Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 3280 75008 73982 2026-10-19T20:22:51Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75008 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Шубууд (''Aves'') | images_set = {{4 зураг|im1=Crested Tern Tasmania (edit).jpg|cap1=Сахали|im2=House Sparrow m 2892.jpg|cap2=Борбилоо|im3=Milvus migrans head.jpg|cap3=Хара элеэ|im4=Haematopus longirostris - Austins Ferry.jpg|cap4=Суусагаалжан}} | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | classis = '''Шубуун''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 | subdivision_ranks = [[Дэд анги]] | subdivision = * [[Хэрһэнгүйтэн]] (''Paleognathae'') * [[Шэнэтангалайтан]] (''Neognathae'') }} {{Хадамал |монгол_бэшэг = [[Файл:Shibagu.PNG|30px]] |кирилл_буряад = Шубуу |кирилл_монгол = Шувуу |кирилл_хальмаг = Шову }} '''Шубууд''' ({{lang-la|Aves}}) — хоёр хүлтэй, [[халуун шуһатай амитад|халуун шуһатай]], [[һээр нюргатан]]ай дэд хүрээндэ багтаха [[амитад]] юм. Бэень [[үдэн|үдээр]] бүрихэгдэһэн, [[шүдэн|шүдэгүй]], хатуу яһархаг хушуутай. Шубуунай хэмжээнь хамагай жаахан [[һоно билзуухай]] 5 см хамагай томо болохо [[тэмээн шубуун]] 2.7 метр үндэр, 150 кг хүрэтэрхи жэнтэй гэхэ мэтэ янза бүри байна. Одоогоор [[Дэлхэй]] дээрэ 9792 үлүү зүйлэй (2007 мэдээнээр)<ref name="Clements">{{книга|автор=James F. Clements.|заглавие=Список птиц мира Клеменца|оригинал=The Clements Checklist of Birds of the World|издание=6-е издание|место=Ithaca|издательство=Cornell University Press|год=2007|том=|страниц=843|isbn=978-0-8014-4501-9}}</ref>, тэрэ тоодо [[ОХУ|Россиин]] газар дайдада — 789 зүйлнүүд (энэ тоодо 125 уургайлдаггүй зүйлнүүд, 7 усадхагдаһан зүйлнүүд)<ref>''Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю.'' Список птиц Российской федерации. — М., 2008. — С. 25.</ref> шубуун мэдэгдээдэ байна. Халуун, һэрюун, хүйтэн, туйлын бүһэнүүд болон [[тэнгис]], далай гээд дэлхэйн бүхыл бүһэн нютагаар тархаһан байха ба хүрээлэн бай оршондоо зохисоһон түрэлнүүд байна. Шубуудай тоо толгой [[хойто туйл|хойто]], [[урда туйл|урда]] хоёр туйлһаа экваторта ойртохо туһам ехэдхэдэгынь хоол тэжээл болон саг ууларилай нүхэсэлтэй холбоотой. Иимэһээшье олон зүйл шубууд нүүдэлэлэн амидардаг боложо һэн. Шубуудынь нэлээд үндэр хүгжэлтэй амитад болон ниидэхэд зохисоһон олон гайхалтай зохилдолгоотой. [[Монгол Улас|Монгол орондо]] 460 оршом зүйлэй шубуун нүүдэлэй болон һуурин байдалаар тохёолдоно. Агаарай оршонг эзэгнэһэнээр шубуудынь бусад амитадһаа тусгаарлагдаба. Энэхүү зорилгодо гайхалтай даһан зохисохо шубуудынь хубисалай гайхамшагта ололто болохо ниидэхэ шадабариие үзүүлдэг. == Шубуудай олон янзын хэлбэри, дүрсэ == Шубуудынь бүхы түбинүүд, эхэ газарта амидарха ушар тухайн оршондоо зохисоһон олон янзын хэлбэритэй. Хамагай гол илгаануудынь бэеын хэмжээ, хушуунай хэлбэри, хүл, хүзүүнэй ута болон үнгэ юм. Хамагай жэжэ түрэлэй шубууд [[жэмэс]]эй шүүһэн, сэсэгэй бал, [[хорхой шумуул]] хоололно. Хамагай томо бэетэй, ниидэдэггүй шубуунда [[тэмээн шубуун]], тоти зэргэ ороно. Үндэртэ ниидэдэг томо бэетэ шубууд байха ба [[бүргэд]], [[таһа]], [[салхич шувуу]], [[хотон]] гэхэ мэтэ. [[Фламинго]], [[тогоруу]] зэргэ ута хүлтэй, ута хүзүүтэй шубууд ехэнхи сагаа алхажа үнгэрүүлхэ тула үүндээ зохисожо һэн. Богони хүлтэй, ута хүзүүтэй [[хотон]], [[хун]], [[галуу]]нь уһанда һайн сэлхэ уһанай шубууд болон толгойгоо уһанда шумбуулан [[загаһан]], жараахай зэргэ хоол тэжээлээ барижа эдинэ. Хушуунь гол түлэб уһан худхахада зохисоһон хабтагай хэлбэритэй байдаг. Хотон шубуунай хушуунь доороо томо хальһан уутатай байха ба загаһан барихад сунан томо утхуур болодог. Шара шубуу, уули, бүргэд, таһа, харсага гэхэ мэтэ [[мяхашан]] шубууд дэгээ маягай махир хушуу, хурһан томо хумһатай байна. Богони хушуу, үргэн амтай хараасай, ураасайнь ниидэж байхадаа [[хорхой шумуул|шумуул]] барихад зохилдоһон ажа. Тоти шубуунай махир хушуунь һамар, модоной үрэ гэхэ мэтэ хатуу хальһа яһые хилбархан хагална. == Хүгжэл гаралга == [[Файл:Archaeopteryx lithographica (Berlin specimen).jpg|мини|слева|Эртэнэй шубуу [[Археоптерикс]]ынь шубуу болон [[мүлхигшэд]]эй шэнжэ шанарые харуулдаг]] Шубуудай үбгэниинь [[мүлхигшэд]] байһан ба энэнь 150 [[сая]] жэлэй наһатай малтамал [[археоптерикс]] шубуу олдоһоноор бататай нотологдобо. Энэхүү жэгүүртэн үбгэ [[мүлхигшэд]]эй шэнжэ түрэхые хадгалһан, тухайлбал жэгүүрэйнгээ түгэсхэлдэ һарбуутай, ута һүүлтэй байба. Тэгэхэдээ зүбхэн энэ бүлэгэй [[һээр нюруутан]]уудта байдаг шубуудай онсолигуудшье баһа ажаглагдажа байна. == Гол онсолигууд == Ниидхэ шадабариһаа гадана шубуудынь илангаяа [[мяхашан]] шубуудай хубида хараанай хүгжэл гойдо һайн, ехэхэн үндэрһөө олзоо хаража шададаг байна. Хоол унданай зуршалһаа хамааран хушуунь олон хэлбриие туһагдаг: хурса эрмэгтэй хушуунь мяхашан шубуудта, хүсэ нэмэгдүүлһэн бол [[тоншуул]]да, гуурһан хэлбэритэй бол жэргэдэг шубуудта гэхэ мэтэ. Үдэнииньшье гэһэн тэдэнэй амидаралай хэб маягта зохисоһон байдаг. Хүйтэн [[саг уларил]]да амидардаг шубууд зузаан үдэ һодоор хамгаалагдаһан байдаг, эрэгшэн шубуудай тодо үдэ һодониинь эмэгшэнээ өөртөө татахад, харин бүдэг үнгэнь зүһээ хубиргахад үйлэшэлдэг. Шубууниинь зүрхэн, уушаг болон шуһанайа эрьелтын тогтолсоотой хүйтэн шуһата амитан. Энэнь зарим зүйлэй шубуудта хүйтэн саг уларилтай болон үбэлэй үеэр хоол тэжээлээ эдибэхтэй хайха бололсоо олгодог. Зунай дарааха хүнэһэнэй нөөсын хомсодолтой тулгаран олон зүйлэй шубууд дулаан орон руу нүүдэлэлдэг. Зарим зүйлнүүд үбэлжэхэ газараа хүрэтэр 10000 км зам туулаханьшье бии. Одоогой байдалаар 8000 зүйлэй шубууд байна. Тэдэнэй заримынь жэшээлбэл африкын тэмээн хируул болон шэнэ зеландиин киви ниидхэ шадабаригаа алдажа. Бор шубуу, хараасай, ээрүүл билзуухай зэргэ боро шубуунай багынхан бүхэ зүйлэй шубуудай 60%-ые бүридүүлдэг. == Шубуудай нүүдэл == [[Файл:BrantaLeucopsisMigration.jpg|мини|[[Галуун]]ай шаантаг]] Үбэл болон зунай амидаралай оршоной хоорондохо шубуудай нүүдэл болон залуу шубуудай бүлэгүүдэй зүг шэнгигүй ниидэлгүүд бараг бүхыл бүһэ нютагуудта ажаглагдадаг. Тэдэ газар нютагай хотхор гүдгэрэй байдал, Дэлхэйн соронзон орониие мэдэрхэ шадабари болон [[угай шэнжын шудалал|генетикын]] хүтэлбэриие баримталдаг. Илангаяа [[Америкэ]]дэхи нүүдэлэй зонхилхо хэһэгынь хойто-урда гэһэн тэнхэлгын дагуу ябагдадаг. [[Европо|Түб Европодо]] нүүдэлэй үндэһэн хоёр шэглэл байдаг: баруунай дэгэлэйнүүд [[Гибралтар]], [[Газарай дундада тэнгис]]эй дагуу [[Африка|Баруун Африка]] руу ниидэдэг; дурнын дэглиинүүд Дурнада Африка хүрэхэ замдаа Босфор, Иорданай хүнды, Синайн хахад арал, [[Нил мүрэн]]эй хүндые огтолон гарадаг. Усадхагдажа алга боложо бай биологиин түрэл зүйлнүүдые хамгаалха арга хэмжээнь зохисуулхад түбэгтэй, хэд хэдэн оронуудта нэгэн зэргэ хамгаалха арга хэмжээ ябуулхые шаардажа байна. == Ниүлүүлгэ ба үржэл == [[File:Oeuf en train d'eclore.jpg|мини|[[Тахяа]]най дэгдээхэйнүүд [[үндэгэ]]нэй хальһан 21 үдэрэй дараа хагалан гарадаг]] Ехэнхи шубууд ниүлүүлгэ болон үүр заһахадаа зорюулһан нютаг дэбисхэртэй байхые зорижо тэрэнэйнгээ хамгаалдаг. Тэдэгээрынь дуулажа (жэргэдэг шубууд) хамтарагшынгаа анхаарлые татадаг, эсэбэл харагдахыса дохёо, жэшээнь тодо үдэ һодоо ашагладаг. Шубуудай хосой холбоо үргэлжэлхэ байдалаараа янза бүри. Заримынь [[нугаһан]] мэтын шубуу шэнги үндэгэлхэ хүрэтэрхи далада үеэр хизаарлагдадаг бол [[мяхашан]] шубууд, уули, осон шубуу бүхыл амидаралаараа холбогдодог. Зарим зүйлэй шубууд хэмэл үүр баридаг бол заримынь нэгэ үүрые хэдэн жэлээршье ашагладаг. Осон шубууд боһоогоороо үндэгэлдэг ба үүр заһадаггүй. Бүхы шубууд ехэбшэлэн сагаан үнгын 1-20 хүрэтэрхи тооной [[үндэгэ]] гаргадаг. Эсэгэ эхэ шубууд үндэгэнэйхөө дотоодо байнгын температурые хадгалжа байхын тулада 11 үдэрһөө 20 долоо хоног хүрэтэр үндэгэнүүдөө дарадаг. Ангаахайнуудаа гаруута эсэгэ эхэнь тэдэниие хоололжо, ниидэхэд һургадаг. Хүрөө мэтын шубуунь шэмэгжэ байдалаар амидардаг: бусадай үүрэндэ үндэглэдэг ба өөр эсэгэ эхэшүүд тэдэниие асаржа хамгаалдаг. == Шубуудай ниидээнэй шадабари == [[Файл:Stripe-tailed Hummingbird.jpg|слева|мини|[[Билзуухай]]н ниидэлгэ]] Олон зуунай туршад [[ухаанта хүн|хүн]] шубуун болон [[хорхой шумуул|шумуул]] ниидэлгые дууряаха гэһэн һанаанда абтажа байһан хэдышье тэдэнэй оролдолго талаар үнгэржэ һэн. Шубууд өөрһэдын сээжэнэй хүсэрхэг [[балсан]]гуудаа аэродинамика хөөрэлтые хангаһан хэлбэритэй, үдэ һодоор бүрихэгдэһэн далинуудай дэбэлтые хурдаһагахын тулада ашагладаг. Далинуудынь ниидэлгые хүнгэбшэлхэд зорюулагдаһан маша хүнгэн, хооһон яһатай байдаг. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * ''Бейчек В., Штястны К.'' Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — Москва: Лабиринт-пресс, 2004. — С. 69. — 289 с. — ISBN 5-9287-0615-4. * ''Френсис П.'' Птицы. Полная иллюстрированная энциклопедия. — Москва: АСТ — Дорлинг Киндерсли, 2008. — 512 с. — (Дорлинг Киндерсли). — ISBN 978-5-17-053424-1. * Птицы // Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах: Т. 5. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1970. — 612 с. * {{ВТ-ЭСБЕ|Птицы|[[Мензбир, Михаил Александрович|Мензбир М.]]}} {{v|2|12|2010}} * ''Прам Р., Баш А.'' [http://truemoral.ru/peria.html Динозавры или птицы: кто оперился первым?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821084121/http://truemoral.ru/peria.html |date=2014-08-21 }} // В мире науки. — 2003. — № 7. (Статья об эволюционном происхождении перьев.) * [http://zoomet.ru/metod_ptica.html Птицы Советского Союза]: В 6 т. / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. — М.: Советская наука, 1951—1954. * ''Травина И.'' [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=365 Живая радуга] // Вокруг света. — 2004. — № 7 (2766). (Популярная статья о перьях.) * ''Баккал С. Н.'' [http://www.zooprice.ru/bird/bird_origin/detail.php?ID=446491 Известные события и факты из палеонтологической истории птиц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413093837/http://zooprice.ru/bird/bird_origin/detail.php?ID=446491 |date=2013-04-13 }} == Холбооһон == {{commonscat|Aves}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&pg=home Avibase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }}—The World Bird Database *[http://www.birdlife.org/ Birdlife International]—Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species. *[http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm Bird biogeography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }} *[http://www.audubon.org/bird/index.html Birds and Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} from the [[National Audubon Society]] *[https://web.archive.org/web/20210311215916/https://www.birds.cornell.edu/ Cornell Lab of Ornithology] * {{eol|695}} *[http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html Essays on bird biology] *[http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm North American Birds for Kids] *[http://www.ornithology.com/ Ornithology] *[http://sora.unm.edu/ Sora]—Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals [[The Auk]], [[Condor (journal)|Condor]], Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and [[the Wilson Bulletin]]. *[http://ibc.lynxeds.com/ The Internet Bird Collection]—A free library of videos of the world's birds *[http://www.birdpop.org/ The Institute for Bird Populations, California] *[http://media.library.uiuc.edu/cgi/b/bib/bix-idx?c=bix;cc=bix;sid=0c4f6243857204b94fcdebc6dce5d8b2;type=simple;page=browse;inst=bix_10;sort=region list of field guides to birds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002084318/http://media.library.uiuc.edu/cgi/b/bib/bix-idx?c=bix;cc=bix;sid=0c4f6243857204b94fcdebc6dce5d8b2;type=simple;page=browse;inst=bix_10;sort=region |date=2011-10-02 }}, from the International Field Guides database *[http://www.rspb.org.uk/wildlife/birdidentifier/ RSPB bird identifier]—Interactive identification of all UK birds {{1000 үгүүлэл}} {{Featured article}} [[Категори:Шубууд| ]] 0idevc4vlyh1t0nazmjcvvw236sm583 0 7791 75009 73845 2026-10-19T20:25:18Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75009 wikitext text/x-wiki {{Һунгадаг механика}} '''Һунгадаг механика''' (энээнэй һалбари болохо '''Ньютоной механикатай''' гол түлэб һамууруулдаг) — макро түбшэндэ агаарта хөөржэ бай бэеһээ эхилэн машинай эд анги, мүн замбуулинай бэесэ тухайлбал [[замбуулинай хүлэг]], [[гараг]], [[одон]], [[юртэмсэ]]нүүд хүдэлөөниие тодорхойлдог [[бодос зүй|физикын]] онол юм. Энэ хизгаарта ([[гэрэлэй хурдан|гэрэлэй хурдаһаа]]олон дахин бага) үрэ дүниинь нарибшалал сайтай байдаг ба һунгадаг механикань [[шэнжэлхэ ухаан]] болон [[технологи]]ин хамагай хуушан баһа томо һэдэбүүдэй нэгэ юм. Механика юрэ буһын үзэгдэлнүүдэй олонхиие шэнжэлхэ ухаанай нээлтэнүүд гарахаһаа бүүр үмэнэ бодито амидарал дээрэ хэрэглэгдэжэ байгаа. Мүнөө үедэ олон шэнэ һалбаринуудта, жэшээнь конденсацилагдаһан ороной физикэ зэргэ һалбаринуудта эршэмтэй шудалгаа үрнэжэ байна. Механикань объектуудай хүдэлөөн болон тэдэгээртэ үйлэшэлдэг [[хүсэн|хүсые]] шудалдаг. Харгалзан үзэдэг хүсэн зүйлнүүдэй дотор: [[хурдан]] ба [[хурдадхал]], сула ба хүсэн, момент ба эршэм хүсэн гэхэшэлэн олон зүйл бии. Тэрэшэлэн механикань үешэлһэн хүдэлөөниие шудалдаг, жэшээнь гарагуудай тойрог замай хүдэлөөн, дүүжингэй хэлбэлзэлэл, бодос доторхи долгиной үүдэл зэрэг. Механикын заршамаар ажалладаг түхеэрэмжын тоондо стимул, пружина, гироскоп, араа, хүрдэ, дүүжэн зэргэ багтадаг. == Ньютоной механика == Механикын үндэһые ноён Исаак Ньютон (1643-1727 он) болбосоруулба. Тэрээр хүсэн, хурдадхал болон [[масса|массын]] үндэһэн харилсан хамаарлые нээһэн. Ньютон [[хурдан|хурдые]] (<math>v</math>), замые (<math>x</math>), хугасаан дахи замай хамаарлые (t) гэжэ тодорхойлон бэшээ: (<math>\vec V = \frac{\Delta x}{\Delta t}</math>). [[Хурдадхал]] (<math>a</math>) хурдан өөрөө хэшнээн түргэн өөршэлэгдэдэгые (<math>\vec a = \frac{\Delta x}{\Delta t}</math>) тодорхойлон бэшээ. Зогсонги объектые тодорхой хурдатай болотор ябуулхын тулада түүндэ ямар нэгэн (<math>\vec F</math>) [[хүcэн|хүcээр]] үйлэшэлхэ хэрэгтэй. Хурдадхалай хэмжээнь объектын массаһаа хамаарха болно. Тэрээр хэшнээн хүндэ тусмаа, түды шэнээн ехэ хүсэн гаргажа зааһан хурдадхалда хүргэнэ. Энэ үедэ объектэй үзүүлжэ бай эсэргүүсэлые [[инерци]] гэнэ. == Онолын тайлбар == [[Файл:Tir parabòlic.png|thumb|left|Агаарта хөөржэ бай биеын хүдэлөөниие һунгадаг механикада шудалдаг.]] Эндэ һунгадаг механикын үндэһэн ойлголтонуудые абажа үзэхэ болоно. Бодито дэлхэйн бэесын хилбаршалһан загбар болохо, хэлбэри хэмжээень үлэ тоосожо болохо [[материал сэг]]ые абажа үзэдэг. Материал сэгэй хүдэлөөниие түүниин [[байрлалга]], [[масса]] мүн түүндэ үйлэшэлжэ бай [[хүсэн]] зэргэ үсөөн хэдэн [[хубисагша]]ар тодорхойлдог. Эдэгээр хубисагшадые нэгэ бүришэлэн абажа үзэхэ болоно. Бодито байдал дээрэ һунгадаг механикын шудалдаг бэесэнь үргэлжэ тэг бэшэ хэлбэри, хэмжээтэй байдаг (''маша'' жаахан бөөмсэ тухайлбал [[электрон]] зэргые [[квант механика]]да нарибшалан шудалдаг). Тэг бэшэ хэлбэри хэмжээтэй өөрөөр хэлбэл хэлбэри хэмжээень тоосохогүй байжа болохогүй бэесын хүдэлөөниинь загбар материал сэгэй хүдэлөөнһөө үлүү ярбагтай байдаг. Ушарынь нэмэлтэ [[сүлөөгэй зэрэг]]ые тоосохо хэрэгтэй болодог. Жэшээлбэл [[бейсбол]]ой бүмбэгэ хүдэлжэ байха үедээ мүн [[Эргэлдэхэ хүдэлөөн|эргэлдэдэг]]. Гэхэдээ эдэгээр бэесые маша олон жаахан хоорондоо харилсан үйлэшэлэлсэжэ бай материал сэгүүдһээ бүридэһэн [[материал сэгэй системэ]] мэтээр ойлгожо болоно. Материал сэгэй системын [[массын түб]]ые материал сэг мэтэ түһөөлжэ мүн болоно. === Шэлжэлтэ болон түүниин уламжалалнууд === {|class="wikitable" align="right" border="1" |- |colspan="2"|[[СИ]]-иин нэгэжэ [[килограм|кг]], [[метр|м]] ба [[секунда|сек]] |- |[[шэлжэлтэ]]||м |- |[[хурдан]]||м с⁻¹ |- |[[хурдадхал]]||м&nbsp;сек⁻² |- |[[рывок]]||м&nbsp;сек⁻³ |- |[[специфик энерги]]||м²&nbsp;сек⁻² |- |шэнгэлтын тун хэмжээ||м²&nbsp;сек⁻³ |- |[[инерциин момент]]||кг&nbsp;м² |- |[[импульс]]||кг&nbsp;м&nbsp;сек⁻¹ |- |[[үнсэгэй импульс]]||кг&nbsp;м²&nbsp;сек⁻¹ |- |[[хүсэн]]||кг&nbsp;м&nbsp;сек⁻² |- |[[эргэлтэ]]||кг&nbsp;м²&nbsp;сек⁻² |- |[[энерги]]||кг&nbsp;м²&nbsp;сек⁻² |- |[[эршэм]]||кг&nbsp;м²&nbsp;сек⁻³ |- |[[даралта]]||кг&nbsp;м⁻¹&nbsp;сек⁻² |- |[[гадаргын хүсэдэл]]||кг&nbsp;сек⁻² |- |[[сасараг]]||кг&nbsp;сек⁻³ |- |[[кинетик зуурамдхай шанар]]||м²&nbsp;сек⁻¹ |- |[[динамик зуурамдхай шанар]]||кг&nbsp;м⁻¹&nbsp;s |} Материал сэгэй ''шэлжэлтэ'' болон эсэбэл ''байрлалгые'' [[орон зай]]да хатуу бэхлэгдэһэн тоололой эхэ '''О'''-той харисуулан тодорхойлдог. Ехэбшэлэн тоололой эхэнь координатын системэ дээрэ байрлаһан координатын системые үүндэ ашагладаг. Сэгэй байрлалгые '''О'''-һоо сэг хүрэтэрхи '''r''' [[вектор]]оор элирхылдэг. Материал сэгынь тоололой эхэ '''О'''-той харисуулхад хүдэлөөнгүй байха албагүй болоод түүниин байрлалга '''r''' векторынь һунган абаһан тоололой эхэһээ тооложо эхилһэн [[саг хугасаа|хугасаа]] ''t''-һээ хамаарһан функци байдаг. [[Альберт Айнштайн|Айнштайнай]] харисангын онолһоо үмэнэ ([[Галилей]]н [[харисангы онол]] гэгдэдэг байһан) хугасаае абсолют нэгэн түрэл гэжэ үзэдэг байһан болоод тухайлбал аливаа хоёр үзэгдэлэй хоорондын үргэлжэлхэ хугасаа бүхы ажаглагшад эжэлхэн гэһэн үг юм. [[Абсолют хугасаа]]һаа гадна һунгадаг механика дахи орон зайн огторгын шэнжэ шанарые [[Евклид]]эй [[геометри]]гээр тодорхойлдог.<ref>[http://ocw.mit.edu/NR/rdonlyres/Physics/8-01Physics-IFall2003/B4144452-A6DE-464D-A0FA-D4D057AA9222/0/binder1.pdf MIT physics 8.01 lecture notes (page 12)] (PDF)</ref> ==== Хурдан ==== {{main|Хурдан}} ''[[Хурдан]]'' гү, али байрлалгын хугасааһаа хамаарһан [[Интеграл ба дифференциал тоолол|өөршэлэлтын харисаае]] байрлалгаһаа хугасаагаар абаһан нэгэдүгээр эрэмбын [[Уламжалал (математик)|уламжалалаар]] элирхылдэг. : <math>\vec{v} = {\mathrm{d}\vec{r} \over \mathrm{d}t}\,\!</math>. Һунгадаг механикада хурдые шууд нэмэжэ, хаһажа болодог. Жэшээлбэл хэрэб нэгэ машина зүүн зүгтэ 60 км/саг хурдатайгаар мүн зүүн зүгтэ 50 км/саг хурдатай ябажа бай өөр нэгэн машиные гүйсэжэ түрүүлхэ үедэ удаан ябажа бай машинын хубида хурдан ябажа бай машинань зүүн зүгтэ 60&nbsp;− 50 = 10 км/саг хурдатай ябажа бай болоод харин хурдан ябажа бай машинын хубида удаан ябажа бай машинань баруун зүгтэ 10 км/саг хурдатай ябажа байгаа харагдана. Мүн хурданиинь [[вектор хэмжэгдэхүүн]] ушар шууд нэмэжэ болодог болоод вектор анализын ёһoop нэмэнэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} ==Холбооһон== {{Commonscat|Classical mechanics}} *Crowell, Benjamin. [http://www.lightandmatter.com/area1book1.html Newtonian Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425194924/http://lightandmatter.com/area1book1.html |date=2011-04-25 }} (an introductory text, uses algebra with optional sections involving calculus) *Fitzpatrick, Richard. [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/301/301.html Classical Mechanics] (uses calculus) *Hoiland, Paul (2004). [http://doc.cern.ch//archive/electronic/other/ext/ext-2004-126.pdf Preferred Frames of Reference & Relativity] *Horbatsch, Marko, "''[http://www.yorku.ca/marko/PHYS2010/index.htm Classical Mechanics Course Notes]''". *Rosu, Haret C., "''[http://arxiv.org/abs/physics/9909035 Classical Mechanics]''". Physics Education. 1999. [arxiv.org : physics/9909035] *Shapiro, Joel A. (2003). [http://www.physics.rutgers.edu/ugrad/494/bookr03D.pdf Classical Mechanics] *Sussman, Gerald Jay & Wisdom, Jack & Mayer,Meinhard E. (2001). [http://mitpress.mit.edu/SICM/ Structure and Interpretation of Classical Mechanics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920024409/http://mitpress.mit.edu/SICM/ |date=2012-09-20 }} *Tong, David. [http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/dynamics.html Classical Dynamics] (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism) *[http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL)]<br /> Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at [[Cornell University]]. Also includes an [https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php e-book library] of classic texts on mechanical design and engineering. *[http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-01sc-physics-i-classical-mechanics-fall-2010/ MIT OpenCourseWare 8.01: Classical Mechanics] Free videos of actual course lectures with links to lecture notes, assignments and exams. *Alejandro A. Torassa [https://doi.org/nzd2 On Classical Mechanics] {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Физикэ]] [[Категори:Механика]] 31x4rctln6347kokd2u2ps0wu4ypso4 0 8360 75007 74818 2026-10-19T19:39:33Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75007 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Калифорни можо улас |уугуул_нэрэ = State of California |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of California.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of California.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_CA.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Калифорниин байра |уряа = ''Eureka''<br/><small>''Эврика''</small> |ниислэл = [[Сакраменто (Калифорни)|Сакраменто]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Джерри Браун |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Гевин Ньюсом |газар_нютаг = 423 970 км² |уһанай_хуби = 20 037 км² (4,72 %) |хүн_ама = {{increase}} 38 340 000 (2014)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1818 оной 9 һарын 9 (31-дэхи) }} '''Калифорни''' ({{lang-en|California}}) — [[Номгон далай]]н эрье дагуу, [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Баруун Эрьедэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Хойто талаараа [[Орегон]], зүүн талаараа [[Невада]], зүүн урда талаараа [[Аризона]] можо уластай, урда талаараа [[Мексика|Мексикын]] [[Баха Калифорни]] можо уластай тус тус хилэлдэг. Калифорнинь АНУ-ай эгээн олон хүн зонтой можо улас юм. Эгээн томо дүрбэн хотыень дурдабал [[Лос-Анджелес]], [[Сан-Диего]], [[Сан-Хосе]], [[Сан-Франциско]] хотонууд болоно. Тус можо уласынь янза бүриин сагай уларил, газарзүйн бүһээрээ болон олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн хүн зоноороо алдартай. == Танисуулга == [[File:GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg|thumb|left|250px|Алтан Үүдэн хоолойдо дамжуулдаг [[Алтан Үүдэн хүүргэ]] бол [[Сан-Франциско]]гой гол тэмдэг.]] [[File:Californiastatecapitol.jpg|thumb|left|250px|Сакраментодо байрладаг Калифорни можо уласай [[капитоли]]]] ''Alta California'' гэһэн газар нютагые [[XVIII зуун]]ай һүүлээр [[Испаниин эзэнтэ гүрэн]] колонизацилһан. 1821 ондо энэ газар нютаг Мексикын бусад хэһэгэй хамта тусгаар тогтониһон бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1846 ондо Калифорни Мексикэһээ бэе даанги болоод [[Мексика-Америкын дайн]]ай дараа Мексика Калифорниие АНУ-да үгэһэн ажа һэн. 1850 оной юһэдүгээр һарын 9-ндэ Калифорни АНУ-да албан ёһоор нэгэдэһэн. Калифорнинь хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай гурбадахи томо можо улас юм. Калифорниин газарзүйн бүһэдэ Номгон далайн эрьеһээ абахуулаад зүүн зүгтэ Сьерра Невада уула, зүүн урда зүгтэ Мохаве сүл, баруун хойто зүгтэ секвойя буюу улаан модог-дугласай жодоон ой модон хүрэтэр ородог. Можо уласай түб хэһэгтэ дэлхэйн эгээн үржэл шимтэй [[хүдөө ажахы]]н эдэлбэри газар болохо [[Калифорниин түб хүнды]] зонхилно. [[Калифорниин алтанай халуурал]]ай үеэр (1848-1855) маша олон хүн Калифорнида нүүдэллэн ерэжэ, эдэй засаг огсом үдэжэ нэмэгдэһэнээр Калифорни эрэс хубилагдаһан. [[XX зуун]]ай эхеэр [[Лос-Анджелес]] хото зугаа сэнгэлэй һалбариин түб боложо, можо уласай туризмын һалбариин үдэлтэдэ түлхэсэ үгэбэ. Калифорниин [[хүдөө ажахы]]н һалбари сэсэглэн хүгжэһэнэй зэргэсээ агаар-сансар, [[газарай тоһон]], [[компьютер]], [[мэдээлэлэй технологи]]ин һалбаринууд маша ехэ хүгжэһэн. Калифорни эдэй засагай хэмжээгээр дэлхэйдэ эхинэй арбанда жагсадаг болон тусдаа улас байһан бол хүн зоноор [[Кени]]ин арад 35-да жагсаха байһан. == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Номгон далай]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Oregon.svg|20px]] [[Орегон]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Невада]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[Номгон далай]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Невада]] {{*}} [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[Номгон далай]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Baja California.svg|20px]] [[Баха Калифорни]] <br /> ({{flagcountry|Mexico}}а) | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br /> [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]] |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{cite book |last=Chartkoff |first=Joseph L. |coauthors=Chartkoff, Kerry Kona |year=1984 |title=The archaeology of California |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |location=Stanford |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=0804711577 |oclc=11351549}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian |year=2003 |title=Before California: An archaeologist looks at our earliest inhabitants |url=https://archive.org/details/beforecalifornia0000faga |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |isbn=0742527948 |oclc=226025645}} * {{cite book |last=Moratto |first=Michael J. |coauthors=Fredrickson, David A. |year=1984 |title=California archaeology |url=https://archive.org/details/californiaarchae0000mora |location=Orlando |publisher=[[Academic Press]] |isbn=012506182X |oclc=228668979}} == Холбооһон == {{commons|California}} ;АНУ-ай засгийн газар * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA Energy Data & Statistics for California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |date=2010-12-29 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |date=2009-12-28 }} * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ca.htm Economic Research Service, USDA - California State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724185722/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CA.htm |date=2009-07-24 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of California] ;Муж улсын засгийн газар * [http://www.ca.gov/ State of California Official Web site] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/California California State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021501/http://wikis.ala.org/godort/index.php/California |date=2016-03-07 }} - Annotated list of searchable databases produced by California state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.library.ca.gov/history/symbols.html List of official California State Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/ |date=2019-01-05 }} from the [[California State Library]] ;Эрчим хүч * [http://www.energy.ca.gov/hydroelectric|California Hydroelectic]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - from California's government site ;Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг * [https://web.archive.org/web/20141201225553/http://www.visitcalifornia.com/ visitcalifornia.com] California's Official Vacation Guide ;Бусад * [http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html Native Tribes, Groups, Language Families and Dialects of California] * [http://countingcalifornia.cdlib.org/ Counting California] * [http://www.californiahistoricalsociety.org/programs/ccd.html California Historical Society cultural sites index] * [http://www.disastercenter.com/crime/cacrime.htm California Crime Rates 1960 - 2006] * [http://www.disastercenter.com/californ/crime/index.html California Law Enforcement Agency Uniform Crime Reports 1980 to 2005] {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Калифорни| ]] 7toiw91rsx2fmii0m5ok962zixmo87d 0 8695 75006 74988 2026-10-19T19:31:43Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75006 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Балта зүгы | image = Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg | image_width = 200px | image_caption = ''[[Osmia ribifloris]]'' | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Үетэ хүлтэн]] | classis = [[Хорхой шумуул]] | ordo = [[Hymenoptera]] | subordo = [[Apocrita]] | superfamilia = [[Apoidea]] | unranked_genus = '''Anthophila''' | subdivision_ranks = Families | subdivision = [[Andrenidae]]<br /> [[Apidae]]<br /> [[Colletidae]]<br /> [[Dasypodaidae]]<br /> [[Halictidae]]<br /> [[Megachilidae]]<br /> [[Meganomiidae]]<br /> [[Melittidae]]<br /> [[Stenotritidae]] | synonyms = '''Apiformes''' }} '''Зүгы''' бол [[сэсэг]]эй шүүһээр [[бал]] болбосоруулдаг ниидэдэг [[хорхой шумуул]]ай нэгэ түрэл юм. == Балта зүгын амидаралай зохёон байгуулалта == Хүн түрэлхитэн эртэ сагһаа зүгые (балта зүгы) гэрэй амитан болгожо ашаглаһаар ерээ һэн. Балта зүгы ургамалай тооһон, лаб, кристалл дабһаниие наажа сабуудан үүр барижа үндэгэлэн ураг түрэлөө дагажа олон зуугаар һүрэглэн, хэһэг бүлээр амидардаг. Бүлэ бүхэн эрэгшэн, эмэгшэн, ажалшан гэһэн гурбан янзын зүгыһөө бүридэхэ болоод тус тусдаа ажал үүргын нарин хубааритай байна. [[Файл:Drohnenpuppen 79d.jpg|thumb|left|Хатанза зүгын үтэн]] Нэгэ бүлэдэ гансахан байдаг (гэхыдээ хүгшэн залуу 2 хатан зүгы байхань бии) [[хатан зүгы]] (эхэ зүгы) бусадһаа хэбэлэй арай бүдүүн гонзогор, дали богонихон, хорото булшархайгүй болоод үндэгэлхэ ашагтай хугасаань 2-3 жэл, ниитэдээ 3-5 жэл наһална. Хатан зүгы үүрһөө 3-4 км аласта гаран хэд хэдэн азарганза зүгытэй эбсэлдэнэ. Хоёрдугаар һарын дунда үеһөө эхилэн олон зуун үндэгэ гаргана. Энэ үедэ тэрэниие 18-20 ажалшан зүгы байнга һүнсэрээр тэжээдэг байна. Үндэгэнһөө үтэн, хүүхэлдэйн үе шатые дамжаһаар 16 хоноод залуу эхэ, 21 хоноод ажалшан, 24 хоноод азарганза (эрэ зүгы) гарана. Бэлгын бойжолго дутуу хүгжэлтэй, эрэ зүгытэй эбсэлдэхэ, үрэ түл гаргаха шадабаряа алдаһан байдаг залуу [[ажалшан зүгы]] 8-10 һара амидархадаа һархяаг бариха, үтэн хүүхэлдэй тэжээхын зэргэсээ үүрэй доторхи агаарай шииг дулаан хүйтэниие тогтомол байлгаха, лаб илгаруулха, суглуулха, гаднаһаа абажа ерэһэн балые эбрээжэ үтгэрүүлхэ, бүлеэ хамгаалха зэргэ бүхы ажалые гүйсэдхэнэ. Ажалшан зүгы хорото булшархайтай, хэбэлэй эсэстэ хурса хадхууртай ушар хүн амитанай арһан хүрһэниие нэбтэ хадхаха аюултай. Хадхахадаа хадхуураа алдаха болоод хадхуургүй болмогсоо зүгы үхэдэг байна. Наһа бэе гүйсэһэн ажалшан зүгы балта, тооһото ургамалые хайжа олохо, олоһон сэсэгһээн амтата шүүһэн, тооһон хураан асарха зэргэ ажал хэнэ. Амтата шүүһэн илгаруулха ажалда эд гү, али 18-20 хоногтойдоо дайшалагдана. [[Файл:Drohnenpuppen_81b.jpg|thumb|left|Азарганз зүгын үтэнэй хөгжлиин шат]] Азарган зүгы (эрэ зүгы) бадируун бэе, ниилэмэл томо нюдэн, бүдүүн толгойтой, хадхуур болон хорото булшархайгүй, 2-3 һарын наһатай болоод хатан зүгыдэ нэгэл удаа удамаа үлдэдэг. Намартаа бүлын тэжээл хобордожо эхилхэдэ тэрэниие ажалшан зүгынүүд үүрһээн хөөн зайлуулна. == Балта зүгын ашаг шэм == Зүгы бол бал, лаб, прополис (жэлэй), һүнсэр (молочко), хорон, тооһормог зэргэ хүнэй хоол хүнэһэн, эмшэлгэ һубилгаа, тэрэ үйлэдбэри, [[хүдөө ажахы]], сансарай техникадашье ажа холбогдолтой бүтээгдэхүүн үгэдэг ашагтай хорхой шумуул юм. === Зүгын бал === {{main|Бал}} [[Зүгын бал]] олон жэл шанараа алдадаггүй, хүгсэржэ мууддаггүй гайхалтай арюудхажа шэнжэ шанартай. Балда 18 хубиин уһан, 80 хубиин шэхэрлигэй зүйл байдагһаа гадна сардуул, уураг, A, B, C витамин, янза бүриин хорото микромахабадые усадхагша зэргэ ниитэдээ 100 үлүү түрэлэй бодос агуулагдаһан байдаг байна. Тиимэһээ зүгын балые хүнэһэн тэжээлһээ гадна бэеын байдалые һайжаруулха, тайбшаруулха болохо ханяад, хүүгэдэй аманай гэмтэл, халалга, элдэб шараха зэргэ үбшэн анагаахада ашагладаг. === Ажалшан зүгын лаб === Үүр һархяагаа гаднын нүлөөһөө хамгаалха, бэхэжүүлхэ зорилгоор зүбхэн ажалшан зүгы сагаан шаргал илтаһалиг лаб илгаруулдаг. 80 хубиин [[нүүрһэнтүрэгшэ]], 13 хубиин [[уһантүрэгшэ]], 7 хубиин [[хүшэлтүрэгшэ|хүшэлтүрэгшэһөө]] тогтодог энэ лабые радио[[техникэ]], [[сахилгаан]], [[хими]], [[ниидэхэ онгосо]], [[уһан онгосо]], [[металлурги|түмэрлиг]], [[нэхэмэл үйлэдбэри|нэхэмэл]], мебелиин үйлэдбэридэ сахилгаан тусгаарлагша, уһан бэшэ нэбтэрүүлэгшэ зэргэдэ ашагладаг. Баһа янза бүриин эм болон гоо һайхан үнэртэн тоһон будаг үйлэдбэрилхэдэ хэрэглэнэ. === Ажалшан зүгын тооһормог === Балта зүгы сэсэгэй тооһониие суглуулжа хойто хүлэйнгөө сагсанда хэн үүрэндээ асаржа, балтай холижо пюре болгон хадагалдаг. Энэниие тооһормог гэдэг. Тэрэндэ хүнэй [[шуһан]]ай даралтые багадхажа ходоод гэдэһэнэй ажаллагые хэбэй болгожо хоолондо дуршалтай, ажаллаха хүсэн шадабариие дээшэлүүлхэ үйлэшэлгэтэй бодос бии. === Ажалшан зүгын прополис === Зүгы ургамалһаа тооһон тиимэшье тэрэнэй гадуурха шэл мэтэ гилгар тоһолиг бодосые суглуулжа асараад, үүр һархяагайнгаа нүхэн һүбиие бүглэхэ шэгжэһээ болгон ашагладаг. Угтаа прополис гэдэг бол харгай модонһоо гараха нэгэн зүйл дабирхай, байдал сабуу мэтэ наалдамтхай, үнгэ улбар шарабтар. Зүгын тэрэ хара ногоон, хүрэн, харадуу үнгын наалданги дабархайлиг бодосые [[прополис]] (зүгын сабуу) гэдэг байна. Прополисдо 50-55 %, ургамалай дабархай 8-10 %, эфирэй тоһон 30 оршом хубиин лаб байхаһаа гадна түмэр, зэд, марганец, сайр мэтын микромахабад бии. [[Анагааха ухаан]]да ашаглажа байгаа зарим антибиотикһоо хэд дахин үлүү хүсэтэй эмшэлгын шанартай фитонцид гэдэг бодосой, прополисһоо гарган абаһан ажа. Прополисые баһа загатнуур, юлдэ, хүлдэнгэ, бэртэнг эмшэлхэдэ хэрэглэдэг байна. === Ажалшан зүгын һүнсэр === Залуу зүгын хоолойн булшархай болон зажалуурай хэһэгһээ илгаран гарадаг сайбар шара үнгэтэй үдхэрһэн уураг маягай зүйлые һүнсэр гэдэг. Тэрээр тэжээһэн хатан зүгы 6 жэл хүрэтэр наһалжа, үдэртэ шэгнүүрһээн үлүү (1000 үлүү тооно) үндэгэ гаргадаг байна. Уураг, өөхэн, аминохүшэл, түрэл бүриин аминдэм агуулһан байдаг ушар мүн һүнсэрые эмшэлгэдэ хэрэглэнэ. === Ажалшан зүгын хорон === Зүгы өөрһэдөө болон үүрээ хамгаалхын тулада дайраһан, дүтэлһэн хүн амитаниие хадхажа хородуулна. Тэрэнэй хородо нуклеин, [[шоргоолзон]]ой, [[дабһан]]ай хүшэлһөө гадна, магни, зэд мэтын махабад, бодос агуулагдаһан байдаг. Зүгын хорониие арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ байһан болоод оршон үедэ уушханай багтараа, үе мүсэ, бамбай булшархайн үбшэн зэргые эмшэлнэ. === Зүгын ниидэхэ хурдан === Зүгы 24-40 км/саг хурдалан ниидэхэдээ даляа секундэдэ 200—250 удаа дэбдэг. Гэхыдээ ехэ үндэртэ ниидэхэгүй. Амтата шүүһэн, сэсэгэй тоһон суглуулха үедээ 27.5 м/секундын хурдатай ниидэнэ. == Зүгын ажахы == [[Файл:Bienen 35b.jpg|thumb|300px|Бүлэ]] Хэдыгээр XIII зуунай үедэ [[Хара Хорум]]ай табан тансаг эдеэнэй модоной нэгэ аманһаа зүгын бал бүхы [[ундан]] гаража байһан гэхэ домог онтохон Монголой зүгышэдэй дунда байдагшье, мүнөө Сэлэнгэ аймагай Шаамар сомондо тэжээжэ байгаа зүгынүүдынь, 1959 онһоо Шаамарын жэмэс ногооной эрдэм шэнжээлгын туршалгын түбдэ мүнөөнэй Буряадһаа анха 20 бүлэ, Кавказһаа 30 хээлтэй зүгы асаржа нютагшуулһанаар зүгын ажахын эхэ һуури табигдаба. Социализмын үедэ [[Хангай]], [[Гоби]], тала хээрэйн 20 үлүү газар, 2000 үлүү бүлэ зүгытэй болоһон болоод тэрэнһээ жэлдээ 400 үлүү бүлэ зүгы шэнээр гаргажа, 10-18 бал хураан абажа, үрэжүүлжэ байһан байна. Удамшаһан 1000 үлүү бүлэ ажа һэн. Монгол орон балта ургамалаар баялиг—5-7 сая бүлэ зүгы үрэжүүлхэ бэлшээрэй нөөсэтэй, тэрэнһээ зүбхэн ойто хээрэй бүһэдэ 43 обогой 230 үлүү зүйлэй амтата, шүүһэтэ, тооһото ургамал ургадаг байна. == Зүгы эгээн томо түрэлнүүд == Зүйлэй эгээн олон тоотойнь зүгы түрэлнүүд<ref name="discoverlife">[http://www.discoverlife.org/mp/20q?guide=Apoidea_species&flags=HAS: Пчёлы на сайте www.discoverlife.org] {{ref-en}}{{v|23|04|2011}}</ref>. {{Col-begin}} {{Col-break}} * ''[[Lasioglossum]]'' (1750) * ''[[Megachile]]'' (1560) * ''[[Andrena]]'' (1500) * ''[[Hylaeus]]'' (730) * ''[[Nomada]]'' (700) * ''[[Perdita]]'' (630) * ''[[Coelioxys]]'' (480) * ''[[Colletes]]'' (460) * ''[[Anthophora]]'' (420) * ''[[Xylocopa]]'' (400) {{Col-break}} * ''[[Hoplitis]]'' (360) * ''[[Osmia]]'' (350) * ''[[Ceratina]]'' (340) * ''[[Sphecodes]]'' (320) * ''[[Lipotriches]]'' (280) * ''[[Bombus (амитад)|Bombus]] (260) * ''[[Amegilla]]'' (250) * ''[[Eucera]]'' (220) * ''[[Centris]]'' (210) * ''[[Halictus]]'' (200) {{Col-end}} == Ном зохёол == * Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с. * Гринфельд Э. К., [[1978]]. ''Происхождение и развитие антофилии у насекомых''. — Л.: Изд-во ЛГУ. — 203 с. * {{Книга:Определитель насекомых европейской части СССР. Т. 3. Перепончатокрылые. Ч. 1. 1978|279-518}} * Danforth, B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [https://web.archive.org/web/20100621012454/http://www2.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan, B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * Engel, M. S. (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1-33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] * Michener, C. D. ([[2007]]) ''The bees of the world, second edition.'' Johns Hopkins University Press, Baltimore and London, 953 pp. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Bee}} * [http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира] {{ref-en}} * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв] {{ref-en}} * [http://gears.tucson.ars.ag.gov Исследовательский пчелиный центр Карла Хайдена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101200313/http://gears.tucson.ars.ag.gov/ |date=2005-11-01 }} {{ref-en}} * [http://www.abc.net.au/science/scribblygum/may2003/default.htm Спасение австралийских нежалящих пчёл] {{ref-en}} * [http://www.sankey.ws/firstbee.html Первая весенняя пчела] {{ref-en}} * [http://beegu.ru/ Гуру пчеловода. Статьи о пчеловодстве, пчёлах и мёде] {{ref-ru}} * [http://ohotaroy.my1.ru Тематический сайт «Охотники за роями»] {{ref-ru}} * [http://www.insectpix.net Общественные пчёлы в британских садах]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}} * [http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp Bee Stings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022901/http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp |date=2011-07-16 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110404153423/http://antclub.ru/lib/brian-m-v/obshchestvennye-nasekomye Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен] {{ref-ru}} * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea. {{ref-en}} * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea. {{ref-en}} * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf]. {{ref-en}} * [http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm |date=2009-06-18 }} {{ref-en}} [[Категори:Хоорхой шумуул]] [[Категори:Хүдөө ажахы]] {{1000 үгүүлэл}} tommj4fobgqnwm4e9dpmra53gooiqat