Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6136 75003 73595 2026-10-16T19:26:24Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75003 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |boxsize = 300 |name = Англи хэлэн |nativename = English language |region = [[Ехэ Британи]], [[АНУ]], [[Энэдхэг]], [[Австрали]],<br />[[Канада]], [[Ирланд]], [[Шэнэ Зеланд]], [[Филиппина]] г.м. дэлхэй даяар |speakers = Түрэлхи: 380 сая (2001)<ref name=economist>[http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?Story_ID=883997 The Triumph of English], The Economist, 20 Dec. 2001</ref>,<br />Хоёрдогшо: 250 сая<ref name=economist/>-1.8&nbsp;тэрбум (2004)<ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |title=Lecture 7: World-Wide English |accessdate=26 March 2007 |publisher=_EHistLing |archivedate=1 April 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070401233529/http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php }}</ref> |familycolor = Энэдхэг-Европо |fam2 = Герман |fam3 = Баруун Герман |fam4 = Англи-Фриз |fam5 = Англи |script = [[Латин үзэг]] (Англи хубилбари) |nation = {{flag|Ехэ Британи}}, {{flag|АНУ}},<br />{{flag|Австрали}} гэхэ мэтээр 54 улс<br />'''Олон уласай байгуулалга:'''<br />[[Файл:Flag of the United Nations.svg|22px]] [[Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Байгуулалга|НҮБ]]<br />{{flagicon|EU}} [[Европын Холбоо]]<br />[[Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл|Британиин Нүхэрлэл]] |minority = {{flagcountry|Hong Kong}} (БНХАУ) |agency = |iso1 = en |iso2 = eng |iso3 = eng |lingua = 52-ABA |map = Anglospeak.svg |mapcaption = Англи хэл тархалтын бүдүүвч зураг: {{legend|#0000ff|Албан ёсны, үндэсний, хүн амын төрөлх хэл болдог улс}} {{legend|#8ddada|Гол биш боловч албан ёсны хэл нь болдог улс}} |notice = IPA }} '''Англи хэлэн''' (''English language'') — гээшэ баруун [[Герман хэлэнүүд|герман бүлын хэлэн]], мүнөө хадаа дэлхэйн эгээ тарааһан хэлэн ба эгээн олон хүүнүүдэй түрэлхи хэлэн юм. [[Ехэ Британи]]ин, [[Ирланд|Ирландын]] ([[ирланд хэлэн|ирланд хэлэтэй]] хамта), [[АНУ]]-гай, [[Канада|Канадын]] ([[франци хэлэн|франци хэлэтэй]]), [[Австрали]]ин, [[Шэнэ Зеланд]]иин, [[Урда Африкын Улас]]ай, зарим Карибын арал-уласуудай болон бусад уласуудай гүрэнэй хэлэн болоно. [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын]] зургаан албан ёһоной ажаллалгын хэлэнүүдэй нэгэн. Англи хэлэн хадаа 335 оршом сая хүнэй (2003 он) түрэлхи хэлэн, [[хитад хэлэн|хитад]] ба [[испани хэлэн]]эй һүүлдэ дэлхэйн гурбадахи олон түрэлхи хэлэгшэдтэй хэлэн мүн<ref>[http://www.ethnologue.com/language/eng Карточка английского языка в базе Ethnologue]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.ethnologue.com/statistics/size Summary by language size]{{ref-en}}</ref>, хэлэгшэдэй ниитын тоо ([[хоёрдохи хэлэн]] агуулбал) — 1.3 тэрбум хүнһөө олон (2007). Мүнөө үеын англи хэлэн [[Эртын англи хэлэн|эртын англи]] гү, али [[Англосаксууд|англо-саксон]] хэлэнэй нэгэн аялгуугаар бии боложо, V зуун жэлэй үедэ [[Британи]]да нэбтэрһэн баруун герман аялгуугаар баяжаһан хэлэн юм. Тэрэшэлэн түүхын хүгжэлэй ябасада [[лата хэлэн|лата]] болон [[франци хэлэн]]эй норманд аялгуугаар баяжажа ерэһэн байна. 1362 ондо франци хэлые халажа, англи хэлые [[Англи]]ин хуули ёһоной хэлэн болгоһоор англи хэлэнэй жэнхэни һэргэлтэ эхилжэ, XIV зуун жэлдэ [[Англиин удха зохёол]]ой бии бололго, XV зуун жэлэй хэблэлэй бии бололго, XVI—XVII зуун жэлэй [[Уильям Шекспир]], [[Эдмунд Спенсер]], [[Кристофер Марло]] гэхэ мэтын Англи удха зохёолой суута түлөөлэгшэдэй эриниие дамжан, хэлэ зүйшэ [[Сэмюэл Джонсон]]ой зохёоһон англи хэлэнэй стандартшалһан дүрэм гараһаар мүнөө сагай түгэс хэлэн боложо бүрилдэһэн гэжэ үзэдэг байна. == Тараалга == [[Файл:EN English Language Symbol ISO 639-1 IETF Language Tag Icon.svg|thumb|right|upright|EN ([[ISO 639]]-1)]] {| class="wikitable" |- ! ! Улас ! Түрэлхи хэлэгшэд |- |1||[[Файл:Flag of the United States.svg|25px]] [[АНУ]]||214.809.000<ref name="US speakers">{{цитирана веб страница| url = http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf| title = U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population| format = pdf| publisher = U.S. Census Bureau| pages = 59 pages| language = English}}</ref> |- |-||[[Файл:Flag of the European Union.svg|25px]] [[Европын Холбоо]]||62.400.000 |- |2||[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Ехэ Британи]]||58.200.000<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Encyclopedia of the English Language, Second Edition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, &#91;1995&#93; (2003-08-03).]</ref> |- |3||[[Файл:Flag of Canada.svg|25px]] [[Канада]]||17.694.830<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/English/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both Mother Tongue, 2001 Counts for Both Sexes, for Canada, Provinces and Territories — 20 % Sample Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155718/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=2018-10-16 }}, Census 2001, Statistics Canada.</ref> |- |4||[[Файл:Flag of Australia.svg|25px]] [[Австрали]]||15.013.965<ref name="Australia speakers">[http://www8.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ProductSelect?newproducttype=QuickStats&btnSelectProduct=View+QuickStats+%3E&areacode=0&geography=&method=&productlabel=&producttype=&topic=&navmapdisplayed=true&javascript=true&breadcrumb=LP&topholder=0&leftholder=0&currentaction=201&action=401&textversion=false#Main%20Language%20other%20than%20English 2001 Census QuickStats: Australia]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Main Language Spoken at Home. The figure is the number of people who spoke English only at home.</ref> |- |5||[[Файл:Flag of Ireland.svg|25px]] [[Ирланд]]||4.200.000+ (шахуу)<ref name="Crystal"/> |- |6||[[Файл:Flag of South Africa.svg|25px]] [[Урда Африка]]||3.673.203<ref name="SA speakers"/> |- |7||[[Файл:Flag of New Zealand.svg|25px]] [[Шэнэ Зеланд]]||3.500.000+ (шахуу)<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809034210/http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf |date=2007-08-09 }}, стр 15 (Табела 2.5), Попис 2001, Statistics South Africa.</ref> |- |8||[[Файл:Flag of Singapore.svg|25px]] [[Сингапур]]||665.087<ref name="Singapore speakers">(2000). [http://www.singstat.gov.sg/keystats/c2000/r2/t29-37.pdf Native speakers aged 5 or more] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710035044/http://www.singstat.gov.sg/keystats/c2000/r2/t29-37.pdf |date=2007-07-10 }}</ref> |} Тус уласууд ба нютагуудта англи хэлэн диилэнхи хэлэн юм: [[Австрали]], [[АНУ-ын Виргиниин аралнууд|Америкын Виргиниин аралнууд]] , [[Ангилья]], [[Антигуа ба Барбуда]], [[Барбадос]], [[Баһама]], [[Белиз]], [[Бермуда]], [[Британиин Энэдхэгэй далайн нютаг дэбисхэр]], [[Британиин Виргиниин аралнууд]], [[Гаяна]], [[Гернси]], [[Гибралтар]], [[Гренада]], [[Доминика]], [[Ирланд]], [[Ямайка]], [[Урда Джорджи ба Урда Сандвич аралнууд]], [[Кайманай аралнууд]], [[Канада]], [[Мэн (арал)|Мэн]], [[Монсеррат]], [[Науру]], [[Шэнэ Зеланд]], [[Ехэ Британи]], [[Питкэрнын аралнууд|Питкэрн]], [[АНУ]], [[Гэгээн Елена арал]], [[Сент-Люсия]], [[Сент-Винсент ба Гренадина]], [[Сент-Китс ба Невис]], [[Сингапур]], [[Тринидад ба Тобаго]], [[Тёркс ба Кайкос]], [[Фолкландын аралнууд]] ба [[Джерси]]. Бусад олон улас орондошье англи хэлэн албан ёһоной хэлэн юм. Тус уласууд [[Ботсвана]], [[Гамби]], [[Гана]], [[Замби]], [[Зимбабве]], [[Энэдхэг]], [[Камерун]], [[Кени]], [[Кирибати]], [[Лесото]], [[Либери]], [[Мадагаскар]], [[Мальта]], [[Маршалл аралнууд]], [[Намиби]], [[Нигери]] [[Пакистан]], [[Папуа-Шэнэ Гвиней]], [[Пуэрто-Рико]], [[Руанда]], [[Самоа]], [[Эсватини|Свазиленд]], [[Сьерра-Леоне]], [[Сингапур]], [[Соломон аралнууд]], [[Танзани]], [[Уганда]], [[Микронези]], [[Филиппина]], [[Фиджи]], [[Хонконг]] [[Шри-Ланка]]. [[Урда Африкын Улас]]ай тэгшэ 11 албан ёһоной хэлэнүүдэй нэгэн. Англи хэлэн Америкын Нэгэдэһэн Улас болон Нэгдэһэн Хаанта Уласта албан ёһоной хэлэн бэшэ.<ref>[http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html Languages Spoken in the U.S.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213657/http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html |date=2009-01-17 }}, National Virtual Translation Center, 2006.</ref><ref>[http://www.us-English.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&TID=1 U.S. English Foundation], Official Language Research — United Kingdom.</ref> АНУ-ай холбооной засагай газар ямаршье албан ёһоной хэлэн үгы байдагшье һаа, англи хэлэн 50 можо уласуудһаа 30 можо уласуудта албан ёһоной статустай байна.<ref>[http://www.us-english.org/inc/official/states.asp U.S. ENGLISH,Inc]</ref> == Түүхэ == === Эртын англиин үе === [[Файл:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|«[[Беовульф]]» үльгэр]] Англи хэлэн V—VI зуун жэлдэ [[Британи арал]] руу нүүһэн эртын герман омог аймагуудай ([[англууд]], [[саксууд]] ба [[ютууд]]) хэлэнһээ эхин абана. [[Кельтууд|Кельт]] арадуудай ([[бриттууд]] ба [[гэлнүүд]]) һуурижаһан Британи руу нүүһэн эртын герман омог аймагуудай аялгуунуудай харилсан нүлөөлһэнэй үрэ дүндэ хуушан омог аймагуудай системын һуурида нютаг хэлэнүүд бии болобо. Кельт гарбалтай зарим үгэнүүд: * cromlech — друид бөөгэй барилга; * javelin — [[жада]], pibroch — сэрэгэй дуу; * hog — [[гахай]]. Эртын англиин хэлэнэй үедэ (VII—XI зуун жэл), англи хэлэнэй дүрбэн аялгуунууд байгаа: [[нортумбри]]ин, [[мерси]]ин, [[уэссекс]]ын ба [[кент]]ын нютаг хэлэнүүд. IX—X зуун жэлэй Уэссексын хаанта уласай эдэй засагай ба улас түрын нүлөөгэй уламаар уэссексын нютаг хэлэн Англиин соёлой амидаралда шухала болобо. VI зуун жэлдэ Англида [[христосой шажан]]ай нэбтэрһээр [[лата үзэг]] эртын герман рунануудые һэлгэжэ, [[лата хэлэн]] анлиин хэлэнэй лексикэдэ ехэ нүлөө үзүүлбэ. [[Англосаксууд]]ай эрхэдээ оруулһан Британиин кельт хүн зоной хэлэнһээ гол түлэб газар зүйн нэрэшэл хадагалба. Лата хэлэнэй гарбалтай зарим үгэнүүд: ''эдеэн, хубсаһан'': * butter — грек-лата ''butyrum'' ‘тоһон’, * cheese — {{lang-la|caseus}} ‘сыр, бисалаг’, * pall — {{lang-la|pallium}} ‘суба’; ''соёлтой ургамал'': * pear — {{lang-la|pira}} ‘груша’, * peach — {{lang-la|persica}} ‘персик’ ''шажан мүргэл'': * apostle — <small>грек</small>-{{lang-la|apostolus}} ‘апостол’, * bishop — <small>грек</small>-{{lang-la|episcopus}} ‘епископ’, * cloister — {{lang-la|claustrum}} ‘дасан хиид’. [[Скандинави|Скандинавуудай]] добтолгын (VIII зуунай эсэс) үрэ дүндэ 1016 ондо [[Дани]]ин хаанай Англиие мэдэлдэ абаһанай һүүлээр, гүрэндэ олон скандинав һууринууд бии болобо. Англи ба [[скандинав хэлэнүүд]] харилсаһан дээрэһээ мүнөөнэй англи хэлэндэ олон скандинав үгэнүүд бии боложо, хойто Англиин нютаг хэлэнүүдэй фонетикын онсолигуудые ушаруулба. Скандинав хэлэнүүдтэй холиһониинь англи хэлэндэ байһан олон грамматикын хандалгануудые бэхилэлбэ. Скандинав хэлэнэй гарбалтай зарим үгэнүүд: * call — дуудаха, * cast — хаяха, * die — үхэхэ, * take — абаха, * ugly — муухай, * ill — үбшэн. === Дунда англиин үе === 1066 ондо [[норманнууд]] Англиие мэдэлдэ абаһаниинь удаан сагай хоёр хэлэтэй байдалые ушаруулба. Тэрэ сагта англиин хэлэнэй гурбан гол газар нютагай аялгуунууд (хойто, түб ба урда) юрын арад түмэнэй дуугарһан хэлэн байгаашье һаа, франци хэлэн албан ёһоной хэлэн бэлэй. Удаан саг соо [[франци хэлэн|франци хэлые]] хаанай ордондо, уласай хуралда, шүүхын газарта ба һуралсалда хэрэглэһэн ушарһаа XIV зуун жэлдэ англи хэлэн франци хэлые түрижэ шадаһанай һүүлдэ франци хэлэнһээ абтаһан олон үгэнүүд үлэбэ. Жэнхэни герман king — хаан, queen — хатан үгэнүүдһээ гадна диилэнхи улас түрын үгэнүүд франци хэлэнһээ гарбалтай: * reign — хааншалха, government — засагай газар, crown — титим, state — улас гэхэ мэтэ; ''изагууртанай сула'': * duke — герцог, * peer — пэр; ''сэрэгэй үгэнүүд'': * army — арми, * peace — энхэ тайбан, * battle — байлдаан, * soldier — сэрэг, * general — генерал, * captain — капитан, * enemy — дайсан; ''шүүхын газар'': * judge — шүүгшэ, * court — шүүхын газар, * crime — гэмтэ хэрэг; ''сүмын нэрэ томьёо'': * service — албан, * parish — приход. === Шэнэ англиин үе === [[Файл:Great Vowel Shift2a.svg|thumb|Ехэ аялганай һолилто]] Англи үндэһэтэн байгуулгын ябадалда [[Лондон]]ой аялгуугай һуури дээрэ үндэһэтэнэй англи хэлэн бии болоо. XIII зуун жэлэй һүүл хахад, XIV зүүн жэлэй эхиндэ Лондоной нютаг хэлэнһээ урда аялгуугай онсолигууд үгы боложо, зүүн-түб аялгуугаар һэлгэбэ. Тус үедэ англи хэлэндэ [[ехэ аялганай һолилто]] бии болобо. Англида хэблэл бии болоһоной (1476) ушар Лондоной нормо бэхилээд дэлгэрүүлбэ. Жээшэнь, ехэ зохёолшо [[Джеффри Чосер]] (1340—1400) лондон нютаг хэлээр бэшэбэ. XV зуун жэлһээ англи хэлэнэй зүб бэшэлгэ ба дуудалга ондоо болобо. XVI зуунһаа хойшо [[эрдэм ухаан]]ай ба [[гүн ухаан]]ай зохёолнууд латаар бэшэ, англяар бэшэгдэжэ эхилбэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хэлэнүүд]] i45i0k4xld2ytxw0ezzm24ger5djtrg 0 6845 75004 74946 2026-10-16T19:53:42Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75004 wikitext text/x-wiki {{Гараг | bgcolour=#00b7b5 | name = Дэлхэй | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|🜨]] | image = [[Файл:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center|Дэлхэй]] | flag = {{flagicon|world}} | caption = [[Аполлон 17]]-һоо абаһан дэлхэйн үнгэтэ зураг | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон ороной нэгэжэ|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтомол хабтан|тогтомол хабтанда]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;үдэр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианай жэл (одон орон)|Юлианай жэл]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/саг | satellites = 1&nbsp;([[Һара]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=1995 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |date=2006-10-16 }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archivedate=2010-01-05 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхэйн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archivedate = 2013-05-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/саг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшин|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүшэлтүрэгшэ]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрһэнхүшэлэй хии]]<br /> 1% оршомой [[уһанай уурал]] ([[уурал амисхал]]һаа хамаарша өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} {{Хадмал |style = {{floatleft}} |монгол_бэшэг = [[Файл:Delehei.PNG|21px]] |кирилл_буряад = Дэлхэй |кирилл_монгол = Дэлхий |кирилл_хальмаг = [[:xal:Делкә|Делкә]] }} '''Дэлхэй''' (тэмдэг: [[File:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) — [[Наранай аймаг|наранай аймагай]] гурбадахи [[гараг]], сори ганса [[амидарал]]тай [[юртэмсэ]] юм. Дэлхэйнь 4,57 [[тэрбум]] [[жэл]]эй урда тээ бии болоһон<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref>, нэгэ дахуултай ([[Һара]]), 365,26 [[үдэр]] соо [[Наран]]иие бүтэн тойродог).<ref>Энэ үеые [[сидеральна жэл]] гэжэ нэрлэдэг. Наранай үдэрэй тоо [[сидеральна үдэр]]эй тооһоо нэгээр бага, юундэб гэхэдэ Дэлхэйн Наранай тойрохо хүдэлөөн гарагай тэнхэлигэй тойрогто нэгэ нэмэлтэ эрьелтэ үүсхэнэ.</ref>. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи [[Жэлэй дүрбэн уларил|уларилай]] хубилалтын шалтагаан болоно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхэй болбол шулуун гараг мүн. Дэлхэй ойролсоогоор бүмбэрсэг шэнги дүрсэтэй. Дэлхэйн Наранһаа дунда зэргын зайнь 149,6 сая км болоод энэнь 1 [[одон орон шудалалгын нэгэжэ]]тэй адли болоно.<ref name=SNL>{{Cite web|author=Ringnes, Truls; Aksnes, Kaare; Ramberg, Ivar; Bryhni, Inge|date=2024 |url=https://snl.no/Jorden |title=Jorden |publisher=Store norske leksikon |accessdate=2024-07-04}}</ref> Дэлхэй хадаа [[агаар мандал]]тай, гадаргуунь 71 % [[далай]] ([[уһан]]), үлэһэн 29 % — хуурай газар ([[түби]]нүүд, [[арал]]нууд). Дэлхэйн гадаргуунь [[Тектоник плита|тектоник плитануудта]] хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Эрьелдэдэг, багахан хабшагар Дэлхэйн бүмбэрсэг бүһэлүүрлиг тогтосотой болоод [[Дэлхэйн сүм|сүм]], [[манти]], [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһонһоо]] тогтоно. == Дэлхэйн бойжолго == 4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ<ref name="age_earth" /> Дэлхэй болон [[Наранай аймаг|Hаранай аймагай]] бусад [[гараг]]ууд, хиин манарһаа (''Solar Nebula'') үүдэһэн гэжэ [[Шэнжэлхэ ухаанай таамаглал|таамаглажа]] байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул [[Һара]]нь, Дэлхэйе [[Мягмар (гараг)|Мягмар]] гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажамаар Дэлхэйн [[температура]] 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын [[агаар мандал]] дахи [[уһан]]ай уурал конденсат болоһон, [[далай]] үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда [[хүшэлтүрэгшэ]], уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад [[озон]] (O₃) үүдэһэнээр, [[наран|наранһаа]] ерэхэ [[ультраягаан туяа]] багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ [[олон эстэй амитад]] үүдэжэ эхилбэ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archivedate = 2011-10-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref>. Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй хубилагдажа байһан гэжэ үзэдэг. Ондоогоор хэлэбэл, эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн [[түби|супертүби]] үүсхэн, һүүлдэнь задаржа байһанһаа нилээд шухала [[супертүби]]нь 600—540 [[сая]] [[жэл]]эй үмэнэ бии боложо, 180 сая [[жэл]]эй үмэнэ задарһан ([[супертүби|Гондвана]], [[супертүби|Лаврази]] 2 супертүби үүсхэһэн) [[Пангея]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |date=2007-07-13 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |accessdate=2014-01-21 |archivedate=2007-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm }}</ref>. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон [[мүльһэтэлгэ|мүльһэтэлгүүд]] ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ ([[Неопротерозой]]), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ [[махабад|амиды махабадай]] томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхинь 65 [[сая]] жэлэй үмэнэ болоһон [[үлэг гүрбэл|үлэг гүрбэлнүүдэй]] мүхэл юм (шалтагааниинь дэлхэй дээрэ [[солир]] унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад, жэшээлбэл, [[һүн тэжээлтэн]] амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ [[Африка|Африкын]] [[мэшэн|мэшэтэй]] түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ [[Шэнжэлхэ ухаанай таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхэйн бүтэсэ == [[Наранай аймaг|Наранай аймагай]] 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ [[нягта]]тай, хүсэтэй [[суранзан орон]]той, газарай [[татадаг хүсэн]] хамагай ехэтэй [[гараг]] юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие [[Геоид]] гэжэ нэрэлнэ. === Химиин найралга === Дэлхэйн [[масса]] ойролсоогоор 5,98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгшэ [[химиин элемент|элементүүд]] [[түмэр]] (32.1 %), [[хүшэлтүрэгшэ]] (30.1 %), [[сахюур]] (15.1 %), [[магни]] (13.9 %), [[хүхэр]] (2.9 %), [[никель]] (1.8 %), [[кальци]] (1.5 %), [[хүнгэнсагаан]] (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад [[химиин элемент]]ууд юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |date=2013-07-18 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |accessdate=2014-01-22 |archivedate=2013-07-18 |archiveurl=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ай]] [[геохими]]к [[Франк Уиглсуорт Кларк|Франк Кларкын]] тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % [[хүшэлтүрэгшэ]] болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % [[сахюур]], [[хүнгэнсагаан]], [[түмэр]], [[кальци]] зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкын хүсэнэгтэ <br />(Дэлхэйн холтоһоной үндэһэн эһэлнүүд) !Найралга !Химиин томьёо !Тархалта |- |[[Сахюурай эһэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71 % |- |[[Хүнгэнсагаан эһэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41 % |- |[[Кальциин эһэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90 % |- |[[Магниин эһэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36 % |- |[[Натриин эһэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55 % |- |[[Түмэрэй (II) эһэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52 % |- |[[Калиин эһэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80 % |- |[[Түмэрэй (III) эһэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63 % |- |[[Уһан]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52 % |- |[[Титанай дабхар эһэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60 % |- |[[Фосфорой тавч эһэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22 % |- !colspan="2"|Ниитэ !style="text-align: right;"|99.22 % |} === Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ === [[Файл:Earth-crust-cutaway-bxr.png|thumbnail|upright=1.25|right|Дэлхэйн бүтэсэ (хэмжээ харгалзаагүй, cхем).]] Дэлхэйнь гүн тээшээ дабхар бүтэсэтэй болоод химиин найралгынгаа хубида: * Эгээн гадна таладаа, cиликатлиг найралгатай, хатуу [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһон]], * Тэрэнэй дотор талада шэнгэн [[манти]], * [[Манти|Mантитай]] харисуулхада харисангы аглуун [[Дэлхэйн сүм|гадаада сүм]], * Эгээн түбтөө хатуу [[Дэлхэйн сүм|дотоодо сүм]] гэжэ хубаагдана. Харин [[геологи]]ин хубида [[литосферэ]], [[астеносферэ]], [[манти|дээдэ манти]], [[манти|доодо манти]], [[Дэлхэйн сүм|гадаада]] болон [[Дэлхэйн сүм|дотоодо сүм]] гэһэн үе дабхаргуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |date=2006-10-16 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |accessdate=2014-01-22 |archivedate=2006-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе дабхарга !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягта<br />гр/см³ |- !Километр !Мили |- |style="text-align: center;"|0-60 |style="text-align: center;"|0-37 |[[Литосферэ]] (Зузааниинь 5-200 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0-35 |style="text-align: center;"|0-22 |… [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһон]] (Зузааниинь 5-70 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) |style="text-align: center;"| 2.2-2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35-60 |style="text-align: center;"|22-37 |… Мантиин дээдэ хэһэг |style="text-align: center;"| 3.4-4.4 |- |style="text-align: center;"|35-2890 |style="text-align: center;"|22-1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4-5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100-700 |style="text-align: center;"|62-435 |… [[Астеносферэ]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890-5100 |style="text-align: center;"|1790-3160 |[[Дэлхэйн сүм|Гадаада сүм]] |style="text-align: center;"| 9.9-12.2 |- |style="text-align: center;"|5100-6378 |style="text-align: center;"|3160-3954 |[[Дэлхэйн сүм|Дотоодо сүм]] |style="text-align: center;"| 12.8-13.1 |} ==== Сүм ==== {{main|Сүм}} Дэлхэйн дундажа [[нягта]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугай дундажа [[нягта]] 3017 кг/м³ тула [[Дэлхэйн сүм]]ые харисангы дэлюун нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь [[геофизика|сейсмическа]] шудалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмическа (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг гээд баталаа. Ушарынь S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн бойжолгын эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жэл]]эй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлнүүд дэлхэйн түб руу һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үрэ дүндэ сүмынь бойжоһон гэжэ үзэдэг. Сүмынь үндэһэндөө [[түмэр]] (80 %), [[никель]], мүн багахан хэмжээнэй бусад [[химиин элемент|химиин элементһээ]] тогтоно. Эдэ хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ зэргын бусад элементүүдые багтаха магадгүй гэжэ үзэдэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ. 1. Эхэ газарай холтоһон — 2. Далайн холтоһон — 3. Дээдэ манти — 4. Доодо манти — 5. Гадаада сүм — 6. Дотоодо сүм <br />A: [[Мохиин зааг]] <br /> B: [[Гутенбергай зааг]] <br />C: [[Лехманай зааг]]]] {{main|Манти}} Мантинь Дэлхэйн ниитэ [[эзэлхүүн]]эй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралта [[манти]] ба [[Дэлхэйн сүм|сүмэй]] заагта ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Maтм), [[температура]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба [[манти]], [[Дэлхэйн сүм|гадаада сүмэй]] зааг дээрэ 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана. ==== Холтоһон ==== {{main|Дэлхэйн холтоһон}} Геологиин үүдэнһээ, [[Дэлхэйн холтоһон]]иинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл ([[литосфери]]ин дээдэ хэһэг) болоод [[магмын шулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын шулуулиг|боржинлиг]] шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ. === Тектоникын плита === {{main|Плитануудай тектоника}} [[Плитануудай тектоника|Литосферэнь]] [[Плитануудай тектоника|тектоникын плитанууд]] гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод [[Плитануудай тектоника|астеносферэ]] дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо [[Плитануудай тектоника|плита]], олон тооной жэжэг [[Плитануудай тектоника|плитанууд]] байна. === Дэлхэйн гадаргуу === Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % [[уһан|уһаар]] ([[Далай]]гаар) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай]]н ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд ([[Далайн голшо нюруу]]), [[галта уула]], хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archivedate =2011-08-11 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML }}</ref>. Үлдэх 29,2 % нь [[түби|хуурай газар]] болоод [[сүл]], тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ [[геоморфологи]]ин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % [[шулуу|тунамал шулуулгаар]] хушагдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archivedate = 2007-07-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html }}</ref>. үлэхэ хэһэгтэнь [[шулуу|магмын]] болон [[шулуу|хубирмал шулуулаг]] тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай [[эрдэс]]үүд бол [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|хээрын жоншо]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлэгэй эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлэгэй эрдэс|доломит]] зэргэ юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archivedate = 2007-07-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm }}</ref>. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, [[үгэршэл|үгэршһээ]] хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна. Дэлхэйн [[түби|хуурай газарай]] хамагай нам дор сэгэнь [[далай]]н түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо [[Һүнэһэн тэнгис]], хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн [[Эверест]] орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm |date=2007-02-25 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm |accessdate=2014-01-22 |archivedate=2007-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm }}</ref>. === Уһан мандал === {{main|Уһан мандал}} [[Файл:Atmosphere-Biosphere-Hydrosphere-Lithosphere.png|мини|Дэлхэйн уһан мандал]] Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь [[уһан|уһаар]] бүрхэгдэһэн байдагаараа [[наранай аймаг|Наранай аймагайн]] бусад [[гараг|гарагуудһаа]] илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ [[далай|Дэлхэйн далайнуудһаа]] бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа [[Түби|эхэ газарай]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мүрэн]], газарай гадаргууһаа 2000 [[метр|м]] хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй [[уһан]]ые оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн [[уһан|уһатай]] газар бол [[Номгон далай]]да оршохо [[Марианай хотигор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг. [[Далай]]н ниитэ [[масса]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонно]] гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, [[эзэлхүүн]]иинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % [[дабһатай]] [[уһан]] болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % [[уһан|мүльһэн]] хэлбэрээр оршоно<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archivedate = 2006-08-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ }}</ref>. Далайн уһаниинь [[наран]]ай [[энерги]]ие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай [[температура|температурын]] тархалтаар дэлхэйн [[саг уурал]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүнэй тод жэшээ бол [[Эль Ниньо|ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archivedate =2007-04-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html }}</ref>. === Агаар мандал === {{main|Агаар мандал}} [[Файл:Atmosfeer.png|thumb|upright|Дэлхэйн агаар мандал]] [[Файл:Atmosphere layers-bxr.svg|thumb|left|upright=0.5| alt=A.| ''[[Агаар мандал]]''.]] Дэлхэйн агаар мандал гэжэ [[Дэлхэйн татаха хүсэн]]дэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хиин түлэб|хиин]] дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % [[азот]], 20,95 % [[хүшэлтүрэгшэ]], 0,93 % [[аргон]], 0,038 % [[нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл]], 1 % [[уһан|уһанай уурал]] болон маша бага хэмжээтэй бусад [[хиин түлэб|хиинүүд]] байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ [[агаар]] гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь [[Наран]]һаа ерэхэ [[ультраягаан туяа]]е шэнгээжэ, [[үдэр]], [[һүни]]ин [[температура|температурын]] илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ [[амидарал]] байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа [[температура]] 15&nbsp;°C байдаг. Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай: * [[тропосфера]] * [[стратосфера]] * [[мезосфера]] * [[ионосфера]] * [[термосфера]] * [[экзосфера]] == Һара == {{main|Һара}} [[Файл:Earth-Moon2.jpg|thumb|center|upright=4|Дэлхэйн, Һарын хороондо зай болон хэмжээн нюруутай масштабтай зураг]] Һара — дэлхэйн ганса [[байгаалиин дахуул]] юм. == Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита == Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эрьедэг болоод<ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archivedate = 2011-08-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html }}</ref> Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойрожо эрьелдэдэг. Дэлхэйн тэнхэлигэнь Наран-Дэлхэйе дайраһан хабтагайтай харисуулхада 23,5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно. == Ниигэмэй газарзүй == {{main|Ниигэмэй газарзүй}} Дэлхэйн [[хүн зон]]иинь [[2006]] [[он]]ой [[2 һара|2 һарын]] байдалаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6 billion than 6.5 billion. It will reach 6.6 billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> болоод [[2013]] ондо 7 тэрбум, [[2050]] ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн зоной үсэлтэ ехэнхидээ хүгжэжэ бай гүрэнүүдтэ болоно. Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/8 хубинь хүнэй амидархада таарамжатай гэжэ тоосогдодог (2/3 хэһэгынь [[далай]], үлэһэн газарай тэн хахадынь [[сүл]] газар (14 %)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27 %) зэргэ)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай [[улас|орон]], [[НҮБ]]-ын гишүүн 192 [[улас]] байна. == Мүн үзэхэ == * [[Наранай аймаг]] == Зүүлтэ == {{Зүүлтэ}} == Гадаада холбооһон == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA’s Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes cа.н.ses the earth’s shape to change — Nasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2009-01-22 }} * [http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beа.н.tiful Views of Planet Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ |date=2007-11-16 }} Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org’s Earth fact file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html |date=2013-02-18 }} (for younger folk) * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World’s search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [http://reference.aol.com/earth Planet Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth’s climate, creatures and science. * [http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} Some Photos From the Exhibit {{1000 үгүүлэл}} {{Наранай аймаг}} [[Категори:Шэнжэлхэ ухаан]] [[Категори:Гарагууд]] [[Категори:Одон орон шудалал]] [[Категори:Наранай аймаг]] gzzl8p210uqn91ni6hlcqo2aus0wc9d 0 12272 75005 57299 2026-10-17T06:08:23Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75005 wikitext text/x-wiki '''Түхеэрэмжэ''' ({{mongolUnicode|ᠲᠥᠬᠦᠭᠡᠷᠦᠮᠵᠢ|h}}) — булта нэгэ юумэ бүтөөхэ ба нэгэ [[ажал]]да хэрэглэгдэхэ бүхы аппарат, [[хэрэгсэл]], [[техникэ|техникын]] тааруулга;<ref name="Абашеев">{{cite book |author=Абашеев Д.А.|date=1941 |title=Военно-политическэ терминүүдэй хуряангы словарь |trans-title= |url= |url-status= |url-access= |format= |language=буряад |location=Улаан-Үдэ |publisher=Бурят-монгол гүрэнэй хэблэл |isbn= |pages=19}}</ref> түхеэрэмжээр ямарбаа зүйлые заһабарилха, үйлэдбэрилхэ гү, али нүлөөлхэ боломжотой.<ref>[http://de.thefreedictionary.com/Ger%C3%A4t ''Gerät''] In: ''TheFreeDictionary'', Farlex Inc. </ref><ref>[http://www.dwds.de/?kompakt=1&qu=Ger%C3%A4t ''Gerät''] In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache des 20. Jahrhunderts.'' Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (Hrsg.), 2003</ref><ref>[http://www.zeno.org/Georges-1910/A/Ger%C3%A4t?hl=gerat ''Gerät''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304024159/http://www.zeno.org/Georges-1910/A/Ger%C3%A4t?hl=gerat |date=2016-03-04 }} In: Karl Ernst Georges: ''Kleines deutsch-lateinisches Handwörterbuch.'' 7. Auflage, Hannover und Leipzig 1910 (Nachdruck Darmstadt 1999), Spalte 1070-1071, Online-Ausgabe des Wörterbuchs im zeno.org-Internetportal</ref> '''Аппаратура''' — бүхы аппарадууд (хэрэгсэлнүүд); али нэгэ [[лабаратори]]ин, [[цех]]эй хэрэгсэл, [[багажа]].<ref name="Абашеев" /> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Техникэ]] tllww7ru39xyiz3aee0umj8si3svhf3