Forests of Nova Scotia: A History.'' Tantallon: Nova Scotia Dept. of Lands and Forests; Four East Publ., 1986. 407 pp. * Loomer, L. S. ''Windsor, Nova Scotia: A Journey in History.'' Windsor, N.S.: West Hants Hist. Soc., 1996. 399 pp. * Robertson, Allen B. ''Tide & Timber: Hantsport, Nova Scotia, 1795-1995.'' Hantsport, N.S.: Lancelot, 1996. 182 pp. * Robertson, Barbara R. ''Sawpower: Making Lumber in the Sawmills of Nova Scotia.'' Halifax: Nimbus; Nova Scotia Mus., 1986. 244 pp. === 1900 оноос хойших === * Beck, J. Murray. ''Politics of Nova Scotia. vol 2: 1896-1988.'' Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp. * Bickerton, James P. ''Nova Scotia, Ottawa and the Politics of Regional Development.'' U. of Toronto Press 1990. 412 pp. * Creighton, Wilfred. ''Forestkeeping: A History of the Department of Lands and Forests in Nova Scotia, 1926-1969.'' Halifax: Nova Scotia Dept. of Lands and Forests, 1988. 155 pp. * Earle, Michael, ed. ''Workers and the State in Twentieth Century Nova Scotia.'' Fredericton: Acadiensis, 1989. * Frank, David. ''J. B. McLachlan: A Biography - the Story of a Legendary Labour Leader and the Cape Breton Coal Miners.'' Toronto: Lorimer, 1999. 592 pp. * Fraser, Dawn. ''Echoes from Labor's Wars: The Expanded Edition, Industrial Cape Breton in the 1920's, Echoes of World War One, Autobiography and Other Writings.'' Wreck Cove, N.S.: Breton Books, 1992. 177 pp. * McKay, Ian. ''The Quest of the Folk: Antimodernism and Cultural Selection in Twentieth-Century Nova Scotia.'' McGill-Queen's U. Pr., 1994. 371 pp. * McKay, Ian. ''The Craft Transformed: An Essay on the Carpenters of Halifax, 1885-1985.'' Halifax, N.S.: Holdfast, 1985. 148 pp. * March, William DesB. ''Red Line: The Chronicle-Herald and Mail-Star, 1875-1954.'' Halifax, N.S.: Chebucto Agencies, 1986. 415 pp. * Morton, Suzanne. ''Ideal Surroundings: Domestic Life in a Working-Class Suburb in the 1920s.'' U. of Toronto Pr., 1995. 201 pp. about Richmond Heights * Sandberg, L. Anders and Clancy, Peter. ''Against the Grain: Foresters and Politics in Nova Scotia.'' U. of British Columbia Pr., 2000. 352 pp. * Sandberg, L. Anders, ed. ''Trouble in the Woods: Forest Policy and Social Conflict in Nova Scotia and New Brunswick.'' Fredericton, N.B.: Acadiensis, 1992. 234 pp. === 1900 оноос өмнөх === * Beck, J. Murray. '' Joseph Howe Volumes I & II : Conservative Reformer 1804-1848; The Briton Becomes Canadian 1848-1873'' (1984) * Beck, J. Murray. ''Politics of Nova Scotia. vol 1 1710-1896'' Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp. * Bell, Winthrop P. ''The "Foreign Protestants" and the Settlement of Nova Scotia: The History of a Piece of Arrested British Colonial Policy in the Eighteenth Century.'' (1961). reprint Fredericton, N.B.: Acadiensis for Mount Allison U., Cen. for Can. Studies, 1990. 673 pp. * Brebner, John Bartlet. ''New England's Outpost. Acadia before the Conquest of Canada'' (1927) * Brebner, John Bartlet. ''The Neutral Yankees of Nova Scotia: A Marginal Colony During the Revolutionary Years'' (1937) * Byers, Mary and McBurney, Margaret. ''Atlantic Hearth: Early Homes and Families of Nova Scotia.'' U. of Toronto Press, 1994. 364 pp. * Campey, Lucille H. ''After the Hector: The Scottish Pioneers of Nova Scotia and Cape Breton'' Toronto: Natural Heritage Books, 2004. 376 pp. * J. A. Chisholm, ed. ''Speeches and Public Letters of Joseph Howe'' 2 vol Halifax, 1909 * Conrad, Margaret and Moody, Barry, ed. ''Planter Links: Community and Culture in Colonial Nova Scotia.'' Fredericton, : Acadiensis, 2001. 236 pp. * Conrad, Margaret, ed. ''Intimate Relations: Family and Community in Planter Nova Scotia, 1759-1800.'' Fredericton, : Acadiensis, 1995. 298 pp. * Conrad, Margaret, ed. ''Making Adjustments: Change and Continuity in Planter Nova Scotia, 1759-1800.'' Fredericton: Acadiensis, 1991. 280 pp. * Cuthbertson, Brian. ''Johnny Bluenose at the Polls: Epic Nova Scotian Election Battles, 1758-1848.'' Halifax: Formac, 1994. 344 pp. * Donald A. Desserud; "Outpost's Response: The Language and Politics of Moderation in Eighteenth-Century Nova Scotia" [https://web.archive.org/web/20100312205803/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5002307961 ''American Review of Canadian Studies,'' Vol. 29, 1999 online] * Faragher, John Mack. ''A Great and Noble Scheme: The Tragic Story of the Expulsion of the French Acadians from Their American Homeland'' (2006) * Frost, James D. ''Merchant Princes: Halifax's First Family of Finance, Ships, and Steel'' Toronto: Lorimer, 2003. 376 pp. * Gwyn, Julian. ''Excessive Expectations: Maritime Commerce and the Economic Development of Nova Scotia, 1740-1870'' McGill-Queen's U. Pr., 1998. 291 pp. * Hornsby, Stephen J. ''Nineteenth-Century Cape Breton: A Historical Geography.'' McGill-Queen's U. Pr., 1992. 274 pp. * Johnston, A. J. B. ''Control and Order in French Colonial Louisbourg, 1713-1758.'' Michigan State U. Pr., 2001. 346 pp. * Krause, Eric; Corbin, Carol; and O'Shea, William, ed. ''Aspects of Louisbourg: Essays on the History of an Eighteenth-Century French Community in North America.'' Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr., 1995. 312 pp. * Lanctôt, Léopold. ''L'Acadie des Origines, 1603-1771'' Montreal: Fleuve, 1988. 234 pp. * McKay, Ian. ''The Craft Transformed: An Essay on the Carpenters of Halifax, 1885-1985.'' Halifax, N.S.: Holdfast, 1985. 148 pp. * MacKinnon, Neil. ''This Unfriendly Soil: The Loyalist Experience in Nova Scotia, 1783-1791.'' McGill-Queen's U. Pr., 1986. 231 pp. * Mancke, Elizabeth. ''The Fault Lines of Empire: Political Differentiation in Massachusetts and Nova Scotia, ca. 1760-1830'' [https://web.archive.org/web/20080323110556/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109185194 Routledge, 2005. 214 pp. online] * Marble, Allan Everett. ''Surgeons, Smallpox, and the Poor: A History of Medicine and Social Conditions in Nova Scotia, 1749-1799.'' McGill-Queen's U. Pr., 1993. 356 pp. * Pryke, Kenneth G. ''Nova Scotia and Confederation, 1864-74'' (1979) (ISBN 0-8020-5389-0) * Reid, John G. et al. ''The "Conquest" of Acadia, 1710: Imperial, Colonial, and Aboriginal Constructions.'' U. of Toronto Pr., 2004. 297 pp. * Waite, P. B. ''The Lives of Dalhousie University. Vol. 1: 1818-1925, Lord Dalhousie's College.'' McGill-Queen's U. Pr., 1994. 338 pp. * Walker, James W. St. G. ''The Black Loyalists: The Search for a Promised Land in Nova Scotia and Sierra Leone, 1783-1870.'' (1976). reprint U. of Toronto Pr., 1992. 438 pp * Whitelaw, William Menzies; ''The Maritimes and Canada before Confederation'' [https://web.archive.org/web/20100311074316/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=900720 (1934) online] == Холбооһон == ;Албан ёсны холбоос * [http://www.gov.ns.ca Government of Nova Scotia] * [http://www.novascotialife.com Nova Scotia - Come To Life (Main gateway website for tourism, immigration, business, etc. links)] * [http://novascotia.com Tourism Nova Scotia] * [http://parks.gov.ns.ca/ Nova Scotia Provincial Parks] * [http://www.gov.ns.ca/gov_index.asp#depts Complete government directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205013406/http://www.gov.ns.ca/gov_index.asp#depts |date=2008-02-05 }} * [http://www.weatheroffice.ec.gc.ca/forecast/canada/index_e.html?id=NS Nova Scotia current weather] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220222616/http://weatheroffice.ec.gc.ca/forecast/canada/index_e.html?id=ns |date=2017-12-20 }} * [http://atlantic-web1.ns.ec.gc.ca/climatecentre/default.asp?lang=En&n=61405176-1 Nova Scotia Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419024000/http://atlantic-web1.ns.ec.gc.ca/climatecentre/default.asp?lang=En&n=61405176-1 |date=2010-04-19 }} ;Бусад холбоос * [http://www.coastalcommunities.ns.ca Coastal Communities Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810075309/http://www.coastalcommunities.ns.ca/ |date=2015-08-10 }} current issues and community profiles, coastal information, community development * [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian history and census records * [http://ns1763.ca/remem/countymon.html Photographs of War Memorials & Historic Monuments in Nova Scotia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514070814/http://ns1763.ca/remem/countymon.html |date=2015-05-14 }} * [http://www.panomaster.com/gallery.html 360x180° Spherical Panoramic Images of Nova Scotia] * [http://alts.net/ns1625/histindx.html Little-Known Portions of Nova Scotia History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906112731/http://alts.net/ns1625/histindx.html |date=2015-09-06 }} * [http://pitres.us/pitrehistoryhome.html Pitre Acadian genealogy] {{Канадын засаг захиргаанай хубаари}} [[Категори:Шэнэ Шотланд| ]] [[Категори:Канада]] i1t84d9uwl3la2obmlwk9ag49jcncdp