Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Оросой холбоото улас 0 2121 75089 74705 2026-11-13T23:42:47Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75089 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Ородой холбоото улас'''<br />{{MongolUnicode|ᠣᠷᠤᠰ ᠤᠨ<br />ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠲᠤ<br />ᠤᠯᠤᠰ|v}}<br />'''Россиин холбоото улас''' |уугуул_нэрэ = Российская Федерация |богони_нэрэ = Росси |һүлдын_зураг = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |тугай_зураг = Flag of Russia.svg |түрын_уряа = |түрын_дуулал = «[[Ородой холбоото уласай түрын дуулал]]»<br /><center>[[Файл:Russian Anthem chorus.ogg]]</center> <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Холбоото улас]] |газарай_зураг = Russian Federation (orthographic projection) - Annexed Territories disputed.svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Ород хэлэн]] |үндэһэ_язгуур = 79,8 % — [[Ородууд]]<br />  3,8 % — [[Татарнууд]]<br />  2,0 % — [[Украйн үндэһэтэн|украинашууд]]<br />  1,2 % — [[Башкирнууд]]<br />  1,1 % — [[Чувашууд]]<br />12.1 % — бусад арад түмэн ([[Ородой холбоото улас#Яһатанууд|бүриин жагсаалтань →]]) |үндэһэ_язгуур_он =2002 |тогтносон_үйл_явдал1 = 25.12.1991 |үйл_явдалын_огноо1 = РФ-иин байгуулга |Сүвэрэнитэт = Тусгаар тогтонол |ниислэл_хото = [[Файл:Coat of arms of Moscow.svg|14px]] [[Москва]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Владимир Путин]] ([[Нэгэдэһэн Росси|ЕдРо]]) |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Михаил Мишустин]] |хуули_тогтоогшо = [[Холбооной Хурал]] |дээдэ_танхим = [[Холбоото Уласай Зүблэл]] (ХУЗ) |доодо_танхим = [[Гүрэнэй Дума]] (ГД) |газар_нютаг_км2 = 17,075,400 |нутгийн_талбайгаарх_эрэмбэ_дэс =1 |уһанай_процент = 13 %<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |work=Federal State Statistics Service |accessdate=5 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archivedate=21 October 2003 }}</ref> |хүн_амай_тоосоо = 143,056,383<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ |accessdate=2010-12-13 |archivedate=2010-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101213134234/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ }}</ref> |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2012 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =8 |хүн_амын_тооллого =142,905,208<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |хүн_ам_тоолсон_он =2010 |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2 = |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =217 |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 8.3 |ДНБ_ХАЧ =[[Америк доллар|$]]2.383 [[ехэ наяд]]<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=75&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Russia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=20 April 2012}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2011 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =6 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$16,736<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ = |ДНБ_нэрлэсэн =$1.884 [[ехэ наяд]]<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2011 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ =9 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$13,235<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ = |ХТББИ =42.3<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of family income – Gini index |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=13 January 2011 |archivedate=13 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html }}</ref> |Илтгэлцүүр_он =2008 |Илтгэлцүүр_ангилал =<span style="color:#e0584e;">ехэ</span> |Илтгэлцүүр_эрэмбэ =83 |ХХИ ={{increase}} 0.755<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=2011 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=5 November 2011}}</ref> |ХХИ_он =2011 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =65 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Ородой дүхэриг (баһа рубль) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = RUB, [[Файл:Rouble official sign.svg|10px]] |интернет_домэйн = [[.ru]], [[.su]] |телефоной_код = +7 |сагай_бүһэ = +3 … +10 |зүүлтэ = }} '''Ородой холбоото улас''' ({{lang-ru|Росси́йская Федера́ция}}), тобшолбол '''Росси''' гү, али '''Ород Улас''' ({{lang-ru|Росси́я}}) — болбол Евразиин хойто хэһэгээр үргэлжэлхэ улас юм. Ород хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас холбооной 83 нютаг можоһоо бүрилдэнэ. Ород Улас зүүн тиишэ [[Норвеги]], [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]], [[Польшо]], [[Беларусь]], [[Украина]], [[Гүржи]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Хитад]], [[Монгол]], [[Хойто Солонгос]] гэһэн арбан дүрбэн гүрэнүүдтэ хилэ зурыдаг, мүн уһаар [[АНУ]]-ай [[Аляска]] можотой болон [[Япон]] уластай хилэ нэгэтэй. Дэлхэйн эгээн томо улас болохо 17,075,400 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай, юһэдэхи хүн зон ехээр һуурижаһан томо улас: хамтадаа 143 сая гаран хүн һууна; тиин эдэнэй 80 оршом процентнь [[ородууд]] болоно. [[Дэлхэйн банк]]ын мэдээгээр, 2014 ондо Ородой холбоото уласай [[ДНБ|ХАШ]]-яар тоосоһон [[дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]] 3,745 ехэ наяд (триллион) доллар (нэгэ хүндэ 25 636 доллар) болобо. Үндэһэнэй [[мүнгэн тэмдэгтэ]] — [[Ородой дүхэриг]] гэжэ. == Түүхэ == {{main|Ородой холбоото уласай түүхэ}} [[Файл:Growth of Russia 1547-1725.png|thumb|left|300px|1547-1725 оной хоорондо Ород гүрэнэй үргэдхэл]] Ородой холбоото уласай түүхэ — зүүн славянуудаар анха эхилбэ. [[Славян]]ууд {{МЭҮ}} 3-8-р зуунай дундуур [[Европо]]до тодоржо эхилһэн байна. XIX зуунда зүүн славяншуудай түрүүшын улас болохо [[Киевэй Русь]] байгуулагдаба. Энэ улас [[Викинг]]үүд болон тэдэнэй үрэ удамуудаар ударидуулжа байһан болоод 988 ондо [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]һөө [[Христосой шажан|христианствын]] [[үнэн алдарта шажан]] гэһэн һургуулиин сургаал үблүүлэн абаһан. Энэ ябадал дараагай мянган жэлэй турша Ородой соёл уралигые тодорхойлһон Византиин болон славян соёл уралигай нэгэдхэлые эхилүүлээ. Уламаар Киевэй Русь задаржа газар нютагынь Ородой маша олон бишыхан хэмжээнэй феодалай уласуудта хубаагдаһан. XI зуунай [[Сэсэн Ярослав]]ай үедэ Ородто (мүнөөнэй Ород уласай урда захаар) эдэй засаг, уран зохёол, уран барилга һайн дэлгэрбэ. 1237—1240 ондо [[монголшууд]] [[Владимир]], [[Киев]]ые добтолһоноор [[Ехэ Монгол Улас]]ай хэһэг байһан [[Зүчиин улас]]та 1480 он хүрэтэр захирагдаба. Түлхигдэһэн Ородой түб [[Новгород]] боложо, 1240 ондо [[Нева гол]]до Швециие дараһан зэргэ байлдаанаар хойто зүгтэ нютаг тэлээ. Энэһээ [[Ехэ Монгол Улас|Монгол]]-[[Алтан Ордон]]до эсэргүүсэхэ [[Москва]], [[Доодо Новгород]], [[Тверь]] [[зэргэ]] хото һуурин бодожо буһалгаалаа бэлэй. Шажанайнхантайгаа хамжажа тархай ноёдые суглуулһан [[Доной Дмитрий]] 1380 оной шиидбэрилхэ [[Куликовын байлдаан]]аар Мамайн сэрэгые сохёо. Киевэй Русиин залгамжалагша уласуудһаа эгээн хүсэрхэг [[Москва]] байһан болоод энэ гүнлиг Ородой нэгэдэл, [[Алтан Ордон]]до эсэргүү тусгаарлаха хүдэлөөндэ голлохо байра һууриие эзэлжэ байба. Москва — аажамаар оршомойнгоо Ород уласуудые нэгэдхэһэн болоод Киевэй Русиин [[соёл уралиг]], [[улас түрэ|улас түрын]] үбые захирха болоо. XV зуунда Москвагай гүн [[III Иван]] үндэһэндээ газар газарай олон гүн үгэндөө оруулжа, Ород уласай «ехэ [[гүн]]» (великий князь) болоо. 1453 ондо Византиин [[Константинополь]] [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османда]] эзэлэгдэжэ түгэсһэнөөр Византиин агуу үбые Ород залгажа байна гэдэг ойлголтоор [[IV Иван|IV Догшон Иван]] «[[Гай Юлий Цезарь|цезарь]]» гү, али «царь» ([[хаан]] гэжэ) гэдэг тушаалые бии болгон өөрөө анхалан хүртэһэн. IV Иван [[Балтын тэнгис]]тэ гаралгатай болохын тулада [[Ливон]]той (1558—1583) олон жэл байлдажа, дурна тиишэ [[Астрахань]] (1556 ондо буулган абаһан), [[Казань]] (1552) ханлигые мүхөөжэ, [[Ураал уула|Ураалые]] дабажа [[Сибирь]]тэ сэрэгээ эльгээжэ газар нютагаа тэлһэнээр олон үндэһэтэнэй Ород, [[Зүблэлтэ Холбоо|Зүблэлтын]] һуури табяа. 1600-аад оной дотоодын химаралай үедэ Романовой удамда засагай эрхэ шэлжэһэн. Ородойнхи газар нээгшэдэй гаргаһан зам, арһан, үнэтэ эд олохо һэдэл, [[хасаг]] (казак) сэрэгэй хүсөөр XVII—XVIII зуунда нютагаа [[Номгон далай]] хүрэтэрхи нютагые эзэлээ. XVII зуунда хасагууд буряадуудые добтолжо Хойто Монголые эзэмдэбэ. 1721 ондо албан ёһоор [[Ородой эзэнтэ гүрэн]] (''Российская империя'') гэһэн удхата нэрэеэ тунхаглагдаба. XIX зуун гэхэдэ энэ уласынь байлдан дагуулалта, ниилүүлэлтэ, шудалгаа зэргээр хүрээгээ тэлэжэ, [[Польшо]]һоо [[Номгон далай]] хүрэтэр үргэлжэлһэн [[Ородой эзэнтэ гүрэн]] болоһон байба. [[I Пётр]] (1682—1725 оной хоорондо түрэ бариһан), [[Елизавета]] (1741—1762), [[II Екатерина]] (1762—1796), [[II Александр]] (1855—1881) зэргэ түүхэдэ тодоор үлэһэн хаашуул түрэ барижа, мүнөөгэйнхеэр хэлэбэл [[Финланд]], [[Польшо]]һоо [[Аляска]], [[Үбэр Кавказ]], [[Дунда Дурна]] хүрэһэн уудам газар нютагые дайтахадаа дайтажа, туһалхадаа туһалжа мухардуулһаар өөрын уласайнхи болгожо байба. 1878 ондо [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османы уластай]] дайтажа хамар дээрэнь байха [[Болгари]]ие сүлөөлжэ хүсэ шадалаа бахдуулжээ. XIX зуунай түгэсхэл, XX зуунай эхеэр хубисхалай үзэл һанаа дэлгэржэ, [[дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай үедэ гү, али 1917 оной 2-р һарада хүрэнгэтэнүүд хаанаа ([[II Николай]]) түлхин унагаба. 11-р һарада ([[Октябриин хубисхал]]) шала өөр гү, али ажалшан таряашадта засагай эрхэ шэлжэбэ. Дайнай дараахи хэрээгээр [[Украина]], [[Польшо]], [[Финланд]], [[Балтиин уласууд]]ай нютагаа алдаһанһаа Украина, Балтиин гурбые эрьюулжэ абаһаншье зуунай адагта дахин табижа ябуулһан. [[Сагаан арми]], һалан тусгаарлагша яһатан үндэһэтэнэй сэрэг, түрэтэй шэнэ түрэжэ гараһан [[Зүблэлтэ Ород]], тэрэнэй [[улаан арми]] хэдэн жэл байлдажа диилэбэ. Ород Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомынь дэлхэйн түрүүшын эгээн томо [[социализм|социалис]] орон, «суперхүсэн» болохо [[Зүблэлтэ холбоото улас|СССР]]-эй хамагай томо, хамагай шухала хэһэг болоо. 1922 ондо байгуулагдаһан СССР-эй гол сүмэнь [[Зүблэлтэ Ород]] орон байһан ба 1922 ондо [[Зүблэлтэ холбоото улас|Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас]] (СССР) нэрээр хожомой ойлголтоор 15 бүгэдэ найрамдаха уласайнхинь нэгэ боложо байгуулагдаба. 1924 ондо хубисхалай ударидагша [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] өөдэ боложо [[Иосиф Сталин|Сталинай]] үе (1924—1953) эхилбэ. Түблэрһэн түлэблигтэ эдэй засаг, [[ажаүйлэдбэри]]жэлтэ, [[хүдөө ажахы]]н хамтарал түрын бодолгоор хэрэгжэжэ байба. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]] эхилхэдээ [[Нацис Германи]]тай хамта [[Польшо|Польшые]] добтолжо Баруун Беларусь ба Украина эзэмдэбэ. Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайн 1941 оной июниин 22-ой үүрээр эхилһэн юм гэжэ түүхэдэ эли. Баруунһаа дэлхэйн эзэлхые һанаархагша [[Нацис Германи]], тэрэнэй хамсаатан дурнын [[Япон]]иие һүрэжэ зогсооһон. Энэ Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайнда СССР-эй 30 сая хүн ами алдаһан байдаг. Хардалта һэрдэлгэ маягаар олон сая хүниие хэлмэгдүүлһэниинь Сталинай нэрые түүхэнээ бараатуулдаг. СССР-эй уласынь дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгые хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ булимтархы хамаг бүгэдые гүрэнэй хинан зонхилдог болошоһон гүрэн байгаа. Зүблэлтэ Холбоо үзэл шурталай хубида дэлхэйн [[хүйтэн дайн|социалис лагериин]] тэргүүлэгшэ, сэрэг улас түрын [[Варшавын хэрээ]]нэй оронуудай мүлжэгшэ байһан юм. СССР уралиг, шэнжэлхэ эрдэм ухаанай бүхыл һалбарида амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо СССР задарһанаар Ородой холбоото улас (ОХУ) байгуулагдаһан болоод энэнь СССР-эй залгамжалагша гэжэ тоосогдодог. == Газар зүй == === Физикын газар зүй === [[Файл:Russland_topo.png|thumb|left|340px|Ородой топографиин газарай зураг]] Ородой холбоото улас Дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хэһэгтэ эгээн томо хуурай газар болохо Евразида оршодог. Ород улас эгээн томо улас болон 17 075,4 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр талмайтай. Ород уласай баруун хэһэг (газар нютагай дүрбэнэй нэгэн) [[Зүүн Европо]]до багтадаг. Тэрэниие Россиин Европын хэһэг гэнэ. [[Ураал уула]]һаа зүүн тиишэ байрлаха (газар нютагай дүрбэнэй гурбан) хэһэгые Ородой Азиин хэһэг гэнэ. Хуурай газарай диилэнхи хэһэг хойто үргэригэй 70 болон 50 градусай хоорондо байрладаг. Ород уласай газар нютагай ойролсоогоор 18 % [[Хойто туйл]]ай сахаригта багтадаг. Туйлай ойролсоохо болон туйлай саадахи газар нютаг гэжэ илгадаг. Ород уласай хойто сэгынь [[Челюскинай булан]]да (хойто үргэригэй 77°43’, зүүн утаригай 104°18') Таймир хахад арал дээрэ байрладаг. Энэ сэгтэ 1742 оной 5 һарада түрүүшынхие С. Челюскинай хоёрдугаар (Агууехэ Хойто нютагай) экспедициинхид хүрөө. Ородой хамагай хойто сэгынь бол [[Франц Иосифой ольтирог]]то (хойто үргэригэй 81°49') оршохо Рудольф арал дээрэхи [[Флигели хушуун]] юм. Энэ сэгһээ [[хойто туйл]] хүрэтэр юрэдөө 900 км байдаг. Урда сэгынь [[Дагестан]]да [[Самур гол|Самур]] ба [[Кура гол]]ой заагта [[Базардюзю|Базардюзю уулын]] баруун урда (хойто үргэригэй 41°11' байрладаг). Урда сэгэй харалдаа Европодо бол [[Неаполь]], [[Мадрид]], [[Америкэ]]дэ бол [[Нью-Йорк хото]] оршодог. Хамагай баруун сэгынь (баруун утаригай 19°38') [[Балтиин тэнгис]]эй [[Гданьскын тохой]]до Балтиин элһэн уршалаада байрладаг. Эндэ ород-[[Польшо|польшын]] хилэ залгадаг. Хуурай газарай хамагай зүүн сэгынь [[Чукоткын автономито тойрог|Чукоткын]] хахад аралай [[Дежнёвэй хушуун]] (хойто үргэригэй 66°5', баруун утаригай 169°40') арал дээрэ байдаг. Ородой нютаг дэбисхэрэй эгээн зүүн сэгынь [[Берингэй хоолой]]дохи [[Ратмоновой арал]] (баруун утаригай 169°02') дээрэ байдаг. [[Файл:Smoke over the river Volga.jpg|thumb|right|250px|[[Доодо Новгород]]ой хажууда [[Эжэл мүрэн|Эжэл]]]] Ород орон хойто хэһэгээрээ [[Хойто мүльһэн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], зүүн талаараа [[Номгон далай]]гаар хиллэжэ байна. Ород орон 62,3 мянган километр ута үргэлжэлхэ эгээн ута хилтэй болон энэһээн 24.6 мянган километр хуурай газарай, 37,7 мянган километр уһаар хиллэдэг байна. Баруун хилэ хизаарынь [[Кола хахад арал]] баруун хойто таладахи [[Баренцевэй тэнгис]]эй эрьеһээ эхилэн Балтиин тэнгисые дайража, Хара тэнгис хүрэдэг. Энэ талын хилэ хизаарта тодорхой тогтооһон байгаалиин хилэ үгы байна. Оросой баруун хүршэнүүдынь [[Норвеги]], [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]], [[Беларусь]], [[Украина]] ба нютаг дэбисхэрһээ тусдаа оршохо [[Калининградай можо]] [[Литва]], [[Польшо]] уласуудтай хиллэдэг. Урда хилэ хизаар Хара тэнгисэй эрьеһээ Япон тэнгисэй эрье хүрэтэр үргэлжэлдэг. Кавказ уулаһаа [[Гүрж]], [[Азербайжан]] уласуудтай хиллэдэг. [[Үргэнэ мүрэн|Үргэнэ]], [[Амар мүрэн|Амар]], [[Уссури мүрэн]]гөөр [[Хитад]], [[Монгол]]той хиллэдэг. Мүн урда талаар баһа [[Казахстан]], [[Солонгос]] уластай хиллэдэг. Орос уласай зүүн талын далайн хилэ [[Номгон далай]]н уһаар [[Япон тэнгис|Японой]], [[Ангууриин тэнгис|Ангууриин]], [[Берингэй тэнгис]]үүдээр дайража үнгэрдэг. Эндэ ойрын хүршэ уласуудынь [[Япон Улас]], [[АНУ]] юм. Оросой [[Сахалин]], [[Курилай аралнууд]]ые наринхан [[Лаперузай хоолой]] [[Хоккайдо]] аралһаа тусгаарлажа байдаг. Япон тэнгис, тэрэнэй булангуудынь үбэл хүлдэдэггүй байна. АНУ-тай Ратмановай арал (Орос) ба [[Крузенштернын арал]] (АНУ) болон [[Диомидай арал]]нуудай дунда байдаг 5 км ута булангаар хиллэдэг. Хойто хилэ хизаарынь бүхэлидөө Хойто мүльһэн далайн [[Баренцын тэнгис|Баренцын]], [[Карын тэнгис|Карын]], [[Лаптевай]], [[Зүүн Сибириин тэнгис|Зүүн Сибириин]], [[Чукоткын тэнгис]]үүдэй уһаар дайража гарадаг. Баренцын тэнгисэй зарим хэһэгһээ бусад бүхы хэһэгынь мүльһөөр бүрихэгдэһэн байдаг. Оросой эрьеһээ хойто туйл хүрэтэр Арктикын Оросой хэһэг байдаг. Энэнь 32°4’45'' ба 168°49’30'' меридианай хоорондо оршодог. Энэ хэһэгтэ оршодог бүхы аралнууд, [[Шпицберген]] аралнуудай зарим аралнуудһаа бусадынь Оросой холбоото уласта хамарагдадаг. === Уларил === [[Файл:Elbrusfrombezengi.jpg|left|thumb|230px|Орос гүрэнэй эгээн үндэр сэг — [[Эльбрус]] уула]] Үргэн уудам газар нютагһаан хамааржа Орос гүрэнэй уларил янза бүри байдаг. Орос уласай газар нютагай диилэнхи хэһэгынь эхэ газарай эрид таһа (континентальна) уларилтай байгаад [[Хойто мүльһэн далай]]н аралнууд, хойто талын нютагуудынь арктикын болон хахад арктикын бүһэдэ хамаардаг. Орос улас газар нютаг ехэтэй ушар олон хэһэгүүд түби газарай (континентальна) уларилтай, үбэлдөө хүйтэн, зундаа аяама халуун үдэрнүүд тогтодог. Хойто Орос үбэлдөө маша хүйтэн, хуурай жабартай ба бага саһатай субарктикын уларилтай. [[Кавказ]]дахи Хара тэнгис эрье хаби дүтэ дулаан ороной халуун уларилтай байна. [[Краснодарай хизаар]] болон [[Хара тэнгис]]эй эрье үбэлдөө дулаан нойтон субтропикын уларилтай ушар зундаа халуун, шииг нойтон ехэтэй. Саһан хушалгатай ута үргэлжэлһэн хүйтэн үбэл, халуун зунтай эхэ газарай эрид таһа уларил бараг бүхы нютагта ажаглагдадаг. Алас Дурнын урда хэһэгээр нэгэдүгээр һарад дундажаар 0-һоо −5&nbsp;°C градус хүрэтэр хүйтэрдэг дулаабтар уларилтай. Эгээн ехэ шииг нойтон (жэлдээ 2000 мм хүрэтэр) [[Кавказ]], Алтайн уулаар унадаг байгаад, эгээн хуурай нютагынь (жэлдээ 150 мм оршом шииг нойтонтой) [[Каспиин тэнгис]]эй ойролсоор нам доро газар байдаг. == Улас түрын бодолго == [[Файл:Moscow Kremlin from Kamenny bridge.jpg|thumb|right|Орос уласай улас түрын бодолгын түб болохо [[Кремль]]]] Оросой холбоото уласай гүрэн түрын системэнь 1993 оной 12 һарын 12-нда бүхэ ниитын һанал хураалтаар баталһан [[Оросой холбоото уласай Үндэһэн Хуули|Үндэһэн Хууляар]] тодорхойлогдоно. Үндэһэн Хуулида засагай хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ, шүүхэ һалаада хубааха заршам тохёолдуулагдаһан байдаг. Оросой холбоото уласай тэргүүн ОХУ-ай Юрэнхылэгшэ байна. Юрэнхылэгшэнь Үндэһэн Хуулиин баталга болон ОХУ-ай зэбсэгтэ хүсэнэй юрэнхы дээдэ командировалагша байна. Юрэнхылэгшээр ОХУ-ай эргэн эрхэтэд зургаан жэлэй хугасаатай һунгагдадаг. === Гүйсэдхэхэ засаг === Орос уласай гүйсэдхэхэ засагые Оросой холбоото уласай Засагай газар хэрэгжүүлдэг. Оросой холбоото уласай Засагай газарынь Засагай газарай Толгойлогшо, Засагай газарай Толгойлогшын орлогшонууд, Холбооной сайдуудһаа бүридэдэг. Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшэ Сайднарай танхимые бүридүүлжэ, Оросой холбоото уласай Засагай газарай Толгойлогшые [[Гүрэнэй Дүүмэ]]тэй зүбшэлсэжэ томилдог. Шэнээр һунгагдаһан юрэнхылэгшын үмэнэ Оросой холбоото уласай Засагай газарай бүрин эхэ дууһабари болодог. === Хуули тогтоохо засаг === [[Файл:Langman sto.jpg|thumb|Оросой холбоото уласай Холбооной Хуралай Гүрэнэй Думын байра]] Холбооной Хурал — гү, али Оросой холбоото уласай парламент хуули тогтоохо ба түлөөлэгшэдэй засаглалай байгуулга юм. Холбооной Хурал Холбоото Уласай Зүблэл, Гүрэнэй Дума гэһэн 2 танхимтай. Холбоото Уласай Зүблэлдэ Оросой холбоото уласай бүрилдүүн можо нютагһаа бүриһөө 2 түлөөлэгшэ, түрын засаглалай гүйсэдхэхэ ба түлөөлэлэй байгуулгануудһаа тус бүри нэгэ түлөөлэл байдаг. Гүрэнэй Дума нээлтэтэй һанал хураалтаар 4 жэлэй хугасаатай һунгагдаһан 450 гэшүүтэй. Холбооной Хурал байнгын ажаллалгатай байгуулга юм. === Шүүхэ засаг === Шүүхэ эрхэ мэдэлые Орос уласта гансал шүүхэ хэрэгжүүлнэ. Шүүхэ засаглалынь хуули тогтоох ба гүйсэдхэхэ засаглалһаа хараата буса бэе даанги байдаг. Шүүхын тогтолсоонь Орос уласта холбооной шүүгшэд, Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар (хууль ёсны) гэшүүд болон анхан шатын шүүгшэдһээ бүридэнэ. Шүүхын тогтолсоо: * Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар * Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар; * Оросой холбоото уласай Арбитрын Дээдэ Шүүхын газар; Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар бол Үндэһэн хуулида хиналта табиха шүүхэ байгуулга юм. Тэрэ үндэһэн хуулиин тогтолсоо, эргэн эрхэтэдэй хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөе хамгаалха, Орос уласай бүхы нютаг дэбисхэр дээрэ Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин дээдэ хиналтые хэрэгжүүлжэ байдаг. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бол эргэн эрхэтэдэй, эрүүгэй (уголовно), захиргаанай болон бусад асуудал, тухайлбал, хэрэгтэ татагдаһан шүүгшын асуудалые хэлэлсэдэг шүүхын дээдэ байгуулга мүн. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бүхы шатын шүүхын байгуулгын, тухайлбал, сэрэгэй, холбооной тусхай шүүхын ажалда шүүхын хиналта табижа байдаг. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бүгэдэ найрамдаха улас, хизаар, можо, холбооной уласай хэмжээнэй хото, автономито можо, автономито тойрог, сэрэгэй тойрогой болон уһан сэрэгэй зэргэ шүүхын хубида шүүхын асуудалаар дээдэ байгуулга байна. Оросой холбоото уласай Арбитрын Дээдэ Шүүхын газар бол арбитрын шүүхээр хэлэлсэһэн эдэй засагай маргаан, бусад асуудалые шиидхэ шүүхын дээдэ байгуулга болоод холбоото уласай хууляар олгогдоһон эрхые дахан шүүхын хиналта табиха, шүүхын практика асуудалаар тайлбари үгэнэ. === Һунгуули === [[Файл:Vladimir Putin 18 January 2000-2.jpg|thumb|Владимир Путин Гүрэнэй Думада үгэ хэлэнэ]] Үндэһэн хуулиин ёһоор, Оросто һунгуулиин системэ бүхы эргэн эрхэтэдээ һунгуули, бүхы ниитын һанал асуулгада хамаруулжа һанаа бодолоо сүлөөтэй элирхылхэ эрхээр хангажа, һунгаха эрхэ, һанал асуулгада оролсохо арадшалһан заршам, хэб хэмжээе хамгаалжа байдаг. Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиие дахан улас түрын олон талата шэнжэ, олон намай тогтолсоое хүлеэн зүбшөөрдэг. Үндэһэн хуулиин энэ заршамһаа үүдэн түрэһөө улас түрын намуудай мүрын хүтэлбэри, дүрэм баримта бэшэгтэ тусгагдаһан зорилго, үзэл баримталалһаа үл хамааран хуулиин үмэнэ тэгшэ байдалые хангана. Улас түрын намуудай хуулиин эрхэ ашагые гүрэн түрэһөө хангажа байна. == Засаг захиргаанай хубаари == {{main|Оросой холбоото уласай нютаг можонууд}} ОХУ-ай Үндэһэн хуулиие дахабал, Орос улас бол хүнэй эрхые дээдэлһэн, холбоото уласай зохёон байгуулгатай, арадшалһан бүгэдэ найрамдаха улас юм. ==== Холбооной нютаг можонуудай анги ==== Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин ёһоор, Оросой холбоото уласай наян табан холбооной нютаг можонуудһаа бүридэнэ. Эдэ нютаг можонууд Холбоото Уласай Зүблэлдэ адлихан тус бүри 2 түлөөлэгшын эрхэтэй. Хэдышье, өөртөө засаглаха эрхээр харилсан адлигүй доорохи нэгэжэнүүдтэ хамаарна. * 46 можонууд: захирагшатай, орон нютагай һунгуулита хуули тогтоохо хуралтай. * 22 уласууд: өөртөө засаха эрхэтэй үсөөнхи яһатан, арад түмэдэй үлгы нютаг. Тус бүридээ үндэһэн хуули, юрынхэлэгшэ (толгойлогшо), хуули тогтоохо хуралтай. Ород хэлэнэй хамтаар түрэлхи хэлэниинь албан ёһоной хэлэн болоно, гэбэшье Орос улас даяар болон олон уласай харилсаанда гансал ород хэлэн хэрэглэнэ. * 9 хизаарнууд: үнэндөө можотой адли ородууд голшолон амидардаг нютаг. Гансашье алас, шанад, захын нютаг болоод хүн зон багатай, түүхэдээ заха хизаар гэһээр ерэһэн. * 4 автономито тойрогууд: можо, хизаарай мэдэлдэхи үсөөнхи арад түмэдэй үлгы. 1990 онһоо байра һуури үндыһэн болобошье Чукоткын автономито тойрогһоо бусад үнэндөө можо гү, али хизаарта захирагдадаг. * 1 автономито можо: түүхэдээ, өөртөө засаха можо байһан, һүүлдэнь хизаарта захирагдаһан. 1990 ондо Еврейн автономито можоһоо бусад уласууд болоһон. * 3 холбооной хото: зангилаа хоёр томо хото [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], ба 2014 ондо Украинаһаа эзэмдэгдэһэн [[Севастополь]]. [[Файл:Russian-regions.png|thumb|centre|600px|Оросой холбоото уласай засаг захиргаанай хубаари]] ==== Холбооной тойрог ==== Мүн нютаг можонууд Орос уласай юрэнхылэгшын бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэд ударидагдаха найман [[Оросой холбоото уласай холбооной тойрог]]уудта ангилагдадаг. Холбооной тойрог гэжэ холбооной хуулиие улас даяар мүрдүүлхэдэ анхаардаг. == Хүн зон == 2015 оной байдалаар, Орос уласай ниитэ хүн зоной тоо янза бүриин баримта тоосоогоор ойролсоогоор 143 975 923 хүн байна. Орос уласай хүн зоной байрын онсолиг газар нютагай хоёр түрэлэй һуурижалһаа бүридэдэг байна. Орос уласай нютаг дэбисхэрэй хоёрой гурбые эзэлхэ хойто заха хизаар нютагта хүн зоной 15-най нэгэ гү, али 10 оршон сая хүн амидаржа байна. [[Тайга]], [[тундра|тундрын]] хилэ хизааргүй уудам нютагта хүн зониинь хэһэг хэһэгээрээ тархуу амидардаг. Тухайлбал, [[Хамниган автономито тойрог]]то тосхонуудай хоорондо 180 км зайтай байдаг. Орос гүрэнэй Европо түби газарта оршохо талын диилэнхи хэһэг, [[Сибирь]], [[Алас Дурна|Алас Дурнын]] урда хэһэгтэ хүн зоной нягта һуурижалтай байна. Хүн зоной һуурижалай үндэһэн бүһэ гэжэ энэ бүһэ нютагые нэрлэдэг. Нютаг дэбисхэрэй гурбанай нэгые эзэлхэ энэ хэһэгтэ хүн зоной 93 % амидаржа байна. Эндэ Орос уласай бараг бүхы томо хотонууд, болбосоруулха ажаүйлэдбэри, хүдөө ажахы байрладаг. === Хотонууд === {{main|Россиин хотонууд}} 2010 оной Бүхэроссиин хүн амын тоололгын мэдээсэлээр, Орос уласта 1100 һуури газар байгаа.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов — районных центров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи человек и более.]</ref>. {{clear}} {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | [[Файл:Red Square, Moscow, Russia.jpg|border|115px]]<br />[[Москва]]<br />[[Файл:Palace Square, Saint Petersburg, Russia.jpg|border|115px]]<br />[[Санкт-Петербург]]<br />[[Файл:Novosibirsk Vauhxall.jpg|border|115px]]<br />[[Новосибирск]]<br />[[Файл:Yekaterinburg skyline2.jpg|border|115px]]<br />[[Екатеринбург]]<br />[[Файл:Kremlin Qazansu.JPG|border|115px]]<br />[[Казань]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Дугаар ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хото ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|Нютаг можо]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хүн зон ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Файл:Aerial view of Krasnoyarsk (city centre).jpg|border|115px]]<br />[[Красноярск]]<br />[[Файл:Nizhny Novgorod. Kremlin and Strelka.jpg|border|115px]]<br />[[Доодо Новгород]]<br /><br />[[Файл:Opera-House-Chelyabinsk.JPG|border|115px]]<br />[[Челябинск]]<br />[[Файл:Ufa view from Belaya river 2022-05.jpg|border|115px]]<br />[[Уфа]]<br />[[Файл:2023. Краснодар DSC 0157.jpg|border|115px]]<br />[[Краснодар]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Москва]]''' || ''Холбооной хото'' || 13 274 285 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Санкт-Петербург]]''' || ''Холбооной хото'' || 5 652 922 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Новосибирск]]''' || [[Новосибирскын можо]] || 1 637 266 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Екатеринбург]]''' || [[Свердловскын можо]] || 1 548 187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Казань]]''' || [[Татарстан]] || 1 329 825 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 || align=left | '''[[Красноярск]]''' || [[Красноярскын хизаар]] || 1 211 756 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Доодо Новгород]]''' || [[Доодо Новгород можо]] || 1 198 245 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Челябинск]]''' || [[Челябинскын можо]] || 1 176 770 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Уфа]]''' || [[Башкортостан]] || 1 166 098 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Краснодар]]''' || [[Краснодарай хизаар]] || 1 154 885 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Самара]]''' || [[Самарын можо]] || 1 154 223 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Дондохи Ростов]]''' || [[Ростовой можо]] || 1 143 123 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Омск]]''' || [[Омскын можо]] || 1 101 367 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Воронеж]]''' || [[Воронежэй можо]] || 1 041 722 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Пермь]]''' || [[Пермиин хизаар]] || 1 027 518 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Волгоград]]''' || [[Волгоградай можо]] || 1 012 219 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Саратов]]''' || [[Саратовой можо]] || 886 165 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Тюмень]]''' || [[Тюмениин можо]] || 872 077 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Тольятти]]''' || [[Самарын можо]] || 662 683 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Махачкала]]''' || [[Дагестан]] || 625 322 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" |2025<ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|accessdate=2025-12-28|work=rosstat.gov.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|archivedate=2025-05-05}}</ref> |}<noinclude> {{clear}} === Яһатанууд === [[Файл:Percentage of Russians by region.svg|right|320px|thumb|Орос уласай можо нютаг бүридэ ородуудай эзэлжэ бай процентые элидхэһэн газарай зураг (улаарха бүридэ ород хүн олон)]] Оросой холбоото уласта һуужа бай олон [[яһатан]] [[үндэһэтэн]]иие Оросой [[арад түмэн]] гэнэ. Өөрынгөө уластай [[украиншууд]] мэтые хороожо тоосоходошье гэһэн 160 гаран яһатан үндэһэтэн орон, гол нютаг Оросто байна. 2010 оной хүн зоной тоололгын дүнгээр 144 сая хүнтэйһөө 80,9 % али 111 016 896 хүн [[ородууд]] байгаа. Уласай үсөөнхи арад түмэд болохо 19,1 %-һаа сая дабаһан тоотойнь гэбэл: * 3,9 % — [[татарнууд]] (5,310,000) * 1,41 % — [[украиншууд]] (1,930,000) * 1,16 % — [[башкирнууд]] (1,580,000) * 1,05 % — [[чувашууд]] (1,440,000) * 1,04 % — [[чеченүүд]] (1,430,000) * 0,86 % — [[армянууд]] (1,180,000) байжа тааража байгаа юм.<ref name="perepis-2010.ru">http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt</ref><ref name="rg.ru">http://www.rg.ru/2011/12/16/perepis.html</ref> Орос уласай хүн зоной диилэнхи хэһэгынь (88 %) Энэдхэг-Европо хэлэнэй бүлэдэ багтадаг болон голынь славян бүлэгтэ хамарагдадаг. Энэдхэг-Европо хэлэнэй бүлэдэ славян бэшэ бүлэгүүдһөө эгээн олониинь осетин, германи яһатанууд болон тэдэнэй тоо 1985 онойнхиһоо эрид буураһаниинь Германи улас руу сагаашалһантай холбоотой. Алтай хэлэнэй бүлэ (12 сая оршом хүн) тоонойнгоо хубида дараань ородог. Үндэһэндээ энэнь [[түрэг хэлэнэй бүлэг]]тэ багтадаг арадууд (11.2 сая хүн) юм. Ородууд дараа татарнууд (5.5 сая хүн) орохо болон [[Татарстан]]да 1,8 сая, [[Башкортостан]]да 1,1 сая бусадынь [[Ураал]], [[Эжэл мүрэн]], Сибирьда тархан амидардаг. Хүн зонойнгоо тоогоор тэрэнэй дараа түрэг гаралтай яһатанууд ородог болон [[чувашууд|чуваш]] (1,8 сая хүн) [[башкирнууд|башкир]] (1,3 сая хүн) байна. Тэдэһээ ехэнхинь (908 мянган чуваш, 864 мянган башкир) өөһэдын уласуудта амидаржа байна. Казакстантай хилэ оршом, Урда Сибирь, Ураал, Эжэл мүрэнэй һаба газараар [[хасагууд|хасаг]] үндэһэтэнүүд һууна. Өөрөөр хэлэбэл, түрэг гаралтай яһатанууд Ураал, Эжэл мүрэн хабяар түблэрһэн байна. Түрэг гаралтай бусад арадууд ([[алтайшууд|алтай]], [[шорцууд|шорц]], [[хакасууд|хакас]], [[уряанхай]]) Сибириин урда хэһэгһээ Алас Дурна ([[яхад]]) хүрэтэр һуужа байна. Дараань Хойто Кавказын ([[кумыгууд|кумык]], [[ногайшууд|ногай]], [[карачайшууд|карачаев]], [[балкарнууд|балкар]]) арадууд ороно. Ураал-Юкагир бүлын, голынь фин-угор бүлэг яһатанууд гол түлэб Ураал-Эжэл мүрэнэй һаба нютаг, Орос уласай Европын тала хэһэгэй хойто захаар амидардаг. Эдэһээ эгээн том яһатан [[мордвинууд|мордвин]] (1 сая хүн) юм. Тэдэнэй дүнгэжэ гурбанай нэгэниинь [[Мордови Улас]]айнгаа нютаг дэбисхэртэ амидардаг. Бусадынь Ураал-Эжэл мүрэнэй һаба нютагаар тархан амидардаг. 2010 оной тоололгын дүн үндэһэлэн арад түмэниие олонһоо эхилэн дооро жагсааба. Иигэхэдээ ойлгомжотой байхые бодолсожо хэлэн-угсаагаарынь бүлэглэжэ баганада оруулаа:<ref name="perepis-2010.ru"/> {{col-begin}} {{col-break}} * [[Энэдхэг-Европо хэлэнэй бүлэ|Энэдхэг-Европо]] 118,687,275 (84.81 %;<br />энэһээн 82,75 % [[славян]]) ** [[Ородууд|Ород]] 111,016,896 (80.90 %) ** [[Украиншууд|Украин]] 1,930,000 (1.41 %) ** [[Армянууд|Армян]] 1,180,000 (0.86 %) ** [[Белорусууд|Белорус]] 521,443 (0.38 %) ** [[Германшууд|Герман]] 394,138 (0.29 %) ** [[Осетинүүд|Осетин]] 528,515 (0.39 %) ** [[Цыганууд|Цыган]] 204,958 (0.15 %) ** [[Таджигууд|Тажик]] 200,303 (0.15 %) ** [[Молдованууд|Молдавян]] 156,400 (0.12 %) ** [[Грегүүд|Грек]] 85,640 (0.06 %) ** [[Полягууд|Поляк]] 47.125 (0.04 %) ** [[Литовшууд|Литва]] 31,377 (0.03 %) ** [[Болгарнууд|Болгар]] 24,038 (0.02 %) ** [[Латвишууд|Латви]] 18,979 (0.01 %) {{col-break}} * [[Түрэг хэлэнэй бүлэг|Түрэг]] 11,998,830 (бүгд 8,78 %) ** [[Татарнууд|Татар]] 5,310,649 (3.9 %) ** [[Башкирнууд|Башкир]] 1,584,554 (1.16 %) ** [[Чувашууд|Чуваш]] 1,435,872 (1.05 %) ** [[Хасагууд|Хасаг]] 647,732 (0.47 %) ** [[Азербайджанууд|Азербайжан]] 603,070 (0.44 %) ** [[Кумыгууд|Кумык]] 503,060 (0.37 %) ** [[Яхад яһатан|Яхад]] 478,085 (0.35 %) ** [[Узбегүүд|Узбек]] 289,862 (0.21 %) ** [[Уряанхай]] 263,934 (0.19 %) ** [[Карачай яһатан|Карачай]] 218,403 (0.16 %) ** [[Балкар яһатан|Балкар]] 112,924 (0.08 %) ** [[Туркууд|Турк]] 105,058 (0.08 %) ** [[Ногай яһатан|Ногай]] 103,660 (0.08 %) ** [[Хиргис яһатан|Хиргис]] 103,422 (0.08 %) ** [[Алтай яһатан|Алтай]] 74,238 (0.05 %) ** [[Хакас яһатан|Хакас]] 72,959 (0.05 %) ** [[Туркменууд|Түркмен]] 36,885 (0.03 %) ** [[Гагауз яһатан|Гагауз]] 13,690 (0.01 %) ** [[Шор яһатан|Шор]] 12,888 (0.01 %) ** [[Долган яһатан|Долган]] 7,885 (0.01 %) {{col-break}} * [[Кавказын ард түмний хэлнүүд|Кавказ]] 5,152,275 (бүгд 3,77 %) ** [[Чеченүүд|Чечен]] 1,431,360 (1.04 %) ** [[Авар яһатан|Авар]] 912,090 (0.66 %) ** [[Дарган яһатан|Дарган]] 589,396 (0.43 %) ** [[Кабард яһатан|Кабард]] 516,826 (0.38 %) ** [[Лезги яһатан|Лезги]] 473,722 (0.35 %) ** [[Ингуш яһатан|Ингуш]] 443,833 (0.32 %) ** [[Лак яһатан|Лак]] 178,630 (0.13 %) ** [[Гүржинүүд|Гүржи]] 157,803 (0.11 %) ** [[Табасаран яһатан|Табасаран]] 146,360 (0.11 %) ** [[Адыгэ яһатан|Адыгэ]] 124,835 (0.09 %) ** [[Черкес яһатан|Черкес]] 73,184 (0.05 %) ** Абаза 43,341 (0.03 %) ** Рутул 35,240 (0.03 %) ** Агул 34,160 (0.02 %) ** [[Абхаз яһатан|Абхаз]] 11,249 (0.01 %) ** Цахур 12,769 (0.01 %) {{col-end}} {{col-begin}} {{col-break}} * [[Ураал хэлний язгуур|Ураал]] 2,317,001 (1.68 %) ** [[Фин-Угор хэлний бүлэг|Фин-Угор]] 2,266,020 (1.65 %) *** [[Мордвинууд|Мордвин]] 744,237 (0.54 %) *** [[Удмурт яһатан|Удмурт]] 552,299 (0.40 %) *** [[Марийнууд|Мари]] 547,605 (0.40 %) *** [[Коми-зырянууд|Коми]] 228,235 (0.17 %) *** [[Коми-пермягууд|Пермиин Коми]] 94,456 (0.07 %) *** [[Карелнууд|Карел]] 60,815 (0.04 %) *** [[Хантууд|Ханты]] 30,943 (0.02 %) *** [[Фин үндэһэтэн|Фин]] 20,267 (0.02 %) *** [[Эстонишүүд|Эстон]] 17,875 (0.02 %) *** [[Мансинууд|Манси]] 12,269 (0.01 %) *** [[Вепсүүд|Вепс]] 5,936 (0.00 %) *** [[Саамууд|Саам]] 1,771 (0.00 %) *** [[Ижорнууд|Ижор]] 266 (0.00 %) ** [[Самоед хэлний бүлэг|Самоед]] 50,981 (0.03 %) *** [[Ненецүүд|Ненец]] 44,640 (0.03 %) *** [[Селкуп яһатан|Селкуп]] 3,649 (0.00 %) *** [[Нганасан]] 862 (0.00 %) *** [[Энец]] 227 (0.00 %) *** [[Камасин]] 2 (0.00 %) *** [[Юкагир яһатан|Юкагир]] 1,603 (0.00 %) {{col-break}} * [[Монголшууд|Монгол]] 647,761 (0.47 %) ** [[Буряадууд|Буряад]] 461,389 (0.34 %) ** [[Хальмагууд|Хальмаг]] 183,372 (0.13 %) * [[Вьетнам үндэһэтэн|Вьетнам]] 13,954 (0.01 %) * [[Семит хэлэнэй бүлэг|Семит]] 167,885 (0.12 %) ** [[Еврейшүүд|Еврей]] 156,801 (0.11 %) ** Ассир 11,084 (0.01 %) * [[Солонгосууд|Солонгос]] 153,156 (0.11 %) * [[Манжа-Тунгус хэлэнэй бүлэг|Манж-Тунгус]] 77,599 (0.05 %) ** [[Хамнигад|Хамниган]] 38,396 (0.02 %) ** [[Эвэн яһатан|Эвэн]] 21,830 (0.02 %) ** [[Нанай яһатан|Нанай]] 12,003 (0.01 %) ** [[Ульч яһатан|Ульч]] 2,765 (0.00 %) ** Удэгей 1,496 (0.00 %) ** Ороч 596 (0.00 %) ** Негидаль 513 (0.00 %) {{col-break}} * [[Чукотк-Камчатк хэлний бүлэг|Чукотка-Камчаткын]] 28,056 (0.02 %) ** [[Чукча эскимосууд]] 15,908 (0.02 %) ** Коряк 7,953 (0.01 %) ** Ителмени 3,193 (0.00 %) ** Чуван 1,002 (0.00 %) ** Керек 4 (0.00 %) * [[Нивх яһатан|Нивх]] 4,652 (0.00 %) * [[Эскимос-Алеут хэлний бүлэг|Эскимос-Алеут]] 2,220 (0.00 %) ** [[Юпигүүд|Юпик эскимосууд]] 1,738 (0.00 %) ** [[Алеутууд]] 482 (0.00 %) * Кет 1,219 (0.00 %) * Айну 109 (0.00 %) {{col-end}} == Зурагай суглуулбари == <center>{{Gallery |title= Россиин яһатанууд |width=170 |height=180 |lines=5 |Файл:Archangel reindeer3.jpg|Архангельск хотын оршомдо [[буга]]ар ябалга, 20 зуунай эхин |Файл:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg|Ород басагад, 20 зуунай эхин |Файл:Dagestani man and woman.jpg|[[Дагестан]]айнхин эрэ хүн ба һамган, 20 зуунай эхин |Файл:Altais.jpg|[[Алтай Улас|Алтайн]] [[тэлэнгэд]], 20 зуунай эхин |Файл:Siberian-eskimo-Nabogatova-.PNG|[[Юпигүүд|Юпиг]] хүн |Файл:Komi peoples.jpg|[[Коми яһатан|Коми]] хүнүүд }}</center> == Мүн үзэхэ == * [[Ород хэлэн]] * [[Ородууд]] * [[Оросой холбоото уласай холбооной тойрогууд]] * [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд]] == Зүүлтэ == <references/> <references group="К"/> == Холбооһон == {{commons|Россия|Оросой холбоото улас }} ; Засагай газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [http://ria.ru/ РИА Новости] ; Юрэнхы мэдээсэл * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.tass.com ТАСС] {{ref-ru}} * [http://www.interfax.com/ Интерфакс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }} {{ref-ru}} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS Datenbank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }} * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] {{ref-en}} {{G8}} {{Ородой холбооной улас}} {{Европо}} {{Ази}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Оросой холбоото улас| ]] [[Категори:Европын уласууд]] [[Категори:Азиин уласууд]] 8fq92m4xlotpossbl4uw9bkscsqb11q Ахын аймаг 0 2947 75087 74906 2026-11-13T23:22:59Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75087 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |албан_нэрэ = Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог |type = Буряад Уласай нютагай засагай тойрог |анхаарха_нэрэ = {{lang-ru|Окинский сойотский муниципальный округ}} |image_flag = |flag_size = 140px |image_seal = Coat_of_Okinsky_District.jpg |seal_size = 140px |image_map = Location Of Okinsky District (Buryatia).svg |map_caption = Буряад Уласай Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой Холбоото Улас|РФ]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Улас түрын нютагай засагай тойрог |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22px]] [[Буряад Улас]] |хоёрдугаар_зэргээй_нэгэжэ = Нютагай засагай тойрог |хоёрдугаар_зэргээй_нютаг = ''Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог'' |гурбадугаар_зэргээй_нэгэжэ = |гурбадугаар_зэргээй_нютаг = |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 26 594,03<ref name='81_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Бурятия. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> км² |газарай_байса = |хүн_ама = 2025 он – 5 375 хүн |хүн_ама_үмэнэхэ = |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |нягтрал = 0,21 хүн/км² |арад_түмэн = [[буряадууд]], [[һоёд]] |сугаараа = Ахынхид |даргые_юу_гэхэ = Нютагай засагай засаг дарга |даргын_нэрэ = Ринчинов Анатолий Ильич |түүхын_он = |түүхын_үйлэ = |түүхын_он1 = |түүхын_үйлэ1 = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |байгуулагша = |сагай_бүһэ = MSK+5 (UTC+8) |телефоной_код = +7 30150 |шууданай_индекс = |utc_offset = +8 |автомашин_дугаар = 03 |website = [https://okinskij-r81.gosweb.gosuslugi.ru/] (ородоор) }} '''Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог''' ({{lang-ru|Оки́нский сойóтский муниципáльный óкруг}}; {{lang-bua|Ахын հоёдой нютагай засагай тойрог}}, ''Akhyn hoyodoi nyutagai zasagai toirog'') — [[Буряад Улас]]ай нютагай засагай тойрог. 2024 оной декабриин 19 болотор "Ахын аймаг" гэжэ нэрэтэй байгаа. Захиргаанай түб — [[Үрлэг|Өөрлиг (Орлиг, Үрлэг)]] тосхон. Талмай: {{модо²|{{fnОХУАйталмай}}}}<ref>{{ОХУАйталмайRef}}</ref>. Хүн зон: 5 375 хүн<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx |archivedate=2025-05-05 |title=Archive copy |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx |accessdate=2025-11-15}}</ref>. == Газар зүй == [[Зүүн Саяан]]ай хормойгоор үндэр газарта Ахын аймаг оршодог. Аймагай дэбисхэр дээгүүр [[Аха гол|Аха]], [[Хути гол|Хути]], [[Бүлэн гол|Бүлэн]], [[Уураг гол|Уураг]], [[Онот гол|Онот]], [[Ерма гол|Ерма]], [[Ехэ-Уһан гол|Ехэ-Уһан]] гэдэг голнууд урдадаг. Эдэ голнууд далайн нюрууһаа дээшэ 700-1600 м. газараар урдана. Эгээл үндэр сэгынь 3500 метртэ хүрэдэг [[Мүнхэ-Һарьдаг]] юм. Ахын дайда шэрүүн уларилтай, уулануудайнь орой үбэл зунгүй саһан малгайгаа абадаггүй байха. Ойдо мододойнь ехэнхи хубиие шэнэһэн эзэлдэг - 60%, хуша үсөөн – 20%, 14% – нарһан. Голоороо холимог ойтой. == Түүхэ == [[ХVIII зуун]] жэлэй эхин болотор эндэ һуурин, тосхонууд үгы шахуу байһан, зунай сагта һоёдууд болон буряадуудай ерэжэ, агнуури эрхилдэг газар байһан юм. 1727 онһоо энээн руу ородууд бии боложо захалһан. Тиихэдээ харуул хараха даабаритай үсөөн тоото ород хасагууд лэ ерэһэн байдаг. Аймагай улад зон ехэнхидээл мал ажалтай. Агнуури хүгжэнги. Эндэ һарлаг үүлтэрэй мал олон, һарлагуудай байһан газарта хайнагууд элбэг байдаг. 1935 он болотор һоёдууд оро үсхэбэрилдэг байгаа, үсөөншье һаа мүнөөшье бии. 1940 он болотор Ахын аймаг [[Түнхэнэй аймаг]]ай харьяата байһан, «[[Һоёд]] хушуун» гээд нэрлэгдэдэг байһан юм. Ахын аймаг ашагта малтамалнуудаар баян. 1846 ондо Алибер гэдэг француз Ботоголой һарьдагтахи Марийнска графидай уурхай худалдажа абаад, промышленна үйлэдбэри нээһэн байха юм. Мүнөөшье тиишэ хэгдэһэн харгынь эли байдаг. Һайн шанартай асбестхризотил элбэг, Аха, Хути голнуудаар алтан элбэг олзоборилогдодог байгаа. == Хүдөө һуурин == {| class="wikitable |- ! Һуурин газар ! Засаг захиргаанай түб ! Хүн зоной тоо ! Талмай |- |[[«Баруун-Гол» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Хүжэр (Ахын аймаг)|Хүжэр]] | 785 | 272,97<ref name='81_8006001' /> |- |[[«Орлиг» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Орлиг]] | 3117 | 479,08<ref name='81_8006001' /> |- |[[«Саяан» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Саяан һуурин|Саяан]] | 518 | 241,22<ref name='81_8006001' /> |- |[[«Һоёд» хүдөөгэй һуурин газар]] | [[Сорог]] | 1050 | 1366,01<ref name='81_8006001' /> |} == Ажаглалата == <references/> == Холбооһон == * {{egov-buryatia.ru аймаг}} * {{ИпРБ}} * {{Ук}} * {{ТпБ}} {{Буряад Улас}} <!-- Categories --> [[Категори:Ахын аймаг| ]] bdh242uy15f9sjgfpxg1c88swfe6tki Ехэ хойхо 0 3147 75102 54976 2026-11-14T07:32:12Z Qorgasyn 18293 75102 wikitext text/x-wiki [[File:Phalacrocorax carbo ja01.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ехэ хойхо</span>]] [[File:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|thumb| ''Phalacrocorax carbo'']] '''Ехэ хойхо''' (''Phalacrocorax carbo'') – hэлюур хүлтэнэй, [[хойхо]] бүлын түлөөлэгшэ. Сөөрэмүүд, нуурнуудай захаар hүрэгөөрөө амидардаг. Уhа руу бухажа, загаhа барижа эдидэг. Ехэ хойхо загаһа агнахадаа гол түлэб 6–10 метр гүнзэгыдэ шунгадаг ба уһан доро дунда зэргээр 30 секунд байдаг.<ref>[https://journals.biologists.com/jeb/article/223/6/jeb217265/ Amphibious hearing in a diving bird, the great cormorant (2020)]</ref> Урдандаа [[Байгал]] дээрэ хойхо ехэ элбэг hэн. Байгалай аяар гурбан олтирогуудые Хойхын (Бакланьи) гээд дэмы нэрлэгүй байhан байха. Мүнөө үедэ эдэ шубуудые үгы болоо шахуу гэхэр. XX зуун жэлэй 1940-дэхи онуудай hүүлээр Байгал дээрэ тэдэнэй тоо гэнтэхэн лэ үсөөрөө. 1959 онhоо хойшо хойхо Байгал дээрэ уурхай түхеэрхэеэ болинхой. Хойхын үгы боложо байhанай гол шалтагаан гэхэдэ хүнэйл ажабайдалай, ажал ябуулгануудай хойшолон гэжэ элирэнхэй. Хойхонуудай олоороо байдаг газарнууд, Эрхүүгэй ГЭС барилгын хойшолон болохо Байгалай уhанай хөөрэхэдэ, уhанда абтана. Хойхо загаhаар хооллодог, тэдэниие олзоборилгын үнэтэ загаhадые хюдана гэжэ загаhашад өөрыень хюдажа захалhан байна. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] b8olgvcxizgy3ehww4f5f748h962v47 75103 75102 2026-11-14T07:32:42Z Qorgasyn 18293 75103 wikitext text/x-wiki [[File:Phalacrocorax carbo ja01.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ехэ хойхо</span>]] [[File:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|thumb| ''Phalacrocorax carbo'']] '''Ехэ хойхо''' (''Phalacrocorax carbo'') – hэлюур хүлтэнэй, [[хойхо]] бүлын түлөөлэгшэ. Сөөрэмүүд, нуурнуудай захаар hүрэгөөрөө амидардаг. Уhа руу бухажа, загаhа барижа эдидэг. Ехэ хойхо загаһа агнахадаа гол түлэб 6–10 метр гүнзэгыдэ шунгадаг ба уһан доро дунда зэргээр 30 секунд байдаг.<ref>[https://journals.biologists.com/jeb/article/223/6/jeb217265/ Amphibious hearing in a diving bird, the great cormorant (2020)]</ref> Урдандаа [[Байгал]] дээрэ хойхо ехэ элбэг hэн. Байгалай аяар гурбан олтирогуудые Хойхын (Бакланьи) гээд дэмы нэрлэгүй байhан байха. Мүнөө үедэ эдэ шубуудые үгы болоо шахуу гэхэр. XX зуун жэлэй 1940-дэхи онуудай hүүлээр Байгал дээрэ тэдэнэй тоо гэнтэхэн лэ үсөөрөө. 1959 онhоо хойшо хойхо Байгал дээрэ уурхай түхеэрхэеэ болинхой. Хойхын үгы боложо байhанай гол шалтагаан гэхэдэ хүнэйл ажабайдалай, ажал ябуулгануудай хойшолон гэжэ элирэнхэй. Хойхонуудай олоороо байдаг газарнууд, Эрхүүгэй ГЭС барилгын хойшолон болохо [[Байгалай]] уhанай хөөрэхэдэ, уhанда абтана. Хойхо загаhаар хооллодог, тэдэниие олзоборилгын үнэтэ загаhадые хюдана гэжэ загаhашад өөрыень хюдажа захалhан байна. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] pq1gxnzpm0xk9c88h8vmwf1w49g95y5 75104 75103 2026-11-14T07:32:54Z Qorgasyn 18293 75104 wikitext text/x-wiki [[File:Phalacrocorax carbo ja01.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ехэ хойхо</span>]] [[File:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|thumb| ''Phalacrocorax carbo'']] '''Ехэ хойхо''' (''Phalacrocorax carbo'') – hэлюур хүлтэнэй, [[хойхо]] бүлын түлөөлэгшэ. Сөөрэмүүд, нуурнуудай захаар hүрэгөөрөө амидардаг. Уhа руу бухажа, загаhа барижа эдидэг. Ехэ хойхо загаһа агнахадаа гол түлэб 6–10 метр гүнзэгыдэ шунгадаг ба уһан доро дунда зэргээр 30 секунд байдаг.<ref>[https://journals.biologists.com/jeb/article/223/6/jeb217265/ Amphibious hearing in a diving bird, the great cormorant (2020)]</ref> Урдандаа [[Байгал]] дээрэ хойхо ехэ элбэг hэн. Байгалай аяар гурбан олтирогуудые Хойхын (Бакланьи) гээд дэмы нэрлэгүй байhан байха. Мүнөө үедэ эдэ шубуудые үгы болоо шахуу гэхэр. XX зуун жэлэй 1940-дэхи онуудай hүүлээр Байгал дээрэ тэдэнэй тоо гэнтэхэн лэ үсөөрөө. 1959 онhоо хойшо хойхо Байгал дээрэ уурхай түхеэрхэеэ болинхой. Хойхын үгы боложо байhанай гол шалтагаан гэхэдэ хүнэйл ажабайдалай, ажал ябуулгануудай хойшолон гэжэ элирэнхэй. Хойхонуудай олоороо байдаг газарнууд, Эрхүүгэй ГЭС барилгын хойшолон болохо Байгалай уhанай хөөрэхэдэ, уhанда абтана. Хойхо загаhаар хооллодог, тэдэниие олзоборилгын үнэтэ загаhадые хюдана гэжэ загаhашад өөрыень хюдажа захалhан байна. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] b8olgvcxizgy3ehww4f5f748h962v47 Тоодог 0 3150 75097 55046 2026-11-14T07:24:13Z Qorgasyn 18293 75097 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dabao.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Тоодог</span>]] [[Файл:Otis tarda (Kyiv Zoo).jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Тоодог</span>]] [[Файл:Otis tarda MHNT.ZOO.2010.11.71.4.jpg|thumb| ''Otis tarda'']] '''Тоодог''' (''Otis tarda'') – манай ороной эгээл томо, үнэтэ [[шубуун|шубуудай]] нэгэн. Тэрэнэй шэгнүүр 16 кг хүрэдэг. Тэрэниие бусад шубуудhаа томо бэеэрнь, шамбай хүлнүүдээрнь, эреэн үдөөрнь илгаруулдаг. Тоодог ойто талаар ба талаар амидардаг. Үбэлжөөнhөө апрель-май соогуур ерээд, hөөргөө сентябрь-октябрь соогуур ниидэжэ ошодог. Ниидэжэ ябахадаа хүнгэнөөр, хурданаар ниидэдэг, харин газарhаа ниидэхэдээ хүндөөр, гүйжэ газарhаа таhардаг. Тоодогой эхэнь дэгдээхэйнүүдээ гансаараа тэжээжэ, харууһалдаг, эсэгэнь үринэрээ харууһалалгада хабаададаггүй.<ref>[https://doi.org/10.1080/00063657.2012.662940 Diet of young Great Bustards Otis tarda in Spain (2012)]</ref> Ехэ hэргэг шубуун. Хараа hайтай. Газар дээрэ хонхосог малтажа, уурхайгаа түхеэрдэг, 2-3 үндэгэ гаргадаг. Тоодог hая бултайhан ногоогоор, таримал ургамалнуудай залаагаар, жэжэ шумуулнуудаар, мэрээшэдээр, гүрбэлнүүдээр, бахануудаар хооллодог. Тоодогой үсөөрhэн ушарта мүн лэ таряалан дээгүүр хорото бодосуудые хаялга, хулгайгаар агнуури, уларилай муудажа байhан ушарнууд нүлөөлhэн байдаг. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 9uf6mr7ziiv3yaq268avj59y45ae1au Хүхы 0 3207 75124 54951 2026-11-14T08:35:23Z Qorgasyn 18293 75124 wikitext text/x-wiki [[File:Cuculus canorus2.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Хүхы</span>]] '''Хүхы''' (''Cuculidae'' sp.) томо [[шубуун]]. Хүхы шубуудай олон зүйл бусад шубуудай үүртэ үндэгэлжэ, тэдэнэй дэгдээхэйнүүдые тэжээлгэдэг. Энэ үзэгдэлые үүрэй паразитизм гэдэг.<ref>[https://doi.org/10.1002/ece3.6263 Diet specialization and brood parasitism in cuckoo species (2020)]</ref> {{stub}} [[Категори:Шубууд]] nnn6e1swzzp7ow4yantso5cwsyb320g 75125 75124 2026-11-14T08:35:30Z Qorgasyn 18293 75125 wikitext text/x-wiki [[File:Cuculus canorus2.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Хүхы</span>]] '''Хүхы''' (''Cuculidae'' sp.) томо [[шубуун]]. Хүхы шубуудай олон зүйл бусад шубуудай үүртэ үндэгэлжэ, тэдэнэй дэгдээхэйнүүдые тэжээлгэдэг. Энэ үзэгдэлые үүрэй паразитизм гэдэг.<ref>[https://doi.org/10.1002/ece3.6263 Diet specialization and brood parasitism in cuckoo species (2020)]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 5kekrj3im30fj8m4yni5kha3ubewmbu Борбилоо 0 3272 75098 49623 2026-11-14T07:25:10Z Qorgasyn 18293 75098 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Борбилоо | image = Passer melanurus (male).jpg | image_caption = [[Урда Африкын борбилоо]] (''Passer melanurus'') | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] (''Chordate'') | classis = [[Шубууд|Жэгүүртэн]] (''Aves'') | ordo = [[Борбилоо хэлбэритэн]] (''Passeriformes'') | subordo = [[Дуушан шубууд]] (''Passeri'') | familia = [[Боро шубууд]] (''Passeridae'') | genus = '''Борбилоо''' (''Passer'') | genus_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Вигорс]], 1825 | subdivision_ranks = Зүйлнүүд | subdivision = }} '''Борбилоонууд''' ({{lang-la|Passeri}}) гээшэ [[боро шубууд]] (''Passeridae'') обогой нэгэ түрэл. Тус түрэлэй юрын түлөөлэгшэнь хадаа гэрэй борбилоо мүн (''Passer domesticus''). Борбилоонууд хадаа гол түлэб богони һүүлтэ, богони хүсэтэй хушуутай жэжэ шубууд. Борбилоонууд гол түлэб ургамалай үрэһэ болон орооһоор хооллодог, харин дэгдээхэйнүүдээ тэжээхэдээ элдэб хорхой шумуул асардаг.<ref>[https://livrepository.liverpool.ac.uk/3062753/1/10069414.pdf The Ecology of a Temperate Bird Introduced to a New Environment]</ref> [[Европо]]до, [[Ази]]да ба [[Африка]]да 27 (ондоо ангилалаар — 16-һаа 35 болотор) [[зүйл]] борбилоо бии<ref>Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 451—452. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.</ref>. Эдэ дундаː * [[Гэрэй борбилоо]] (''Passer domesticus'') * [[Загай борбилоо]] (''Passer ammodendri'') * [[Хэриин борбилоо]] (''Passer montanus'') == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{stub}} [[Категори:Шубууд]] fwejszr69wvxjsvhry1cpad1rwio60o Турлааг 0 3274 75114 70240 2026-11-14T07:45:55Z Qorgasyn 18293 75114 wikitext text/x-wiki [[File:Corvus corone Rabenkrähe 1.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Турлааг</span>]] [[File:Corvus corone corone MHNT.ZOO.2010.11.173.1.jpg|thumb|''Corvus corone corone'']] '''Турлааг''' (''Corvus corone '') зэрлиг жэжэ [[шубуун]]. Турлааг ой модондо, тала газарта болон хүнэй һуурин газарнуудта амидардаг. Ургамалай үрэһэ, жэмэс, хорхой шумуул, үндэгэ болон сэг зэмээр хооллодог.<ref>[https://www.bto.org/learn/about-birds/birdfacts/carrion-crow Carrion Crow — BTO]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] fkfqp0va4ez77cootptb8m5ab8w7yno Шаазгай 0 3276 75127 70580 2026-11-14T08:37:39Z Qorgasyn 18293 75127 wikitext text/x-wiki [[File:Сорока (Pica pica), Калининград.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Шаазгай</span>]] [[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']] '''Шаазгай''' (''Pica pica '') зэрлиг [[шубуун]]. Шаазгай элдэб янзын хоол эдидэг: хорхой шумуул, жэмэс, үрэ, мэрэгшэ амитад, бусад шубуудай үндэгэ болон дэгдээхэйнүүдые эдидэг.<ref>[https://www.rspb.org.uk/birds-and-wildlife/magpie/ Magpie]</ref> {{stub}} [[Категори:Шубууд]] h7ntt6yomsfrll5ooezyq7yxff6xjn3 75128 75127 2026-11-14T08:37:46Z Qorgasyn 18293 75128 wikitext text/x-wiki [[File:Сорока (Pica pica), Калининград.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Шаазгай</span>]] [[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']] '''Шаазгай''' (''Pica pica '') зэрлиг [[шубуун]]. Шаазгай элдэб янзын хоол эдидэг: хорхой шумуул, жэмэс, үрэ, мэрэгшэ амитад, бусад шубуудай үндэгэ болон дэгдээхэйнүүдые эдидэг.<ref>[https://www.rspb.org.uk/birds-and-wildlife/magpie/ Magpie]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] qcto9lpxaauxktvk4jpfkotd9f0fehy Галуун 0 3278 75100 54938 2026-11-14T07:28:57Z Qorgasyn 18293 75100 wikitext text/x-wiki [[File:Domestic Goose.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Галуун</span>]] '''Галуун''' (''Anser '') зэрлиг ба гэрэй томо [[шубуун]]. Нүүдэллэдэг зарим галуунууд клин хэлбэрээр жагсан ниидэдэг. Иимэ ниидэлгэ ниидэлгын үедэ энерги гамнаха туһатай.<ref>[https://doi.org/10.1242/jeb.189.1.251 Energy savings in formation flight of pink-footed geese (1994)]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] e4251cup132w5hjpurmeqwy4cnpswth Тоншуул 0 3281 75111 54979 2026-11-14T07:41:54Z Qorgasyn 18293 75111 wikitext text/x-wiki [[File:Sphyrapicus variusPCSL11319B.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Тоншуул</span>]] '''Тоншуул''' (''Picidae'') зэрлиг жэжэ [[шубуун]]. Тоншуулнуудай олон зүйлнүүдэй хэлэн ехэ ута байдаг. Тэрэнэй туһаламжаар модоной холтоһоной дороһоо болон нүхэнүүд сооһоо хорхой шумуул баридаг.<ref>[https://ext.vt.edu/content/dam/pubs_ext_vt_edu/CNRE/cnre-147/CNRE-147.pdf Managing Human-Wildlife Interactions: Woodpeckers]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] iaglitt9zy2ri60sqwb8plrjywqg4k6 Тохорюун 0 3283 75113 54960 2026-11-14T07:44:23Z Qorgasyn 18293 75113 wikitext text/x-wiki [[File:White-naped crane arp.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Тохорюун</span>]] '''Тохорюун''' (''Grus'') зэрлиг томо [[шубуун]]. Тохорюунуудай эхэ эсэгэ хоёр дэгдээхэйнүүдээ хамта харууһалжа, тэдэниие хооллуулжа, аюулһаа хамгаалдаг.<ref>[https://avibirds.com/wp-content/uploads/pdf/kraanvogel1.pdf Verhalten von Kranichfamilien (Grus grus) in Brutrevieren Nordostdeutschlands (2001)]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 0j1t8901n6qw0n3v8kt6bnfm9qd9uxt Хун шубуун 0 3285 75123 54953 2026-11-14T08:34:36Z Qorgasyn 18293 75123 wikitext text/x-wiki [[File:Mute.swan.touchdown.arp.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Хун шубуун</span>]] '''Хун шубуун''' (''Cygnus'') зэрлиг ба гэрэй томо [[шубуун]]. Буряадай эгээл томо шубуудай нэгэн. 7-10 кг шэгнүүртэй, 150-180 см ута бэетэй, далиинь ута 56-63 см. Гүйхэн газарнуудаар амидардаг, ута хүзүүниинь уhанай оёорhоо хоол оложо эдихэ арга олгодог. Үдэнүүдынь үдхэн, саhан сагаан. Шанга, хүнды абяатай хадаа “кликун” гээд нэрлэгдэдэг. Ехэ hайхан, омог шубуун юм. Хун шубууд гол түлэб уһанай ургамалаар хооллодог. Тэдэ ута хүзүүгээ уһанда шунгуулжа, уһан доро ургадаг набша, эшэ болон үндэһэ эдидэг.<ref>[https://www.rspb.org.uk/birds-and-wildlife/mute-swan Mute Swan Facts]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 0abhdtjvm95rp8ibkap366j8gqj71yq Булжамуур 0 3288 75099 54935 2026-11-14T07:26:04Z Qorgasyn 18293 75099 wikitext text/x-wiki [[File:Alauda arvensis 2.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Булжамуур</span>]] '''Булжамуур''' (''Alaudidae'') зэрлиг жэжэ [[шубуун]]. Булжамуурнууд гол түлэб ургамалай үрэһөөр хооллодог, харин дэгдээхэйнүүдтээ гол түлэб хорхой шумуул асардаг.<ref>[https://www.bto.org/learn/about-birds/bird-families/alaudidae-larks Alaudidae – Larks]</ref> * ''[[Alaemon]]'' * ''[[Alauda]]'' * ''[[Ammomanes]]'' * ''[[Calandrella]]'' * ''[[Certhilauda]]'' * ''[[Chersomanes]]'' * ''[[Chersophilus]]'' * ''[[Eremalauda]]'' * ''[[Eremophila]]'' * ''[[Eremopterix]]'' * ''[[Galerida]]'' * ''[[Heteromirafra]]'' * ''[[Lullula]]'' * ''[[Melanocorypha]]'' * ''[[Melanocorypha yeltoniensis]]'' (''[[Хара булжамуур]]'') * ''[[Mirafra]]'' * ''[[Pseudalaemon]]'' * ''[[Ramphocoris]]'' * ''[[Spizocorys]]'' {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] l1axurwe7z2ilj0th8te13mfh4rx0dc Хойхо 0 3292 75122 54975 2026-11-14T08:24:57Z Qorgasyn 18293 75122 wikitext text/x-wiki [[File:Microcarbo melanoleucos Austins Ferry 3.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Хойхо</span>]] '''Хойхо''' (''Phalacrocorax'') – зэрлиг томо [[шубуун]]. Хойхо гол түлэб загаһаар хооллодог. Тэдэ уһанда шунгажа, загаһаа уһан доро агнадаг.<ref>[https://animaldiversity.org/accounts/Phalacrocoracidae/ Phalacrocoracidae (Cormorants)]</ref> * [[Ехэ хойхо]] (''Phalacrocorax carbo'') == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 3zhokjbwt1bwryh3rlnqkzyynk26otg Тагтаа 0 3316 75095 52114 2026-11-14T07:16:20Z Qorgasyn 18293 75095 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Тагтаа | image = Rock dove - natures pics.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Хүхэ тагтаа]](''Columba livia domestica'') | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | subphylum = [[Һээр нюргатан]] | classis = [[Шубууд]] | ordo = [[Тагтаа хэлбэритэн]] | familia = '''Columbidae''' | familia_authority = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811 | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = }} '''Тагтаа''' (''Columbidae'') [[тагтаа хэлбэритэн]] (''Columbiformes'') багай шубууд юм. Үргэн тарааһан ба эгээн ехэ һуурижаһан [[Индонези]] болон [[Австрали]]ин бүһэ нютаг болоно. Тагтаанай 300 оршом зүйл бии. Тагтаануудай эжы аба хоёулан дэгдээхэйнүүдээ зобо соогоо буйлуулһан тусхай шэмэтэ зүйлээр хооллуулдаг.<ref>[https://doi.org/10.16288/j.yczz.17-132 The biological function of pigeon crop milk and the regulation of its production (2017)]</ref> {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Шубууд]] {{animal-stub}} 9pg4olny1frv5nx3hlky4uiz29fno1u 75096 75095 2026-11-14T07:21:51Z Qorgasyn 18293 75096 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Тагтаа | image = Rock dove - natures pics.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Хүхэ тагтаа]](''Columba livia domestica'') | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | subphylum = [[Һээр нюргатан]] | classis = [[Шубууд]] | ordo = [[Тагтаа хэлбэритэн]] | familia = '''Columbidae''' | familia_authority = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811 | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = }} '''Тагтаа''' (''Columbidae'') [[тагтаа хэлбэритэн]] (''Columbiformes'') багай шубууд юм. Үргэн тарааһан ба эгээн ехэ һуурижаһан [[Индонези]] болон [[Австрали]]ин бүһэ нютаг болоно. Тагтаанай 300 оршом зүйл бии. Тагтаануудай эжы аба хоёулан дэгдээхэйнүүдээ зобо соогоо буйлуулһан тусхай шэмэтэ зүйлээр хооллуулдаг.<ref>[https://doi.org/10.16288/j.yczz.17-132 The biological function of pigeon crop milk and the regulation of its production (2017)]</ref> {{1000 үгүүлэл}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] {{animal-stub}} qn6f0vnf1o3w59a8dc2yv4fgethemk0 Нугаhан 0 3318 75108 54937 2026-11-14T07:39:02Z Qorgasyn 18293 75108 wikitext text/x-wiki [[File:Anas platyrhynchos male female quadrat.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Нугаhан</span>]] '''Нугаhан''' (''Anas'' etc. spp.) зэрлиг ба гэрэй томо [[шубуун]]. Нугаһанай хушуунай захада жэжэ эбэрлиг пластинканууд байдаг. Тэдэнэй туһаламжаар уһан болон шавар сооһоо эдеэнэй жэжэ хэсэгүүдые шүүжэ абадаг.<ref>[https://doi.org/10.1111/j.1469-7998.2011.00870.x Is diet segregation between dabbling ducks due to food partitioning? (2011)]</ref> {{stub}} [[Категори:Шубууд]] lgl0biq8e6cqw93pbb3s47y99alv893 75109 75108 2026-11-14T07:39:13Z Qorgasyn 18293 75109 wikitext text/x-wiki [[File:Anas platyrhynchos male female quadrat.jpg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Нугаhан</span>]] '''Нугаhан''' (''Anas'' etc. spp.) зэрлиг ба гэрэй томо [[шубуун]]. Нугаһанай хушуунай захада жэжэ эбэрлиг пластинканууд байдаг. Тэдэнэй туһаламжаар уһан болон шавар сооһоо эдеэнэй жэжэ хэсэгүүдые шүүжэ абадаг.<ref>[https://doi.org/10.1111/j.1469-7998.2011.00870.x Is diet segregation between dabbling ducks due to food partitioning? (2011)]</ref> {{stub}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] osi85rkndkaettq74yqdt4c409awnag Уругвай 0 4656 75093 68689 2026-11-13T23:56:31Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75093 wikitext text/x-wiki {{Улас |уугуул_нэрэ = República Oriental del Uruguay |буряад_нэрэ = Зүүний Бүгд Найрамдах Уругвай Улс |богони_нэрэ = Уругвай |тугай_зураг = Flag of Uruguay.svg |һүлдын_зураг = Coat of arms of Uruguay.svg |түрын_уряа = ''Libertad o muerte'' |түрын_дуулал = Himno Nacional Uruguayo<br />Уругвайн Түрын Дуулал<br /><center>[[Файл:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |газарай_зураг = Uruguay (orthographic projection).svg |ниислэл = [[Файл:Montevideo Department Coa.png|18px]] [[Монтевидео]] |албан_ёһоной_хэлэн = [[Испани хэлэн]] |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ Найрамдаха Улас]] |тэргүүнэй_класс1 = Юрынхэлэгшэ |удирдагчийн_нэр1 = [[Родолфо Нин Новоа]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = |удирдагчийн_нэр2 = |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал1 = Бразилийн эзэнт гүрэн |тусгаар_тогтносон_огноо1 = 1825 оны 8 сарын 25 |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал2 = |тусгаар_тогтносон_огноо2 = |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал3 = |тусгаар_тогтносон_огноо3 = |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал4 = |тусгаар_тогтносон_огноо4 = |европын_холбоонд_элссэн_огноо = |нутгийн_талбайгаарх_эрэмбэ_дэс =90 |газар_нютаг_км2 =176.215 |уһанай_процент =1,5 |хүн_амай_тоосоо =3.361.000 |хүн_ам_эрэмбэ =132 |хүн_ам_тооцоолсон_он =2009 |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 =19,1 |хүн_амын нягтшил_эрэмбэ =196 |ДНБ_ХАЧ =$42,624 тэрбум |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ = |ДНБ_ХАЧ_он = |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$12.784 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ = |ХХИ =0,859 |ХХИ_эрэмбэ =47 |ХХИ-_он =2007 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">һайн</span> |мүнгэн_тэмдэгтэ =Уругвайн песо |мүнгэн_тэмдэгтэ_код =UYU |utc_offset =-3 |utc_offset_DST =-2 |интернет_домэйн =.uy |телефоной_код =598 |тэмдэглэл = }} '''Уругвай''' ({{lang-es|República Oriental del Uruguay}}) — [[Америк]]ын улас болон орон. Ниислэл — '''[[Монтевидео]]'''. == Холбооһон == * [https://web.archive.org/web/20110809113827/http://portal.gub.uy/ República Oriental del Uruguay | Sitio oficial] {{Урда Америкэ}} [[Категори:Урда Америкэ]] {{stub}} 9y7pwoqfkx0fpqcefwtnyju7z4qjugb Википеэди:Sandbox 4 4769 75084 70301 2026-11-13T22:11:36Z ~2026-60200-00 18292 75084 wikitext text/x-wiki <big><big><big><big><big><big><big><big><big><big><big><big><big>'''ХУЙ''' 5e1nzzyandr55s8rk2zz02pfy3310zb 75085 75084 2026-11-13T22:28:05Z Icodense 16619 [[Special:Contributions/~2026-60200-00|~2026-60200-00]] ([[User talk:~2026-60200-00|зүбшэн хэлсэлгэ]]) һүүлшын хубилбарида [[User:158.255.53.108|158.255.53.108]] заһабари бусаалга 70301 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Хара булжамуур 0 5699 75115 37520 2026-11-14T07:46:50Z Qorgasyn 18293 75115 wikitext text/x-wiki [[File:Zwarte leeuwerik.jpg|right|thumb|250px|Зураг]] '''Хара булжамуур''' ({{lang-ru|Черный жаворонок}}) - зэрлиг жэжэ [[булжамуур]] [[шубуун]]. Хара γнгэ, зγhэн. Хара булжамуур Казахстанай болон баруун-урда Россиин тала газараар амидардаг. Зундаа гол түлэб хорхой шумуулаар, үбэлдөө ургамалай үрэһөөр хооллодог.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10531-015-1041-2 Breeding ecology of the endemic Black Lark Melanocorypha yeltoniensis on natural steppe and abandoned croplands in post-Soviet Kazakhstan (2016)]</ref> == Мүн үзэхэ == *[[Жэжэ булжамуур]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 07zjyavgls0gtalypzuezdikcxaa1qa 75116 75115 2026-11-14T07:47:25Z Qorgasyn 18293 75116 wikitext text/x-wiki [[File:Zwarte leeuwerik.jpg|right|thumb|250px|Зураг]] '''Хара булжамуур''' ({{lang-ru|Черный жаворонок}}) - зэрлиг жэжэ [[булжамуур]] [[шубуун]]. Хара γнгэ, зγhэн. Хара булжамуур [[Казахстан]]ай болон баруун-урда [[Россия|Россиин]] тала газараар амидардаг. Зундаа гол түлэб хорхой шумуулаар, үбэлдөө ургамалай үрэһөөр хооллодог.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10531-015-1041-2 Breeding ecology of the endemic Black Lark Melanocorypha yeltoniensis on natural steppe and abandoned croplands in post-Soviet Kazakhstan (2016)]</ref> == Мүн үзэхэ == *[[Жэжэ булжамуур]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] an29a2hczhj5a3owedas9pc5l6ij0fa 75117 75116 2026-11-14T07:47:40Z Qorgasyn 18293 /* Мүн үзэхэ */ 75117 wikitext text/x-wiki [[File:Zwarte leeuwerik.jpg|right|thumb|250px|Зураг]] '''Хара булжамуур''' ({{lang-ru|Черный жаворонок}}) - зэрлиг жэжэ [[булжамуур]] [[шубуун]]. Хара γнгэ, зγhэн. Хара булжамуур [[Казахстан]]ай болон баруун-урда [[Россия|Россиин]] тала газараар амидардаг. Зундаа гол түлэб хорхой шумуулаар, үбэлдөө ургамалай үрэһөөр хооллодог.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10531-015-1041-2 Breeding ecology of the endemic Black Lark Melanocorypha yeltoniensis on natural steppe and abandoned croplands in post-Soviet Kazakhstan (2016)]</ref> == Мүн үзэхэ == *[[Жэжэ булжамуур]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] b61rbkgtu0ouaibfycxtpaw4cplliwa Жэжэ булжамуур 0 5705 75105 54507 2026-11-14T07:36:29Z Qorgasyn 18293 75105 wikitext text/x-wiki [[File:Alondra.jpg|thumb|200px|Жэжэ булжамуур]] [[File:Calandrella brachydactyla MHNT.jpg|thumb|200px|'' Calandrella brachydactyla '']] '''Жэжэ булжамуур''' (лат. ''Calandrella'')— зэрлиг жэжэ [[булжамуур]] [[шубуун]]. Шубуун хэмжээ - 14 см. Үүрээ газарай нюруун дээрэ, үбһэ ногооной гү, али бургааһанай хажууда түхеэрдэг. Үүртэнь 2–5 үндэгэн байдаг.<ref>[https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T103766207A132042070.en Calandrella brachydactyla — IUCN Red List]</ref> == Мүн үзэхэ == *[[Хара булжамуур]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [http://enc.sci-lib.com/article0000536.html Жэжэ булжамуур] {{ref-ru}} [[Категори:Шубууд]] [[Категори:Амитад]] jc5g2mcard8qm4j0pkfphrz91n4zk8e 75106 75105 2026-11-14T07:36:52Z Qorgasyn 18293 75106 wikitext text/x-wiki [[File:Alondra.jpg|thumb|200px|Жэжэ булжамуур]] [[File:Calandrella brachydactyla MHNT.jpg|thumb|200px|'' Calandrella brachydactyla '']] '''Жэжэ булжамуур''' (лат. ''Calandrella'')— зэрлиг жэжэ [[булжамуур]] [[шубуун]]. Шубуун хэмжээ - 14 см. Үүрээ газарай нюруун дээрэ, үбһэ ногооной гү, али бургааһанай хажууда түхеэрдэг. Үүртэнь 2–5 үндэгэн байдаг.<ref>[https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T103766207A132042070.en Calandrella brachydactyla — IUCN Red List]</ref> == Мүн үзэхэ == *[[Хара булжамуур]] == Холбооһон == * [http://enc.sci-lib.com/article0000536.html Жэжэ булжамуур] {{ref-ru}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] [[Категори:Амитад]] bbu4hu5tgohc2eaw482fix65pmxhex9 75107 75106 2026-11-14T07:37:54Z Qorgasyn 18293 75107 wikitext text/x-wiki [[File:Alondra.jpg|thumb|200px|Жэжэ булжамуур]] [[File:Calandrella brachydactyla MHNT.jpg|thumb|200px|'' Calandrella brachydactyla '']] '''Жэжэ булжамуур''' (лат. ''Calandrella'')— зэрлиг жэжэ [[булжамуур]] [[шубуун]]. Шубуун хэмжээ - 14 см. Үүрээ газарай нюруун дээрэ, үбһэ ногооной гү, али бургааһанай хажууда түхеэрдэг. Үүртэнь 2–5 үндэгэн байдаг.<ref>[https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T103766207A132042070.en Calandrella brachydactyla — IUCN Red List]</ref> == Мүн үзэхэ == *[[Хара булжамуур]] == Холбооһон == * [http://enc.sci-lib.com/article0000536.html Жэжэ булжамуур] {{ref-ru}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] [[Категори:Амитад]] gz77aqyvxcko0wxep45wi4tmb0p42fx Джимми Уэйлс 0 5955 75088 72094 2026-11-13T23:28:58Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75088 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Джимми Уэйлс | file = Jimmy_Wales_Fundraiser_Appeal.JPG | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Джимми Уэйлс (2008) | тайлбар = | төрсөн_огноо = 1966 оной 8-р һарын 7нд | төрсөн_газар = [[Алабама можо]] | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = америк | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = | ажил_мэргэжил = холимог барааны наймаачин аав, хувийн сургуулийн багш ээж нарын хүү болон мэндэлжээ }} [[Файл:2014-03-14 CeBIT Global Conferences, Jimmy Wales, Founder Wikipedia, (26) On stage showing the world for Wikipedia Zero (500 millions), while Brent Goff is still listening.jpg|thumb|left|Jimmy Wales 2014 on ''[[CeBIT]] Global Conferences'', [[Wikipedia Zero]]]] '''Джимми Уэйлс''' (Jimmy Donal «Jimbo» Wales) — хүн, хэн [[википеэди]] түсэлэг 2001 оной 1 һарын 15-һаа «Сүлөөтэ<ref name=autogenerated1>Некоторые разделы также содержат несвободные материалы.</ref> [[нэбтэрхы толи]]» нэрэ доро хэрэгжүүлжэ эхилһэн байна. Холимог барааны наймаачин аав, хувийн сургуулийн багш ээж нарын хүү болон мэндэлжээ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{Commons|Jimbo Wales|Jimmy Wales}} * [https://web.archive.org/web/20041011192814/http://blog.jimmywales.com/ Джимми Уэйлсийн Блог] (Аангли хэлээр) [[Категори:Википеэди]] tcnua319zb3coe4xnmoczunr2qfbhia Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас 0 7093 75086 74834 2026-11-13T23:22:38Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75086 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас | common_name = АНЭУ | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Туг|Туг]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Һүлдэ|Һүлдэ]] | national_motto = {{lang|ar|الله الوطن الرئيس}} | englishmotto = Бурхан, Үндэһэтэн, Юрэнхылэгшэ | national_anthem = {{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Иши Билади|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Эхэ Оромни Ута Удаан Наһалагты"<br />{{parabr}}{{center| }} | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region=[[Аравиин хахад арал]] |region_color= none}} | image_map2 = | capital = [[Абу-Даби]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Дубай]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[Араб хэлэн|Араб]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |accessdate=12 June 2022 |archivedate=18 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet }}</ref> | common_languages = [[Англи хэлэн|Англи]]<ref>{{cite web |url=https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html |title=A mandatory requirement for an English translation under Abu Dhabi Courts |publisher=STA Law Firm |date= |access-date=2022-02-26 |accessdate=2022-06-12 |archivedate=2022-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225022654/https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html }}</ref> | ethnic_groups = 35.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Энэдхэгшүүд|Энэдхэг]]</br> 15.0% [[Эмират]]</br> 10.7% [[Ойрохи Дурна дахи Бангладешчууд|Бангладеш]]</br> 9.7% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Пакистаншууд|Пакистан]]</br> 8.8% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд#Египетшүүд|Египет]]</br> 5.5% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Филиппиншууд|Филиппин]]</br> 3.1% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Индонезшууд|Индонези]]</br> 2.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд#Йеменшууд|Йемен]]</br> 1.6% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Йорданшууд|Йордан]]</br> 1.3% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд#Суданшууд|Судан]]</br> 9.7% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Эмигрантууд|Бусад]] | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|title=UAE Population and Demographics|year=2020|work=Dubai Online|url=https://www.dubai-online.com/essential/uae-population-and-demographics/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Population Statistics 2022|author=GMI Blogger|work=Global Media Insight - Dubai Digital Interactive Agency|date=|access-date=|url=https://www.globalmediainsight.com/blog/uae-population-statistics/|archive-url=|archive-date=}}{{Better source needed|reason=Source is a blog|date=May 2022}}</ref> | ethnic_groups_year = 2020 | religion = 76.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Ислам|Ислам]] ([[Гүрэнэй шажан|албан]])</br> 9.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Христосой шажан|Христос]]</br> 8.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Индуизм|Индуизм]]</br> 1.8% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Буддизм|Буддизм]]</br> 5.0% [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Шажанай эрхэ сүлөө|Бусад]] | religion_year = 2022 | demonym = [[Эмиратшууд]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Холбооной хаанта засаг|Холбооной]] [[Лалын хаанта засаг|Лалын]] [[парламентын системэ|парламентын]] [[Һунгагдадаг хаанта засаг|һунгагдадаг]] [[үндэһэн хуулита хаанта засаглал|хахад-үндэһэн хуулита хаанта засаглал]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/n612 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-06-12|archivedate=2018-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined}}</ref> | leader_title1 = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref> | leader_title2 = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай юрэнхы сайдай жагсаалта|Вице-Юрэнхылэгшэ ба Юрэнхы Сайд]] | leader_name2 = [[Мохаммед ибн Рашид Аль Мактум]] | legislature = [[Холбооной Дээдэ Зүблэл]]</br> [[Холбооной Үндэһэнэй Зүблэл]] | sovereignty_type = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Рас эль-Хайма (эмират)|Эмират Рас эль-Хайма]] | established_date1 = 1708 | established_event2 = [[Шарджа (эмират)|Шарджа]] | established_date2 = 1727 | established_event3 = [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]] | established_date3 = 1761 | established_event4 = [[Умм эль-Кувейн]] | established_date4 = 1768 | established_event5 = [[Аджман (эмират)|Аджман]] | established_date5 = 1816 | established_event6 = [[Дубай (эмират)|Дубай]] | established_date6 = 1833 | established_event7 = [[Фуджейра (эмират)|Фуджейра]] | established_date7 = 1879 | established_event8 = Ехэ Британи ба [[Хэрээнэй Оман]]һаа [[Үндэһэнэй Үдэр (Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас)|Тусгаар тогтонобо]] | established_date8 = 1971 оной 12 һарын 2 | established_event9 = [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|НҮБ-дэ]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй 304-р тогтоол|оруулба]] | established_date9 = 1971 оной 12 һарын 9 | established_event10 = АНЭУ-ай бүридэлдэ [[Рас эль-Хаймагай эмиратые]] абаба | established_date10 = 1972 оной 2 һарын 10 | area_km2 = 83,600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = 32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = заахан | population_estimate_year = 2020 | population_estimate = 9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221201042209/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|archivedate=2022-12-01|accessdate=2022-11-19}}</ref> | population_census = 4,106,427 | population_estimate_rank = 92 | population_census_year = 2005 | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = $779.234 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = $78,255 <ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 7 | GDP_nominal = $501.354 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 32 | GDP_nominal_per_capita = $50,349 <ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21 | Gini = 26.0 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.890 <!--number only--> | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 31 | currency = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай Дирхам|АНЭУ Дирхам]] | currency_code = AED | time_zone = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Саг|АНЭУ-ай Стандарт Саг]] | utc_offset = +04:00 | date_format = үү/һһ/жжжж | drives_on = баруун<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right--> | calling_code = [[Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи Телефоной номер|+971]] <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->| cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[имарат|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = | today = }} '''Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас''' ('''АНЭУ'''; {{lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} {{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}}), гү, али юрынээр '''Эмиратууд''' ({{lang-ar|الإمارات}} {{transliteration|ar|al-ʾImārāt}}), болбол [[Баруун Ази|Баруун Азиин]] улас юм. Долоон эмиратһаа ([[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]], [[Аджман (эмират)|Аджман]], [[Дубай (эмират)|Дубай]], [[Рас-эль-Хайма (эмират)|Рас-эль-Хайма]], [[Умм-эль-Кайвайн (эмират)|Умм-эль-Кайвайн]], [[Фуджейра (эмират)|Фуджейра]] ба [[Шарджа (эмират)|Шарджа]]) буридэдэг холбооной улас. Эмират бүхэн — бага улас юм. Тэдэнь, өөдэйнгөө амяараа толгойлогшотой. Эмир Уласай ниислэл — [[Абу-Даби]]. Уласай толгойлогшо — Арабын Нэгэдэһэн Эмир Уласай президент (тэрэл сагта Абу-Дабиин эмир). == Газар зүй == Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас Азиин урда-баруунтэй һуудаг улас. Арабиин хойгой зүүн талада һуудаг. Хойто талаһаа Персиин буланаар эрьеэ угаадаг. Зүүн тээшээ Оман буланда гарадаг. Сауд Арабитэй баруун ба урда зүгһөө хилэтэй, Оман уластай зүүн-урдаһаа ба зүүн-хойноһоо (Оманай Мусандам гэжэ анклавтай) хилэтэй. АНЭУгэй хүн зон — 5 сая (млн) хүн, 70%-нь Урда болон Зүүн-Урда Азиһаа гараһан үндэһэтэй ажалшад. Нютагай үнтэһэтэй зониин — ислам шажанай сунну таһагай хүүнүүд. Газарай тоһотой аад лэ, энэ гүрэн тоһоёо хари гүрэнөөр тараадаг (экспорт) болижо байна. Жаа жаагаар диверсификэйшн хээд, хара тоһоной хэблэл, улас досоохи бараагай хэблэлһээ (ВВП) 7-9 % хүртэр 2010 ондо унаад байна. Харин, 1980 ондо 73 %, 1998 ондо — 32 % байгаа. == Хотонууд == Ниислэл хото — [[Дубай]]. [[Файл:Tc-map.png|thumb|380px|Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс]] * [[Абу-Даби]] * [[Аджман]] * [[Аль-Айн]] * [[Дибба]] * [[Дубай]] * [[Калба]] * [[Рас эль-Хайма]] * [[Сила]] * [[Умм эль-Кувейн]] * [[Фуджейра]] * [[Хор-Факкан]] * [[Шарджа]] == Мүн үзэхэ == * [[Араб хэлэн]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commons|United Arab Emirates|Арабын Нэгдсэн Эмирт Улас}} * [http://www.government.ae/web/guest/home/en UAE Government Official Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002073351/http://www.government.ae/web/guest/home/en |date=2012-10-02 }} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998 United Arab Emirates profile] from the [[BBC News]] * [http://lebanese-economy-forum.com/world-facts/show/ae/ United Arab Emirates country profile] from the Lebanese Economy Forum, extracted from the CIA Factbook & Worldbank data {{Ази}} [[Категори:Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас| ]]<!---leave the empty space as standard (eponymous category)---> [[Категори:Аравиин хахад арал]] [[Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]] [[Категори:Холбооной хаанта засаг]] [[Категори:ОПЕК-эй гэшүүн улас]] [[Категори:Арабай Лигын гэшүүн улас]] [[Категори:Булангын Хамтын Ажаллалгын Зүблэлэй гэшүүн улас]] [[Категори:Исламай Хамтын Ажаллалгын Байгуулгын гэшүүн улас]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Дунда Дурнын уласууд]] [[Категори:Баруун Азиин уласууд]] [[Категори:Арабай юртэмсэ]] [[Категори:1971 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:1971 ондо Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласда байгуулагдаhан]] [[Категори:Азиин уласууд]] [[Категори:Лалын хаанта засаг]] {{stub}} ghgoln0lsymi7no1qsvg9tmr0lvb0k8 Улаан тэнгис 0 8733 75092 71078 2026-11-13T23:53:00Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75092 wikitext text/x-wiki {{Сүнхэрэг | name = Улаан тэнгис | image = [[Файл:Red Sea 37.95521E 21.41271N.jpg|250px]] | image2 = | caption = Хэмэл дахуулһаа абаһан зурагай голоорынь Улаан тэнгис | caption2 = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|18|N|66|E|type:waterbody_scale:8000000 |display=inline,title}} | type = [[Тэнгис]] | inflow = | outflow = [[Суэцэй һубаг]] | catchment = | basin_countries = [[Египет]], [[Джибути]], [[Израиль]], [[Йордан]], [[Йемен]], [[Саудай Араб]], [[Сомали]], [[Эритрей]] | length = 2 250 км | width = 355 км | area = 438 000 км² | depth = 490 м | max-depth = 2 211 м | volume = 233 000 км³ | residence_time = | shore = | elevation = | frozen = | islands = | cities = | reference = }} '''Улаан тэнгис''' ({{lang-ar|البحر الأحمر}} ''Bahr el-Ahmar'', {{lang-he|ים סוף}} ''Yam Suf'', {{lang-fr|mer Rouge}}) болбол [[Африка|Африкын]] зүүн хойто хэһэг болон [[Аравиин хахад арал]]ые зааглаһан, [[Энэдхэгэй далай]]н нэгэ [[тэнгис]] юм. Эзэлхэ талмайнь 438 000 км<sup>2</sup><ref>{{cite web |url=http://geography.howstuffworks.com/oceans-and-seas/the-red-sea.htm |title=The Red Sea |accessdate=6 January 2009 |work= |publisher= |date= |archivedate=7 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107125111/http://geography.howstuffworks.com/oceans-and-seas/the-red-sea.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/16redsea.pdf |format=PDF |title=Red Sea |accessdate=6 January 2009 |work= |publisher= |date= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225080745/http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/16redsea.pdf |archivedate=25 February 2009}}</ref>, дундажа гүниинь 491 м. Хойто хэһэгтэнь [[Синайн хахад арал]] байха болон [[Тиранай хоолой]]гоор [[Акабагай булан]]тай холбогдоно. Мүн баруун хойто хэһэгтэнь [[Суэцэй булан]] оршохо болон [[Суэцэй һубаг]]аар дамжан [[Газар дундын тэнгис]] уруу гараха уһан зам бии. Урда хэһэгынь [[Баб-эль-Мандебэй хоолой]]гоор («Нёлбоһоной хаалга») [[Аденай булан]]тай холбогдодог. Улаан тэнгис [[Газарай хагарал]]ай үрэ дүндэ бии болоһон тэнгис юм. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Энэдхэгэй далай]] [[Категори:Тэнгисүүд]] 2dmzlklkbcyz2mtrtkboqbysq9antn7 Тахяа 0 8752 75110 72132 2026-11-14T07:40:54Z Qorgasyn 18293 75110 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Тахяа ''(Gallus gallus)'' | image = Chickenfamily.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Тахяа]](''Gallus gallus'') | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | subphylum = [[Һээр нюргатан]] | classis = [[Шубууд]] | ordo = [[Тахяа хэлбэритэн]] | species = '''Gallus gallus''' | familia_authority = Linnaeus, 1758 | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = }} '''Тахяа''' ({{mongolUnicode|ᠲᠠᠬᠢᠶ᠎ᠠ|h}}) гээшэ хошуу охор, толгой дээрээ улаан залаатай (һэшэгтэй), ниидэжэ шададаггүй, гэрэй тэжээбэри [[шубуу]] юм. Тахяанууд хуурай элһэн гү, али шорой соо хөрбэжэ, үдэндөө тооһо оруулдаг. Иимэ тооһон ванна үдэеэ сэбэр байлгаха, илүүдэл тоһыень арилгаха туһатай.<ref>[https://doi.org/10.1016/j.applanim.2004.11.018 Dustbathing behaviour in jungle and domestic fowl (2005)]</ref> == Ном зохёол == * ''Авраменко И. М.'' [http://www.ast.ru/item/175388/ Практические советы по содержанию всех пород кур.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926225941/http://www.ast.ru/item/175388/ |date=2007-09-26 }} — {{М.}}: АСТ, 2002. — 304 с. — ISBN 5-17-014580-2. * ''Булгаков М. А.'' [http://bufodo.apus.ru/tales.html Роковые яйца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304174153/http://bufodo.apus.ru/tales.html |date=2016-03-04 }}: Сборник. — {{М.}}: АСТ/ВЗОИ, 2004. — 352 с. * ''Горбачёва Н. С.'' Породы кур и их содержание в приусадебном хозяйстве. — {{М.}}: Искусство и мода, 1993. — 144 с. — ISBN 5-87242-011-0. * ''Зипер А. Ф.'' Разведение кур яичных пород. — {{М.}}: АСТ, 2004. — 96 с. — ISBN 5-17-008507-9. * ''Зипер А. Ф.'' Разведение кур мясо-яичных пород. — {{М.}}: АСТ, 2004. — 64 с. — ISBN 5-17-008506-0. * ''Зипер А. Ф.'' Разведение кур мясных пород. — {{М.}}: АСТ, 2005. — 54 с. — ISBN 5-17-009233-4. * ''Морозов В. П.'' Занимательная биоакустика. — 2-е изд., доп., перераб. — {{М.}}: Знание, 1987. — 208 с. + 32 с. вкл. * Птицы // Фауна СССР. — Т. 1. — Вып. 4. — {{М.}}—{{Л.}}, 1941. * Сельскохозяйственная птица: В 2 т. / Под ред. Э. Э. Пенионжкевича. — {{М.}}: Изд-во с.-х. лит., журн. и плакатов, 1962. * ''Сметнев С. И.'' Птицеводство. — 6-е изд., перераб. и доп. — {{М.}}: Колос, 1978. — 304 c. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] [[Категори:Гэрэй амитад]] {{1000 үгүүлэл}} f88fucbw11n8iu5xdp1w1zl9phne53l Тоти 0 9047 75112 44985 2026-11-14T07:43:23Z Qorgasyn 18293 75112 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Тоти | fossil_range = | status = | status_system = | status_ref = | image =Сине-жёлтый ара (Ara ararauna).jpg | image_caption = Хүхэ-шара ара тоти | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | classis = [[Шубуун]] | ordo = '''Psittaciformes''' | familia = [[Мийнхэн]] | genus = ''Panthera'' | binomial_authority = Ваглер, 1830 | range_map = }} '''Тотинууд''' бол үрэ эдедэг [[шубууд]] юм. Хүсэтэй баримгай хүлнүүд ба дэгээ шэнги хотирһон хушуугаа аша туһаар ехэ солбоноор модоной мүшэр салаада асалдан абирдаг. Хошуугаараа бэлэхэнээр һамарнуудые, хатуу үрэһэнүүдые бала хазажархидаг. Тотинуудай эхэ эсэгэ дэгдээхэйнүүдээ зобон соогоо зөөлэрүүлһэн эдеэгээр тэжээдэг.<ref>[https://livrepository.liverpool.ac.uk/3062753/1/10069414.pdf Features of psittacine birds in captivity: focus on diet selection and digestive characteristics (2011)]</ref> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] ac9r917v91tn4jk6o6x0590fzreutvr Пензэ 0 9083 75090 73834 2026-11-13T23:44:22Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75090 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |албан_нэрэ = Пензэ хото |type = хотын тойрог |анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Пензэ}} |image_flag = Flag_of_Penza.png |flag_size = 150пкс |image_seal = Coat_of_Arms_of_Penza_(Penza_oblast)_(2001).png |seal_size = 90пкс |image_skyline = New Penza Drama Theatre.jpg |image_map = |map_caption = |latd= |latm= |lats= |latNS=N |longd= |longm= |longs= |longEW=E |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо нютаг |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Пензын можо]] |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Хотын тойрог |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = '''Пензэ''' |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = 4 хороо |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Дүрбэн хороотой |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 304,7 км² |газарай_байса = д.н.д. 134-280 м |хүн_ама = 2017 ондо {{increase}} 523 726 хүн |хүн_ама_үмэнэхэ = |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |нягтрал = 1715,86 хүн/км² |арад_түмэн = |сугаараа = Пензынхид |даргые_юу_гэхэ = Дарга |даргын_нэрэ = В. П. Савельев |түүхэн_он = 1663 он |түүхын_үйлэ = байгуулагдаһан |түүхын_он1 = |түүхын_үйлэ1 = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |байгуулагша = |сагай_бүһэ = |utc_offset = +3 |телефоной_код = +7 8412 |шууданай_индекс = |автомашин_дугаар = |website = [http://penza-gorod.ru/ penza-gorod.ru] (ородоор) |тэмдэглэл = }} '''Пензэ''' ({{lang-ru|Пенза}}), [[Оросой холбоото улас]]ай [[Пензын можо|Пензын можын]] засаг захиргаанай түб, [[Сура мүрэн]]дэ оршодог. Ажаһуугшадай тоонь 487 978 хүн зон (2025)<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx |archivedate=2025-05-05 |title=Archive copy |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx |accessdate=2025-12-28}}</ref>. Түмэр замай узуулбари болоод, Пензэ дундуур урда зүгһөө [[Зүүн Урда түмэр зам]]ай Харьковой шугам болон хойто тээ, баруун тээ ба зүүн тээ [[Куйбышевскын түмэр зам]]ай Доодо Новгородой, Ряжскын ба Сызраниин шугам ябадаг. Тус хотодо ажаүйлэдбэри хүгжөөһэн, жээшэнь машина бүтээлгэ (дизель, компрессор, тоолохо сахилгаанай машина, часы, химиин, бүдэй машина, велосипед бүтээлгэ), хүнгэн, хүнэһэнэй, саарһанай ба модо болбосоруулха гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри; эмэй үйлэдбэри, пианино бүтээхэ фабрика бии<ref>{{Cite web |title=Информация о социально-экономическом положении г. Пензы за январь — декабрь 2010 года |url=http://www.penza-gorod.ru/doc2-11.html |accessdate=2018-03-11 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807141651/http://www.penza-gorod.ru/doc2-11.html }}</ref>. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо [[Пензын гүрэнэй ехэ һургуули]]), 2 театрнууд. Ботаникын сэсэрлиг. Нютаг шэнжэлгын, арадай уралигай, [[Илья Ульянов|И. Н. Ульяновой]], [[Николай Бурденко|Н. Н. Бурденкын]], [[Всеволод Мейерхольд|В. Э. Мейерхольдын]] музейнүүд. [[Константин Аполлонович Савицкий|К. А. Савицкийн]] уран зурагай галерей. 1663 ондо бэхилэлтээр байгуулагданхай. Барокко маягар бариһан Петропавлын собор сүмэ (XVIII зуун, колокольни самхаг — XIX зуун), Спасо-Преображениин хиидай кафедрал собор сүмэ (ампир, XVIII—XIX зуун). === Зурагууд === <gallery widths="200px" heights="150px"> Penza State University building 1.jpg|Пензын гүрэнэй ехэ һургуули Набережная р Суры с Моста Дружбы (Подвесного моста).JPG|Сура мүрэн Музей нартвор Пенза.JPG|Арадай уралигай музей </gallery> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Пензын можо]] [[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]] 3cpdfnkccvw1aypuu2ggemlm2wrqhzh Тула 0 9091 75091 72977 2026-11-13T23:51:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75091 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |албан_нэрэ = Тула хото |type = хотын тойрог |анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Тула}} |image_flag = Flag of Tula.png |flag_size = |image_seal = Coat of arms of Tula.svg |seal_size = 90px |image_skyline = Tula asv2019-09 img04 Kremlin aerial view.jpg |image_map = |map_caption = |latd= |latm= |lats= |latNS=N |longd= |longm= |longs= |longEW=E |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо нютаг |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Тулын можо]] |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Хотын тойрог |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = '''Тула''' |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = 5 хороо |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Табан хороотой |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 145,8 км² |газарай_байса = д.н.д. 170 м |хүн_ама = 2024 ондо {{decrease}} 461 692 хүн |хүн_ама_үмэнэхэ = |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |нягтрал = 3345,96 хүн/км² |арад_түмэн = |сугаараа = Тулынхид |даргые_юу_гэхэ = Дарга |даргын_нэрэ = Юрий Цкипури |түүхэн_он = 1146 он |түүхын_үйлэ = байгуулагдаһан |түүхын_он1 = |түүхын_үйлэ1 = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |байгуулагша = |сагай_бүһэ = |utc_offset = +3 |телефоной_код = +7 4872 |шууданай_индекс = |автомашин_дугаар = |website = [http://tula.ru/ tula.ru] (ородоор) |тэмдэглэл = }} '''Тула''' ({{lang-ru|Тула}}), [[Упа мүрэн]]дэ байрладаг [[Оросой холбоото улас]]ай хото, [[Тулын можо|Тулын можын]] засаг захиргаанай түб. 461 мянган ([https://web.archive.org/web/20240503035403/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx 2024]) ажаһуугшадтай. Хара түмэрлиг, машина бүтээлгэ, метал эдлэл үйлэдбэрилгэ (метал эдлэл үйлэдбэриинүүдэй, «Тульский комбайновый завод» гэһэн үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, уулын ба тээбэриин машина бүтээлгэ, буу зэбсэгэй, мотороллерэй, самоварай «Штамп» үйлэдбэри г.м.), химиин (химиин утаһан, пластмассын үйлэдбэри г.м.), хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ба хүгжэмэй зэмсэгэй ажаүйлэдбэри. Дээдэ һургуули ([[Тулын гүрэнэй ехэ һургуули]]), 4 театрнууд. Нютаг ороноо шэнжэлгын, уран зурагай, зэбсэгэй (1724 онһоо) музейнүүд. 1146 онһоо мэдэгдэһэн; XVII зуун жэлһээ түмэр эдлэл үйлэдбэрилгын түб. 1941 оной 10-11 һарада Улаан Армиин сэрэгүүд ба Тулын ажаһуугшад хотые баатарлигаар тулалдажа хамгаалба; 1976 ондо Тула герой хотын зэргэеэ абанхай. Уран барилгын дурасхалнууд: кремль (XVI—XIX зуун), Успениин собор сүмэ (1762-64); Благовещениин церковь сүмэ (1692). == Зурагууд == <gallery widths="200px" heights="150px"> Тула,Кремль,Собор Успенский, общий вид.jpg|Успениин собор сүмэ (1762-64) Стены Кремля.jpg|Тулын кремлиин хэрэм Tula State Museum of Weapons 5.JPG|Тулын гүрэнэй зэбсэгэй музей Monument of Pryanik.JPG|Тулын прянигай хүшөө </gallery> [[Категори:Тулын можо]] [[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]] 0v4dv5r60xh2hybrndn92mcenmrnb54 Янгон 0 9751 75094 74859 2026-11-14T00:10:05Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75094 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |нэрэ = Янгон хото |албан_нэрэ = |type = хото |анхаарха_нэрэ ={{lang-my|ရန်ကုန်}} |image_flag = Flag of Yangon Region.svg |flag_size = 150px |image_seal = |seal_size = |image_skyline = Schwedagon from the lake (8436574985).jpg |imagesize = 240px |image_caption = Шведагон субраган |image_map = |map_caption = |mapsize = 120px |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagcountry|Burma}} |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 576 км² |газарай_байса = |хүн_ама = 5 998 000 хүн(2010) |нягтрал = 7774 хүн/км² |түүхэн_он = |түүхэн_үйл = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |түүхын_он3 = |түүхын_үйлэ3 = |цагийн_бүс = |utc_offset = +6:30 |цугаараа = |телефоной_код = |шууданай_индекс = |автомашин_дугаар = |website = |тэмдэглэл = }} '''Янгон '''({{lang-my|ရန်ကုန်}}), [[Мьянма|Мьянмада]] эгээн томо хото болон эртын ниислэл, Янгон аймагай засаг захиргаанай түб. Англиин эзэрхэгшэдэй нэрэнь '''Рангун''' байгаашье һаа, уласай нэрые Бирмаһаа Мьянмаар һэлгээд хотые баһа дахин нэрлэбэ. Хотын нэрэ дайнай эсэс ба энхэ тайбан гэжэ удхатай. Талмайнь 598,75 км<sup>2 </sup>байгаад, ажаһуугшадай тоонь 2010 ондо 4 348 000 хүн байгаа. 2005 оной [[11 һарын 7]], Мьянмын засагай газар Янгонһөө нүүжэ, 2006 ондо ниислэлые Янгонһоо нүүлгэн [[Нейпьидо|Нейпьидодо]] түбхинүүлбэ. Янгоной хотын инфраструктурань ондоо Зүүн-урда Азиин уласуудһаа бага хүгжөөһэн. Мүнөөдэрэй Янгон Зүүн-урда Азида эгээн олон колониин үеын байра байшантай магадгүй<ref name="bygone">{{Cite news|last=Martin |first=Steven |date=30 March 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3578993.stm |title=Burma maintains bygone buildings |publisher=BBC News |accessdate=22 May 2006}}</ref>. Үнгэрһэн 20 жэл түб гудамжа ба Янгоной хотын дүүргэдэ олон дабхарта гэр ба аралжаанай байранууд барижа заһабарилагдаһаншье һаа, диилэнхи хубиин дахуул хотонуудынь ходо ядуу байна. == Газар зүй == Янгон доро газар Мьянмын [[Янгон мүрэн|Янгон]] ба Пегу мүрэнэй нэгэдэжэ шудхадаг сэгтэ байрлажа [[Моутама булан|Моутама буланһаа]] 30 тухай км зайда байна. === Уларил === Янгон Кёппенэй уларилай ангилалда тропик мусон уларилда агуулна. Хото 4 һараһаа 11 һара хүрэтэр ута борооной уларил ба 12 һараһаа 3 һара хүрэтэр харисангы богони, хуурай уларилай шэнжэ шанартай. Аадар бороо ехэбшэлэн борооной уларилда ерэдэг ушар дээрэһээ Янгониие халуун ороной муссон уларил гэжэ ангилжа болно. Жэлэй турша температура томо хубилалтагүйгөөр дундажа температура 29-36 ° C, дундажа бага температурань 18-25 ° С юм. == Түүхэ == [[Файл:Public Gardens, Rangoon.jpg|thumb|left|Kandaw Minglar Garden 1868 ондо]] Янгон VI зуун жэлдэ доро газар Мьянмые эзэлһэн [[монууд|монуудай]] Дагон (Dagon) нэрээр баригдаа һэн. Дагон [[Шведагон субраган]] тойрондо байһан бишыхан һуурин байгаа<ref>Founded during the reign of King Pontarika, per {{cite book | title=Legendary History of Burma and Arakan | url=https://archive.org/details/legendaryhistor00smitgoog | year=1882 | author=Charles James Forbes Smith-Forbes | publisher=The Government Press | page=[https://archive.org/details/legendaryhistor00smitgoog/page/20 20]}}; the king’s reign was 1028 to 1043 per {{cite book | last = Harvey| first = G. E.| title = History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass & Co. Ltd | year = 1925| location = London | page=368}}</ref>. 1755 ондо [[Алаунпайя]] хаан Дагониие эзэлһэнэй һүүлдэ Янгон гэжэ дахин нэрлэжэ Дагоной ойро һуурин байгуулба. [[Британиин эзэнтэ гүрэн]] [[Нэгэдүгээр Англи-Мьянма дайн|Нэгэдүгээр Англи-Мьянма дайнай]] үедэ Янгониие эзэлһэн һүүлдэ бусажа үгөө. 1841 ондо хото түймэртэ шатажа, һүйдхэгдэн хооһорбо<ref name=mcy>{{Cite book| title=Megacity yangon: transformation processes and modern developments | author=Kyaw Kyaw | isbn=3-8258-0042-3 | editor=Frauke Krass, Hartmut Gaese, Mi Mi Kyi | pages=333–334 | publisher=Lit Verlag | location=Berlin | year=2006 }}</ref>. Британиин эзэнтэ гүрэн 1852 оной [[Хоёрдугаар Англи-Мьянма дайн|Хоёрдугаар Англи-Мьянма дайнай]] үедэ доро газарай Мьянма бүхэлеэр эзэлһээр Янгониие өөрынгөө аралжаанай ба улас түрын түб болгобо. Сэрэгэй инженер Александр Фрейзерэй дизайнай һуурида британишууд адагта кварталнуудай гүльмын янзатайгаар шэнэ хотые бариба. Зүүн зүгтэ Пазундонг Крик, урда ба баруун зүгтэ Янгон мүрэн тэрэнэй хилэ заха байгаа. Янгон 1885 ондо [[Гурбадугаар Англи-Мьянма дайн|Гурбадугаар Англи-Мьянма дайнай]] үедэ Британи уулын Мьянмые эзэлһээр Британиин Бирмын ниислэл болобо<ref name="autogenerated4">{{cite web |url=http://www.bookrags.com/Yangon |title=Yangon Summary Review and Analysis |publisher=Bookrags.com |date=17 October 2005 |accessdate=17 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061128201939/http://www.bookrags.com/Yangon |archivedate=28 November 2006}}</ref>. 1890-ээд он хүрэтэр Янгоной хүн зон олошоржо Кандоги нуур ба Инья нуурай хойто талада аралжаан хүгжэһэн баян хотын захые бариба. Мүн британишууд Рангун юрэнхы эмнэлгын газар ба Рангун ехэ һургуули гэхэ мэтые байгуулба. Колониин үедэ Янгон үргэн нуур ба сэсэрлиг, мүнөө үеын байра байшан ба уламжалалта модон байшаниие ниилээд «Дурнын сэсэрлиг хото» гэжэ нэрлэбэ. XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр Янгоной олониитын үйлэшэлгэ, хотын инфраструктура [[Лондон]] адли байһан юм. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай]] урда Янгоной 500 мянган хүн зоной 55% тухай энэдхэгүүд байгаад [[бирманшууд]] миин гурбанай нэгэ хуби байгаа<ref name=tmmt>{{Cite book| title=Indian Communities in Southeast Asia - Some Aspects of Indians in Rangoon| last=Tin Maung Maung Than| publisher=Institute of Southeast Asian Studies| year=1993| pages=585–587| isbn= 9789812304186}}</ref>. [[Каренүүд]], [[хитадууд]] ба британишууд гэхэ мэтэ үлдэһэн хубиие эзэлжэ байгаа. == Аха дүү хотонууд == * {{Flagcountry|Vietnam}}, [[Хошимин]] (2012) * {{Flagcountry|Nepal}}, [[Катманду]] * {{Flagcountry|PRC}}, [[Цзянсу можо|Цзянсу можын]] [[Янчжоу]] (1997) * {{Flagcountry|PRC}}, [[Юньнань можо|Юньнань можын]] [[Куньмин]] (2008) * {{Flagcountry|PRC}}, [[Гуанси-Чжуан арадай автономито аймаг|Гуанси-Чжуан арадай автономито аймагай]] [[Наньнин]] (2009) * {{Flagcountry|South Korea}}, [[Пусан]] (2013) * {{Flagcountry|Japan}}, [[Футю]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Мьянма]] cpnbiqxvzllaffu28jnppym7gi9ye5l Шарга балша 0 9873 75126 58460 2026-11-14T08:36:24Z Qorgasyn 18293 75126 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Шарга балша | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Merops-apiaster.JPG | image_width = 250px | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | classis = [[Шубуу|Жэгүүртэн]] | ordo = [[Coraciiformes]] | familia = [[Балшынхин]] | genus = ''[[Merops (түрэл)|Merops]]'' | species = '''''M. apiaster''''' | binomial = ''Merops apiaster'' | binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Шарга балша''' ({{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠠᠯᠴᠢ|h}}, {{lang-la|Merops apiaster}}) гээшэ [[балшынхин]] обог юм. Шарга балша [[Европо|Европын]] урда хэһэг, баруун [[Ази]], [[Африка|Африкын]] хойто хэһэгээр амидарна. Оросой [[Кавказ]]дахи, [[Ураал]]да амидардаг. Үбэлэй уларилда Африкын халуун дулаан бүһэ болон [[Энэдхэг]], [[Шри Ланка]]да үбэлжэдэг<ref>Энциклопедия природы России. — Москва: ABF. Р. Л. Беме, В. Л. Динец, В. Е. Флинт, А. Е. Черенков. 1998.</ref>. Энэ шубуу тодо үнгэ алаглаһан, нарин бэетэй шубуу юм. Ара нюрган хэһэгынь боро, улбар шаргал, ногоон дали, хара хушуутай. Бэеын утань 27-29 см ба эрэ, эмэ гадаада түрэхээр адли. Шарга балша гол түлэб [[хорхой шумуул|шумуул]], тэрэ дундаа [[зүгы]] эдинэ. Үдэртэ 250 зүгы эдидэг гэһэн тоосоо бии. Шарга балша 5 һарын эхеэр голой эрье хүбөөнэй элһэрхэг газар хонгил мэтэ үүр заһан 5-8 сагаан [[үндэгэ]] гаргадаг. Хосууд хоюула үндэгэеэ ээлжэлэн даража тордоно. Зүгы болон хэдэгэнэ бариһанайнгаа һүүлээр шарга балша тэдэниие модоной мүшэртэ сохижо, жалыень болон хорые гаргахын тула мүшэртэ үрэдэг.<ref>[https://animaldiversity.org/accounts/Merops_apiaster/ Merops apiaster (European bee-eater)]</ref> == Зурагай сомог == <gallery> CloseUp of a female European bee-eater.webm |thumb |Merops apiaster European bee eater.jpg| MeropsApiasterGould.jpg| Bee-eater.jpg| 3 Bee-eaters flying.jpg| Bee-eater with bee in mouth.jpg European Bee-eater.JPG| Merops apiaster MHNT ZOO 2010 11 160 Saintes-Maries-de-la-Mer.jpg| </gallery> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] pahzdht3agz5i77u58bl27lnm1zr32b Хараасгай 0 9880 75118 49614 2026-11-14T07:49:14Z Qorgasyn 18293 75118 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Хараасгай | image = Red-rumpedSwallow01.jpg | image_caption = | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] (''Chordate'') | classis = [[Шубууд|Жэгүүртэн]] (''Aves'') | ordo = [[Борбилоо хэлбэритэн]] (''Passeriformes'') | subordo = [[Дуушан шубууд]] (''Passeri'') | familia = '''Хараасгай''' (''Hirundinidae'') | familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Вигорс]], 1825 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = }} '''Хараасгай''' ({{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠴᠠᠢ|h}}, {{lang-la|Hirundinidae}}) гээшэ [[борбилоо]] шубуунай бүлэгэй обог юм. Энэ обог хоёр дэд обогһоо бүридэнэ: ''голой хараасгай'' (''Pseudochelidoninae'' ниитэ хоёр зүйлнүүд) ба ''Hirundininae'' (үлдэһэн бүхы хараасгай). Энэ обогто ниитэ 19 түрэлэй 83 зүйл шубуун багтана. [[Орос]]то 7 зүйлнүүд уурхайлдаг: [[хүреэнэй хараасгай|хүреэнэй]], [[үхэр хараасгай|үхэр]], [[алтан хараасгай|алтан]], [[утаһан һүүлтэй хараасгай|утаһан һүүлтэй]], [[харагшан хараасгай|харагшан]], [[эрьеын хараасгай|эрьеын]] болон [[бага эрьеын хараасгай]]; тэдэ гадна 2 зүйлнүүд — [[голой хараасгай|голой]] ба [[сагаан духатай хараасгай]] — [[Хойто Америкэ]]һээ ниидээд ерэнэ. Оросто уурхайлдаг хараасгай [[Африка]]да ба [[Урда Ази]]да үбэлжэнэ. Хараасгай [[Антарктида]]һаа гадна бусад бүхы түби газараар үргэн тараба. [[Африка]] түби газарһаа гаралтай гэгдэжэ, мүнөө сагташье Африкада эгээн элдэб янзын хараасгай амидарна. Мүн далай, тэнгисэй хэдэ хэдэн аралда таарана. Нилээд хэдэн зүйл нүүдэлэй хараасгай бии. Үсөөн хэдэн зүйл хараасгай хүнэй үйлэ ажаллалгаһаа үгы боложошье һаа, зарим зүйлнүүдынь хүнэй хубилгаһан оршондо даһан зохисожо, хүнтэй ойро амидарна. Хараасгай шубуун нарин шобтон хэлбэриин бэетэй, үзүүр тиишэ наридаһан ута далитай ба эдэнь шэглэлээ [[хурдан]] хубилгажа халин ниидэхэдэ һайн зохисоһон болоон нидэжэ бай [[хорхой шумуул]]ые агнахадаа чадамгай. Дундажаар 30-40 км/саг хурдатай ниидэхэ ба 50-65 км/саг хурдалжа шададаг. Хараасгай богони хушуутайшье хүсэтэй, үргэн аматай. Бэеын утань 10-24 см ба 10-60 грамм хүрэтэрхи жэгүүртэй байна. Һүүлынь 12 үдэтэй ба 2 һалаалһан гү, али тэгшэ түгэсхэлтэй байдаг. Эрэнь гол түлэб арай ута һүүлтэй байха ба ниидэлгын үедэ хурдан шэглэлээ хубилгажа болон үрэжэлгэ үедэ эмэ хараасгайе өөртөө татахада тус болоно. Хүлынь богони ба алхахаһаа үлүү модоной мүшэр болон юумэн дээрэ һуухада зохисоһон байна. Хараасгайн зүйлнүүд үүрээ элһэн эрьеын нүхэнүүдтэ малтаха, модоной хонхорто байрлаха, гү, али шабараар бариха зэргээр олон янзаар түхеэрдэг.<ref>[https://doi.org/10.1073/pnas.90.12.5705 Evolution of nest construction in swallows (Hirundinidae): a molecular phylogenetic perspective (1993)]</ref> Хараасгай [[хорхой шумуул]]аар хооллохо ба ниидэжэ байхадаа агнана. [[Зүгы]] болон [[хэдэгэнэ]] намнахаһаан тэрьелнэ. Мүн үрэ, жэмэсээр хооллодог түрэл баһа бии. Үржэлэйнгөө үедэ һүрэглэн хосоо оложо голой эрьеын нүхэн, хуушан уурхай, байшан барилгын буланда шабараар уурхай бариха зэргээр уурхайлжа үндэгэеэ гаргана. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] hijhpjfuq9gf103mnuhfah56z5bnzuh Гэрэй борбилоо 0 9881 75101 49625 2026-11-14T07:30:51Z Qorgasyn 18293 75101 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Гэрэй борбилоо | image = House_Sparrow_m_2892.jpg | image_caption = Гэрэй борбилоогой эрэ | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] (''Chordate'') | classis = [[Шубууд|Жэгүүртэн]] (''Aves'') | ordo = [[Борбилоо хэлбэритэн]] (''Passeriformes'') | subordo = [[Дуушан шубууд]] (''Passeri'') | familia = [[Боро шубууд]] (''Passeridae'') | genus = [[Борбилоо]] (''Passer'') | species = '''Гэрэй борбилоо''' (''Passer domesticus'') | species_authority = [[Карл Линней|Linnaeus]], 1758 | range map = PasserDomesticusDistribution.png | subdivision_ranks = Дэд зүйл | subdivision = }} '''Гэрэй борбилоо''' ({{lang-la|Passer domesticus}}) — [[боро шубууд]] обогой (''Passeridae'') [[борбилоо]] түрэлэй (''Passer'') эгээн тарааһан зүйл. Хүнэй гэрэй дэргэдэ амидардаг эгээн алдартай шубуудай дунда. Газаада дүрсэнь ба жэргэлгэнь иимэ юм аал, бэлэн танижа болоно<ref name=Sev>{{cite web|url=http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/654.html|title=Passer domesticus (Linnaeus, 1758) — Домовой воробей|author=Назаренко Е. А., Бессонов С. А.|work=Позвоночные животные России (информационно-поисковая система). Авторы общей концепции и разработчики информационно-поисковой системы: Павлов Д. С., Петросян В. Г., Дгебуадзе Ю. Ю., Рожнов В. В., Решетников Ю. С., Кузьмин С. Л., Варшавский А. А., Корнеева Т. М., Павлов А. В., Бессонов С. А., Вепринцева О. Д., Омельченко А. В., [[Павлинов, Игорь Яковлевич|Павлинов И. Я.]], Орлова В. Ф., Лоскот В. М., Дорофеева Е. А., Сиделева В. Г|publisher=Группа биоинформатики и моделирования биологических процессов; Федеральное государственное бюджетное учреждение науки [[Институт проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова РАН|Институт проблем экологии и эволюции им. А. Н. Северцова Российской академии наук]] (ИПЭЭ РАН)|location={{М.}}|accessdate=2017-02-24|archiveurl=http://archive.li/OghdK|archivedate=2013-04-17}}</ref>. Дэгдээхэйнүүдээ гараһан түрүүшын гурбан үдэртэнь борбилоонууд гол түлэб хорхой шумуулаар хооллуулдаг, удаань тэдэнэй хоолдо ургамалай үрэһэнэй хуби аажамаар ехэ болодог.<ref>[https://doi.org/10.1242/jeb.023911 Developmental adjustments of house sparrow nestlings to diet composition (2009)]</ref> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] hdfex8wppap1xp2jp8otvnvaczaooc7 Хирээнэйхин 0 9883 75119 49641 2026-11-14T07:51:33Z Qorgasyn 18293 75119 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Хирээнэйхин | image = Corvus corax (Pcb21).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Хон хирээ]] (''Corvus corax'') | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] (''Chordate'') | classis = [[Шубууд|Жэгүүртэн]] (''Aves'') | ordo = [[Борбилоо хэлбэритэн]] (''Passeriformes'') | subordo = [[Дуушан шубууд]] (''Passeri'') | familia = '''Хирээнэйхин''' (''Corvidae'') | familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Вигорс]], 1825 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = }} '''Хирээнэйхин''' ({{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠭᠡᠨ ᠦ ᠬᠢ|h}}, {{lang-la|Corvidae}}) гээшэ [[борбилоо хэлбэритэн]] шубуунай бүлэгэй обог юм. 120 элдэб зүйлнүүдһөө бүридэһэн тус обог бүхы шахуу түби газараар тарааһан байна. Эдэ шубууд томо гү, али дунда хэмжээтэй, бэе бэеэ адли мүн. [[Һармагшан|Дээдэ приматууд]] мэтэ хүгжөөһэн оюун ухаатай. 21 шахам түрэлтэй<ref>Ericson et al. 2005 Per G. P. Ericson, Anna-Lee Jansen, Ulf S. Johansson, Jan Ekman: ''{{lang|en|Inter-generic Relationships of the Crows, Jays, Magpies and Allied Groups (Aves: Corvidae) Based on Nucleotide Sequence Data}}.'' In: ''{{lang|en|Journal of Avian Biology}}'' 36, 2005. S. 222–234. </ref>. Хирээнэйхинэй зарим зүйлнүүд хоол хүнэеэ хожом хэрэглэхын тула элдэб газар нюужа хадагалдаг.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10071-025-01938-1 Evolutionary drivers of caching behaviour in corvids (2025)]</ref> Эдэ дунданьː * [[Улаан хушуутан]] (''Pyrrhocorax'') ** [[Улаан хушуута жонгор]] (''Pyrrhocorax pyrrhocorax'') * [[Дуудууша]] (''Perisoreus'') ** [[Хүбшын дудууша]] (''Perisoreus infaustus'') * [[Сэнхир шаазгай]] (''Cyanopica'') * [[Ятаг шаазгай]] (''Garrulus'') ** [[Сагшаа ятаг шаазгай]] (''Garrulus glandarius'') * [[Жороо]] (''Podoces'') ** [[Монгол хулан жороо]] (''Podoces hendersoni'') * [[Шаазгай]] (''Pica'') ** [[Алаг шаазгай]] (''Pica pica'') * [[Һамаршан]] (''Nucifraga'') ** [[Һамаршан шаазгай]] (''Nucifraga caryocatactes'') * [[Хирээ]] (''Corvus'') ** [[Алаг туун]] (''Corvus dauuricus'') ** [[Харлаг хирээ]] (''Corvus monedula'') ** [[Турлааг]] (''Corvus frugilegus'') ** [[Хон хирээ]] (''Corvus corax'') ** [[Хара хирээ]] (''Corvus corone'') ** [[Һаарал хирээ]] (''Corvus cornix'') == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] 3pagiorsri7m3kru12ac5nmxflxsjdk 75120 75119 2026-11-14T07:51:49Z Qorgasyn 18293 75120 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Хирээнэйхин | image = Corvus corax (Pcb21).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Хон хирээ]] (''Corvus corax'') | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] (''Chordate'') | classis = [[Шубууд|Жэгүүртэн]] (''Aves'') | ordo = [[Борбилоо хэлбэритэн]] (''Passeriformes'') | subordo = [[Дуушан шубууд]] (''Passeri'') | familia = '''Хирээнэйхин''' (''Corvidae'') | familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Вигорс]], 1825 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = }} '''Хирээнэйхин''' ({{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠭᠡᠨ ᠦ ᠬᠢ|h}}, {{lang-la|Corvidae}}) гээшэ [[борбилоо хэлбэритэн]] шубуунай бүлэгэй обог юм. 120 элдэб зүйлнүүдһөө бүридэһэн тус обог бүхы шахуу түби газараар тарааһан байна. Эдэ шубууд томо гү, али дунда хэмжээтэй, бэе бэеэ адли мүн. [[Һармагшан|Дээдэ приматууд]] мэтэ хүгжөөһэн оюун ухаатай. 21 шахам түрэлтэй<ref>Ericson et al. 2005 Per G. P. Ericson, Anna-Lee Jansen, Ulf S. Johansson, Jan Ekman: ''{{lang|en|Inter-generic Relationships of the Crows, Jays, Magpies and Allied Groups (Aves: Corvidae) Based on Nucleotide Sequence Data}}.'' In: ''{{lang|en|Journal of Avian Biology}}'' 36, 2005. S. 222–234. </ref>. Хирээнэйхинэй зарим зүйлнүүд хоол хүнэеэ хожом хэрэглэхын тула элдэб газар нюужа хадагалдаг.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10071-025-01938-1 Evolutionary drivers of caching behaviour in corvids (2025)]</ref> Эдэ дунданьː * [[Улаан хушуутан]] (''Pyrrhocorax'') ** [[Улаан хушуута жонгор]] (''Pyrrhocorax pyrrhocorax'') * [[Дуудууша]] (''Perisoreus'') ** [[Хүбшын дудууша]] (''Perisoreus infaustus'') * [[Сэнхир шаазгай]] (''Cyanopica'') * [[Ятаг шаазгай]] (''Garrulus'') ** [[Сагшаа ятаг шаазгай]] (''Garrulus glandarius'') * [[Жороо]] (''Podoces'') ** [[Монгол хулан жороо]] (''Podoces hendersoni'') * [[Шаазгай]] (''Pica'') ** [[Алаг шаазгай]] (''Pica pica'') * [[Һамаршан]] (''Nucifraga'') ** [[Һамаршан шаазгай]] (''Nucifraga caryocatactes'') * [[Хирээ]] (''Corvus'') ** [[Алаг туун]] (''Corvus dauuricus'') ** [[Харлаг хирээ]] (''Corvus monedula'') ** [[Турлааг]] (''Corvus frugilegus'') ** [[Хон хирээ]] (''Corvus corax'') ** [[Хара хирээ]] (''Corvus corone'') ** [[Һаарал хирээ]] (''Corvus cornix'') == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Шубууд]] qftawwhglsgd3bk31m8fqerong8hm5r Людвиг Витгенштайн 0 10478 75121 50902 2026-11-14T08:00:09Z TerraGlobal 18294 file 75121 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Людвиг Витгенштайн |уугуул_нэрэ = Ludwig Wittgenstein |зураг = |image_caption = |ажал_үйлэ = |түрэһэн_нэрэ = |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = |иргэн = |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = |ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |һургалта = |хүүгэд = |шагнал = |гар = }} '''Людвиг Йозеф Йоһанн Витгенштайн''' ({{lang-de|Ludwig Josef Johann Wittgenstein}}), [[Австри]]ин философ ба ушар ухаантан, аналитик философиин үндэһэлэгшэдэй нэгэн. 1929 онһоо хойшоо [[Ехэ Британи]]да ажаһуудаг. [[Бертран Рассел]]эй нүхэр ба шаби. Гол номынь («Ушар ухаан-гүн ухаанай зохёол», 1921; «Ушар ухаанай шэнжэлэлгэ», 1953) «хэлэнэй ушар» тухай тайлбарилжа, [[хэлэн]]эй ба «юртэмсын» ушар ухааниие тодорхойлно. Витгенштайнай дахуу, гансал байгаалиин эрдэм ухаанай тодорхой хэлэн ушар ухаатай; [[ёһо суртахуун]]ай, гоё һайханай, [[шажан мүргэл]]эй, метафизикын дүримүүд удхагүй (хэлээр зүбөөр томьёолуулжа болохогүй дээрэһээ). Гүн ухаан гээшэ хэлэниие элирхэйлдэг ажаллалга мүн. Һүүлшын үеын Витгенштайнай гол ойлгосо хадаа «хэлэнэй наадан» (үгэ ба найруулгын хэрэглэхын модельнууд, түрэлхи хэлэнэй анханай дүрсэнүүд). [[Файл:Ludwig_Wittgenstein_Skjolden_Norge_2024_Vadim_Chuprina.jpg|thumb|rait|[[Норвеги]]ин Скьёльден хотодо һэргээгдэһэн Людвиг Витгенштейнэй гэр. Вадим Чупринын гэрэл зураг (2024)]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} a9gvkvqcgdihgfv35bcguobhtofldnq Шүрэн 0 14740 75131 72507 2026-11-14T08:39:50Z Qorgasyn 18293 75131 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Шүрэн | regnum = [[Амитан]] (''Animalia'') | phylum = [[Книдари]] (''Cnidaria'') | classis = '''[[Антозоа]] (''Anthozoa'')''' | ordo = | image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg | image_caption = [[Ехэ шүрэн далан]]дахи шүрэнүүдэй нюрган | image_width = 250px | image title = | parent = | author = <br>[[Христиан Эренберг|Ehrenberg]], [[1834]] | syn = | subdivision_ranks = | subdivision = | wikispecies = Anthozoa | commons = Category:Anthozoa | grin = }} '''Шүрэн''' гээшэ далайн колониин [[коэлентератууд]], гол түлэб [[шүрэн полип]]уудай ангиһаа, зарим талаараа гидроидуудай (гидрошүрэн) ангиһаа. Шүрэн хадаа бэхи, ехэнхидээ [[шохой]]н (кальциин карбонатһаа), заримдаа эбэрээр хэһэн араг яһа бии болгохо шадабаряараа илгардаг. Энэ араг яһа амитанай үхэлэй һүүлдэ хадгалагдажа, [[шүрэн хада]], [[атолл]], [[аралнууд]]ые байгуулдаг. Экологиин ойлгомжоһоо үзэбэл, мадрепор шулуута шүрэнүүд эгээн алдартай, эгээн шухала, юундэб гэхэдэ тэдэнэй ургахань шүрэн хада болон аралнуудай бии болоходо хүргэдэг. Тэдэ 21 °C-һаа доошоо бэшэ температуратай, 27 м-һээ доошо бэшэ гүнтэй халуун орондо ба субтропикын уһанда байдаг. Шүрэнэй гол тархаһан газар болбол [[Энэдхэг далай|Энэдхэг]]-[[Номгон далай]]н бүһэ нютаг, илангаяа [[Австрали (түби газар)|Австралиин]] зүүн хойто зүгтэ оршодог [[Шүрэтэ тэнгис]]. Шүрэнэй олон зүйлэй бэедэ зугаһан амидардаг микроскопическа замагууд наруунай гэрэлэй туһаламжаар фотосинтез хэжэ, шүрэндэ ургахадань хэрэгтэй тэжээл үгэдэг. Шүрэн замагуудые хамгаалха оршон хангадаг.<ref>[https://oceanservice.noaa.gov/facts/coral.html Are corals plants or animals? (NOAA)]</ref> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Амитад]] 7n7p9zag6cmm58mcudlqxfdr871wmj7 Хэрэглэгшэ:Cambake 2 15009 75083 2026-11-13T12:15:06Z Cambake 18291 Хооһон хуудаһан зохёогдоо 75083 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Хэрэглэгшэ:Qorgasyn 2 15010 75129 2026-11-14T08:38:13Z Qorgasyn 18293 Шэнэ хуудаһан: « [мэдээсэлэй https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Contents хуудаһа]» 75129 wikitext text/x-wiki [мэдээсэлэй https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Contents хуудаһа] 7ra8azzrrsw0fsvbwbyf8st0p3ginpa 75130 75129 2026-11-14T08:38:31Z Qorgasyn 18293 Хуудаһа хооһолоо 75130 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1