Wikipedia
bxrwiki
https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Меди
Тусхай
Хэлэлсэхэ
Хэрэглэгшэ
Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ
Википеэди
Википеэди тухай хэлэлсэхэ
Файл
Файл хэлэлсэхэ
MediaWiki
MediaWiki хэлэлсэхэ
Загбар
Загбар хэлэлсэхэ
Туһаламжа
Туһаламжа хэлэлсэл
Категори
Категори хэлэлсэхэ
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Буряадууд
0
1623
75150
74713
2026-11-16T23:46:05Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75150
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс үндэһэтэн
|group= <br>Буряад зон
|image=
|image_caption =
|poptime = 540 мянга гаран
|region1 = {{flagicon|RUS}} [[ОХУ]] (2010 он)<ref name="ОХУ-2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm 2010 оной Бүхыорос хүн зоной тоосоогой албан ёһоной сахим газар. Бүхыорос хүн зоной тоосоогой үрэ дүн тухай мэдээсэгэй зүйл]</ref> 461,389
* {{flagicon|Буряад}} [[Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас|БНБурУ]] 286,839
* [[Эрхүү можо]] 77,667
* [[Забайкалиин хизаар]] 73,941
|region2 = {{flagicon|Монгол}} (2010 он)<ref name="Mongol">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131025083636/http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |archivedate=2013-10-25 |title=Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллого |url=http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |accessdate=2017-01-29}}</ref> 45,087
|region3 = {{flagicon|Хитад}} [[БНХАУ]] (тоосоо) 10,000
|rels=диилэнх олонхонь [[Буддын шажан|Буддын]], тодруулбал [[Шарын шажан|Шарын]] шажанай шүтлэгтэй, сүүн гэбшье [[Бөө мүргэл|Бөө]]дэ даатгалтай
|langs=түрэлхи [[Буряад хэлэн]] (магадгүй Буряад-Монгол хэлэн, [[Монгол хэлэн]]эй Хойто аялгуу)-нһээ гадана бүри үлүүгөөр [[Ород хэлэн|ородоор]] хэлэлсэжэ байна
|related=бусад [[Монголшууд]], тэрэ дотороо [[Барга]]
}}
{{Хадмал
|монгол_бэшэг = [[Файл:Buriyad.PNG|22px]]
|кирилл_буряад = буряад
|кирилл_монгол = буриад
|кирилл_хальмаг = буряд
}}
'''Буряад зон''' али '''Буряад арад''' ({{lang-ru|буряты}}) (''ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ)'' - [[Буряад хэлэн|буряад хэлэтэй]], түүхэтэ [[Байгал далай|Байгал далайн]] аймагта бии болоһон, хамтын [[соёл]], түүхээр нэгэдэһэн [[Монголшууд|монгол арад]].
Мүнөө сагай буряад Ара, Үбэр Байгалаар нютагтай изагуурай буряад хэлэтэй зонууд. [[Оросой холбоото улас]]ай [[Буряад Улас]]та, [[Эрхүү можо]]до ([[Усть-Ордагай Буряадай тойрог]]) болон [[Забайкалиин хизаар]]та ([[Агын Буряадай тойрог]]) оршон һуужа байдаг. Мүн дээрэхи можонуудай зарим дүүргүүдэдэ амидардаг <ref name="Михайлов">[Михайлов Т. М. Буряты // Народы и религии мира. Энциклопедия. Главный редактор В. А. Тишков. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 1998]</ref>. ОХУ-һаа гадна Хасаг, Тусгаар уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй оронуудай зэргэсээ Монгол уласай хойто хэһэг болон БНХАУ-ай зүүн хойто нютагта үсөөн тоогоор оршон һуужа байдаг.
== Нэрэ ==
[[File:Buryatdress.jpg|thumb|left|250px|Буряад үндэһэнэй хубсаһан]]
Буряад гэһэн нэрэнь анхалан «[[Монголой нюуса тобшоон]]» һорболжо бэшэгтэ дурдагдаһан гэжэ үзэдэг. Гэбэшье энэхүү нэрэнь оршон сагай буряад монголшуудта хамаатай эсэхэнь этигэшэгүй. Дээрэхи нэрын гарал үүсэлэй талаар янза бүриин хубилбари байгааһаа хамагай боломжотойень абажа үзэбэл:
# Бүри/бури + д — Шоно гэһэн удхатай эртэнэй монгол, эсэбэл түрэг хэлэнһээ гаралтай нангин амитанай нэрэ + олоной тоогой аафикс. ([[чонос]]/чинос/шонос/шинос/шонод обогтой адли, Бүртэ-шоно холбоотой). Бүри гэһэн үгэнь монгол хэлэндэ сээрлэгдэжэ, орондонь шоно (чоно, чино, чон) гэһэн үгые хэрэглэхэ болоһон байха магадлалтай. Хамагай боломжотой хубилбари.
Бури + а(р?, к?) + д — ар/эр/ир (‘эрэ’ гэһэн түрэг үгэ) гү, али -ак/-эк/-ык/-ик/-ук (түрэг хэлэнэй үгэ бүридүүлдэг аафикс) + д (олоной тоогой аафикс).
Бури + ата ‘эсэгэ’ гэһэн түрэг үгэ.
Бури + йа (тайрамал Айа – хуушан буряад, тэрэнэй түрэг угай байгуулагша, сахилгаан эзэлшэ тэнгэри). (Дугаров Д. С. О происхождении этнонима “бурят” // Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур. Новосибирск, 1995. Т. 1 С. 94-96)
# Монгол хэлэнэй ''буриха'' гэдэг үгэһөө үүдэлтэй<ref>Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. Улан-Удэ, 1983. С. 47-49</ref>.
# Буруу-д — буруу, үнэн бэшэ, зарим тохёолдолдо урбагша гэһэн удхатай монгол үгэһээ гаралтай. Бурнууд гэжэ монголшууд ислам шажанта хиргисүүдые нэрлэдэг байһан. Иимэдэ бусад монголшуудтай адли бөөгэй, шарын шажанай шүтэлгэтэй хойто монголшуудые иимэ нэрлэдэг байха магадлал бага юм.
# Бургут — бургут-бурут нэрын дуудалгын нэгэ хубилбари<ref>Банзаров Д. Собрание сочинений. Улан-Удэ, 1997. С. 102</ref>. Бургуд — хальмаг хэлэнэй бүргэд, шонхор гэһэн үгэ. Гэбэшье бусад монгол хэлэндээ энэ үгэ байгаа гү, али байгаагүй гү мэдэгдээгүй тула түүрэг хэлэнһээ зээлидэһэн байха магадлалтай. Энэнь үмэнэ дуридаһан Бүри гэһэн хубилбаритай адли нангин амитанай нэрын шэнжэтэй. Гэбэшье бургуд — бурут-...- бурийад болон хубирхань этигэшэгүй.
# Бураа + д — Ойн эргэд гэһэн үгэһөө гаралтай<ref>Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. Улан-Удэ, 1996. С. 26</ref> (ойрод — ‘ойн арад’-тай адли). Эдэгээрһээ гадна дараахи хубилбаринууд баһа тааралдадаг.
# «Брат» — ‘дүү хүбүүн’ гэһэн ород үгэ. Ехэхэн магадлал багатай хубилбари. Ородой он тоололой һорболжо бэшэгые буруу тайлбарлаһан алдууһаа һүүдэлтэй болобо уу.
# Баряад (алайр, аха, түнхэн, захайн-аман, бөөхэн нютаг хэлэнэй мэдээн дээрэ үндэһэлһэн хубилбари) — «барга», «а-вар» нэрэ гаралгатай, ‘бар’, ‘баруун’ гэдэг үүдэлтэй<ref>Шадаева А. Т. Некоторые проблемы этнокультурной истории бурят. — Улан-Удэ, 1998 — С. 124-128</ref>.
# «[[Курыкан]]» нэрэһээ удхатай<ref>[Бертагаев Т. А. Об этнонимах бурят и курыкан. // Этнонимы. М., 1970</ref>
# Бури-йа ‘циноовко, маат, хулһан’ гэһэн парсиг үгэ гаралтай<ref>[Митрошкина А. Г. К этимологии этнонима бурят // Проблемы бурятской филологии и культуры. - Иркутск, 1995. С. 30]</ref>.
# Сельхүп ‘эрэ амитан, буха’ үгэһөө.<ref>Жамсаранова Р. Г.</ref>
# В. Хамутаев «буряад» гэжэ үгэ булагадай [[Эхирэд|эхирэдүүдэй]] [[Баруун зүг|баруун буряад]] нютаг хэлэнһээ бии болоо гэжэ тоолоно, тэндэ «''баряад, баряуд''» гэһэн мартагдаһан «арад» гэһэн үгэ ороно. Энэ үгын үндэhэн «У» үзэг олон шэнжэлэгшэдые эндүүрүүлээ, харин анханай үндэhэнь «баряа» гээд, «баряад, баряуд» гээшэ арад зон, энэ газарай арад зон ба эзэн, энэ дэбисхэрые баряаhан байhан<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D0%B8.html?id=FIvp2uSOsIYC&redir_esc=y|автор=Хамутаев В. А.|заглавие=Присоединение Бурятии к России: история, право, политика|год=2012|место=Улан-Удэ|издательство=Конгресс бурятского народа|страницы=25—27|страниц=174|isbn=978-5-8200-0251-9|archivedate=2023-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707161914/https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D0%B8.html?id=FIvp2uSOsIYC&redir_esc=y}}</ref>.
Иигэжэ олон янзын хубилбари байгааһаа үзэхэдэ буряад нэрын жэнхэни удха оршон сагай монгол хэлэндээ гээгдэһэн бололтой.
== Буряадуудай тоо ==
[[Image:Забайкальские буряты.jpg|thumb|right|Үбэр Байгалын Буряад айла<br />(1840 оной номой зураг)]]
Ород гурэнэй 2010 оной тоогоор Буряад яhатан 461389 хун зон болоно. Теэд 2010 оной тоогоор Монголой буряадууд 100000 тоо болотор байхын багсаагдана. Хитадта 10000 болотор буряадууд ажа hууна. Тиихэдээ Бухы дэлхэйдээрэ буряяадууд 600000 хун аман зон болохынь харагдана. 1989 оной мэдээгээр Ородто 417400 хүн байгааһаа Буряадта 249500, Эрхүү можодо 77300, үүнэһээ Ордын-Адаг Буряад өөртөө засаха тойрогто 49300, Шэтэ можодо 66600, үүнэһээ Ага Буряад өөртөө засаха тойрогто 42300, ОХУ-ай бусад нютагуудта 24000, үүнэдэ [[Москва]] хотоноо 1 500, Питэр хотоноо 1000 хүн оршон һуужа байна<ref name="ICAPE">{{Cite web |title=Interdisciplinary Center for Advanced Professional Education |url=http://www.ethnos.nw.ru/cgi-bin/el.exe?etnoscod=126 |accessdate=2007-08-29 |archivedate=2004-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040902203723/http://www.ethnos.nw.ru/cgi-bin/el.exe?etnoscod=126 }}</ref>. 2002 оной тооллогоор 445 000 гэжэ ОХУ-ай Шэнжэлхэ ухаанай Акадеэмиин Улас арадай ажахын багсаалга һудалгаанай Хүреэлэнэй Хүнэй демограафи, эколоогиин түбэй "Население и общество" гэжэ мэдээсэлдэ дүриджээ.
Хаһагта 1989 оной байдалаар 1 200 хүн<ref name="ICAPE" />.
Бусад уласуудта 1989 оной мэдээгээр 2 500 хүн<ref name="ICAPE" />.
1989 оной байдалаар Монгол уласта 34 700 хүн<ref name="ICAPE" />.
БНХАУ-та 25 000<ref name="Михайлов" />.
== Хэлэ бэшэг ==
Буряадууд [[Алтайн хэлэнэй изагуур]]ай [[монгол хэлэнэй бүлэг]]эй [[Буряад-монгол хэлэн|Буряад хэлээр]] ярилсадаг. Эртэ үеһөө бусад монголшуудтай адляар [[уйгар бэшэг]]тэ үндэһэлэһэн [[монгол бэшэг]] ашагладаг байһан болобошье [[1931]] онһоо [[Лата үзэг|лата]], [[1939]] онһоо [[Кирилл үзэг|кирилл бэшэг]] хэрэглэхэ болоһон.
== Шажан шүтэлгэ ==
Уламжалалта шажан шүтэлэг [[хара шажан]] <small>(самаан шажан)</small>гү, али [[бөө мүргэл]], [[тэнгэри]] болоод [[ⅩⅥ зуун жэл]]эй һүүлшэһээ түбэдэй [[Буддын шажан]] гү, али [[шара шажан]] (Ехэ хүлгэнэй урасхал)-да ороһон ([[Гэлүгбаа]], һүүлдэ [[Нинмаба]], [[Хажи]]). Буряадта [[Христосой шажан]] анханай ородуудтай хамта нэбтэржэ, [[ⅩⅩ зуун жэл]]эй һүүлэй хагаста үргэн тархаһан.
[[1741]] ондо Буддын шажан Ородой тоогдоһон шажануудай нэгэ болоһон болоод Буряадай анханай Буддын [[һүмэ]] [[Тамчын дасан|Тамчын]] (Хүлүүн-Нуурай, Галуута-Нуурай) [[дасан]] тэрэ үедэ байгуулагдаһан байна. Буддын шажан Буряад орондо дэлгэрхэдээ Зүүн зүгэй оронуудай ([[Энэдхэг]], [[Түбэд]], [[Монгол]], [[Хитад]]) заншалнуудай, соёлой, эрдэмэй, удха зохёолой, эмнэлгын, хэлэ бэшэгэй дэлгэрхэ ябадалда горитой нүлөө үзүүлһэн байха юм. [[1914]] оной байдалаар Буряадта 48 дасанда 16000 лама шабилан һуужа байһан гэдэг баримта бии. [[1930]]-аад ондо Буряадай Буддын һүмэ [[хиид]]үүд бараг бүгэдэ хаагдажа, сүйдхэгдэһэн байгаа. 1946 ондо Эбилгын Агын хоёр дасан шэнээр баригдаһан байгаа. 1980 гаран онуудһаа Буряадай Буддын шажан, бөө мүргэл һэргээжэ эхилбэ.
== Түүхэ ==
[[File:Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg|right|thumb|250px]]
=== Эртэ саг ===
Буряад зон эртэ сагта Ойн иргэдэй дунда ородог байһан. Ойн иргэд Байгал нуурай хоёр талаар, Сэлэнгэ мүрэнэй адаг, Зүлгэ мүрэнэй һаба, Саяан ууланууд, Енисей мүрэнэй эхин, Тагна, мүнөөнэй Тува, газарнуудаар һуурижаһан гэжэ үзэдэг. Тэрэ сагта Түмэд, буряад, булгачин, хэрэмчин гэхэ мэтэ буряадай үбгэ эсэгэнэр болохо обог аймагууд зариманиинь ой тайгада ан гүрөөл хэжэ, зариманиинь мал маллажа ажаһуудаг байба. Буряад нэрэтэй газар уһанай нэрэнүүд зүүн тээшээ Үбэр Байгалай хизаарай түб болон урда хуби, Эргүнэ мүрэн хүрэтэрхи нютагуудта дайралдадаг.
=== Ихэ Монгол Уласай үедэ ===
1207 ондо тэдэнэр Чингис хаанай байгуулһан Ихэ Монгол Уласай захиргаанда оробо.
==== Юань уласай һүүлэй үе ====
Монголой Юань уласай һүүлээр Барга, Буряадууд «Арын ганса модон» гэжэ нэрлэгдэдэг отогууд буюу Дүрбэн Ойрадай мэдэлдэ ороһон байна.
=== Ойрад ба Зүүн Монголой үе ===
XIV зуун жэлдэ Ойрад буюу Баруун Монголшууд баруун зүг руу нүүжэ, Барга Буряад аймагууд Зүүн Монголой Батмүнх Даян хаанай харьяата болоод, зургаан түмэн Монголой зүүн гурбан түмэнэй нэгэ болохо Урианхай түмэнэй бүридэлдэ орожо байба. Тэрэ үедэ Буряад зон Байгал, Сэлэнгэ, Онон, Хүлэнбуир, Хянган нютагуудта нүүдэллэн ажаһуудаг байһан.
==== Халха, Ойрад ба Буряад зон ====
XVII зуун жэлдэ Урианхай бутаржа, Буряад зон Халхын Түшээт хан, Сэсэн ханай захиргаанда хамаарагдадаг болоо. Буряадууд хүн зоной тоогоор үсөөн, Монголой түб нютагһаа холо зайдуу байһан тула XII зуун жэлэй дотоодын тэмсэл, тулалдаануудта, XIV-XVII зуун жэлнүүдэй Халха-Ойрадай зүршэлдэ, Монгол ноёдой хоорондохи маргаан тэмсэлдэ ехээр хабаадаагүй юм. Тэдэ Халхада алба түлэхэ маягаар харилсажа байһан ба газар нютагай байрлалһаа боложо, Монголһоо харисангы бэеэ дааһан байдалтай байһан бололтой. Мүн зариманиинь үндэһэн хубиһаа холдон нүүжэ, нилээд зайдуу ажаһуудаг байба.
==== Сибирь дэхи Буряадууд ====
XVI-XVII зуун жэлнүүдтэ Сибирьтэ эгээл олон тоотой, сэрэгэй болон эдэй засагай талаар хүсэтэй арад түмэн бол буряадууд байһан бөгөөд тэдэ ойр тойроной кеть гэхэ мэтэ бага үндэһэтэниие захирдаг байһан.
== Ородой түрэмгээлэл ба Буряадай нютаг ==
XVII зуун жэлэй дунда үеһөө ородууд Сибирь нютагта орожо ерэн, Буряадай нютагта өөрын бэхилэлтэ, хэрэмүүдээ барижа эхилһэн байна. Монгол улас болон Ойрадай хилэ Урда Сибириин томоохон хубиие хамаржа байһан тула ородой сэрэг хоёр уласай хилые тойрон, баруун хойто зүгһөө Буряадта сүмэрэн орожо, 1648 ондо Үдын хэрэм, 1652 ондо Баргажанай, 1654 ондо Эрхүүгэй, Нэршүүгэй нютагта хэрэм барин һуужа, буряадуудые захиржа, зариманииень ородой шажанда оруулжа эхилһэн юм.
=== Байгалай баруун ба зүүн талын Буряадууд ===
XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадуудай нилээд ехэ хуби Байгалай баруун талаар, Эрхүү можын урда хубида түблэрэн һуужа байһан бололтой. Бусад буряадууд Байгалай зүүн талаар байба. XVII зуун жэлэй эхиндэ Байгалай зүүн хубида байһан буряадууд тухай мэдээн харисангы бага үлэһэн бол, баруун талаар байһан буряадууд тухай мэдээн буряад болон ород сурбалжануудта нилээд дэлгэрэнгыгээр үлэһэн байна.
=== Нүүлгэн шэлжэлгэ ===
Буряадууд XVII зуун жэлэй эхиндэ Оросой түрэмгээлэлдэ өртэжэ, Байгалай зүүн тала руу, гол түлэб мүнөөнэй Буряад Уласай нютаг руу, ехэнхи хубяараа нүүн орожо ерэһэн бололтой. Тэдэ тэрэ оршомдо байһан халхануудые шахажа, мүнөөнэй нютагтаа һуурижаһан байна. Зариманиинь Агын Буряадай тойрогто һуурижаа. Иигэжэ мүнөөнэй Эрхүү можо буюу Байгалай баруун талаар буряадуудай тоо эрид үсөөрһэн байна. Мүн Оросой добтололгоор түрэгдэһэн зарим хубинь Байгалһаа нилээд хойто зүгтэ байдаг нютагуудта шэлжэн һуурижаһан байна.
=== Дагуур монголшууд ба эзэгүйрһэн нютагууд ===
Дагуур монголшууд мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарай Агын Буряадай тойрогһоо Амар мүрэнэй дунда урдас хүрэтэрхи нютагта тархан һуужа байһан. Тэдэ ородой сэрэгтэ шахагдан Үбэр Монгол руу дүрбэн ошохо баатай болоходонь, эзэгүйрһэн нютагтань буряадууд һуурижаһан байна.
== Оросой мэдэлдэ ороһон үе ==
Буряад отогуудай түрүүшүүл, ноёд сугларжа, ямар уласые түшэхэ тухай зүбшэн хэлсэхэдээ, Халха, Манжа, Оросые дагаха гэһэн гурбан һанал гаргаһан байна. Орос талынхид буряадууд 1656 ондо һайн дураараа дагаар орожо, 1689 ондо албан ёһоор нэгэдэһэн гэжэ хэлэдэгшье һаа, буряадууд зэбсэг дутуу, хүн үсөөн байһанһаа 1620-иод онуудһаа эхилэн Оростой хэһэн тулалдаануудта олон хүнөө алдаһан байдаг.
XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадай хүн зоной тоо ойролсоогоор 77 000 байһан. 1767 ондо Ока голой буряадууд буһалгаан гаргаһан ба эдэ буһалгаан, тэмсэлнүүд дарагдаһанай һүүлээр XVIII зуун жэлэй һүүл багта Буряадые бүрин нэгэдхэжэ дүүргэһэн байна.
=== Ород таряашадай һуурижуулга ===
Саашадаа олон ядуу ород таряашадые Сагаан хаанай зарлигаар һуурижуулжа, үрэжэлтэй газар нютагуудые аажам аажамаар эзэлһэн байна. 1727 оной хэлсээгээр хилын шугамай обоонууд бодхоогдожо, Буряад нютаг тэрэ зандаа Хаанта Оросой мэдэлдэ ороһон юм.
== XX зуун жэлэй эхин ==
1900-аад онуудай эхинһээ буряадууд Оросой хавшалга, хэлмэгдүүлэлгэдэ ехээр өртэхэ болоһон тула Монгол руу дүрбэжэ эхилһэн байна. 1920-иод онуудта Буряадай ниигэмэй болон улас түрын олон зүтгэлтэн Монголдо ерэһэн ушарһаа энгын олон эрхэтэн үрхэ гэрээрээ даган ерэжэ, БНМАУ-ай харьяата болоһон байна.
1925 оной сентябриин мэдээгээр Халхын голой хошуунда 450 үрхэ, Улз голой хошуунда 1700 үрхэ, Онон голой хошуунда 1250 үрхэ, Хэрлэн голой хошуунда 400 үрхэ, Ерөө голой хошуунда 500 үрхэ, Улаанбаатарта ойролсоогоор 2000 буряад эрхэтэн, хамтадаа 15 800 буряад Монголдо һуурижаһан ажээ.
=== Буряадуудай нүүдэл ба бүридхэл ===
Нүгөө талаар, БНМАУ-да шэлжэн һуурижаһан буряад эрхэтэдэй тоо бүридхэл гаргаха, тэдэнэй дундаһаа сагаантантай холбоотой байһан хүнүүд, баяшууд, гэмтэ хэрэг үйлдэгшэдые шэнжэн тогтоохо зорилгоор ДХГ-тэ ДХАТ-ай түлөөлэгшэ-сургагша һуужа, Буряадһаа тэдэнэй ударидабари доро ажаллаха нюуса ажалтануудые, сексотнуудые, ерүүлһэн байна. 1930 ондо Орос буряадуудай нүүдэлые зогсооһон байна.
== Зүблэлтэ үе ==
Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад-Монгол Улас 1925 ондо.
Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад-Монгол Улас 1929 ондо.
Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад Улас 1989 ондо.
Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Агын Буряадай Өөртөө Засаха Тойрог, Усть-Ордын Буряад-Монголой Өөртөө Засаха Тойрог 2006 ондо.
=== 1927 оной буһалгаан ба 1937 оной хэлмэгдүүлэлгэ ===
1927 ондо буряадууд Оросой даралтын эсэргүү буһалгаан гаргаба. Тус буһалгаанай үедэ 35 000 буряад хүн хюдагдаһан байна. Орос улас буряадай үндэһэнэй үзэл хүсэтэй болохоһоо болгоомжолжо байһан тула Сталинай захиралтаар 1937 ондо 10 000 буряад хүниие буудан хороожоээ.
=== Хоёрдохи дэлхэйн дайн ===
Хоёрдохи дэлхэйн дайнда хабаадаһан Зүблэлтэ Буряадуудай дундаһаа 13 000 хүн ами наһаяа алдаһан. Энэ тоо ажалай наһанай эрэшүүлэй 20 хуби болоһон байна.
== Буряад бэшэгэй хэлэн ==
Буряадай эрдэмтэд буряад бэшэгэй хэлэ зохёохдоо халха аялгада эгээл ойро сонгоол аялга дээрэ түшэглэхые зорьһон болобошье, Орос буряадуудые Монголтой ойртохоһоо болгоомжолон, халха аялгатай эгээл адли бэшэ хори аялга дээрэ буряадай мүнөөнэй бэшэгэй хэлэ зохёохые баадхаһан байна.
Сонгоолнууд 1689 оной Халха-Ойрадай дайнай үедэ буряадай нютагта дүрбэжэ ошоһон халханууд байһан. Тэдэ ябаандаа буряадууд дунда уусан нэгэдэһэншье һаа, халхануудтал адли хэлэ яриандаа «с» үзэгые үргэнөөр хэрэглэдэг зандаа байһан. Харин эртын буряад аймаг болохо хори буряадуудай хэлэ ярианда «с» үзэг бараг хэрэглэгдэдэггүй, харин «с»-ые «х»-ээр дуугаргадаг байна. Жэшээнь: сайн — хайн гэхэ мэтэ.
== Буряад-Монгол нэрын хубилалга ==
Буряад улас 1923-1958 онуудта Буряад-Монголой Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Улас гэжэ нэрэтэй байба. Зүблэлтэ ударидагша Хрущёвһоо нэгэ хүн «танайда юундэ Буряад-Монгол гэжэ нэрэтэй улас байнаб?» гэжэ асууһанай һүүлээр, Хрущёв Москвада бусажа ерээд, Буряад-Монголой Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Уласай нэрэһээ «Монгол» гэһэн үгые, Карели-Финэй Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Уласай нэрэһээ «Фин» гэһэн нэрэ хасуулһан байна.
Энэнь монгол, буряадууд, мүн карели, фин гэхэ мэтэ нэгэ угсаатай арад түмэнүүдые хоорондоо холбоогүй мэтэ харагдуулха зорилготой холбоотой юм. Зүблэлтэ тала нэрэ хубилгаха шалтагаанаа «монголшууд Буряадта ажаһуудаггүй» гэжэ тайлбарлаһан байдаг бол, зарим эрдэмтэд дунда зуун жэлнүүдтэ буряадууд монголшуудай нэгэ хуби байһан тула нэрэ хубилгаха хэрэггүй гэһэн байр суури баримталжа байба.
Зүблэлтэ засагтай холбоотой ажаллажа байһан зарим Зүблэлтэ эрдэмтэд буряад, халимагуудые монгол бэшэ гэжэ тэдэндэ этигүүлхые оролдодог байһан. Мүн ородууд мүнөөшье буряад, халимагуудые монгол гэжэ хүлеэн зүбшөөрхэһөө зайлсхээд, тэдэниие жэнхэни монгол угсаатанай бүлэг бэшэ, харин монгол гарбалтай угсаатанай бүлэг, бусад монголшууд, монголой түүхэ болон Монгол уластай төдийлэн холбоогүй мэтээр бэшэжэ, тайлбарладаг.
== Буряадта зоршохо хориг ==
1980-аад онууд хүрэтэр Буряадта гадаадын эрхэтэдэй зоршохые хориглодог байба.
== 2008 оной захиргаанай хубилалта ==
2008 ондо Усть-Ордын Буряадай тойрогые Эрхүү можотой, Агын Буряадай тойрогые Үбэр Байгалай хизаартай нэгэдхэхэ һанал асуулга ябуулжа, эдэ хоёр тойрогые ондоо можонуудтай нэгэдхэн, автономито эрхэеэ хасуулһан байна.
Буряадууд нэгэдхэлэй энэ үйлэ ябасые эсэргүүсэжэ байһаншье һаа, В. Путинай засаг тэрэниие хүлеэн абаагүй. Мүн бусад үндэһэнэй үсөөнхи арадуудай автономито эрхэтэй бүгэдэ найрамдаха уласууд болон тойрогуудые ород можонуудтай саашадаа нэгэдхэхөөр түсэблэжэ байна.
Оросой засаг Буряадай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Үбэр Байгалай хизаар, Эрхүү можые «Байгал» гэһэн шэнэ можодо нэгэдхэхые оролдожо байгаа бол, Алтайн Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон Алтайн хизаарые Кемерово можодо нэгэдхэхые оролдожо байна.
== Мүн үзэхэ ==
*[[Хори]]
== Ажаглалта ==
{{Reflist}}
==Зураг==
<gallery>
Файл:Mongol Empire c.1207.png|[[Ехэ Монгол Улас]], 1207 он
Файл:Mongolia XVI.png|Монгол орон 14-17-р зуунда: Монгол Улас, [[Дүрбэн Ойрад]], [[Моголистан]]
Файл:Mongolia XVII.png|Монгол Улас, [[Зүүнгар]], [[Хошуудай ханта улас]], [[Хотгойд]]ой ханта улас, [[Хальмагай ханта улас]], Моголистан
</gallery>
== Холбооhон ==
* [http://www.buryatia.org/ Буряад арадай сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ |date=2007-10-26 }}
* [http://www.hamagmongol.narod.ru/ Хамаг Монгол]
[[Категори:Буряадууд| ]]
[[Категори:Монгол]]
[[Категори:Оросой арадууд]]
[[Категори:Хитадай арадууд]]
jgdtngjykb7xde1jno4fz1vgqvpmh19
Белорус хэлэн
0
1981
75148
74649
2026-11-16T23:41:17Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75148
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language
|name= Белорус хэлэн
|boxsize=280px
|pronunciation =беларуская мова
|ethnicity=[[Белорусууд]]
|states=[[Беларусь]], [[Польшо]], [[Ород]], [[Чехи]] г.м.
|speakers= 9.1 сая (2001)
|familycolor=Энэдхэг-Европо
|fam1 = [[Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуур|Энэдхэг-Европо]]
|fam2 = [[Балт-Славян хэлэнүүд|Балт-Славян]]
|fam3 = [[Славян хэлэнүүд|Славян]]
|fam4 = [[Зүүн Славян хэлэнүүд|Зүүн Славян]]
|script=[[Кирилл үзэг]]<br>(Беларусь хувилбар)
|nation={{flagcountry|Belarus}}
|minority=
|agency=Беларусь Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (Хүрээлэн)
|iso1=be|iso2=bel|iso3=bel|lingua=53-AAA-eb < [[East Slavic languages|53-AAA-e]]<br>(varieties: <br>53-AAA-eba to 53-AAA-ebg)
|map=Idioma bielorruso.png
|mapcaption=
|notice=IPA}}
'''Белорус хэлэн''' (<small>белорусаар</small> ''беларуская мова'') — [[Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуур|Энэдхэг-Европын изагуурай]], [[Балт-Славян хэлэнэй бүлэг]]эй, [[Зүүн Славян хэлэнүүд]]тэ багтаха [[хэлэн]] юм. [[Ород хэлэн|Ород хэлэтэй]] хамтаар [[Беларусь|Беларусь Уласай]] албан ёһоной хэлэн болон 9.1 үлүү сая [[белорусууд]]ай түрэлхи хэлэн мүн.
== Холбооһон ==
* [http://languages.miensk.com/tbm/Kryv_padl/content.htm Учебник белорусского языка] {{ref-ru}}, белорус
* [https://web.archive.org/web/20050323115739/http://slounik.org/slouniki/ Белорусские словари] {{ref-ru}}, белорус
* [http://linguarium.iling-ran.ru/LRJ/002.pdf Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций (PDF)]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}
* [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |date=2020-09-24 }}
{{stub}}
[[Категория:Беларусь]]
[[Категория:Хэлэнүүд]]
4nw5chrl88fh3gy3bjmpkjpcs26ngci
Хасагууд
0
1986
75156
71397
2026-11-17T01:14:53Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75156
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс үндэһэтэн
|group= Хасагууд
|image= [[File:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|250px]]
|image_caption=Хасагууд
|pop = 25 сая тухай<ref name="perepis">{{cite web|author=Lewis, M. Paul (ed.)|year=2009|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bak|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.|publisher=Dallas, Tex.: SIL International.|accessdate=}}</ref>
|region1 = {{flagcountry|Kazakhstan}}
|pop1 = 11 748 179<br /> (1.01.2016)
|ref1 = <ref name="KZ2016">{{Cite web |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2016 года |url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT118979 |accessdate=2016-12-05 |archivedate=2016-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625045800/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT118979 }}</ref> <br />
|region2 = {{flagcountry|PRC}}
|pop2 = 1 462 588<br />(2010 оной тоололго)
|ref2 = <ref name="China">[http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls Этнический состав населения КНР] (на кит. языке)</ref>
|region3 = {{flagcountry|Uzbekistan}}
|pop3 = 990 002 (2000)
|ref3 = <ref name="Узбекистан">{{Cite web |title=Этнического атласа Узбекистана |url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |accessdate=2016-12-05 |archivedate=2012-09-03 |archiveurl=https://archive.is/20120903195859/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 }}</ref>
|region4 = {{flagcountry|RUS}}
|pop4 = 647 732 (2010)
|ref4 = <ref name="Prerepis2010total">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Данные переписи населения РФ 2010 года]</ref>
|region5 = {{flagcountry|Монгол}}
|pop5 = 101 526 (2010)
|ref5 = <ref name="Mongol">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131025083636/http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |archivedate=2013-10-25 |title=Перепись населения Монголии 2010 года |url=http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |accessdate=2017-01-29}}</ref>
|languages= [[Хасаг хэлэн|Хасаг]]
|related=
|religions= [[Лалын шажан]]
}}
'''Хасагууд''' ({{lang-kk|қазақтар}}) — [[Казахстан]]ай уугуул [[Тюркууд|тюрк]] арад зон. Казахстанда шадархи [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад Уласай]] ([[Или-Хасаг автономито тойрог]]), [[Оросой холбоото улас|Оросой]] ([[Астраханиин можо]], [[Оренбургын можо]], [[Тюмень]], [[Омск]], [[Самара]], [[Алтай хизаар]]), [[Узбекистан]]ай, [[Туркменистан]]ай, [[Киргизстан]]ай хүн зоной ехэхэн хуби. Энэһээ гадна [[Монгол Улас|Монголой]] [[Баян-Үлгы аймаг]] нютагта ажаһууна. Антропологиин талаар, хасагууд [[Европеоид раса|европеоид]] болон [[Монголоид раса|монголоид]] томо расануудай хоорондохи [[Урда Сибириин раса]]да агуулна<ref>{{книга |автор= |заглавие=Народы мира: историко-этнографический справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Гл. ред. [[Бромлей, Юлиан Владимирович|Ю. В. Бромлей]]. Ред. коллегия: [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Брук, Соломон Ильич|С. И. Брук]], [[Жданко, Татьяна Александровна|Т. А. Жданко]] и др |издание= |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1988 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=624 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Хэлэниинь — [[Тюрк хэлэнүүд|тюрк хэлэнэй бүлэгэй]] [[хибчаг хэлэнүүд|хибчаг дэд бүлэгтэ]] агуулдаг [[хасаг хэлэн|хасаг]] юм.
== Түүхэ ==
[[Файл:SB - Kazakh man on horse with golden eagle.jpg|280px|thumb|1911-1914 оной хоорондо һүүдэрлэгдэһэн бүргэд гартаа бариһан моритон хасаг эрэ хүн]]
Хасагууд [[тюркууд|тюрк]] угсаатанай [[хибчагууд|хибчаг]], монгол угсаатанай [[найман]], [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]], [[хатагин]] (2-3 сая? хүн), иран угсаанай [[скиф]], [[сак]], [[сармат]], [[массагет]] зэргэ аймагуудһаа бүридэһэн үндэһэтэн юм. Хасагуудай дундахи [[найман]], [[хэрэйд]], [[жалайр]], [[хонгирад]] тус бүри олон зуун мянган хүнтэй томохон обогууд юм.
Хасагуудай жүз гү, али ордониинь баруун, дунда, зүүн гэһэн гурбан жэгүүрһээ бүридэдэг обог аймагай зохёон байгуулалта юм. Бии болоһон саг хугасаанай хубида эрдэмтэд янза бүри һаналтай байдаг ба XV-р зуунһаа эртэгүй бии болоһон түүхэтэй<ref name=kaz10>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — [[Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2006]]. — 232 бет. ISBN 9965-33-633-4</ref>.
Анха жүзүүд XVI зуун жэлһээ [[Зүүнгарай хаанта улас]]та эсэргүү байлдаанда түрэ зуура нэгэдэдэг байгаа.
Мүнөөнэй Казахстанда, аймгархахань амидаралда түгээмэл. Мүнөөшье гэһэн ушаралдахадаа ямар аймагайнхи бэ гэжэ бэе бэеһээн асуусагаадаг. Гэхыдээ аймагуудай хоорондо ямар нэгэн үһөө хоросол үгы болоод аймаг харгалзахагүйгөөр тэдэ нэгэл үндэһэтэн гэжэ үзэгдэдэг.
Мүнөөнэй Казахстандахи ехэнхи Хасагуудынь:
* Ехэ (Аха) жүз - хамгийн үсөөн хүнтэй
* Бага (Дүү) жүз
* Дунда жүз гэхэ гурбан жүзэй али нэгэндэнь хамаардаг.
Жүз бүри дотороо олон тооной аймагай бүлэгүүд, аймагууд болон обогуудые багтаадаг.
[[Ехэ жүз|Ехэ]], [[дунда жүз]] хасагуудай дунда монгол гаралтай хүн зон нилээдгүй байдаг бол [[бага жүз]] түрэг гаралай хүн зон зонхилдог гэжэ зарим түүхэшэд хөөрэнэ.<ref>{{Cite web |title=М.Жампеисов: Казахская этнология. Старший жуз – монголы, Средний – ойраты, Младший – тюрки |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1245927300 |accessdate=2016-12-05 |archivedate=2017-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170402082014/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1245927300 }}</ref> Бага жүзтэ адай зэргэ монгол обог бий. Ехэ жүз хүн зоноор эгээн үсөөншье, тэдэ [[Долоон уһан]]ай гү, али баруун [[Моголистан]]һаа гаралтай ушар хасагай түрые тэригүүлхэ үүргэ гүйсэдхэдэг байһан бололтой. Моголистанай ноёд Монголой Алтан ургын ноёд байһан тула хасагуудые ударидаха байра һууритай болоходо нүлөөлһэн байжа болохо юм.
== Хасагуудай обог аймагууд ==
{{col-begin}}{{col-4}}
'''Ехэ жүз:'''
* Албан
* Жалайр
* Дулат
* Ошакты
* Сары-уйсун
* Сиргели
* Суан
* Шанышкылы
* Канлы
* Шакшам
* Шапырашты
* Ысты
{{col-4}}
'''Дунда жүз:'''
* Аргын
* [[Хэрэйд]]
* [[Хонгирад]]
* [[Хибчагууд|Хибчаг]]
* [[Наймад]]
* Уак
* Таракты
{{col-4}}
'''Бага жүз:'''
* '''Алимулы'''
* Шекты
* Шомекей
* Торткара
* Кете
* Каракесек
* Карасакал
{{col-4}}
* '''Жетыру'''
* Табын
* Жагалбайлы
* Керейт
* Тама
* Телеу
* Кердери
* Рамадан
{{col-4}}
* '''Байулы'''
* Адай
* Байбакты
* Берш
* Таз
* Шеркеш
* Маскар
* Тана
* Кызылкурт
* Алтын
* Жаппас
* Ысык
* Есентемир
* Алаша
{{col-end}}
<gallery>
Image:Kazpoststamp.jpg
</gallery>
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
== Холбооһон ==
* [http://www.rusnations.ru/etnos/kz Лица России: Казахи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601192903/http://www.rusnations.ru/etnos/kz |date=2013-06-01 }} {{ref-ru}}
* [http://www.arba.ru/article/632 Ундасынов И.Н. История казахов и их предков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602081109/http://www.arba.ru/article/632 |date=2013-06-02 }} {{ref-ru}}
* [http://www.arba.ru/article/713 Казахские поверья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812063810/http://www.arba.ru/article/713 |date=2013-08-12 }} {{ref-ru}}
* [http://www.ethnomuseum.ru/section69/71/284/1619.htm Фотографии из архива Российского Этнографического музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140204005145/http://www.ethnomuseum.ru/section69/71/284/1619.htm |date=2014-02-04 }} {{ref-ru}}
* [http://www.ethnomuseum.ru/section69/71/279/146.htm Казахи. Кочевать – значит жить] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064224/http://www.ethnomuseum.ru/section69/71/279/146.htm |date=2014-03-31 }} {{ref-ru}}
* [http://www.kyrgyz.ru/?page=235 Ш.К.Ахметова. "Пища казахов Западной Сибири: традиции и новации"] {{ref-ru}}
[[Категори:Казахстанай арадууд]]
[[Категори:Оросой арадууд]]
[[Категори:Хитадай арадууд]]
[[Категори:Узбекистанай арадууд]]
[[Категори:Монголой арадууд]]
eb4bsu05tpsbb235s2dta5guozkvf9o
Берлин
0
3321
75149
72978
2026-11-16T23:41:20Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75149
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс һуурин
| name = Берлин
| subdivision_type = [[Улас оронуудай жагсаалта|Улас]]
| subdivision_name = [[Германи]]
| subdivision_type1 = [[Германиин Можонууд|Можо]]
| subdivision_name1 = [[Берлинэй дүүргэ ба районууд|Берлин]]
| settlement_type = [[Ниислэл|Ниислэл хото]], [[Германиин Можонууд|можо]] ба [[Германиин Муниципалитетууд|муниципалитет]]
| image_skyline = {{Photomontage|position=center
| photo1a = Siegessaeule Aussicht 10-13 img4 Tiergarten.jpg
| photo2a = Brandenburger Tor abends.jpg
| photo2b = Berliner Dom, Westfassade, Nacht, 160309, ako.jpg
| photo3a = Schloss Charlottenburg (233558373).jpeg
| photo3b = Berlin_Museumsinsel_Fernsehturm.jpg
| photo4a = Siegessäule-Berlin-Tiergarten.jpg
| photo4b = Hochhäuser am Potsdamer Platz, Berlin, 160606, ako.jpg
| photo5a = Reichstag Berlin Germany.jpg
| color_border = white
| color = white
| spacing = 2
| size = 270
| foot_montage = <center>'''Дээдэһээ, зүүнһээ баруун руу''': [[Тиргартен (Берлин)|Тиргартенай]] хараан; [[Бранденбургын хаалга]]; [[Берлинэй кафедрын собор]]; [[Шарлоттенбург Ордон]]; [[Музейн Арал]] ба [[Берлинэй телебашни]]; [[Берлинэй Илалтын Бахана|Илалтын Бахана]]; [[Потсдамай Талмай]]; ба [[Райхстаг (байшан)|Райхстаг]]</center>
}}
| image_shield = DEU Berlin COA.svg
| shield_link = Берлинэй Һүлдэ
| shield_size = 70px
| pushpin_map = Germany
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_caption = [[Германи]] дахи Байрлалга
| coordinates = {{coord|52|31|12|N|13|24|18|E|format=dms|display=inline,title}}
| image_flag = Flag_of_Berlin.svg
| flag_link = Берлинэй Туг
| image_map = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|type=shape<!--line-->|fill=#ffffff|fill-opacity=0|stroke-color=|stroke-width=2|frame-width=250|frame-height=300}}
| total_type = Хото/Можо
| area_total_km2 = 891.7
| area_footnotes = <ref name="statoffice">{{cite web |access-date=2 May 2019 |title=Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |language=de |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125331/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308125331/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |archivedate=8 March 2021 |accessdate=2 May 2019 }}</ref>
| population_total = 3769495
| population_footnotes = <ref name="pop-detail"/>
| population_as_of = 2020 оной 12 һарын 31
| population_urban = 4473101
| population_urban_footnotes = <ref name="citypopulation_urban">{{cite web|url=http://citypopulation.de/en/germany/urbanareas/|author=citypopulation.de quoting Federal Statistics Office|title=Germany: Urban Areas|access-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603133151/http://citypopulation.de/en/germany/urbanareas/|archive-date=2020-06-03|url-status=live}}</ref>
| population_metro = 6144600
| population_metro_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2019/19-02-08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827224549/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2019/19-02-08.pdf |url-status=dead |archive-date=27 August 2021 |title=Bevölkerungsanstieg in Berlin und Brandenburg mit nachlassender Dynamik |date=8 February 2019 |website=statistik-berlin-brandenburg.de |publisher=Amt für Statistik Berlin-Brandenburg |access-date=24 November 2019}}</ref>
| elevation_m = 34
| population_demonyms = Берлинэйхид
| blank_name_sec1 = [[Дотоодын региональна бүтээгдэхүүн|ДРБ (нэрлэһэн)]]
| blank_info_sec1 = €155 тэрбум (2020)<ref>{{cite web |url = https://www.statistikportal.de/en/node/649 |title = Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – 1991 bis 2020|website = www.statistikportal.de}}</ref>
| blank1_name_sec1 = ДРБ нэгэ хүндэ
| blank1_info_sec1 = €41,000 (2020)
| blank2_name_sec2 = [[Хүнэй хүгжөөлгын индекс|ХХИ]] (2018)
| blank2_info_sec2 = 0.950<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=13 September 2018}}</ref><br/>{{color|green|very high}} · [[List of German states by Human Development Index|2nd of 16]]
| timezone1 = [[Туб Европын Саг|CET]]
| utc_offset1 = +01:00
| timezone1_DST = [[Туб Европын Зунай Саг|CEST]]
| utc_offset1_DST = +02:00
| blank_name_sec2 = [[GeoTLD]]
| blank_info_sec2 = [[.berlin]]
| website = {{URL|www.berlin.de/en/}}
| governing_body = [[Берлинэй депутатуудай Танхим|Берлинэй Abgeordnetenhaus]]
| leader_title = [[Берлинэй Захирагша Мэр|Захирагша Мэр]]
| leader_party = [[Германиин Социал-Демократ Нам|SPD]]
| leader_name = [[Франциска Гиффай]]
| geocode = [[Европын Холбооной NUTS Нэгэдэхи хэмжээ|NUTS Нютаг]]: DE3
| area_code = 030
| registration_plate = B{{NoteTag |1 = Prefixes for vehicle registration were introduced in 1906, but often changed due to the political changes after 1945. Vehicles were registered under the following prefixes: "I A" (1906 – April 1945; devalidated on 11 August 1945); no prefix, only digits (from July to August 1945), "БГ" (=BG; 1945–46, for cars, trucks and busses), "ГФ" (=GF; 1945–46, for cars, trucks and busses), "БM" (=BM; 1945–47, for motor bikes), "ГM" (=GM; 1945–47, for motor bikes), "KB" (i.e.: [[Allied Kommandatura|Kommandatura]] of Berlin; for all of Berlin 1947–48, continued for [[West Berlin]] until 1956), "GB" (i.e.: Greater Berlin, for [[East Berlin]] 1948–53), "I" (for East Berlin, 1953–90), "B" (for West Berlin from 1 July 1956, continued for all of Berlin since 1990).}}
| iso_code = DE-BE
| official_name = <center>Берлин</center>
}}
'''Берлин''' ({{lang-de|Berlin}} {{IPA|[bɛɐ̯ˈliːn]}}) — [[Германи|Германи Уласай]] холбооной ниислэл болон 16 холбооной газарнуудай нэгэн. [[Шпрее мүрэн]] [[Һафель мүрэн]]дэ шудхажа ородог үзүүртэ, [[Эльба мүрэн|Эльба]] ба [[Одер мүрэн]]үүдтэй холбодог онгосын һубагуудта оршоно. 890 км² оршом талмайтай. 1939 ондо 4,3 сая, 1945 ондо 2,8 оршом сая, 1949 ондо 3,3 сая, 1995 ондо 3,5 сая хүнтэй байгаа. Одоо тус хотодо 3 469 800 гаран (2013) зон амидардаг.
Берлин — болбол Германиин эгээн томо ажаүйлэдбэриин, соёлой ба эрдэм ухаанай түб. Шёнефельд ба Тегель хоёр улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай, 2008 оной 10 һарын 31 болотор Темпельһоф гэһэн ниидэхэ онгосо ажаллажа байгаа. 150 км зурлаа метрополитентэй. Ажаүйлэдбэриин гол һалбари: машина бүтэлгэ (сахилгаанай техника, сахим, тоног түхеэрэмжэ, ниитын ба тээбэри), хими-эм зүй (эмэй болон нарин химиин синтезэй бодосой үйлэдбэрилгэ), полиграфи (хэблэл), бүдэй, оёдолой, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри.
Берлин хото XIII зуун жэлэй эхиндэ хото болобо. 1486 онһоо хойшо [[Бранденбург]]ын (хожомынь [[Прусси]]ин) ниислэл хото, 1871 онһоо хойшо — Германиин ниислэл. Европодохи [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай һүүлшын шатада 1945 оной 5 һарын 2-до [[Зүблэлтэ Холбоо|зүблэлтэ]] сэрэгүүд хүсэдөөр хотые эзэлбэ ([[Берлинэй операци]]). [[Нацис Германи|Фашис Германиин]] илагдалай һүүлдэ Берлинэй нютаг дэбисхэр [[Зүблэлтэ Холбоо|зүблэлтэ]], [[АНУ]]-ай, [[Ехэ Британи]]ин ба [[Франци]]ин дүрбэн эзэмдэлгын бүһэдэ хубаагдаһан байна. 1948 ондо баруун гүрэнүүд хотын парламентын һунгуули ябуулба. 1949 оной 10 һарын 7-до зүүн хэһэгтэ [[Зүүн Германи|БНАГУ]] тунхаглагдажа, Берлин хото Зүүн Германиин ниислэл болобо. 1961 ондо хүн зоной баруун руу нүүхэ ябадалые болюулхын түлөө [[Берлинэй хана]] (102 км утатай, энэ тоодо 45 км ута хотын хилэдэ байрладаг Баруун ба Зүүн Берлин хоорондо хашаа барилга) баригдаһан байна. Зүүн ба Баруун Германиин нэгэдэлэй һүүлдэ 10 һарын 3-да холбооной ниислэл Боннһоо Берлиндэ ошобо. Дээдэ һургуулинууд. Театрнууд: опера ба баледэй театр, «Комише опер», «Берлинер ансамбль» гэхэ мэтэ. Берлинэй гүрэнэй музейнүүд, Германиин түүхын музей гэхэ мэтэ. Зоопаркууд. XIII—XIV зуунай готикын церковь сүмэнүүд, XVII—XIX зуунай барокко ба классицизм маягай ансамбльнууд. XI Олимпиадын наадан (1936 он).
== Зурагууд ==
<gallery widths="200" heights="150">
Файл:Berlin, Mitte, Lustgarten, Dom.jpg|Берлинэй собор сүмэ
Файл:Berlin Rotes Rathaus B.JPG|Улаан хотын захиргаанай байшан
Файл:Pankow Goerschstr Gymnasium.jpg|Һургуули
Файл:Bode Museum.jpg|Боде музей
</gallery>
== Зүүлтэ ==
<references responsive="" />
<references group="note" responsive="" />
{{Navboxes
|title = Берлинтэй холбоотой Үгүүлэлнүүд
|list =
{{Berlin}}
{{Boroughs of Berlin}}
{{Cities in Germany}}
{{States of the Federal Republic of Germany}}
{{Capitals of the states of the Federal Republic of Germany}}
{{European Capital of Culture}}
{{Olympic Summer Games Host Cities|nocat=yes}}
{{IAAF World Championships in Athletics Host cities}}
}}
[[Категори:Германи]]
[[Категори:Германиин хотонууд]]
[[Категори:Саятан хото]]
[[Категори:Европын ниислэлнүүд]]
8cpkyqvc1ftcaleewuyylfa4bk8tgab
Чингис хаан
0
4388
75157
75000
2026-11-17T01:23:00Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75157
wikitext
text/x-wiki
{{Хаан
|name = Чингис хаан<br>{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}}
|title =[[Ехэ Монгол Улас]]ай Ехэ Хаан
|image =[[Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|200px]]
|caption = [[Юань Улас]]ай үеын хүрэг
|reign = 1189–1227
|coronation =
|othertitles =
|native_lang1 =[[Монгол хэлэн|Монгол]]
|native_lang1_name1={{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}
|predecessor =
|successor =[[Үгэдэй хаан]]
|heir =
|queen =[[Бүртэ үжин]]
|issue = [[Зүчи]], [[Цагаадай]], [[Үгэдэй]], [[Тулуй]]
|royal house =
|royal anthem =
|father =[[Есүхэй]]
|mother =[[Өэлүн үжин]]
|date of birth = 1162
|place of birth =Хамаг Монгол
|date of death = 8 һарын 1227
|place of death =Ехэ Монгол Улас
|place of burial=
}}
'''Чингис хаан''' ({{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}, 1162? – 1227) — [[Монголшууд|Монгол үндэһэтэнэй]] аймагай түрэхэ гарамгай улас түрын зүдхэлтэн болон сэрэгэй эрдэмтэн. Нэрэ '''Тэмүүжэн''' ({{mongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) гэдэг. 1206 ондо Монголой бүхы аймагые нэгэдхэжэ, Ехэ Хаан үргэмжэлэгдэн, Чингис хаан гэжэ, [[Ехэ Монгол Улас|Монголой эзэнтэ уласые]] байгуулба.<ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.balinedu.com/xx/2412.shtml Чингис хаан]</ref> Чингис хаан Монголые нэгэдхэһэнэй һүүлдэ сэрэгэй ябадал, засаг захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг бэшэгые үүдэн зохёожо, бүхэ айманай хоорондохи туйлалдааниие эсэслүүлжэ, Монголой ниигэмэй хүгжэлые ахюулба. Нүгөө талаар дабуулиг сэрэгэй хүсэндөө түшэглэжэ үргэн хэмжээтэй дайнай ажаллалга ябуулжа, 1211 он болон 1215 ондо [[Алтан улас]]ые (金朝, {{mongolUnicode|ᠠᠯᠳᠠ ᠤᠯᠤᠰ|h}}) хоёр удаа ехээр дайлажа, [[Чжунду]]е (中都, {{mongolUnicode|ᠵᠦᠩᠳᠦ|h}}) эзэлэн абаба. 1219 ондо Монгол сэрэгэй дахуулан анха удаа баруун тиишэ аян дайн хэжэ [[Хорезм]]ые ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠷᠰᠧᠮ|h}}) добтолон усадхаад, Орос болон [[Хибчагууд|Кыпчагай]] (''Хибчаг'', {{mongolUnicode|ᠬᠢᠪᠴᠠᠭ|h}}) холбоотой сэрэгые бута сохин, нютаг дэбисхэрэй Дунда Азиин орон ба Урда Орос хүрэтэр үргэдхэжэ Европо Ази хоёр түбиие һундалдаһан Монголой ехэ хаанта уласые байгуулаад, эдэ газар орониие ахамад хүбүүн [[Зүчи]] ({{mongolUnicode|ᠵᠦᠴᠢ|h}}), хоёрдугаар хүбүүн [[Цагадай]] ({{mongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ|h}}), гурбадугаар хүбүүн [[Үгэдэй]]дөө ({{mongolUnicode|ᠦᠬᠡᠲᠡᠢ|h}}) үргэмжэлэлэй газар болгон үгэжэ, хожомой дүрбэн хаанта уласай байгуулагдахада һуури табижа үгэбэ. Одхон хүбүүниинь [[Тулуй]] ({{mongolUnicode|ᠲᠥᠯᠦᠢ|h}}) хаан. 1226 ондо сэрэгэй бусаажа [[Баруун Ся]] ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠰᠢᠶᠠ|h}}) уласые добтолоод, һүүлшындэнь Баруун Ся уласые мүхөөд эгэхэ зам дахан [[Ганьсу]]гай Тяньшуй гэдэг газарта наһа бараа<ref>{{mongolUnicode|ᠮᠦᠩᠭᠦᠨᠪᠤᠯᠤ ᠶᠢᠨ ᠪᠦᠷᠭᠡ ᠡᠴᠡ ᠰᠢᠯᠵᠢᠭᠦᠯᠪᠡ|h}}</ref>.
Чингис хаанай үедэ Хойто Хитад, Солонгос, Баруун Ся гэдэг тангад гүрэн Түб ба [[Дунда Ази]]ин газар оронууд, [[Кавказ]], [[Иран]] болон [[Афганистан]] эзэлэгдэһэн Чингис хаанай дайлалганууд хүн түрэлтэнэй түүхэдэ ехэ доһололто дорьболто боложо, хүгжэлтэдэнь түргэдхэхы нүлөө үзүүлһэн гэжэ тоолоод, [[НҮБ]] Чингис хааниие 2-дохи мянган жэлэй хүн гэжэ соносхоһон байна. Чингис хаанай түрэхые бүри [[Будда Шигэмүни]] уридшалан мэдэжэ хэлэһэн юм гэһэн домог бии. Олон Монгол түүхэ домогуудта Чингис хаанай түрэһэн газарынь Дэлюун болдог ({{mongolUnicode|ᠳᠡᠯᠢᠭᠥᠥ ᠪᠤᠯᠳᠤᠭ|h}}) гэжэ бэшэһэн байдаг. Харин энэнь, монгол эрдэмтэдэй һанамжаар, [[Хэнтэй аймаг]]ай мүнөөнэй Дадал гэжэ сомондо оршодог. Буряад газарташье, Онон мүрэн шадар Дэлюун болдог гэжэ газар бии. Чингис хааниие хүдөө табиһан газарые олохо гэжэ шэнжэлэгшэдэй хэды оролдобошье, тэрэ олдоодүй юм. [[Рашид-ад-Дин]] гэдэг эртэ үеын түүхэшэнэй бэшэһээр, хаан [[Бурхан Халдун]] ({{mongolUnicode|ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ|h}}) гэжэ хадада хүдөөлбэ. Теэд тон энэ хада Бурхан Халдун гээшэ гэжэ хэлэхэ баримта үгы.
== Тобшо намтар ==
=== Уг гарал ===
[[File:Mongolyn nuuts tovchoo.jpg|thumb|Чингис хаанай элинсэг]]
[[Гуа-Марал]] ({{mongolUnicode|ᠭᠤᠸᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ|h}}), Чингис хаанай дээдэ үбгэн [[Бүртэ-Шоно|Бүртэ-Шонын]] ({{mongolUnicode|ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸᠠ|h}}) һамган. «[[Монголой нюуса тобшоон]]до»: «Чингис хаанай изагуур дээдэ тэнгэриһээ заяажа түрэһэн Бүртэ-Шоно ажа. Һамганиинь Гуа-Марал ажа һэн. Тэнгис гэтэлэн ерэбэ. [[Онон мүрэн]]эй түрүү [[Бурхан Халдуун]] нютаглажа, Батасагаан нэрэтэй хүбүүн түрүүлээ.»<ref>{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠢᠵᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦ ᠲᠡᠭᠷᠢ ᠡᠴᠡ ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠵᠤ ᠲᠥᠷᠦᠭᠰᠡᠨ ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸᠠ ᠠᠵᠤᠭᠤ ᠃ ᠭᠡᠷᠭᠡᠢ ᠨᠢ ᠭᠤᠸᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ ᠠᠵᠠᠢ ᠃ ᠲᠠᠩᠭᠢᠰ ᠬᠡᠳᠦᠯᠦᠨ ᠢᠷᠡᠪᠡ ᠃ ᠤᠨᠤᠨ ᠮᠥᠷᠡᠨ ᠤ ᠲᠡᠷᠢᠬᠦᠨᠡ ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨᠠ ᠨᠤᠳᠤᠭᠯᠠᠵᠦ ᠂ ᠪᠠᠲᠤᠴᠠᠭᠠᠨ ᠨᠡᠷᠡᠲᠦ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠲᠦᠷᠦᠬᠦᠯᠵᠡᠢ|h}}</ref> гэжэ байна. Бүртэ-Шоно Чингис хаанай үмэнэхи 1069 оной үедэ [[Байгал]] далайн хабида байһан гэхээр бодожо үзэхэдэ, хойто хүннү гү, али тувашууд доторхи нэгэ монгол хүнэй үрэ мүн. Тэрэнэй хүбүүн ашанар урагшаа нүүжэ Онон Хэрэлэн голоор нютаглажа байгаа. Бүртэ-Шоно, Гуа-Маралһаа хойшо 22-дэхи үень Чингис хаан болоно.
Дараахь үе удамуудые жагсаабал, Тамача, Хоричар-мэргэн, Уужим-буурал, Саль-Хачау, Ехэ-нюдэн, Шам-сочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин-баян, Добу-мэргэн, Добу-мэргэнэй һамган Хори түмэдэй Хорилардай мэргэнэй охин [[Алан-гуа]] ({{mongolUnicode|ᠠᠯᠤᠨ ᠭᠤᠸᠠ|h}}). Добу мэргэн хоёр хүбүүтэй болоод наһа бараһанай дараа Алан-гуаһаа түрэһэн гурбан хүбүүдэй багань болохо Бодончар мунхагһаа Боржигон обогой гарабал дуридаһан байдаг. Нюуса тобшодо бэшэһэнээр хада, Алун-гуа Добу-мэргэнэй наһа бараһанһаа хойшл хүбүүд түрүүлһэнэйнгөө Малиг-баяуд обогой зараса буса харин һүни тотгоор орожо ерэхэ тэнгэриин сагаан шара хүнтэй холбон тайлбарилдаг. Боданчар мунхаг нэгэн жэрэмэһэн эмые барин ерэһэнһээ гараһан хүбүүниинь Жажирадай болон энэнь Чингис хаанай анда Жамухын уг гарал болоно.
Боданчарын үрэ удамынь Хабич-баатар, Мэнэн-тудун, Хачи-хүлэг, Хайду, Байшинхор-догшин, Тумбинай-сэсэн болно. Хайдугай хүбүүн Чирхай-ленхобоһоо тайчууд обог үүдэн гараа. Тумбинай-сэсэн хүбүүн Хабул хаан [[Хамаг Монгол]]ые захиржа байһан болон тэрэнһээ Хяад Боржигин ({{mongolUnicode|ᠬᠢᠶᠠᠳ ᠪᠣᠷᠵᠢᠭᠢᠨ|h}}) обог улбаалан гараа. Хабул хаанай хоёрдохи хүбүүн Бартан баатарынь Чингис хаанай эсэгэ Есүхэй баатарай ({{mongolUnicode|ᠶᠡᠰᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|h}}) эсэгэ бэлэй. Хамаг Монгол Хутула хаанһаа хойшо хаангүй байһан тула Хяад Боржигин обогые юрэнхыдэнь Есүхэй баатар захиржа байгаа.
Чингис хаанай Монголой тулгуур түрые үүсхэн байгуулха үедэ Хабул хаанай удамай Хяад Боржигиной ноёдууд ехэ нүлөөтэй байгаа. Даридай-отчигин хадаа Бартан баатарай бага хүбүүн (Чингис хаанай абга аха), Алтаниинь Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутула хаанай хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Хучир Бартан баатарай хоёрдохи хүбүүн Нэгүүн тайжын хүбүүн (Чингис хаанай үеэл), жүрхинэй Сача-Бэхи Хабул хаанай ууган хүбүүн Охинбархагай аша хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Бүри бүхэ Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутугту Монхорын хүбүүн (Чингис хаанай эсэгэ Есүхэйн үеэлэ) байгаа.
=== Эдир наһа ===
[[File:Delun-Boldog 2.JPG|thumb|Чингис хаан түрэһэн [[Дэлюун Болдог]] нютаг]]
Чингис хаан 1162 ондо Онон мүрэнэй хүбөөндэ [[Дэлюун Болдог]] гэһэн газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхэһээ түрөө. Нюуса тобшодо тэрэниие эхын хэбэлһээн мэндэлхэдээ үри баруун гарайнгаа адха соо шуһа нүжэ адхажа түрэһэн гэһэн тэмдэглэн бэшэбэ. Хяад Боржигиной ударидагша байһан Есүхэй баатар Татарын Тэмүүжэн-Үгэтэй тулалдан олзолжо абаһантай үетэй тохёожо мэндэлһэн хүбүүе Тэмүүжэн гэжэ нэрлэбэ. Тэмүүжэнэй түрэһэн дүүнэр Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Отчигон, Тэмүлэн. Мүн эсэгэ нэгэтэй, Сочигил хатанай хүбүүд Бэгтэр, Бэлгүтэй аха дүү байгаа. 1171 ондо Тэмүүжэн Хонгирадай ноён Дай Сэсэнэй охин Бүртэтэй сүй табиһан болон тэндэһээ эсэгэ Есүхэй хариха замдаар татаршуудай найранда уригдан хорологдон ами үрэгдэбэ.
Тэрэнэй дараахан тайчуудай ноён Таргудай Хирилтуг Есүхэйн албатые Өүлэнһөө ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ|h}}) булаан абажа тэдэниие орхин нүүһэнээр Тэмүүжэн хүбүүн үрхэ толгойлон хосороо. Өүлэн эхэ амидарал таршаг ядуу байһан хэдышье өөрынгөө хүбүүдтэ нүүдэлшэдэй изагууртанай хүмүүжэл олгожо шадаһан байна. Энэ сагта Тэмүүжэн, Хасар хоёр Бэгтэртэй араалдаһанаар уламаар тэрэниие харбан хорооһоноор Тэмүүжэн гэр бүлын толгойлогшо саашадаа хаан шэрээ залгамжалха тэмсэлэй эхилэл табигдаһан байна. Тэмүүжэн 13 наһа хүрэхэдэ Таргудай-Хирилтуг олзолон абаашан хорин уламаар хороохоор забдажа байха үедэ Тэмүүжэн һамбаашалан голдо нуугдажа байгаад Сүлдүсэй Сорхан Шарын (хожом мянганай ноён), гэртэ ерэхэдэ тэрэ өөрынгөө хүбүүн Чулуун (хожом Чингис хаанай дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн), Чимбай, охин Хадаан хамтаар Тэмүүжэндэ туһалан дутаалгаба. Тэмүүжэн хүүгэд ахы наһандаа Жадаран аймагай Жамухатай хоёршье удаа тангариг үргэн анда барилдаһаниинь хэдышье хожом эрхэ мэдэлэй мүргэлдээнһөө үүдэн тэдэнэй зам олон удаа мүргэлдэһэн байна. Тэмүүжэн хүбүүн хулгайда алдаһан найман шарга морёо алдаһаниие эрюулэн абахаар ябаха үедэ Наху баянай хүбүүн Боорчи (хожом Ехэ Монгол уласай баруун түмэнэй ноён, Чингисэй дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн) туһалһаниинь тэрэниие саашада үнэншэ дайшан нүхэд хүреэлхын эхилэл болобо.
=== Мэргэдые дараһан ба Хамаг Монголой хаан болоһон ===
[[File:Dschingis Khan 01.jpg|thumb|Чингис хаанай сула олголго]]
Тэмүүжэн эрын сээндэ хүрэжэ (16, 17 наһатай байхадаа) сүй табиһан Бүртые буулган абажа ураглаба. 1180 оной оршом Гурбан Мэргэд урда Мэргэдэй Ехэ Чилэдүгэй һамган Өүлэниие Есүхэй баатарта алдаһанай үшөөе абахаар сэрэглэн ерэжэ Бүртэ үжиниие олзолон абажа Чилгэр бүхэдэ үгэһэн байна. Тэмүүжэн түрын инжинд ерэһэн булган дахые эсэгэй анда Хэрэйдэй Тоорил ханда үргэн барижа туслалсаа хүсэбэ. Тоорил хан Жадаран аймагай Жамухатай хүсэн хабсаран Мэргид аймагые дайлан Буур хээртэ бута сохин Тэмүүжэн һамган Бүртынгээ эрюулэн абаа. Бүртэ үжин Тэмүүжэндэ Зүчи, Цагаадай, Үгэдэй, Тулуй гэһэн дүрбэн хүбүүн түрүүлжэ үгөө һэн.
Мэргэдһээ Бүртэ үжин бусаан абахада тэрэ жэрмэһэн байһаниинь Тэмүүжэнэй ууган хүбүүн Зүчиин жэнхэни эсэгэ хэн байһаниие арсалдаатай болгобо. Гэбэшье Монголой Нюуса Тобшын 104-р зүйлдэ «Санамсаргүй байтал гурбан мэргид добтолжо, эхэнэр хүүгэдыемни булаажа абаба…» гэһэн байна. Тэмүүжэнэй үгүүлһэнөөр хада, Бүртэ хатан мэргэдүүд булаан абахаһаа урда тэрэ жэрмэһэн байһан байна. Тиимэшье ушарһаа Тэмүүжэн амидаралайнгаа туршада Зүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ үзэжэ байгаа. Мэргидые дайлаһанай дараа Тэмүүжэн, Жамуха хоёр гурбадахи удаагаа анда барилдан хамта нютаглаха болобо. Гэбэшье удалгүй һалажа ябахада Жамухые дагажа байһан Боржигин болон бусад обог аймагай албатад Тэмүүжэн дахаха болоһоноор тэрэ обог аймагай ударидагша болохын эхилэл тавигдаба. Уламаар 1189 ондо Алтан, Хучир, жүрхинэй Сача-Бэхи, Даридай-Отичигон зэргэ Хяад Боржигиной ноёдууд һанаа ниилэн Тэмүүжэн Хамаг Монголой хаанда үргэмжэлжэ, «Чингис хаан» гэһэн сула олгобо. «Чингис» гэдэг үгын гарал «тэнгис» гэһэн үгэһөө гаралтай гэжэ үзэдэг бэлэй.
=== Жамуха, татарнууд, жүрхинүүд, тайчуудтай тэмсэлдэһэн ===
Тэрэнэй һүүлдэхи Жамуха өөрынгөө дүү Тайчирые Чингис хаанай албатануудта алагдаһаниие шалтагалан 13 хүреэнһөө сэрэг дайшалан добтолходо Чингис хаан угтажа ошон Далан Балжуд нэрэтэй газар тулалдаһаниинь Монголой түүхэдэ 13 хүреэнэй тулалдаан гээд нэрлэгдэнэ. Уг тулалдаанда Жамуха хүсэ түрэн Чингис хаанай сэрэгүүдые Зээрэн хабсалда шахажа сохёод бусахадаа Чинос аймагай залууыг далан тогоонд шанажа харгисалаа. Энэ гутамшагта үйлын дараагаар Уруудай Жүрчидэй, Мангудай Хуйлдар, Хонхотанай Мэнлиг зэргэ олон бишыхан обогой түлөөлэгшэд Жамухаһаа нюур буруулжа Чингис хаантай ерэжэ ниилэбэ. XII зуунай эсэсээр [[Алтан улас]]ай Вангин Чансан жанжан татарай Мэгүжин һүүлтые хөөн [[Улза гол]] руу шахажа байха үедээ хүсэ хабсархые Тэмүүжэнһөө хүсэхэдэ уридын үшөөтэ татарые дараха боломжые Чингис хаан овжон ашаглажа Тоорил хантай хүсэн хабсаран Улза голой Хусуту шитүэн, (Нарату шитүэн) гэһэн газар Мэгүжин һүүлтые бута сохибо. Алтан уласай Вангин чансан Чингис хаанда «Чаутхури» Тоорил ханда «Ван хан» сула олгобо. Энэ сагһаа хойшо Тоорил ханиие Ван хан гэжэ болоо.
Чингис хаан Мэгүжин һүүлтые дайлаар мордоһон ара хударгаар жүрхинүүд ара гэрыень тоножо дээрэмдэһэн тула Хэрэлэнгэй Хүдөө арал хабида жүрхин руу добтолжо Тэлэтү ама нэрэтэй газар Сача-Бэхи, Тайчу хоерые барижа урда Бэлгүтэйн мүрые сабшаһан, татарда эсэргүү хабсаран байлдаагүй, ара гэрые дээрэмдэн тоноһон зэргэдэ яла асуун саазалаа.
1201 ондо хатагин, салжинууд, дүрбэн, татар, эхирэд, хонгирад, горлосууд, найманай Буйруг хан, мэргэд, ойрад, тайчууд Алхуй булаг гэһэн газар суулжа Жамухые хан үргэмжэлхээр хэлэлсээдэ тэндэһээ [[Үргэн мүрэн]] руу нүүжэ, Үргэндэ шудхаха Хан мүрэнэй шанаагай Агуу нугада Жамухые Гүр ханда үргэмжэлжэ уламаар Чингис хаан, Ван хан хоертай дайлаар мордохоор зэхэжэ байе Чингис хаан оложо мэдээд Ван ханда хэлэ үгөө. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн гэһэн газар болоһон ба түүхэдэ Хүйтэнэй тулаан гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Нюуса тобшодо үгүүлһэнээр Буйруг, Хутуг хур оруулха арга шадабарияа ашаглаһан хэдышье хур дайһанай тала дээрэ буса өөһэд дээрэнь бууһанда тэнгэри уурлаба гэжэ айн тархан байна. Жамуха Үргэн мүрэнэй зүг өөрын нютаг руу гүйжэ буухада Ван хан нэхээ. Тайчуудай Аучу баатар Ононой зүг гүйжэ буухада Чингис хаан араһаань нэхэһэн байна. Ононой саана хүлеэжэ байһан Аучу баатар, Таргудай Хирилтугтай тулалдахада Чингис хаан тайчуудай Зургаадайда (хожомой алдарта Зэб жанжан, Чингисэй дүрбэн нохойн нэгэн) харбуулан хүзүүн тушаа хүнды шархадаа. Һүнинь тайчууд тархан гүйжэ бууһанаар уг тулалдаан Тэмүүжэнэй илалтаар дууһаһан байна.
=== Гадаада аян дайнууд ===
[[Файл:Genghis Khan empire-ru.svg|thumb|400px|Чингис хаан ба тэрэнэй жанжадай аян дайнууд]]
Чингис хаан Ехэ Монгол уласаа байгуулха үедэ тэрэнэй урда этигээдтэ хоёр хүсэрхэг улас оршожо байһанай нэгэниинь [[Хорезм|Хорезмын хаанта улас]], нүгөөхи [[Хара Хитан]] (Баруун Ляо) улас байгаа. Хожом эдэ уласуудай газар нютаг дээрэ Цагадайн улас зонхилон байгуулагдаһан бэлэй. Хорезмын хаанта уласай үндэһэлэгшэ Астыз (1127—1156) гэһэн шудалаашад үзэдэг. Хорезмынь Дурна Сельджук уласай султан Санжарай хараата байба. Гэбэшье Арал болон [[Каспиин тэнгис]] оршомой нүүдэлшэн аймагуудые Астыз захиргаандаа оруулан эзэмшэл газараа үлэмжэ тэлэжэ бэеэ дааһан уласай үндэһэ һууриие табяа. Астызые залгамжалагша Иль-Арслан (1156—1172) бэеэ дааһан бодолго ябуулжа байба. Тэрэнэй хүбүүн Текеш (1172—1200) огузуудтай хэһэн удаан хугасаанай тэмсэлэй үрэ дүндэ 1194 ондо Хорасаниие захиргаандаа оруулжа абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас бии болоо. Чингис хаан улас Ехэ Монгол уласаа байгуулжа байха тэрэ үедэ Мухаммед шах Дунда Азиин оронуудые нэгэдхэн захирхын түлөө шургуу тэмсэл хэжэ, 1207 ондо [[Бухара]], 1208 ондо Хорезм, [[Герат]]ые эзэлэн абаба. 1209 ондо тэрэ Иламышиин талада Хара Хитанай сэрэгые бута сохижо, 1212 ондо [[Самарканд]] хотые захиргаандаа оруулаа. Теэд 1215 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие буулган абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас Дунда Азиие өөрынгөө захиргаанда үндэһэндэ оруулжа, Каспиин тэнгисэй хойто эрьеһээ Персиин булан, Кавказай уулаһаа Гиндукушай нюруу хүрэтэрхи уудам газар нютагые хиналтадаа абаа.
Хара Хитан улас 1128 онһоо 1211 оной хоорондо оршон тогтонобо. Ниислэл Баласагуниинь Чу голой хүбөөндэ мүнөөгэй [[Бишкек]]эй ойролсоо оршожо байба. Чингисэй сэрэгтэ 1204 ондо бута сохюулһан Найманай Таян ханай хүбүүн Хүчүлүг үсөөн сэрэг албатануудаа дахуулан Хара Хитанай уласта ами хорогдохоор ошоод, 1211 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие шэрээһээнь зайлуулжа түрын эрхые булаан абаа. 1218 ондо Алтан болон Тангуд уласые номхоттон доройтуулжа, Хара Хитаниие эзэлэн абаһан монголшууд Чингис хаанынгаа ударидалга доро 500 худалдаашанайхинь ами наһые аймшаггүй хороожо, удаа дараалан эльгээһэн элшэнэрыень доромжолон бусааһан [[лалын шажан|лалын]] ехэ эзэнтэ гүрэн Хорезмтэй байлдахаар зэхэжэ эхилбэ. Хорезмын хаанта улас Мухамед шах II Ала ад-Дин Мухаммед ({{lang-fa|علاءالدين محمد}}) «зэрлиг бүдүүлиг монголшууд» Хорезмтэй байлдахаар ерэнэ гэдэгтэ этигэхэгүй байгаа. Байлдахаар ерээшье гэһэн һайтар бэхэлһэн хэрэм сайзаар хамгаалагдаһан хотонуудыень эзэлэн абажа шадахагүй гэһэн баһажа байгаа.
[[Зүршэд]]эй Алтан уластай дайтажа ябаһан Чингис хаан үүдэһэн нүхэсэл байдалай уламһаа Хорезмын хаанта уластай дайтахаһаа аргагүй болоо. Чингис хаан Алтан уластай дайтаха үүргые Мухулайд даадхажа, өөрөө Монгол сэрэгэй гол хүсэниие ударидан, Хорезмдэ эсэргүү дайнай бэлэдхэлдэ оробо. Алтан уластай хэхэ дайнда Мухулай жанжанай баруун гар болон оролсохые Тангуудһаа шаардаба. Чингис хаан Хорезмые дайлаар мордохын урда 1219 оной хабар Ехэ хуралдай хуралдуулжа, баруун зүгтэ хэхэ дайнай түлэблигөө болбосоруулаа. Монгол сэрэг хэдэхэн һарын дараа Хорезмын эзэнтэ уласта тулажа ошоһон байгаа. Манай эрдэмтэдэй үзэжэ байгаар Чингис хаанай сэрэг 120 мянган оршом хүнэй бүрилдэхүүнтэй байгаа. Эзэн хаан ами алагдаһан тохеолдолд Ехэ Монгол уласай хаанай шэрээе Үгэдэйдэ залгамжалуулхаар хэрээсэлбэ.
Уласайнгаа гуламтые Отчигин ноёноор сахюулба. Чингис хаан Хорезмын хаанта уласта элшэн эльгээжэ, яла асуухаар сэрэг хүдэлгэһэнөө мэдэгдэбэ. Хорезмын шах Мухаммед Чингистэй дайтахын тулада [[Сыр-Дарья мүрэн]]эй дахууха хотонууд, [[Фергана|Ферганын]] хүндын зон, Бухара, Самарканд, Үргэнчидэ сэрэгээ хубаарлан байралуулаа. Сэрэгээ иигэжэ бага багаар хубаажа, хүсэеэ тараан хубааһаниинь монголшуудта ашагтай боложо тэдэнэй хотонуудые нэгэ нэгээр эзэлэн абаха боломжые олгобо. Хорезмын шах хүсэеэ тараан байралуулха болоһон шалтагааниие энэ тактикые түүхэшэ Д’Оссон Зүчитэй холбон тайлбарилдаг байна. Тэрэ Мухаммед шахын зүрхые Зүчи үхүүлһэн гэжэ тэмдэглэбэ. Чингис хаан Хүчүлүгэй зүгһөө аюул нэмэгдэжэ байдагые мэдээд тэрэндэ сохилто үгэхээр хан хүбүүн Зүчидөө 20 мянга гаран сэрэг ударидуулан ябуулһан байна.
Энэ үедэ Хорезмын шах Мухаммед 60 мянган сэрэг дайшалан Хүчүлүг ханиие дарахаар мүн хүдэлһэн байгаа. Мухаммед шах Иргиз голой оршомдо ерэжэ буудаллан Хүчүлүг ханай байдаг газарые тандан ябатар олон морито сэрэг ойротожо байе толгойн һэргылхынхин Мухаммед шахда мэдээлһэн байна. Тэдэ сэрэгынь Хүчүлүгэй сэрэгые бута сохёод тэрэнэй толгойе абажа ябаһан хан хүбүүн Зүчиин сэрэг байгаа. Зүчи султанда элшэн ябуулан тэрэнтэй байлдаха хүсэлгүй байгаа гэдэгээ хэлүүлээ. Хорезмын шах «Хэрбээ Чингис хаан надтай тулалдахые шамда тушаагаагүй бол, Аллах тэнгэри шамтай тулалдахые надта тушааһан бэлэй, Минии хубида Гүр хан, Хүчүлүг хан, танарай хоорондо илгаа үгы байна, ушарынь та бүхэн адлихан буруу үзэлтэнүүд» гэбэ. Зүчи Мухаммед шахтай тулалдахаһаа аргагүй болобо.
Энэ тулалдаан Мухаммед шахай хубида сэрэгээ бэеэр ударидан монголшуудтай хэһэн түрүүшын болон һүүлшын тулалдаан болоһон юм. Тооной хубида хабигүй үсөөн сэрэгтэй байһан хэдышье монголшууд эрэлхэг зоригтой тулалдажа һүни орой болоходо байлдаан түрэ забһарлаба. Хорезмын шах үглөөдэр үглөөгүүрнь дахин тулалдаанаа үргэлжэлүүлхээр дайнай талбари дээрэ ерэхэдэ Зүчиин сэрэг олон гал аһаажа орхёод һүниндөө хоёр үдэрэй зам туулан холдоһон байгаа. Уг тулаанда 20 мянган хүнээ алдажа өөрынгөө сэрэгэй сул талые мэдэрһэн шахын зүрхэниинь үхэжэ һүлдэнь доройтоһон гэдэг бэлэй. Чингис хаан 600 км үргэн Кызыл Кум сүлые богони хугасаанда туулажа, Хорезмын хаанта уласай хоёр ниислэлэй дундуур гэнтэ гаража ерэһэниинь дэлхэйн сэрэгэй түүхэдэ гараһан гайхамшагта үйлэ ябадалай нэгэ байгаа.
1220 оной хоёрдугаар һарын 10-нда Чингис хаан Бухарые хамгаалжа байһан хүлһэнэй түрэг сэрэгүүдые бута сохиһоной һүүлдэ хотын ажаһуугшад буужа үгэбэ. Энэнтэй бараг нэгэн зэргэ Отрар унаба. Бухарые эзэлээд Чингис хаан ехэ сэрэгээ абажа, Хорезмын шэнэ ниислэл Самаркандые шэглэбэ. Чингис хаан, Үгэдэй – Цагадай, Зэбэй жолоодоһон гурбан замай сэрэг, олзологдохые урда туун 1220 оной 3 дугаар һарын эхеэр Самаркандые бүһэлэн абаба. Олзологдоһон хүнүүдтэ монгол сэрэгэй хубсаһа үмдэхүүлэн арбатанай тогтолсоондо оруулжа, туг барюулжа урдаяа тууһаниинь сэрэгээ олон болгожо харуулха об мэхэ байгаа.
Мухаммед шах ниислэлээ түрэг, таджик зэргэ бум оршом хүлһэнэй сэрэгээр мануулан үлдээгээд сэрэг суглуулха нэрээр Самаркандые орхин буужа байна. Самаркандые эзэлэн абаһанай дараа Чингис хаан Хорезмын нүгөө ниислэл Үргэнч хото руу сэрэг яаран хүдэлгэһэнгүй. Ушарнь Теркен хатаниие эе эбээр өөртөө дагаар оруулха бодолгые Чингис хаан баримталжа байгаа. Үргэнчдэ амидаран һуужа байһан Теркен хатан хүбүүн Мухаммедэйнгээ хүсэлтээр шахай һамган хүүгэдые дахуулан Мацадар уула руу гүйжэ буун одоо. Теркен хатанай бүгж байһан Халуун сайзые монгол сэрэгүүд хэһэг хугасаанда бүһэлэн хааһанай эсэстэ буулгажа абаа. Теркен хатаниие Чингис хаан Монгол руу абажа одоһон болон тэрэ Харахорумда наһа бараа.
Чингис хаанай шэлэдэг жанжан болохо Зэб, Сүбэдэйн сэрэгтэ мүрдэн хөөгдэһэн Мухаммед шах [[Иран]], [[Ирак|Ирагай]] хото, сайзаар гүйжэ ябаһаар Каспиин тэнгисэй зүүн урда эрьедэ оршохо Абескун гэһэн эзэнгүй арал дээрэ нуугдан бүгэжэ байгаад 1220 оной 12 дугаар һарын һүүлээр уушханай хадхалга үбшэнөөр наһан эсэс болобо. Мухаммед шахые мүрдэн хөөһэн Зэб, Сүбэдэй хоёр тэрэниие наһа бараһанай һүүлдэ мэргэдэй үлэгдэлые орогнуулһан хибчагуудые мүшхэн байлдажа, Самаркандһаа эхилэн Каспиин тэнгисые бүрин тойрожо, бараг 8 мянган миль газарые туулаа һэн.
1220 оной намар Чингис хаан Үргэнч хото руу Зүчи, Цагадай, Үгэдэй гурбан хүбүүнөөрөө ударидуулһан сэрэгые эльгээбэ. Үргэнч хотын бүһэлэлтын үедэ Зүчи, Цагадай хоёрой мүргэлдээн хурсадһанаһаа хотыг эзлхэ ябаса удаашарба. Энэтэй холбогдон Чингис хаан бүхы сэрэгые захирха эрхые Үгэдэйдэ олгоһоноор монгол сэрэг 1221 оной 4 дүгээр сард Үргэнчые эзлэн абаа. Монголшууд Үргэнч хотые эзэлэн абаһанаар Хорезмын хаанта улас үндэһэндөө Ехэ Монгол уласай захиргаанда оробо.
Чингис хаан 1222 оной намар Бухарта ерэжэ, эрдэмтэн мэргэдые суглуулан лалын шажантанай этигэл һүзэгэй талаар хөөрэлдэжэ, имам, кадисай санбаартануудые бүхы түрэлэй [[губшуур|алба губшуурһаа]] сүлөөлжэ, тэдэнэй үе залгамжалха эрхые баталгаажуулаа. Лалын шажанта ороной түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ санбаартанууд ниигэмэй дабхаргын хубида дабуу эрхэ эдлэхэ болгоһониинь энэ бүһэ нютагые захирха өөрын хүбүүд Зүчи, Цагадайн уласай саашадын хуби заяанда һанаа табижа байһанай элирхэйлэл байгаа.
=== Наһа бараһан ===
[[Файл:Genghis khan empire at his death.png|мини|300px|Чингис хааниие наһа бараха үеын Монголой нютаг]]
Чингис хааниие даосой арша Чан-Чүнь бомботой уулзажа ута наһалха боломжые бэдэржэ байгаа. Тэрэ мүн лалын шажанай зүдхэлтэнүүдтэй Коран номой үндэһэн заршамуудыешье тайлбарилуулжа байгаа. Хаанай энэ үйлэдэлые эзэлжэ абаһан улас орнойнгоо арад түмэнэй шажан шүтэлгые хүндэдхэн үзэжэ арад түмэнэй сэдьхэл һанаае хэр һамаарха, оюун һанаанай хубида хэр захиржа болохые мэдэхые хэшээдэгтэй холбоотой гээд үзэдэг бэлэй. Чингис хаан [[Сартуул]]да байха үедээ лалын шажантай, түрэг гаралтай, Монголой төрд үнэнч зүтгэхээ элирхэйлһэн Махмуд Ялавачые Мавераннахрын захирагшаар томилбо.
Мухулай 1223 ондо таалал түгэсэжэ, Алтан уласые дайлаха үйлэ ябаса аалидажархиһан, Тангуд ула
с баруун гар боложо Алтан уластай дайтахаяа зогсооһонтой холбогдон Чингис хаан аянаа түргэбшэлжэ, 1225 оной хабар эхэ нютагтаа бусажа ерэбэ.
1227 ондо Тангуудые илаһанай һүүлдэ Чингис хаан наһа бараһан (Монголой нюуса тобшодо тэмдэглэһэнээр), тэрэнэй үхэлэй шалтагаан тодорхой бэшэ. Зарим түүхэшэ тэрэниие бэеын ядарал, дайнһаа абаһан шарха гэмтэлэй дээрэһээ үнгэрһэн гэдэг байхада мүнөөгэй Египедэй нютагта моринһоо унаһанай дээрэһээ наһа бараһан гэдэг хада харин үлэһэн хэһэгынь тэрэниие уушханай хабдар үнгэрһэн гэхэ зэргээр олон янзаар тайлбарилдаг байна. Түүхэшэд Чингис хааниие наһа бараһанай һүүлдэ хүүрыень мүнөөгэй [[Хэнтэй аймаг]], Онон мүрэнэй һаба Бурхан Халдун уулада асаржа онголон байха гэһэн таамагладаг бэлэй.
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
== Холбооһон ==
{{commons|Genghis Khan|Чингис хаан}}
* [http://www.epinions.com/content_399273397892 Book Review of Genghis Khan by Leo De Hartog]
* [http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm Genghis Khan and the Mongols]
* Welcome to [http://www.coldsiberia.org/ The Realm of the Mongols]
* Parts of this biography were taken from the [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/mntoc.html Area Handbook series at the Library of Congress]
* [http://necrometrics.com/pre1700a.htm#Mongol Estimates of Mongol warfare casualties]
* [https://web.archive.org/web/20040813232348/http://www.isidore-of-seville.com/genghis/ Genghis Khan on the Web] (directory of some 250 resources)
* [http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html Mongol Arms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |date=2008-05-18 }}
* [http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=799 Genghis Khan’s leadership approach — LeaderValues]
* [http://nobsnews.blogspot.com/1994/01/inspirations-of-historians.html#rashid-ad-din-juwayni ‘Ala’ al-Din ‘Ata Malik Juvayni] A History of the World-Conqueror Ghengis Genghis Khan, [[Ata al-Mulk Juvayni]] and [[Rashid-al-Din Hamadani]]
* {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |others= tr. & ed. Thomas Nivison Haining |title=Genghis Khan: His Life and Legacy [Čingis-Khan: sein Leben und Wirken] |url=https://archive.org/details/genghiskhanhisli0000paul |year=1992, c1991 |publisher=B. Blackwell |location=Oxford, UK; Cambridge, Mass., US |isbn=0-631-16785-4}}
* Man, John (2004). ''Genghis Khan: Life, Death and Resurrection''. Bantam Press, London. ISBN 978-0-553-81498-9.
== Хэтэдээ уншаха ==
* {{Cite book |last=Brent |first=Peter |title=The Mongol Empire: Genghis Khan: His Triumph and His Legacy |url=https://archive.org/details/mongolempiregeng0000bren |year=1976 |publisher=Weidenfeld & Nicholson |location=London |isbn=0-297-77137-X }}
* {{Cite book |last=Bretschneider |first=Emilii |title=Mediæval Researches from Eastern Asiatic Sources; Fragments Towards the Knowledge of the Geography & History of Central & Western Asia |series=Trübner's Oriental Series |year=1888, repr. 2001 | location=London | publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co (repr. Munshirm Manoharlal Pub Pvt Ltd) |isbn=81-215-1003-1}}
* {{Cite book |last=Cable |first=Mildred |coauthors=Francesca French |title=The Gobi Desert |year=1943 |publisher=Landsborough Publications |location=London}}
* {{cite book
| last = Chapin
| first = David
| year = 2012
| title = Long Lines: Ten of the World's Longest Continuous Family Lineages
| publisher = VirtualBookWorm.com
| location = College Station, Texas
| isbn = 978-1-60264-933
}}
* {{Cite book |last=Charney |first=Israel W. (ed.) |title=Genocide: A Critical Bibliographic Review |year=1994 |publisher=Facts on File Publications |location=New York}}<!-- Volume number?-->
* {{Cite book |last=De Hartog |first=Leo |title=Genghis Khan: Conqueror of the World|year=1988 |publisher=I.B. Tauris & Co. Ltd. |location=London}}
* {{fr}} {{cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à [[Kubilai Khan|Qoubilaï Khan]] : la grande chevauchée [[Mongols|mongole]] |series=Campagnes & stratégies |year=2002 |publisher=Economica |location=Paris |isbn=2-7178-4537-2}}
* {{fr}} {{cite book |last=Farale |first=Dominique |title=La Russie et les Turco-Mongols : 15 siècles de guerre |year=2007 |publisher=Economica |location=Paris |isbn=978-2-7178-5429-9}}
* {{Cite encyclopedia |title=Genghis Khan |encyclopedia=Funk & Wagnalls New Encyclopedia |publisher=World Almanac Education Group |year=2005 |url=http://www.historychannel.com/thcsearch/thc_resourcedetail.do?encyc_id=210250 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20060113174030/http://www.historychannel.com/thcsearch/thc_resourcedetail.do?encyc_id=210250 |archivedate=January 13, 2006 |accessdate=May 22, 2008}} Via the [[Internet Archive]]'s copy of the [[History (U.S. TV channel)|History Channel]] Web site.
* {{cite web |last=Smitha |first=Frank E | title=Genghis Khan and the Mongols |work=Macrohistory and World Report | url=http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm | accessdate=June 30, 2005}}
* {{Cite book |last=Kahn |first=Paul (adaptor) |title=Secret History of the Mongols: The Origin of Chingis Khan (expanded edition): An Adaptation of the Yüan chʾao pi shih, Based Primarily on the English Translation by [[Francis Woodman Cleaves]] |series=Asian Culture Series |year=1998 |publisher=Cheng & Tsui Co. |location=Boston |isbn=0-88727-299-1}}
* {{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Mongols, Huns & Vikings'' |url=https://archive.org/details/mongolshunsvikin0000kenn |year=2002 |publisher=Cassell |location=London |isbn=0-304-35292-6}}
* {{Cite book |last=Kradin |first=Nikolay |authorlink=Nikolay Kradin |coauthors=Tatiana Skrynnikova |title=Imperiia Chingis-khana (Chinggis Khan Empire) |year=2006 |publisher=Vostochnaia literatura |location=Moscow |isbn=5-02-018521-3}} {{ru icon}} (summary in English)
* {{Cite journal |last=Kradin |first=Nikolay |authorlink=Nikolay Kradin |coauthors=Tatiana Skrynnikova |title=Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire' |journal=Ab Imperio |volume=7 |issue=1 |year=2006 |pages =89–118 |id=5-89423-110-8}}
* {{Cite book |last=Lamb |first=Harold |authorlink=Harold Lamb |title=Genghis Khan: The Emperor of All Men |year=1927 |publisher=R. M. McBride & company |location=New York |unused_data=a|url=http://archive.org/details/genghiskhantheem035122mbp}}
* {{Cite book |last=Lister |first=R. P. |title=Genghis Khan |url=https://archive.org/details/genghiskhan0000list |year=2000 [c1969] |publisher=Cooper Square Press |location=Lanham, Maryland |isbn=0-8154-1052-2}}
* {{Cite book |last=Man |first=John |authorlink=John Man (author) |title=Genghis Khan: Life, Death and Resurrection |url=https://archive.org/details/genghiskhanlifed0000manj |year=2004 |publisher=Bantam Press |location=London; New York |isbn=0-593-05044-4}}
* {{Cite book |last=Man |first=John |authorlink=John Man (author) |title=Gobi: Tracking the Desert |url=https://archive.org/details/gobi00john |year=1997, 1998, 1999 |publisher=Weidenfeld & Nicolson; Yale University Press |location=London; New Haven, Conn |isbn=0-7538-0161-2}}
* {{Cite book |last=Martin |first=Henry Desmond |title=The Rise of Chingis Khan and his Conquest of North China |year=1950 |publisher=Johns Hopkins Press |location=Baltimore}}
* {{cite web |last=May |first=Timothy |title=Mongol Arms |year=2001 |work=Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols |publisher=San Antonio College History Department |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html |accessdate=May 22, 2008 |archivedate=May 18, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080518020854/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/empsub2.html }}
* {{Cite book |last=Morgan |first=David |authorlink=David Morgan (historian) |title=The Mongols |url=https://archive.org/details/mongolspeoplesof00davi |series=The Peoples of Europe |year=1986 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-17563-6}}
* {{Cite book |last=Saunders |first=J.J. | title=History of the Mongol Conquests'' |year=1972, repr. 2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |isbn=0-8122-1766-7}}
* Stevens, Keith. {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20080625210646/http://ideas.union.edu/articles/files/22_Stevens_Heirs_to_Discord.pdf "Heirs to Discord: The Supratribal Aspirations of Jamukha, Toghrul, and Temüjin"]|72.1 KB}} Retrieved May 22, 2008.
* {{Cite book |last=Stewart |first=Stanley |title=In the Empire of Genghis Khan: A Journey among Nomads |year=2001 |publisher=Harper Collins |location=London |isbn=0-00-653027-3}}
* {{Cite book |last=Turnbull |first=Stephen |title=Genghis Khan & the Mongol Conquests 1190–1400 |url=https://archive.org/details/genghiskhanmongo0000turn |year=2003 |publisher=Osprey Publishing|location=Oxford |isbn=1-84176-523-6}}
* {{Cite book |last=Valentino |first=Benjamin A. |title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale |year=2004 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |isbn=0-8014-3965-5}}
* {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=[[Genghis Khan and the Making of the Modern World]] [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/weatherford-2004-genghis-khan-making.html (review)] |year=2004 |publisher=Crown |location=New York |isbn=0-609-61062-7}}
* {{Cite journal | author=Zerjal, Xue, Bertorelle, Wells, Bao, Zhu, Qamar, Ayub, Mohyuddin, Fu, Li, Yuldasheva, Ruzibakiev, Xu, Shu, Du, Yang, Hurles, Robinson, Gerelsaikhan, Dashnyam, Mehdi, Tyler-Smith | title= The Genetic Legacy of the Mongols | journal=The American Journal of Human Genetics | year=2003 | volume= 72| issue=3 | pages= 717–721; | url=http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/v72n3/024530/024530.web.pdf | doi = 10.1086/367774 | format= – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AThe+Genetic+Legacy+of+the+Mongols&as_publication=The+American+Journal+of+Human+Genetics&as_ylo=2003&as_yhi=2003&btnG=Search Scholar search]</sup> | pmid=12592608 | pmc=1180246}} {{Dead link|date=February 2009}}
* {{Cite book |last=Juvaynī |first=Alā al-Dīn Atā Malik, 1226–1283 |title=Genghis Khan: The History of the World-Conqueror [Tarīkh-i jahāngushā] |others=tr. John Andrew Boyle |year=1997 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle |isbn=0-295-97654-3 }}
** {{Cite book |title=History of the World-Conqueror |last=Juvaini |first='ala-ad-Din 'Ata-Malik |others=tr. John Andrew Boyle |year=1958 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |page=361 |url=http://archive.org/details/historyoftheworl011691mbp |accessdate=2012-04-16 }}
* {{Cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid-al-Din Hamadani |title=A Compendium of Chronicles: Rashid al-Din's Illustrated History of the World [[Jami' al-Tawarikh]] |series=The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. XXVII |others=Sheila S. Blair (ed.) |year=1995 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-727627-X}}
* {{Cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid-al-Din Hamadani |title=The Successors of Genghis Khan (extracts from Jami’ Al-Tawarikh) |series=[[UNESCO Collection of Representative Works]]: Persian heritage series |others=tr. from the Persian by John Andrew Boyle |year=1971 |publisher=Columbia University Press |location=New York |url=https://web.archive.org/web/20071103092356/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109217551 |isbn=0-231-03351-6}}
* {{Cite book |title=The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century [Yuan chao bi shi] |url=https://archive.org/details/secrethistoryofm0002unse |series=Brill's Inner Asian Library vol. 7 |others=tr. [[Igor de Rachewiltz]] |year=2004 |publisher=Brill |location=Leiden; Boston |isbn=90-04-13159-0}}
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Монгол]]
[[Категори:Монгол хаашуул]]
[[Категори:Монголой түүхэ]]
ofaorzsvnenlnfl425zvjczact4xg0e
Урда Солонгос
0
4472
75155
74990
2026-11-17T01:10:04Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75155
wikitext
text/x-wiki
{{Улас
|буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас'''<br />[[Файл:БНСУ мб.png]]
|уугуул_нэрэ = 대한민국<br />''大韓民國''
|богони_нэрэ = Солонгос, Урда Солонгос
|һүлдын_зураг = Emblem of South Korea.svg
|тугай_зураг = Flag of South Korea.svg
|түрын_уряа = {{lang|ko|널리 인간 세계를 이롭게 하라}} (Хамаг дэлхэйһээ һайнаар туһалха, {{lang|ko|弘益人間}})
|түрын_дуулал = [[Солонгос хэлэн|сол.]] «[[Эгукка|애국가]]»<br />«Эгукка»<br />[[Файл:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav|center]]
<!-- |Аудио=-->
|засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас]]
|газарай_зураг = South Korea (orthographic projection).svg
|албан_ёһоной_хэлэн = [[Солонгос хэлэн]]
|үндэһэ_язгуур =99 % — [[Солонгос]]<br />>1 % — бусад
|тогтносон_үйл_явдал1 = 13 үдэр 4 һара 1919
|Сүвэрэнитэт = Бэе даанги байдал
|ниислэл_хото = [[Сеул]]
|тэргүүнэй_анги1 = [[Юрэнхылэгшэ]]
|тэргүүнэй_анги2 = [[Юрэнхы сайд]]
|тэргүүнэй_нэрэ1 = Хван Гёан (орлогшо)
|тэргүүнэй_нэрэ2 = Хван Гёан
|газар_нютаг_км2 = 100 210
|уһанай_процент = 0,3 %
|хүн_амай_тоосоо = 48 955 203
|хүн_ам_тооцоолсон_он = 2013
|хүн_амай_нягтарал_нэгжэ_км2 = 480
|хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =25
|хүн_амын_тооллого =
|хүн_ам_тоолсон_он =
|хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор =
|хүн_амын_нягтарал_нэгж_км2 =491
|хүн_амын нягтарал_эрэмбэ_дэс =21
|ДНБ_ХАЧ =$1.622 ехэ наяд<ref name=imf2/>
|ДНБ_ХАЧ_он =2012
|ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =12
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд = $32,431<ref name=imf2/>
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =25
|ДНБ_нэрлэсэн =$1.151 ехэ наяд<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=542&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=6|title=South Korea |publisher=International Monetary Fund |month=September |year=2011 |accessdate=November 1, 2012}}</ref>
|ДНБ_нэрлэсэн_он =2012
|ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ = 15
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$23 020<ref name=imf2/>
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =32
|ХТББИ =31.0<ref name=ciagini>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html Gini index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2009-05-13 }}, CIA World Fact Book.</ref>
|Илтгэлцүүр_он =2010
|Илтгэлцүүр_ангилал =
|Илтгэлцүүр_эрэмбэ =
|ХХИ ={{nowrap|{{increase}} 0.897<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report |year=2011 |publisher=United Nations |accessdate=November 5, 2011}}</ref>}}
|ХХИ_он =2012
|ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;white-space:nowrap;">онсо һайн</span>
|ХХИ_эрэмбэ =15
|мүнгэн_тэмдэгтэ = Солонгос вон (₩)
|мүнгэн_тэмдэгтэ_код = KRW
|интернет_домэйн = [[.kr]], солонгос — [[.한국]]
|телефоной_код = +82
|сагай_бүһэ = +9
|зүүлтэ =
}}
'''Урда Солонгос''', албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас''' ({{lang-ko|대한민국}} ''Дэхан мингүк'') — [[Солонгос хахад арал]]ай урда хэһэгтэ байрладаг [[Ази]]ин [[улас]] юм. Хойто талаараа [[Хойто Солонгос]]ой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ [[Шара тэнгис]]эй саана [[Хитад]], зүүн зүгтэ [[Япон тэнгис]]эй саана [[Япон]] уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл [[Сеул]] юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй.
== Түүхэ ==
=== Солонгос хубаагдахаһаа үмэнэ ===
{{main|Солонгосой түүхэ}}
[[Файл:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|left|220px|[[Когурё улас]]ай үедэ хамаарха<br />булшанай дотор ханын зураг]]
[[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[Кочосон улас|Кочосониие]] [[Тангун]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |archivedate=2010-01-28 |title=Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |accessdate=2013-12-05}}</ref> Кочосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Окджо аймаг|Окджо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
[[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла ([[Солонгос]]) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын хёморолһоо һуларан [[Корё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ.
Корёгой [[Тхэджо (Корёгой ван)|Тхэджо ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Корё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Корё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тхэджо (Чосоной ван)|Тхэджо ван]]) [[жанжан]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ.
[[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Седжон ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн.
1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ.
=== Хубаагдаһанай дараахи БНСУ ===
Дайнай дараахи гурбан жэл [[Солонгос]]ой үмэнэ хахад АНУ-ай сэрэгэй хиналтада байжа, [[капитализм|капиталис]] (хүрэнгэтэ) эдэй засаг, [[арадшалһан]] дэглэмээр замнахада бэлэдхэгдэнхэй. Японһоо Солонгосые тусгаар тогтонуулхын түлөө тэмсэжэ ябаһан нүхэдһөө АНУ-да гойдо таалагдаһан [[Ли Сын Ман]] 1945 ондо АНУ-һаа ерэжэ, 1948 оной 8 һарын 13-нда БНСУ тунхаглагдахада түрүүшын юрэнхылэгшэ болобо. [[Хүйтэн дайн]]ай арсалдаанай анханай гэжэ болохо [[Солонгосой дайн]] 1950-һаа 1953 оной хоорондо дэгдэбэ. ЗХУ-аар дэмжигдэһэн [[Хойто Солонгос]] эхэнэй үедэ амжилтатай давшижа, зориһоноороо Солонгосые бүхэлдэнь коммунис уласдаа нэгэдхэхэ шахаһаншье [[АНУ]], [[НҮБ]]-ын хүсэнэй туһаламжатайгаар Урдахи ухраан түрж хойтынхи холбоотон [[БНХАУ]]-ай 1 сая сэрэгэй хүсэтэй тулаажа дайн зогсобо. 1953 оной 38-р үргэргээр хилэ тогтоожо, харилсан галаа зогсооһон хэрээндэ [[АНУ]], [[Хойто Солонгос]] хоёр гарай үзэг зуралсаба. Үмнэдынхин гарай үзэг зураагүй болохоор техникын талаасаа хоёр Солонгос одоошье дайнай байдалда байгаа юм.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref>
{{Солонгос түүхэ}}
1960 оной хабар оюутанай эсэргүүсэлэй жагсаалаар 85 наһатай Ли Сын Ман огсоршье, тэрэ һамуун сагта генерал [[Пак Чон Хи]] сэрэгэй хүсөөр түрын эрхые абашье 1979 ондо алагдаха хүрэтэрээ юрэнхылэгшэ байба. Тэрэнэй үедэ улас түрын дарангуй дэглэмтэй болобошье эдэй засаг экспортдо шэглэн үсэрэнгы хүгжэһэн. Пак Чон Хиин дараа [[Гуанжү]] хотын гэхэ мэтэ арадшалалые хүсэһэн оюутад, хүдэлмэришэдэй хүдэлөөниие нюхаша байһан даража байжа баһа нэгэн сэрэгэй эрхэтэн [[Чон Ду Хван]] 1987 оной оюутанай ами эрэсдэлтэ хүрэтэр юрэнхылэгшээр ажаллаба. Дараань арадшалһан һунгуулида 6-р бүгэдэ найрамдаха уласай үе эхилһэн.<ref>http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803223326/http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |date=2016-08-03 }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref>
[[Сеулай олимп|1988 оной зунай олимпиин наадамые]] Сеул гардан абаһан. 1996 ондо [[ЭЗХАХБ]]-ын гэшүүн болоһоной дараа жэл Урда Солонгос [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол|Азиин мүнгэн һангай хёморолдо]] дайрагдажа үнгэрһэн. 1998—2003 оной юрэнхылэгшэ [[Ким Дэ Чжун]] хоёр Солонгосые эбэлэрүүлхэ удха шанартай ажал һанаашалжа байһанаараа [[Нобелиин шагнал|Нобелиин энхэтайбанай шагнаал]] хүртэбэ.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 ондо Японтой хамтаран [[Хүлбүмбэгэй дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн|Хүлбүмбэгэй ДАШТ]]-ые хүлеэн абаһан. 2000-аад онһоо [[Солонгос дабалгаа]] гү, али Урда бүтээһэн хүгжэм, кино уралигай бүтээл олон уласай байнгын үзэбэр болоһон. Энэ үзэгдэл [[Солонгос долгин]] гэжэ нэрэтэй.
== Засаг захиргаанай хубаари ==
Урда Солонгос нютаг дэбисхэр, тэрэндэ оршон һуугаа хүн арадаа засан захирха зорилгоор дүрбэн нюруугай хэд хэдэн нэгэжэдэ хубаан тохинуулба. Нэгэдүгээр зэргын аймагай, дараахи нюруугай хото, дүүргэ, хорооной гэжэ тодорхойлжо болоно. Нэгэдүгээр зэргэдэ [[аймаг]] (도-''до'' гү, али ''ду'') - 8, [[онсогой захиргаата аймаг]] (특별자치도 ''тыкбёль-чачхидо'') - 1, [[үргэн хото]] (광역시 ''гуан-ёкши'') - 6, [[онсогой хото]] (특별시 ''тыкбёль-ши'') - 1, [[онсогой захиргаата хото]] (특별자치시 ''тыкбёль-чачхиши'') - 1 гү, али бүгэдэ 5 нэгэжын 17 нютаг байна. Удаахи зэргэдэ 77 [[хото]] (시 ''ши''), 85 [[хошуу]] (군 ''гүн''), 69 [[дүүргэ]] (구 ''гү'') болоно. Гурбадугаар зэргэдэ 33 дүүргэ, олон тооной [[тосхон]] (읍 ''ып'', ''ыб''), [[һомон]] (면 ''мён''), дүрбэдүгээр зэргэдэ [[хороо]] (동 ''донг''), [[гасаа]] (리 ''ри'') боложо хубаагдадаг.
{| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center
|-
! Газарай зураг
! #
! Нютагай нэрэ
! Солонгос бэшэг
! Лата галиг
! Хүн зон
|-
|rowspan=25|{{South Korea Provincial level Labelled Map}}
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|'''— [[онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별시 тыкбёль-ши)
|----------
|1
|[[Сеул]]
|<span style="font-size:small;">서울특별시</span>
|Seoul
|9,794,304
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별자치시)
|----------
|2
|[[Сечжон хото|Сечжон]]
|<span style="font-size:small;">세종특별자치시</span>
|Sejong
|122,263
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|'''— [[үргэн хото]]''' — (солонгосоор 광역시 куан-ёг-ши)
|----------
|3
|[[Бусан]]
|<span style="font-size:small;">부산광역시</span>
|Busan
|3,635,389
|----------
|4
|[[Тэгу]]
|<span style="font-size:small;">대구광역시</span>
|Daegu
|2,512,604
|----------
|5
|[[Инчон]]
|<span style="font-size:small;">인천광역시</span>
|Incheon
|2,628,000
|----------
|6
|[[Тэчжон]]
|<span style="font-size:small;">대전광역시</span>
|Daejeon
|1,442,857
|----------
|7
|[[Кванджу]]
|<span style="font-size:small;">광주광역시</span>
|Gwangju
|1,456,308
|----------
|8
|[[Ульсан]]
|<span style="font-size:small;">울산광역시</span>
|Ulsan
|1,087,958
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|'''— [[аймаг]] —''' (солонгосоор 도 ту/ду)
|----------
|9
|[[Кёнги]]
|<span style="font-size:small;">경기도</span>
|Gyeonggi
|10,415,399
|----------
|10
|[[Канвон аймаг (Урда Солонгос)|Канвон]]
|<span style="font-size:small;">강원도</span>
|Gangwon
|1,592,000
|----------
|11
|[[Хойто Чхунчхон]]
|<span style="font-size:small;">충청북도</span>
|North Chungcheong
|1,462,621
|----------
|12
|[[Урда Чхунчхон]]
|<span style="font-size:small;">충청남도</span>
|South Chungcheong
|1,840,410
|----------
|13
|[[Хойто Чолла]]
|<span style="font-size:small;">전라북도</span>
|North Jeolla
|1,890,669
|----------
|14
|[[Урда Чолла]]
|<span style="font-size:small;">전라남도</span>
|South Jeolla
|1,994,287
|----------
|15
|[[Хойто Кёнсан]]
|<span style="font-size:small;">경상북도</span>
|North Gyeongsang
|2,775,890
|----------
|16
|[[Урда Кёнсан]]
|<span style="font-size:small;">경상남도</span>
|South Gyeongsang
|2,970,929
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой аймаг]]''' — (солонгосоор 특별 자치도)
|----------
|17
|[[Чеджу аймаг|Чеджу]]
|<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span>
|Jeju
|560,000
|}
== Газарзүйн байрлалга ба уурал амисхал ==
[[Файл:South Korea Topography.png|thumb|left|Урда Солонгосой байразүйн зураг]]
Урда Солонгосынь Сoлонгосой хахад арал урда хэһэгые эзэлэн оршоно. Уг хахад аралынь хойноһоо урагша ниитэ 1,100 км ута болоод хойто хэһэгээрээ Ази түбитэй холбогдоно. Энэ уулархаг хахад аралынь баруун талаараа [[Шара тэнгис]], зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]ээр (Зүүн тэнгис) хүреэлэгдэнэ.
БНСУ-нь ниитэ 99.6 мянган хабтагай ам дүрбэлжэн км газар нютагтай<ref>The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= |work=Korea Statistical Information Service |title=행정구역(구시군)별 국토적 |accessdate=2006-03-27 |archivedate=2004-09-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040917181709/http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= }}</ref> ба газарзүйн хубида 4 бүһэ нютагта хубаажа болоно. Зүүн хэһэгынь нариин далайн эрье бүхы үндэр ууланууд, баруун хэһэгынь далайн эрье, голой ай һаба бүхы тэгшэ тала, баруун урда хэһэгынь ууланууд ба хүнды, зүүн урда хэһэгынь Накдон голой ай һабаһаа бүридэһэн тэгшэ тала юм. Солонгос ороной газар нютагай ехэнхи хэһэгынь уулархаг газар эзэлдэг болоод нам доро, тэгшэ тала ниитэ газар нютагай 30%-ые эзэлнэ.
[[Файл:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|200px|Канвондодохи Сораксан уула]]
Солонгосой баруун ба Урда эрьеын дагуу 3000 үлүү бишыхан аралнууд байдагһаа хамагай томонь 1,845 км кв талмайтай, урда эрьеһээ 100 км зайда оршохо [[Чеджу]] арал юм. Мүн томохон гол мүрэн байдагһаа БНСУ–ай ниислэл Сеул хотын түбөөр урсаха [[Хан мүрэн]] (514 км), урда хэһэгээр урсаха [[Накдон мүрэн]] (525 км) юм.
=== Саг уларил ===
[[Хабар]], [[зун]], [[намар]], [[үбэл]]эй 4 [[уларил]]тай. Үбэлдөө [[Сеул]] оршомдо 1-р һарада дундажаар -7 °C -с 1 °C хүрэжэ хүйтэрнэ. Зун 7 һара дундажаар 22 °C -с 29 °C байна. Уулархаг газараар үбэл үлүү хүйтэн байха ба 6-9-р һарын хоорондо бороо хамагай ехээр орно. Урда эрье оршомоор аадар бороо бүхы [[тропикын циклон|хара һалхин]] зунай һүүл һарануудта үзэгдэнэ. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1,370 ммһээ (Сеулда) 1,470 мм-т (Пусан) хэлбэлзэнэ.
=== Хүреэлэн байгаа оршон ===
Хүн зон нягта һуурижаһан хотонуудта агаарай болон уһанай бохирдолой асуудал табигдажа байна. Хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха, һэргээн бодгохо талаар томохон ажалнууд хэжэ байгаагын жэшээнь Сеул хотын түбдэ байгуулһан хэмэл гол бүхы (сэбэр уһан) [[Чонгечон]] боложо байна<ref>{{Cite web |title=Seoul Metropolitan Government - "A Clean, Attractive & Global City, Seoul!"<!-- Bot generated title --> |url=http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm |accessdate=2015-01-29 |archivedate=2009-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215093221/http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm }}</ref>
Урда Солонгосынь хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха Дэлхэйн томохон байгуулалга, протоколнуудта нэгдэһэн орон болоно<ref>{{factbook}}</ref>.
== Хүн зон ==
[[Файл:Korea-South-demography.png|right|thumb|220px|Урда Солонгосой хүн зоной үһэлтын түлэб]]
Ниитэ хүн зоной диилэнхинь хото һуурин газар амидардаг ба 1970—1990 оной хоорондо эдэй засагай үсэлдэтэй холбоотойгоор орон нютагһаа хото руу шэглэһэн шэлжэлтэ эршэмтэй ябагдаһан байна<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/south-korea/33.htm |title=South Korea |work=CIA Country Studies |accessdate=2006-04-22}}</ref>. 10.3 сая оршон һуугшадтай ниислэл Сеул хото Үмэнэдэ Солонгосой хамагай томо хото юм<ref>{{cite web |url=http://worldatlas.com/citypops.htm |title=World City Populations |accessdate=2006-04-04}}</ref>. Бусад томохон хотонуудта [[Бусан]] (3.65 сая), [[Инчон]] (2.63 сая), [[Тайгу]] (2.53 сая), [[Тайжон]] (1.46 сая), [[Гванжу]] (1.41 сая), [[Ульсан]] (1.10 сая) багтана<ref>Populations for all cities as of 2005, {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_888.cgi?ID=DT_1B040A2&IDTYPE=3&A_LANG=2&FPUB=4&SELITEM=0 |title=By city and province |work=NSO Database |accessdate=2006-04-22 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
{{Largest cities of South Korea}}
Хоёр Солонгос хубаагдаһанай дараа 4 сая оршом сагаашад [[Хойто Солонгос]]һоо дүрбэжэ ерэһэн байдаг. Солонгосшууд [[Солонгосой дайн]]ай дараа [[АНУ]], [[Канада]] руу нилээдгүй сагаашалһан ба энэ байдал 1990 оной дунда үеһэ багасажа эхилбэ. Үмэнэдэ Солонгосой ниитэ хүн зон одоогой байдалаар 50 сая үлүү байна. [[Дундажа наһалта]]нь 77 ба энэ тооһоо эмэгтэйшүүдэйхи 80, эрэгтэйшүүдэйхи 73 боложо байна.
Солонгосдохи гадаадын эргэдэй тоо һүүлиин жэлнүүдтэ нэмэгдэһээр байгаа ба 2007 оной байдалаар 1 сая тухай гадаадын эргэн байгаагһаа 104,749 Солонгосшуудтай гэрлэһэн, 404,051 ажаллажа бай, 225,273 хуули буса сагаашад байна<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880037 |accessdate=2013-12-02 |archivedate=2011-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608054926/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880037 }}</ref>.
Орон нютагта амидарха һонирхолтой эмэгтэйшүүдэй тоо буураһан тула Солонгосой фермернүүд (таряаланшад) Зүүн урда Ази, Зүүн Европын ядуу оронһоо эхэнэр абаха үзэгдэл ехэдхэжэ байна. 2006 оной шудалгаар шэнээр гэрэлэһэн фермернүүдэй 41 % гадаада басагадуудтай һууһан байна<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 |accessdate=2013-12-02 |archivedate=2010-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101022011048/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519 }}</ref>.
Урда Солонгосто АНУ-ай армиин 31,000 бэе бүрилдэхүүн байрладаг<ref>US military figures as of 2005, from [http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209230227/http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls |date=2010-02-09 }} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950—2003</ref>.
=== Шажан шүтэлгэ ===
[[Файл:Bulguksa 3.jpg|thumb|Бульгукса сүмын Таботап субраган]]
2005 оной байдалаар ниитэ хүн зоной 46,5 % [[шажангүй үзэл|шажан шүтэдэггүй]]<ref name=koreastats>According to figures compiled by the South Korean [[National Statistical Office]]. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr:7001/ups/chapterRetrieve.jsp?pubcode=MA&seq=292&pub=3 |accessdate=2006-08-23 |work=NSO online KOSIS database |title=인구,가구/시도별 종교인구/시도별 종교인구 (2005년 인구총조사)}} This should not be confused with other figures which report only the percentage of the ''religious'' population that are Buddhist, Christian, Cheondoist, etc…</ref> ба 29,3 % [[Христосой шажан|Христосой]] (энэһээ 18,3 % протестант, 10,9 % католик), 22,8 % [[буддын шажан]] шүтэжэ байна. Урда Солонгос гадаадада ябуулһан шажанай номлогшонорхи тоогоор Дэлхэйдэ АНУ-ай дараа 2-до ордог байна<ref>{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/ct/2006/003/16.28.html |title=Korean Christian missionaries |work=Christianity Today |accessdate=2006-09-15}}</ref>.
== Эдэй засаг ==
Урда Солонгосой эдэй засаг Дэлхэйдэ эхинэй 8-да, Азида эхинэй 3-да орожо байна<ref>{{cite paper
| author = IMF
| title = World Economic Outlook Database, October 2007
| version = 2007
| publisher = IMF
| date = 2007
| url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=
| accessdate = 2008-02-12}}
</ref><ref>{{cite paper
| author = IMF
| title = World Economic Outlook Database, October 2007
| version = 2007
| publisher = IMF
| date = 2007
| url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=
| accessdate = 2008-02-12}}
</ref>. Гадаада худалдаанай гол түншэнь Хитад<ref>{{Cite web |title=Trade Policy Outlook for Second-term Bush Administration |url=http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105144843/http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf }}</ref>. Солонгосой эдэй засагай тулгуури [[автомашина]], [[хахад дамжуулагша]], [[электроникэ]], [[уһан онгосо]], [[ган]]гай үйлэдбэрилэл юм.
1950-д оной үедэ Солонгос [[Ази]]ин хамагай ядуу ороной нэгэ байба. Японой захиргаанда байха үедэ байгалиин баялигай ехэнхиие олборложо дуусаһан ба [[Солонгосой дайн]]ай үедэ тус улас бүрин һүйрэһэн байна. 1962 ондо сэрэгэй эрьелтээр түрын эрхые абаһан генерал [[Пак Чон Хи]]ин ударидалгаар Солонгосой эдэй засаг һэргэжэ эхилһэн ба 40 жэлэй дотор [[газар таряалан]], [[загаһан агнуур]]ай оронһоо үндэр технологи бүхы ажа үйлэдбэрижэһэн орон боложо хубилаа.
Пак Чон Хи ЗХУ-ай загбараар 5 жэл бүриин макро эдэй засагай түлэблигээе хэрэгжүүлжэ эхилһэн<ref>{{Cite web |title=Soviet Economic Development<!-- Bot generated title --> |url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2005-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050108165918/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html }}</ref> ба 1965 ондо [[Япон]]той харилсаха харилсааяа хэбын болгоһоноор гадаада худалдаа, хүрэнгэ оруулалта ехэхэн нэмэгдэбэ. Эхилээд хүнгэн үйлэдбэри, дараань хүндэ үйлэдбэринүүд байгуулагдажа, 1973 он гэхэдэ Урда Солонгос эдэй засагай хубида Дэлхэйдэ 34-дэ орохо болобо<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_per_cap_in_197-economy-gdp-per-capita-1973 NationMaster — NationMaster Survey<!-- Bot generated title -->]</ref>.
Эдэй засагай энэ үһэлтые «[[Хан мүрэн]]эй эрьедэхи гайхамшагта зүйл» гэжэ нэрлэхэ болоһон ба 1980—1990 ондо Солонгос нэхэмэл, даабуу, гуталай экспортһоо үлүү автомашина, электроникэ, уһан онгосо, ган үйлэдбэрилжэ, экспортлохо болоһон. Уламаар үндэр технологиие бүтээгдэхүүн болохо [[LCD дэлгэс|компьютерай дэлгэс]], [[гар утаһан]] (гар телефон), [[хахад дамжуулагша]] үйлэдбэрилжэ эхилбэ.
Урда Солонгосой тэргүүлэгшэ компаниинууд болохо [[Хёндай групп|Хёндай]], [[Самсон групп|Самсонг]], [[LG групп|LG]], [[SK групп|SK]] зэргэ хубиин (제벌 — гэр бүлын) компанинууд Пакай ударидалагай үеын һанхүүгэй болон татбарай тааламжатай нүхсэлдэ сэсэглэн хүгжэһэн байна<ref>See Cumings 1997, chapter 6.</ref>.
[[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол]]ой үеэр Урда Солонгосой эдэй засагай сула тала (жэшээлбэл, ехээхи хэмжээнэй гадаада үрэ гэхэ мэтэ) ил гараһан ба энэхүү хёморол хоёр үе шататайгаар ябагдаба. Эхинэйнь 1997 ондо, дараагайнь 1999 ондо болоһон [[Дэу групп|Дэу компаниин]] дампууралаар сэлмэһэн байна<ref>KOIS (2003), pp. 238—239.</ref>. Дэү компаниин дампууралые Дэлхэйн түүхын дэхэ хамагай томо дампуурал гэжэ тоосожо байна<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref>. Уг хёморолой дараанһаа компанинуудай бүд өөршэлэгдэн, 2003 он гэхэдэ Урда Солонгосой хамагай томо гэр бүлын 30 компаниин талаһаа үлүүнь хубисаата компани болоһон<ref>18 out of 30, according to {{cite web |url=http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |title=Country Studies: South Korea |work=The Economist |date=2003-04-10 |accessdate=2006-04-06}}</ref>
2003—2005 оной хоорондо эдэй засагай жэлэй үсэлтэ 4 % боложо буураба<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |title=GDP - Rank order - Real Growth Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2017-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html }}</ref>. Энэ бууралтань хуби хүмүүсэй картын зээл, [[Хитад]]ай ихээхэн хэмжээнэй импорт зэргэһээ үүдэлтэй байна. 2005 онһоо хэрэгжүүлжэ эхилһэн үлэ хүдэлхэ хүрэнгэй, тэтгэбэрэй, ажаллаха хүшэнэй шэнэтгэлэй дүндэ<ref>{{cite web |url=http://search.hankooki.com/times/times_view.php?term=housing+property++&path=hankooki3/times/lpage/nation/200608/kt2006083119175610510.htm&media=kt |title=Anti-Speculation Measures |work=Hankooki Ilbo |accessdate=2006-09-15 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 2006 оной эдэй засагай үсэлтэ 5,1%-д хүрһэн байна.
Урда Солонгосой эдэй засаг дунда зэргын [[инфляци]], ажалгүйдалай бага нюруу, экспорт, оролгын харисангы тэгшэ байдал зэргээр тодорхойлогдоно<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2016-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821073349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2012-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html }}</ref>
Одоогой байдалаар Урда Солонгосой автомашина, уһан онгосын үйлэдбэрилэл эдэй засагай үндэһэнь боложо байна. Урда Солонгосой Хёндай моторс ба энэниин һалбари [[Киа моторс]] Дэлхэйн 5-дахи томо автомашина үйлэдбэрилэгшэ юм<ref>{{Cite web |title=Hyundai-Kia Pass Nissan to Become Worlds Sixth Largest Automaker — Automobile.com Auto News<!-- Bot generated title --> |url=http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924132244/http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ }}</ref>. Солонгосой автомашина үйлэдбэрилэгшэд хэдыгээр [[Европын холбоо]]той байгуулһан [[Сүлөөтэ худалдаанай хэлэлсээр]]эй хугасаань дуусаһаншье гэһэн Европын холбооной уласуудтадахи экспортын хэмжээеэ нэмэгдүүлхээр түлэблэжэ байна<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6631187.stm BBC NEWS | Business | S Korea and EU begin trade talks<!-- Bot generated title -->]</ref>.
Урда Солонгосой уһан онгосын үйлэдбэрилэл Дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдожо байгаа ба 2004 ондо үйлэдбэрилэлэй хэмжээгээрээ Япониие урдань ороһон байна<ref>{{Cite web |title=Shipbuilding on the rise in South Korea — Ports And Shipping {{!}} Business Asia {{!}} Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title --> |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867 |accessdate=2012-07-09 |archivedate=2010-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303100650/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867/ }}</ref>. Урда Солонгос дундажаар ажалай 4 үдэртэ, 80 сая ам.долларай үртэе бүхы нэгэ уһан онгосые үйлэдбэрилдэг ба 2006 оной байдалаар Дэлхэй дээрэ шэнээр үйлэдбэрилжэ бай 3 онгосо бүри нэгые үйлэдбэрилжэ байгаа.
Хэдыгээр Урда Солонгос одоогоор уһан онгос үйлэдбэрилэл, захяалгын хэмжээгээрээ үлүү байгаашье, [[Хитад]] улас 2015 он гэхэдэ Дэлхэйн хамагай томо уһан онгосо үйлэдбэрилэгшэ болохо зорилто табижа байна. Гэхыдээ одоогоор Солонгосой уһан онгосо химда үртэгтэй байгаа юм<ref>{{Cite web |title=S. KOREAN SHIPYARDS DOMINATE HIGH-VALUE-ADDED SHIP MARKET. Industry & Business Article — Research, News, Information, Contacts, Divisions, Subsidiaries, Business Associations<!-- Bot generated title --> |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428080627/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract }}</ref>.
== Шэнжэлхэ ухаан ба технологи ==
=== Сансарай хүтэлбэри ===
[[Файл:Yi_So-yeon_at_ISS_08Apr17_(NASA-ISS016-E-036365).JPG||thumb|right|100px|Урда Солонгос түрүүшы сансарай ниидэгшэ И Со Ён]]
Урда Солонгосынь [[ОХУ]]-тай хамтаран сансарай хүтэлбэри хэрэгжүүлжэ<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090604122726/http://korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20070703031&part=107&SearchDay= |archivedate=2009-06-04 |title=Korea, Russia enter full-fledged space partnership {{!}} Korea.net News<!-- Bot generated title --> |url=http://korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20070703031&part=107&SearchDay= |accessdate=2015-01-02}}</ref>, Ариранг-1, Ариранг-2 хэмэл дахуулнууд хөөргөөд байна.
2008 ондо Урда Солонгосынь өөрын сансарай буудалые (''Naro Space Center'') ашаглалтанда оруулхаар ажаллажа байна. Уг буудалынь Солонгосой Сансар шудалалай хүреэлэндэ харьяалагдаха ба пуужин (ракета) хөөргэхэ табсан, хиналтын байра, пуужингай согсолбори, туршалтын согсолбори, һургалтын байра зэргэһээ бүридэнэ<ref>''[http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html South Korea Begins Construction Of New Space Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921143813/http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html |date=2017-09-21 }}'' – Korean Information Service, ''SpaceDaily'', [[August 12]], [[2003]]</ref>. Урда Солонгосһоо түрүүшын сансарай ниидэгшэнь И Со Ён гэдэг эмэгтэй байһан ба 2008 оной 4 һарын 8-нда Россиин Союз ТМА-12 хүлэгөөр сансарта ниидэһэн байна<ref>''[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html S. Korea names woman as first astronaut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315003345/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html |date=2008-03-15 }}'' – Korean CNN, [[March 10]], [[2008]]</ref>.
=== Робот ===
Солонгосой шэнжэлхэ ухаан, технологиин ахиһан нюруугай хүреэлэниинь хүнтэй адли, HUBO роботые зохёон бүтээһэн байна. Уг робот болон [[Япон]]ой [[Хонда моторс]] компаниин зохёоһон ASIMO робот 2-нь алхажа шададаг хүнтэй адли роботууд юм<ref name="IFU">{{cite web
|last = Lugmayr
|first = Luigi
|authorlink =
|coauthors =
|title = New Humanoid Robot: HUBO Robot from Korea
|work =
|publisher = I4U
|date = [[2004-12-22]]
|url = http://www.i4u.com/article2641.html
|format =
|doi =
|accessdate = 2007-07-07 }}</ref>. Анханай HUBO роботын үртэгынь 1 сая доллар байһан ба 3 жэл зарсуулһан байна<ref name="ohmynewshubo">{{cite web
|last = Kyu
|first = Lee Sung
|authorlink =
|coauthors = Todd Thacker
|title = Korean Robotics Steps Into the Future
|work =
|publisher = OhmyNews
|date = [[2005-01-18]]
|url = http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1
|format =
|doi =
|accessdate = 2007-07-07
|archivedate = 2007-12-09
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071209042909/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1
}}</ref>.
== Соёл ==
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
{{Аази}}
{{1000 үгүүлэл}}
{{Korea-stub}}
okltf4e2zdi9q451vcfl5g41veum9kl
Швейцари
0
4591
75158
75036
2026-11-17T01:23:57Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75158
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс улас
|conventional_long_name = Холбооной Швейцари Улас
|common_name = Швейцари
|native_name =
{{collapsible list
|titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
|title = {{resize|1.0 em|Бусад табан албан ёһоной хэлээр}}
|{{center|{{nowrap|Schweizerische Eidgenossenschaft}} ([[Германи хэлэн|Германи]]) </br>Confédération suisse ([[Франци хэлэн|Франци]]) </br>Confederazione Svizzera ([[Итали хэлэн|Итали]]) </br>Confederaziun svizra ([[Руманша хэлэн|Руманша]]) </br>Confoederatio Helvetica ([[Латин хэлэн|Латин]])
}}
}}
|image_flag = Flag of Switzerland.svg
|image_coat = Coat of Arms of Switzerland.svg
| symbol_type = {{nowrap|[[Швейцари уласай һүлдэ|Түрын һүлдэ]]}}
| flag_type = {{nowrap|[[Швейцари уласай туг|Түрын туг]]}}
|national_motto = <center>"[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]"<br>{{small|"Нэгэниинь ниитын түлөө, ниитэнь нэгэнэй түлөө"}}</center>
|national_anthem = "[[Швейцариин Түрын Дуулал|Швейцариин псалм]]"<div style="padding-top:0.5em;">[[File:Swiss Psalm.ogg|center]]</div>
|image_map = Europe-Switzerland.svg
|map_caption =
|capital = {{plainlist|
*Үгы {{small|(''[[де юре]]'')}}
*[[Берн]] {{small|(''[[де факто]]'')}}<ref name=deFacto>{{cite journal |title=Die Hauptstadt existiert nicht |type=scientific article |last=Holenstein |first=André |volume=152 (Sonderfall Hauptstatdtregion) |journal=UniPress – Forschung und Wissenschaft an der Universität Bern |publisher=Department Communication, University of Berne |location=Berne |year=2012 |pages=16–19 |language=de |doi=10.7892/boris.41280 |quote=Als 1848 ein politisch-administratives Zentrum für den neuen Bundesstaat zu bestimmen war, verzichteten die Verfassungsväter darauf, eine Hauptstadt der Schweiz zu bezeichnen und formulierten stattdessen in Artikel 108: «Alles, was sich auf den Sitz der Bundesbehörden bezieht, ist Gegenstand der Bundesgesetzgebung.» Die Bundesstadt ist also nicht mehr und nicht weniger als der Sitz der Bundesbehörden. }}</ref>}}
|coordinates = {{Coord|46|57|N|7|27|E|type:city}}
|largest_city =
|official_languages = [[Германи хэлэн|Германи]] </br>[[Франци хэлэн|Франци]] </br>[[Итали хэлэн|Итали]] </br>[[Романша хэлэн|Романша]]
|religion_year = 2018<ref name=SFOReligions>{{cite web |url= https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/languages-religions/religions.html |title=Religions |type=official statistics |publisher=Federal Statistical Office FSO |date=2020 |location=Neuchâtel, Switzerland |access-date=30 May 2020}}</ref>
|religion = 65.5% [[Христосой шажан|Христосой]] </br>26.3% Шажангүй </br>5.3% [[Лалын шажан|Лалын]] </br> 1.6% Бусад</br>1.3% мэдэгдээгүй
|demonym =
|government_type = [[Холбооной улас|Холбооной]] </br>[[Парламентай систем|парламентай]] </br> [[Бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха</br> улас]]
|leader_title1 = [[Холбооной Зүблэл (Швейцари)|Холбооной Зүблэл]]
|leader_name1 =[[Ги Пармелен]] </br>{{small|([[Швейцариин Холбооной Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]])}} </br>[[Иньяцио Кассис]] </br>{{small|([[Швейцариин Холбооной Юрэнхылэгшэ|Вице-Юрэнхылэгшэ]])}} </br>[[Ален Берсе]] </br>[[Ули Маурер]] </br>[[Симонетта Соммаруга]] </br>[[Виола Амерд]] </br>[[Карин Келлер-Зуттер]]
|leader_title2 = {{nowrap|[[Швейцариин Холбооной Канцлер|Холбооной Канцлер]]}}
|leader_name2 = [[Вальтер Турнһерр]]
|legislature = [[Швейцариин Холбооной Хурал|Холбооной Хурал]]
|upper_house = [[Уласуудай Зүблэл (Швейцари)|Уласуудай Зүблэл]]
|lower_house = [[Үндэһэнэй Зүблэл (Швейцари)|Үндэһэнэй Зүблэл]]
|sovereignty_type = [[Швейцариин Түүхэ|Түүхэ]]
|established_event1 = Түрүү холбоо
|established_date1 = 1291 оной 8 һарын 1
|established_event2 = Бүрин эрхэ
|established_date2 = 1648 оной 10 һарын 24
|established_event3 = Сэргэһэн
|established_date3 = 1815 оной 8 һарын 7
|established_event4 = Холбооной улас
|established_date4 = 1848 оной 9 һарын 12
|area_km2 = 41,285
|area_rank = 132
|area_sq_mi = 15,940 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
|percent_water = 4.34<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=2020-10-11|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref>
|population_estimate = {{IncreaseNeutral}} {{formatnum:8570146}}<ref name=population>{{cite web |trans-title=Recent monthly and quarterly figures: provisional data |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2019-0447.html |title=Bevölkerungsbestand am Ende des 2. Quartal 2019 |date=19 September 2019 |id=1155-1500 |publisher=Swiss Federal Statistical Office (FSO), Swiss Confederation |location=Neuchâtel, Switzerland |language=de, fr, it |format=XLS |type=official statistics |access-date=20 September 2019 }}</ref>
|population_census = 8,327,126<ref name=PopCensus>{{cite report |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |title=Switzerland's population 2015 |date=22 November 2016 |editor=Jacqueline Kucera |editor2=Athena Krummenacher |series=Swiss Statistics |issue=1 Population |publisher=Swiss Federal Statistical Office (FSO), Swiss Confederation |location=Neuchâtel, Switzerland |format=PDF |type=official report |access-date=7 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220075134/https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |archive-date=20 December 2016}}</ref>
|population_estimate_year = 2019
|population_estimate_rank = 99
|population_census_year = 2015
|population_density_km2 = {{#expr: 8555541/41285 round 0}}
|population_density_rank = 48
|GDP_PPP = {{increase}} $584 тэрбум<ref name=IMFWEOCH>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=146&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=29 July 2020}}</ref></br>
|GDP_PPP_year = 2020
|GDP_PPP_rank = 38
|GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,557<ref name=IMFWEOCH/>
|GDP_PPP_per_capita_rank = 9
|GDP_nominal = {{increase}} $749 тэрбум<ref name=IMFWEOCH/></br>
|GDP_nominal_year = 2020
|GDP_nominal_rank = 20
|GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $86,673<ref name=IMFWEOCH/>
|GDP_nominal_per_capita_rank = 2
|Gini = 29.7 <!--number only-->
|Gini_year = 2018
|Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady-->
|Gini_ref =<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=20 October 2019}}</ref>
|Gini_rank = 19
|HDI = 0.955 <!--number only-->
|HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
|HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady-->
|HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430080741/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|url-status=dead}}</ref>
|HDI_rank = 2
|currency = [[Швейцариин франк|Франк]], [[WIR-Банк|WIR франк]], </br>[[WIR евро]]</br>
|currency_code = CHF, CHW, CHE
|time_zone = [[Түб Европын Саг|CET]]
|utc_offset = +1
|utc_offset_DST = +2
|time_zone_DST = [[Түб Европын Зунай Саг|CEST]]
|date_format =
|drives_on =
|calling_code = +41
|patron_saint = [[Nicholas of Flüe|St Nicholas of Flüe]]
|iso3166code = CH
|cctld = [[.ch]], [[.swiss]]
|today=
|ethnic_groups = 74.7% [[Швейцари арад|Швейцаршүүд]] </br>25.3% гадаада
|ethnic_groups_ref = <ref name=CHPopForeign2019>{{cite web |title=DSTAT-TAB - interactive tables (FSO): Demographic balance by citizenship |url=https://www.pxweb.bfs.admin.ch/pxweb/de/px-x-0103010000_151/px-x-0103010000_151/px-x-0103010000_151.px |type=official statistics |publisher=Federal Statistical Office, FSO |date=2020 |location=Neuchâtel, Switzerland |language=en, de, fr, it |access-date=6 April 2021 }}</ref>
|ethnic_groups_year = 2019
}}
'''Швейцари''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, ромш. Svizra) — Түб [[Европ]]ын улас, албан ёһоор '''Холбоотой Швейцари Улас''' ({{lang-la|Confoederatio Helvetica}} ушар тус ороной ISO-гай уласай кодынь CH ба CHE) бол баруун [[Европо]]до байрлаха 7.5 сая хүн зонтой, 41,285 км² газар нютагтай, [[далайда гаралгагүй уласууд|далайда гаралгагүй орон]] юм. Швейцаринь 26 уласһаа бүридэһэн холбооной бүгэдэ найрамдаха улас болон эдыгээр уласуудые өөрөөр баһа кантон гэжэ нэрлэдэг. [[Берн]] хото бол Холбооной уласай засагай газар байрлаха хото болон ''де факто'' ниислэл хотонь юм. Энэ ороной эдэй засагай түбүүдиинь [[Женева]] ба [[Цюрих]] хотууд болоно. Швейцари бол дэлхэйн хамагай баян оронуудай нэгэ мүн.
Швейцари улас [[Германи]], [[Франци]], [[Итали]], [[Австри]] ба [[Лихтенштейн]] уласуудтай хилэлдэг. Швейцаринь олон хэлэтэй улас болон герман, франци, итали, руманш гэһэн дүрбэн хэлые [[үндэһэнэй хэлэн]] гэжэ үзэдэг. Хэрэглээнэй түбшэндэ [[англи хэлэн]] нэлээд түгээмэл тархаһан. Швейцари улас түбые сахиха эртэнэй уламжалалтай болон 1815 онһоо хойшо [[дайн]]да ороогүй. Эндэ [[Олон Уласай Улаан Загалмайн Ниигэмлэг]], [[Дэлхэйн Худалдаанай Байгуулалга]], [[НҮБ]]-ын Европо дахи хоёр түб офис байрладаг.
Швейцариин [[латин хэлэн|латин нэрэ]] гү, али ''Confoederatio Helvetica'' гэдэгиинь [[Альпууд|Альпуудай бүһэ нютагта]] амидаржа байһан эртэнэй кельт гаралтай хельвет аймагай нэрэһээ гаралтай юм. Швейцари уласай байгуулагдаһан огноог уламжалал ёһоор 1291 оной 8 һарын 1 гэжэ үзэдэг ушар энэ үдэрые үндэһэнэй баярын үдэр хэмээн тэмдэглэдэг.
Уласай ехэ хотонууд: [[Берн]], [[Базель]], [[Лозанна]], [[Цюрих]], [[Женева]].
== Кантонууд ==
{| class="standard"
! Кантон || Томьёо<sup>1</sup> || Хамагай ехэ хото|| Талмай,<br /> мян. км² || Хүн зон,<br /> мян. хүн
|-
| [[Файл:Wappen Zürich matt.svg|20px]] [[Цюрих (кантон)|Цюрих]] || ZH || [[Цюрих]] || 1,7 || 1 351
|-
| [[Файл:CHE Bern COA.svg|20px]] [[Берн (кантон)|Берн]] || BE || [[Берн]] || 5,9 || 974
|-
| [[Файл:Wappen Luzern matt.svg|20px]] [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] || LU || [[Люцерн]] || 1,5 || 372,9
|-
| [[Файл:Wappen Uri matt.svg|20px]] [[Ури]] || UR || [[Альтдорф]] || 1,1 || 35
|-
| [[Файл:Wappen des Kantons Schwyz.svg|20px]] [[Швиц (кантон)|Швиц]] || SZ || [[Швиц (коммуна)|Швиц]] || 0,9 || 144,6
|-
| [[Файл:Wappen Obwalden matt.svg|20px]] [[Обвальден]] || OW || [[Зарнен]] || 0,5 || 35
|-
| [[Файл:Wappen Nidwalden matt.svg|20px]] [[Нидвальден]] || NW || [[Штанс]] || 0,3 || 40,8
|-
| [[Файл:Wappen Glarus matt.svg|20px]] [[Гларус (кантон)|Гларус]] || GL || [[Гларус]] || 0,7 || 38,4
|-
| [[Файл:Wappen Zug matt.svg|20px]] [[Цуг (кантон)|Цуг]] || ZG || [[Цуг (гӀала)|Цуг]] || 0,2 || 110,8
|-
| [[Файл:Wappen Freiburg matt.svg|20px]] [[Фрибур (кантон)|Фрибур]] || FR || [[Фрибур]] || 1,7 || 273
|-
| [[Файл:Wappen Solothurn matt.svg|20px]] [[Золотурн (кантон)|Золотурн]] || SO || [[Золотурн]] || 0,8 || 252,7
|-
| [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|20px]] [[Базель-Штадт]] || BS || [[Базель]] || 0,04 || 187,8
|-
| [[Файл:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|20px]] [[Базель-Ланд]] || BL || [[Листаль]] || 0,4 || 272,8
|-
| [[Файл:Wappen Schaffhausen matt.svg|20px]] [[Шаффхаузен (кантон)|Шаффхаузен]] || SH || [[Шаффхаузен]] || 0,3 || 75,6
|-
| [[Файл:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Ауссерроден]] || AR || [[Херизау]] || 0,2 || 53
|-
| [[Файл:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Иннерроден]] || AI || [[Аппенцелль (гӀала)|Аппенцелль]] || 0,2 || 15,6
|-
| [[Файл:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|20px]] [[Сен-Галлен (кантон)|Санкт-Галлен]] || SG || [[Санкт-Галлен]] || 2,0 || 474,6
|-
| [[Файл:CHE Graubünden COA.svg|20px]] [[Граубюнден]] || GR || [[Кур (Граубюнден)|Кур]] || 7,1 || 191,8
|-
| [[Файл:CHE Aargau COA.svg|20px]] [[Аргау]] || AG || [[Арау]] || 1,4 || 600
|-
| [[Файл:Wappen Thurgau matt.svg|20px]] [[Тургау]] || TG || [[Фрауэнфельд]] || 1,0 || 244,8
|-
| [[Файл:Wappen Tessin matt.svg|20px]] [[Тичино]] || TI || [[Беллинцона]] || 2,8 || 335,7
|-
| [[Файл:Wappen Waadt matt.svg|20px]] [[Во (кантон)|Во]] || VD || [[Лозанна]] || 3,2 || 701,5
|-
| [[Файл:Wappen Wallis matt.svg|20px]] [[Вале (кантон)|Вале]] || VS || [[Сьон]] || 5,2 || 307,4
|-
| [[Файл:Wappen Neuenburg matt.svg|20px]] [[Невшатель (кантон)|Невшатель]] || NE || [[Невшатель]] || 0,8 || 171,6
|-
| [[Файл:Wappen Genf matt.svg|20px]] [[Женева (кантон)|Женева]] || GE || [[Женева]] || 0,3 || 453
|-
| [[Файл:Wappen Jura matt.svg|20px]] [[Юра (кантон)|Юра]]<sup>2</sup> || JU || [[Делемон]] || 0,8 || 70
|}
== Зурагай сомог ==
<gallery>
Sz-map.gif|Швейцариин газарай зураг
Bundesgericht-VD.jpg|Засагай газар
Schweiz graubuenden sent.jpg|Кантон Граубюнден
Gotthard-Strassentunnel Nord-Süd-8880.jpg|Готтхард туннель
Milouf-suisse.jpg|Швейцариин сэрэг
Swiss Army marching Fcb981.JPG|Швейцариин сэрэгүүд
</gallery>
== Ажаглалтууд ==
{{reflist|30em|group=note}}
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
== Холбооһон ==
* {{commons|Confoederatio Helvetica}}
; Засагай газар
* [http://www.admin.ch/ The Federal Authorities of the Swiss Confederation]
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/switzerland.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114085557/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/switzerland.html |date=2009-01-14 }}
* [http://www.swissworld.org/ Swissworld.org, Switzerland's information portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040626090054/http://www.swissworld.org/ |date=2004-06-26 }}
* [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index.html Swiss Statistics], official website of the Swiss Federal Statistical Office
; Зүүлтэ
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/577225/Switzerland Switzerland] entry at ''Encyclopaedia Britannica''
* [https://web.archive.org/web/20080607085823/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/switzerland.htm Switzerland] at ''UCB Libraries GovPubs''
; Газар зүй
* [http://www.swisstopo.ch/ Federal Office of Topography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012150754/http://www.swisstopo.ch/ |date=2014-10-12 }}
* [http://map.search.ch/ Searchable interactive map (search.ch)]
; Туризм
* [http://www.myswitzerland.com/ MySwitzerland.com], official website of Switzerland Tourism
; Түүхэ
* [https://web.archive.org/web/20100217091108/http://www.hls-dhs-dss.ch/index.php Historical Dictionary of Switzerland]
* [http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/index.html History of Switzerland]
; Мэдээсэл
* [http://nzz.ch/ Neue Zьrcher Zeitung], a Swiss daily newspaper
* [http://www.letemps.ch/ Le Temps], a Swiss daily newspaper
* [http://www.cdt.ch/ Corriere Del Ticino], a Swiss daily newspaper
* [http://www.swissinfo.ch/ swissinfo.ch, Swiss News - Worldwide]
* [http://expatinch.com/html/media_tv_telephony.html expatinch.com, Swiss media resources page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917111519/http://expatinch.com/html/media_tv_telephony.html |date=2012-09-17 }}
; Болбосорол
* [http://www.educa.ch/ The Swiss School System]
* [http://www.universitieshandbook.com/ Swiss Universities Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423124129/http://www.universitieshandbook.com/ |date=2013-04-23 }}
* [http://www.swissuniversity.ch/ Universities in Switzerland]
* [http://www.sieps.ch sieps.ch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421053044/http://www.sieps.ch/ |date=2021-04-21 }} Information Services on Swiss Private Schools and Universities
; Шэнжэлхэ ухаан, технологи
* [http://www.myscience.ch/ The Swiss Portal for Research and Innovation]
* [http://www.sbf.admin.ch/ State Secretariat for Education and Research, SER] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114023631/http://www.sbf.admin.ch/ |date=2012-11-14 }}
* [http://wwww.snf.ch/ The Swiss National Science Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729223551/http://wwww.snf.ch/ |date=2013-07-29 }}
* [http://www.bbt.admin.ch/kti/ CTI, Commission for Technology and Innovation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222020711/http://www.bbt.admin.ch/kti/ |date=2010-12-22 }}
{{Европ}}
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Швейцари| ]]
[[Категори:Түб Европын уласууд]]
[[Категори:Холбооной бүгэдэ найрамдаха улас]]
[[Категори:Германи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд]]
[[Категори:Франци хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]]
[[Категори:Итали хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд]]
[[Категори:Далайда гаралгагүй уласууд]]
[[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Сүлөөтэ Худалдаанай Эблэлэй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Баруун Европын уласууд]]
[[Категори:Европын уласууд]]
j7w0rpgchyp7y7x1vp1i66u572f4p4j
Эртын Греци
0
7018
75159
74970
2026-11-17T01:26:57Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75159
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=300
|image1=Parthenon from west.jpg
|alt1=refer to caption
|caption1=[[Афины|Афинуудай]] [[Акрополь|Акрополиин]] [[Парфенон]]
|image2=Diadochen1.png
|alt2=Map of temperature changes across the world
|caption2=Эртын Грециин голлохо уласууд. Птолемейн хаанта улас (хара хүхэ); Селевкидын эзэнтэ улас (шара); Македон (ногоон) ба Эпир (ягаан).
}}
'''Эртын Грециин''' [[эргэншэл|соёл эргэншэл]] {{МЭҮ}} 4 дахи мянган жэлһээ {{МЭҮ}} I зуун хүрэтэр [[Газарай дундада тэнгис]]эй оршомдо сэсэглэһэн хүгжөөжэ байһан [[соёл]] юм. Энэ соёл эргэншэл [[дэлхэй]] дахинаа [[шэнжэлхэ ухаан]], [[философи]]<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110618094327/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php |archivedate=2011-06-18 |title=Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней. |url=http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php |accessdate=2010-12-07}}</ref>, [[засаглал]], [[уралиг]], [[уран барилга]]раа маша алдартай бэлэй, Баруун зүгдэ хамагай нүлөөтэй эргэншэл байга.<ref>Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&lpg=PA25&pg=PP1#v=onepage&f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).</ref><ref>Colin Hynson, ''[http://books.google.com/books?id=hmweq2TyxvsC&lpg=PT5&pg=PT5#v=onepage&f=false Ancient Greece]'' (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.</ref><ref>Carol G. Thomas, ''[http://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&lpg=PA1&pg=PA1#v=onepage&f=false Paths from Ancient Greece]'' (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).</ref>, родину мировой демократии<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101115061427/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php |archivedate=2010-11-15 |title=Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13. |url=http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php |accessdate=2010-12-07}}</ref> Эртын Грецида [[Грек хэлэн|Грек хэлэээр]] хэлэгшэдһээ гадна зан заншал, [[шажан|шажан шүтэлгэ]], амидарал, засаглалай хэлбэринь эжэл Газарай дундада тэнгисэй эрье шомой хүмүүниие оруулан абажа үзэдэг. Эртын Грециин хамагай алдартай үень {{МЭҮ}} 480-323 он хүрэтэрхи хугасаае хамарха Һунгадаг эрин болоод Грекшүүд хүгжэл дэбжэлтынгөө орьёлдо хүрэжэ, гайхалтай уралигай бүтээлнүүдые үйлэдэжэ үлдэгдэһэн бэлэй. Энэ үедэ грегүүд ехэбшэлэн ямар нэгэн хаанаар ударидуулдаагүй байба. Тэдэ өөрөө ударидаха ёһониие эрхимэлэн Грециин [[хото улас]]уудай холбоониие бии бологон оршожо байһаншье дайн тулааниинь шиидэлдэ хүрэхэ түгөөмэл гарагалуудай нэгэ байһан. Гэхыдээ шажан шүтэлгэ, хэлэн соёл, уралиг, ахы эжэл Грециин хотонууд [[олимпын наадам]]ые анха зохёон байгуулһан юм.
{{МЭҮ}} 146 ондо Грециин [[хото улас]]ууд [[Рома|Римэй]] түримхэйлэлдэ үбэдэг сүхэрһэншье {{МЭҮ}} IV зуунай үедэ тэдэнэй харьяанһаа гаража [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй мэдэлдэ оробо. Оттоманын туркууд 1453 ондо Византиие түлэхэн унагаһан бэлэй. Урта удаан хугасаанай турша оршон тогтониһон Эртын Грециин [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай ноёрхохо байдалань өөрын үндэр хүгжөөтэй соёл эргэншэлые бии болгоһон болоод [[гүн ухаан]], бэшэг соёл, жажагай уралиг Ромшууд, дундада зуунай [[Араб]]ууд, [[Ренессанс үе]]ын [[Европо]] даяар гүнзэгэй нүлөө үзүүлһээр байһан бэлэй.
Эртын Грециин [[гүн ухаан]]тадай үзэл һанаанай үнэ сэнэ одоо хүрэтэр зүйрлэшэгүй үнэ сэниие агуулһаар байдаг ба уран барилгын эдэ хэһэгүүд нь мүнөөнэй барилга байгууламжуудадашье тусгалаа олоһон байдаг. Оршон сагай [[арадшалал]]ай үндэһэ һууриие анха Эртын грегүүд табиһан бэлэй. Шухамдаа үрэнын соёл эргэншэлэй үлэгэй нютаг, эхэ булагань Эртын хүширхэг [[Финики]], [[Египет]], [[Вавилон]] уласууд бус '''Эртын Греци''' гэжэ хүлеэн зүбшөөрдэг бэлэй.
== Эртын Грециин газар нютаг ==
[[Файл:Greek Colonization Archaic Period.png|мини|Колонизацилгын үе Грекшуудай үргэдэлгэ]]
Энэ соёл эргэншэлиинь [[Балкануудай хахад арал]] түблэрэн зүүн болон урда [[Апеннинуудай хахад арал]]ай нютаг, [[Газарай дундада тэнгис]]эй аралууд, [[Бага Ази]], Дүтын Зүүн зүг, хойто Африкын эрэгтэ өөрын нүлөөгөө тогтоожо байһан ажаһууба.
== Эхин үеын түүхэ ==
=== Минойн үе (МЭҮ 2200 — МЭҮ 1400 ) ===
[[Файл:KnossosSemune.jpg|thumb|200px|right|[[Кносс]]ой [[ордон]]. {{МЭҮ}} 1700 оной оршом баригдаһан. Уг ордониинь Минойшуудай гэнэтын һүйрэлэй гэрэжэ болодог бэлэй.]]
{{МЭҮ}} 6000 оной оршомдо загаһа, далайн амитадаар элбэг [[Эгейн тэнгис]]тэ оршохо таряалан эрхилхэд нэн тохиромжотой, уһан тээбэриин шухала зангилаа [[Крит]] гэһэн арал дээрэ [[Бага Ази]]һаа хүмүүн ерэжэ һууриһаниинь Минойн соёлой эхилэлые табиба. {{МЭҮ}} 2200 жэлэй үедэ хаан уласай хэлбэриие олобо. Домогто үгүүлһэнээр Минойн гэдэгэнь Крит аралай хаан [[Минос]]ой нэрэ болоод тэрээр [[Кносс]] гэһэн хотые ниислэлээ болгоһон аһан. Критшүүдые грегүүдтэй эжэл буса, угһаа гарал өөр хүмүүн гэжэ үзэдэг байһан болобош һүүлын үеын һудалгаагаар Эртын грегүүдтэй адли хэлэтэй байһан гэжэ үзэхэ хандалга бии болоһон байна.
Минойшууд Эгейн тэнгисэй соёл эргэншэлэй орголиинь байһан болоод [[үзэг бэшэг]]тэй, түмэрлиг болбосоруулха болон бусад технологиин талаар үндэр мэдэлэг шадабаритай байба. Тэдэ мүн барилга байшингаа гайхалтай бахадам һайхан үнгөөр будажа, шэмэглэдэг байһан ажа.
Минойшуудай хүгжэл сэсэглэлтэ, худалдаанай һүлжээндэ таатай байршал эзэлжэ байгаань хүршэ уласуудтань, тэрэ дундаа Бага Азиин хиттит уласта түдылэн таатай байһангүй. [[Хиттит]]үүд критые хэд хэдэн удаа эзлэхые забладажа байһаншье мэжилтэ эс олоһон ажа.
Минойшуудай хуби газар таряалан маша үрэ ашагтай ажаллаха туйлын бололсоотой байһаниинь тэдэниие аажамдаа хүшэрхэгжэжэ бүһэ нютагтаа нүлөөтэй болоход нь гол нүлөө үзүүлээ. Критдэ али улиралай турша [[олив]], [[уһан үзэм]], үрэ таряа таряалхад боломжотой маша һайхан саг агаартай байгаа. Энэ боломжонь Минойшуудта эрүүл хүнэһэнэй байнгын тасралтагүй хангалтые бии болгоһон болоод хүн зониинь хурдасатай үдэжэ, Минойшууд Эгейн тэнгисэй эрэг оршомой худалдаанда ноёлхо байра һууритай болоо.
Һонирхолтойнь Минойшууд өөһэдын хэһэн бүтээгдэхүүнээ хаанадаа абшаржа тушаан орондонь өөртэ хэрэгсээтэ зүйлһээ хаанай шэдэбэригээр һолижо абадаг байгаа.
{{МЭҮ}} 1400 оной оршомдо [[Эгейн тэнгис]]тэ болоһон субрал газар хүдэлэлтэ, [[галта уула|галта уулын]] томо тэһэрэлтэһээ бии болоһон тооһон шороонь дэлхэйн [[Дэлхэй#агаар мандал|агаар мандалда]] сасагдан хэдэн жэлэй турша наранай шууда тусгалые бууруулһаниинь дэлхэйн уурал амисхалда хүсэтэй нүлөөлээ. Галта уулын тэһэрэлтэһээ бии болоһон [[цунами]] хэдэхэн хормын дотор бүхы худалаанай хүлгүүдыень боомтотойнь һүйрүүлжэ, гадаад оршонһоо бүрэн таһалһан болоод, дараагай хэдэн жэлэй турша ургаса абажа шадаагүй Минойшууд богони хугасаанай дотор бүхы талаараа доройтон, мүхэлэй шатандаа оробо. Ехэд доройтоһон минойшуудые Микенынхид байлдан дахуулһанаар энэ эрин түгэсдэг байна.
; Эртын Грециин түүхэ: ''<small>Одон ороной он жэлүүд</small>''
<timeline>
ImageSize = width:1100 height:100
PlotArea = width:950 height:75 left:65 bottom:20
AlignBars = justify
Colors =
id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
id:filler value:gray(0.8) # background bar
id:black value:black
Period = from:-1200 till:529
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-1200
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-1200
PlotData =
align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:10 shift:(0,-5)
bar:Period color:filler
from: -1200 till: -800 text: Грециин харанхы үе
bar:Period color:age
from: -800 till: -500 text: Архаик Греци
from: -500 till: -323 text: Классик (Һунгадаг) Греци
from: -323 till: -146 text: Элладын Греци
from: -146 till: 330 text: [[Ромын эзэнтэ гүрэн|Ромын Греци]]
from: 330 till: 529 text: Орой урданай үе
bar:Phase color:period
from: -1200 till: -1100 shift:(0, 5) text: [[Микены]]
from: -1200 till: -700 text: Колонизацилга
from: -800 till: -700 shift:(0, -15) text: Дурнын нүлөөлгэ
from: -700 till: -600 text: Тиранууд
from: -600 till: -500 shift:(0, 5) text: Шэнэдхэн
from: -500 till: -302 text: Эллада
from: -302 till: -279 shift:(0, 5) text: [[Диадохи]]
from: -302 till: -279 shift:(-10, -15) text: [[Антипатрид]]
from: -279 till: -168 text: [[Антигонид]]
from: -168 till: -146 shift:(5, 5) text: Эзэрхэн оролго
from: -146 till: 330 text: Хүдөө үе
from: 330 till: 529 text: [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византи]]
bar: color:filler
from: -1200 till: -200 text:Эртэ
from: -200 till: 300 text:Дундада
from: 300 till: 529 text:Орой
</timeline>
:::''Һара онууд багсааһан байна''
=== Микеныгэй Греци (МЭҮ 1550 — МЭҮ 1000 ) ===
[[Файл:MaskAgamemnon.png|thumb|200px|right|[[Агамемнон]]ой алтан баг.]]
[[Микены]]гэй үень [[Пелопонесс]]та ноёлхо нүлөө бүхы боложо ерэһэн Микенышуудай нэрэһээ гаралтай ажа. Микенышуудай хамагай анханай Грекшууд гэжэ үзэдэг. Ушарынь Микенышуудынь Греци хэлээр яридаг байһаниинь тогтоогдоһон байна.
Микеныгэй соёлынь Минойшуудай дараа хүсээ абажа эхилбэ. Тэдэ {{МЭҮ}} 4000 оной оршомһоо [[Балкануудай хахад арал]]ай уулархаг хойто хэһэгһээ зүүн тэйшэ нүүдэлэлэн һуурижаһан болоод {{МЭҮ}} 1400 он гэхэд хэдын баян, хүсэрхэг нүлөө бүхы боложо ерэһэн байна. Үүныень элит гэхэ мэтэ тэдынэй булша бунханһаа алтан шэмэглэл, хүрэл илдэ, мүнгэн аяганууд олдодог байна.
Микенынхид тус тусдаа хаад бүхы хото уласуудай холбоо хэлбэритэйгээр оршон байгаа. Тэдынэй дундаһаа Пилосынь гайхалтай шэмэглэлтэ хэрэм, хүнэһэнэй агуулха, уһан сан, дамжуулха системэ бүхы ордонгуудаараа ехэд нэрдэ гараба. Худалдаа, ХАА нь Микенышуудын эдэй засагай гол тулгуур байһан.
Минойшуудһаа [[Грек хэлэн|хэлэн]], [[Эртын грекшуудай шажан|шажан]] (Ελληνική θρησκεία), [[уран барилга|уран барилгын]] хэсэ маягаараа эрһэ илгаатай байһан ажа. {{МЭҮ}} 1400-аад ондо [[Микены]] [[Миной]]е байлдан дахуулһан байна.
Микенынхид нилээд дайнша улас байһан болоод тулаанай гол хэрэгһэлынь хос дугуйта [[тулаанай морин тэрэг]] байгаа. {{МЭҮ}} 1200 оной үедэ [[Һомер]]ай [[Илиада]] домогто үгүүлдэг [[Троя]] хотын дайниие микенынхид хэһэниинь [[археологи]]ин шудалгаагаар батлагдадаг байна. Уг дайн {{МЭҮ}} 1230-1180 оной оршомдо болоһон болоод Микенынхид Трой хотые түримхэйлэн эзэлжэ, тонон дээрэмдэн, дахин сэргэхээргүй болтолонь һүйтгэн шатааба. [[Египет]] болон [[Хиттит]]уудай тэмдэглэлтэ Микенынхид Тройе эзэлээд бусахадаа ехэхэн гамшые зоблондо унаһан хэмээһэн байдаг. Ехэнхи Микенынхид эрьен ерэжэ шадаагүй аһан.
{{МЭҮ}} 1000 оной оршомдо газарай дундада тэнгисэй зүүн хэһэг үймээн һамуун дайн тулаанаар тасарахгүй байһаниинь Микенынхид ай нэгэдэлые үгы бологожо, уналтанда оруулһан байна. Микенынхид ые өөр нэгэ Грециин аймаг болохо [[Дориан]]шууд байлдан дахуулһанаар Грециин «харанхы үе» эхилдэг байна.
=== Грециин харанхы үе (МЭҮ 1000 — МЭҮ 750) ===
Греци даяар ябагдажа байһан үймээн һамуунта 200 гаруй жэлынь Грециин ниитэ хүн зондо хүсэтэй муугаар нүлөөлжэ, ядуурал газар абажа, бүхы лэ Грециин эдэй засагай үлэмжэ доройтуулһан байна. Энэ үеые түүхэндэ Грециин харанхы үе гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Грекшууд энэ хугасаанда өөһэдынгөө бүтээн бии болгоһон соёл [[эргэншэл]]эй онсолог болон хото уласууд, абарга ордон, сүмүүд байгуулха, [[үзэг бэшэг]] гэхэ мэтэ зүйлүүдые умартаһан мэтэ байба. Микеныгэй хүсэрхэг хаадуудай орондо үлэ мэдэгдэхэ жажаг захирагша нара бүһэ нютагаа ударидан, Греци даяараа хүсэн шадал, эд баялагаар дутамаг байгаа. Газар таряалан эрхилхэд зохимжогүй боложо, хотонуудта һуурижаха хүмүүнэй тоо эрисэ сөөржэ зарим хотонууд хори хүрэхэгүй хүнтэй үлэжэ байһан гашуун бабаримтууд байдаг аһан.
Бусад уридын хүсэрхэг Греци бии болоход урта удаан хугасаа шаардагдажа байна. Микеныгэй соёлой түгэсэл үедэ хара тугалганай худалдаа эршэмтэй боложо ерэһэн болоод хүрэл зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлдэбэрлэхэнь элбэг боложо ерэбэ.
[[Түмэр]]эй хүдэр болбосоруулжа түмэр зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ эхилһэниинь эдэй засагта үрэ нүлөөгөө үгэжэ, Грециин хүн злглй амижиргаа һайжиржа дахин сэргэжэ эхилһэн байна.
Энэ уналтын жэлүүдынь бүхэл бүтэн 250 жэл үргэлжэлһэн аһан.
== Эртын Грециин үе ==
=== Эртын үе (МЭҮ 750-480) ===
[[Файл:GR-acropolis-parthenon.jpg|thumb|300px|Акрополис, Парфеноной сүмэ]]
Энэ үедэ хото уласуудай анханай үүдэл һууринууд табигдан, барилга, [[уран баримал]]ай өөрын гэһэн онсолог байдал түлэбшэн, [[Хомер]] алдарта ирагуу найрагаа туурибһан бэлэй. Газарай дундада тэнгистэ ноёрхожо байһан хаадын угаһаа залгамжалха ёһые халажа, ниитын һаналаар шэйдэдэг улас түрын шэнэ тогтолсоое бии болгоһон байна.
Хото уласууд юрэнхыдөө өөрын эрэгтэй эмэгтэй тэгшэ эрхэтэ эргэдын эрхэ, үүрэг, харюусалагаар баталгаажаһан [[ниигэм]], [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай хамтын ударидалгатай байгаа. Хотын эргэдэнь боол болон хари нютагай эргэдһээ эрэс илгаатай эрхэ мэдэлтэй байһан ажа. [[Эргэншэл]]дэ тухайн хүнэй [[ниигэм]]дэ эзэлхэ байра һуури, эд баялгын хэмжээ хамаархагүйгээр бүгэдэ хуулиин доро эжэл эрхэтэй гэжэ тунхаглаһаниинь [[хүн түрэлхитэн]]эй түүхэндэ анханайха юм. Зарим хотонууд наһанда хүрэһэн бүхы хүн хотын ударидахад һаналаа үгэжэ байһаниинь дэбшэлттэй ябадал байһан. Гэбэш эмэгтэй хүмүүн һанал үгэдэггүй байһан болоод эрхэ зүйн шадамжынхаа хубида алишье талаараа эрэгтэй хүнһээ доро түвшындэ байһан аһан.
Хотонуудай бүтэсэнь хоорондоо бараг эжэл байһан ба түбдөө ордон, ёһололой түбүүдтэй захаараа газар таряалан, мал ажа ахын эдэлбэри газартай байһан. Эргэдэй ехэнхинь хотын түбһээ алсахан ферма дээрэ эсэбэл таряалангын талбайда хүдэлмэри эрхилэн амидардаг байба. Алдартай баян тансаг хото уласууд өөрын гэһэн маша һайн уһан боомтотой байһан ба бусадтайгаа худалдаа эрхилэн улам хүгжэжэ байгаа. Хотонуудай түбдэ ниитэлэг сүмэ тахилгын арюун газарнууд байһан ба тэрэнэй нэгэнь [[Афины]]да оршохо [[Акрополь]] юм. Мүн хотые гадна халдалагһаа хамгаалха зорилгоор үндэр шулуун хэрэмүүдые байгуулдаг байба.
Түмэр зэбсэг үргэн хэрэглэжэ эхилһэниинь хүдэлмэриие үрэ ашагтай зарсуулхад дүхэм боложо, уламаар эдэй засагай хүсэрхэг байдалые бии болгоһон байна. [[Байгаали]] цаг уларил, байгаалиин нөөсын таатай оршон, эрхэ сүлөөтэ байдалиинь хүн зоной хүрдастай үһэлтые бии болгобо. Грекшууд {{МЭҮ}} 500 оной оршомһоо өөһэдын эхэ нютагһаа гадагшэлжэ, мүнөөнэй урда [[Франци]], [[Испани]], урда [[Итали]], хойто [[Африка]] болон [[Хара тэнгис]]эй эрэг оршомой газаруудаар колони хото уласуудаа байгуулжа, нютагай уугуул хүн арадтай холилдон, ниитлэг үбэрмэсэ [[эргэншэл|соёл эргэншэлые]] бии болгоһон байна. Грециин хото уласуудай хүмүүн Дориан, Иониан, Аэолиан гэһэн үндэһэн 3 аялгаар ярилсадаг байгаа.
=== Һунгадаг үе ===
==== Афины эзэнтэ улас (МЭҮ 480 — 359) ====
===== Пелопонессай дайн =====
==== Македониин засаглал (МЭҮ 359 — 323) ====
Хойто Грециин жажагхан уласай хаан II Филипп болон тэрэнэй хүбүүн [[Ехэ Александр]] Грециин хэн анзаарамгүй жажагхан газар нютагай аһар хүсэрхэг эзэнтэ гүрэн болгон хубиргаһан юм. Македони бол хойто Грециин түб хэһэгтэ оршохо жажагхан хаанта улас байһанаа бүхы Грекые тэрэ шэгээрэнь өөрын мэдэлдээ оруулан уламаар тухайн үеын хамагай хүсэрхэг улас болохо Персиие байлдан дахуулһан аба. Македоншууд Грекшуудһаа өөр хэлэтэй байһан болоод хэзээшье Грекшууд шэгэ хото улас байгуулжа байһангүй.
== Эртын Грециин уналтын үе ==
[[Файл:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|300px|Афины эзэнт улас гү, али Делийн холбоо, {{МЭҮ}} 431 он. Пелопоннесай дайнай үэмэнэхэн]]
=== Элладын үе (МЭҮ 323 — 31) ===
{{МЭҮ}} 331 ондо [[Гавгамела]]гай тулаанда Гурбадугаар Дари хаан [[Ехэ Александр|Македониин Ехэ Александр]] бута ниргэгдэжэ, [[Вавилон]] хото залуу байлдан дагуулагшад хаалгаа нээлээ. Ехэ Александр хаан Вавилоной уугуул оршон һуугшадта сүлөөлэгшэ, абрагшын дүрээр орожо ерэһэн гэдэг. Александрай засаглалай үедэ Вавилон хото дахин соёл, шэнжэлхэ ухаан, худалдаанай түб болон хүгжээ. Гэбэшье {{МЭҮ}} 323 ондо [[Навуходоносор]]ой ордондо Александр хаан наһа нүгшэхэд, тэрэнэй эзэнтэ уласиинь бутаржа, тэрэнэй жанжануудай ударидалга дооро хубаагдажа хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн байна. Байнгын һамуунтай байһан энэ үедэ хүмүүн Вавилон хотоһоо дайжаха боложо, хүн зоной тоо эрсэ сөөршэ эхилбэ. {{МЭҮ}} 275 ондо Вавилоной оршон һуугшадые шэнэ ниислэл Селевкиа руу нүүлгэһэн байна. Энэ нүүлгэн шэлжүүлэлтэнь Вавилон хотодо дахин сэргэхгүй уналтые абшараа.
===Римэй Греци (МЭҮ 31 — 395)===
Ромшууд Македони Киноскефалын тулалдаанда ({{МЭҮ}} 197 он) диилэһэн һүүлдэ Рома байнга [[олигарх]]уудай [[арадшалал]]ай эсэрэг дабхаргые дэмжэхэ, грегүүд дотоодо хэрэгтэ хамааралсаба.
196 {{МЭҮ}} оной зунда Римэй генерал Тит Квинкти Фламинин (Titus Quinctius Flamininus) Истмиин надаамда грегүүд "эрхэ сүлөөтэй" гэжэ тунхаглаһан, энэ этигэл үнэмшэлынь богони хугасаанай грегүүд дунда Римэй засагые алдартай хэһэн.
Тэр сагһаа хойшо, грегүүд Римэй нүлөөн доро байнга байһан юм. Македониин улас түрын аша холбогдол алдажа, {{МЭҮ}} 148 ондо босолгын Андрискус дараа Илир болон Эпир Римэй можотай өөршэлэгдэһэн шүү дээ. Рома Этолиин лигын тарһан. Эхей лиг {{МЭҮ}} 146 ондо уһатгажа юм. Тиимэһээ бараг бүхы Греци Римэй захиржа байһан юм. {{МЭҮ}} 27 ондо [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй зүбшөөрэлтэйгөөр Греци (нэрлээһэн үнэгүй хото болоод Афины, бусад) Ахайнь Римэй аймагай болон хубирһан байна. IV зуунайнь {{МЭҮ}} Греци Зүүн Римэй эзэнт гүрэнэй бөөмые бии - Византида.
=== Византиин Греци (395 — 1453) ===
{{main|Византиин эзэнтэ гүрэн}}
== Мүн үзэхэ ==
*[[Эртын Египет]]
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
{{1000 үгүүлэл}}
== Ном зохёол ==
* {{Cite book|author=Charles Freeman|title=Egypt, Greece and Rome|url=https://archive.org/details/egyptgreecerome00free|publisher=Oxford University Press|year=1996}}
* {{Cite book|author=Paul MacKendrick |authorlink=Paul MacKendrick |title=The Greek Stones Speak: The Story of Archaeology in Greek Lands|url=https://archive.org/details/bwb_O8-CUN-055 |publisher=St. Martin's Press|year=1962}}
* [[Thomas Wardle]] (1835). [http://books.google.com/books?id=AktXAAAAYAAJ The history of ancient Greece, its colonies and conquests from the earliest accounts till division of the Macedonian Empire in the East].
* Goodrich, S. G. (1849). [http://books.google.com/books?id=cxPPAAAAMAAJ A pictorial history of Greece]: Ancient and modern. New York: Huntington & Savage
* [[Андреев, Юрий Викторович|Андреев Ю. В.]] [http://gumilevica.kulichki.net/AUV/auv1.htm ''Цена свободы и гармонии: Несколько штрихов к портр. греч. цивилизации''] СПб.: Алетейя, 1998.
* Античная Греция. Проблемы развития полиса. Под ред. Е. С. Голубцовой и др. В 2-х томах. М.: Наука, 1983.
* [http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija «Древняя Греция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515094359/http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija |date=2012-05-15 }} Миронов В. Б., 2006.
* [http://www.academia.edu/3537408/_ Зайков А. В. Место и роль спартанской государственности в древнегреческой цивилизации (теоретический аспект)] // Материалы XV Международной научно-практическойконференции Гуманитарного университета. Екатеринбург: Гуманитарный университет, 2012. Т. 1. C. 340—345.
* [[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]] [http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm Монеты Ольвии. Киев, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022252/http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm |date=2008-10-23 }} ISBN 5-12-000104-1.
* Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э. ([[Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3). М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9
== Холбооһон ==
{{Commonscat|Ancient Greece}}
*[http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/civil/greece/gr0000e.shtml The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past]
*[http://www.ancientgreece.co.uk Ancient Greece] website from the [[British Museum]]
*[http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece Economic history of ancient Greece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece |date=2006-05-02 }}
*[http://www.fleur-de-coin.com/currency/drachma-history The Greek currency history]
*[http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en Limenoscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090038/http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en |date=2011-05-11 }}, an ancient Greek ports database
*[http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/home.htm The Ancient Theatre Archive], Greek and Roman theatre architecture
*[https://web.archive.org/web/20190606174928/http://people.hsc.edu/drjclassics/lectures/history/history.shtm Illustrated Greek History], Dr. Janice Siegel, Department of Classics, [[Hampden-Sydney College]], Virginia
* [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702010623/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history |date=2011-07-02 }}
* [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age Каменный, Бронзовый век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626145938/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age |date=2012-06-26 }}
* [http://ellada.spb.ru Культура, история, искусство, мифы и личности Древней Греции]
* [http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm Библиотека литературы об истории и культуре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118203752/http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm |date=2008-01-18 }}
* [http://www.greecancient.ru Спарта — древняя Греция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124004730/http://greecancient.ru/ |date=2018-11-24 }}
* [http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ Афинская демократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229115122/http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ |date=2008-12-29 }}
[[Категори:Эртын Греци]]
[[Категори:Грециин түүхэ]]
[[Категори:Түркын түүхэ]]
[[Категори:Эртын уласууд]]
rjnfxvxg70uuuv86g5kr0fghhxm0cy0
Наполеон Бонапарт
0
7193
75154
74954
2026-11-17T00:35:08Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75154
wikitext
text/x-wiki
{{Хаан
|name=I Наполеон
|title=Франциин эзэн хаан; Италиин хаан,<br />Швейцариин холбооной зуушлагша,<br />Райнай холбооной хамгаалагша
|image=[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|200px]]
|caption=Эзэн хаан Наполеон Түйлерт судалгаа хийж байхдаа, Жак-Луй Давид, 1812
|reign=1804 оной 3-р һарын 20–1814 оной 4-р һарын 6<br />1815 оной 3-р һарын 1–1815 оной 6-р һарын 22
|coronation=1804 оной 12-р һарын 2
|full name=Наполеон Бонапарт
| native_lang1 = [[Франци хэлэн]]
| native_lang1_name1 = Napoleon Bonaparte
|predecessor=Францын консул ([[Францын анхдугаар бүгд найрамдах улс]]ын гүйцэтгэх засаглал; Наполеон анхных нь консул байлаа) <br /><small> Өмнөх хаан: Францын хаан [[Францын XVI Луй|XVI Луй]] (1793 онд нас барсан)</small>
|successor=[[Францын XVIII Луй|XVIII Луй]] (''де-факто'')<br />[[II Наполеон]] (''де-юре'')
|consort=[[Жозефин дө Бохарнэ]]<br />[[Австрийн Мари Луйз]]
|issue=[[II Наполеон]]
|royal house=Бонапарт
|royal anthem =
|father=Карло Буонапарте
|mother=Летициа Рамолино
|place of birth=[[Франци]]ин [[Корсико арал]]ай Ажаччио
|place of death=[[Гэгээн Елена арал]]ай Лонгвуд
|place of burial=Парисын Лөзанвалиде}}
Хожом Эзэн хаан '''Нэгэдүгээр Наполеон''' гэгдэхэ болоһон '''Наполеон Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}; 1769 оной 8-р һарын 15 — 1821 оной 5-р һарын 5) [[Европ]]ын түүхэндэ хамагай ехэ нүлөөлһэн, [[Франци]]ин сэрэг, улас түрын зүтгэлтэн юм.
[[Корсика]]да түрэжэ, эхэ газарай Францида ехэ буунай офицер болон бэлтгэгдэһэн Наполеон [[Франциин анхадугаар бүгэдэ найрамдаха улас]]ай үедэ алдар хүндэ оложо абаһан ба Франциин эсэрэг [[Анхадугаар эбсэл|Анхадугаар]] [[Хоёрдугаар эбсэл]]эй эсэргэ дайнай ажалалгаае амжалтатай ударидаһан. 1799 ондо Бонапарт түрын эрьелтэ зохёон байгуулжа, өөрыгөө анханай консулаар томилжо, табан жэлэй дараа өөрыгөө Франциин Эзэн хаанаар үргэмжэлһэн. XIX зуунай эхэнэй арбан жэлдэ тэрээр [[Франциин анхадугаар эзэнтэ улас]]ай армиие Европын томохон гүрэнүүдэй эсэргэ хүдэлгэжэ, [[Аустерлицай тулалдаан]] [[Вагнерай тулалдаан]] зэргэ олон тулалдаанда дараалһан илалтууд байгуулжа Европын эхэ газарда ноёлобо. Тэрээр үргэн эбсэл байгуулжа, анда нүхэд, аха дүү нараа Европын бусад уласуудта эрхэ баригшаар томилхо замаар Франциин нүлөөлэлэй хүрөөе тогтоожоо.
1812 ондо Оросые дайлаһан Наполеоной хуби табиланда эрьелтэ гаргаба. Тэрэнэй Ехэ Арми ({{lang-fr|Grande Armée}}) дайнай ябасад һүйрэшэ, дахин хэзээшье бүрэн сэргээгүй юм. 1813 ондо [[Зургадугаар эбсэл]] Наполеоной сэрэгые [[Лайпцигай тулалдаан|Лайпцигда]] бутсохижо, дараа жэл Эбсэл Франци руу добтолжо, Наполеониие хаан шэрээнээһээ буухад хүрэгэһэн болоод түүниие Эльба аралда сүлэгдэһэн. Нэгэ жэл хүрэхэгүй хугасаанай дараа Наполеон Эльбаһаа оргожо, эргэжэ эрхэ мэдэлээ оложо абаһан болобошье 1815 оной 6-р һарада [[Долоодугаар эбсэл]] эхилжэ Англи Пруссын хамтарһан сэрэгые тосожо [[Ватерлоогой тулалдаан]]да илагдажа бэлэй. Наполеон амидаралынхаа һүүлын зургаан жэлые Гэгээн Еленагай арал дээрэ Британиин хяналта доро үнгэрөөжэ, тэндээ наһэ нүгэсэжээ. Задлан шэнжэлгээгээр түүниие ходоодоной хорто хабдараар үнгэрһэн гэжэ дүгнэһэн болобошье Стен Форсхуфвуд болон бусад эрдэмтэд түүниие хүнслээр хордуулжа алһан гэжэ үзэдэг.
Наполеон шэнэшлэн байгуулһан Франциин армяар томохон илалтанууд байгуулжа, инза бүрын эхэ һурбалжаһаа тактикаа болобоһруулдаг бэлэй. Тэрэнэй сэрэгэй ажалалгаае дэлхэй даяар сэрэгэй академинуудта һудалдаг болоод түүхэндэ тодорһон хамагай агуу ехэ занжануудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Үрһэлдэгшэ, дайһануудта дарангуйлагша гэжэ үзэгдэдэг байһан болобошье Наполеон [[Баруун Европо|Баруун Европын]] ехэнхэ улас ороной гү, али Рома-Германай захиргаа-эрхэзүйн тогтолсоое болобоһоронгуй болгоһон, шүүхэ засаглалай үндэһэ болоһон [[Наполеоной кодекс]] гү, али Франциин анханай эрхэтэнэй хуулиие болобоһоруулһан гаргаһанаараа дурсагдадаг болоод одоо хүрэтэр хуулинуудай үзэл һанаа амида, хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэжэ байдаг юм.
== Тобшо намтар ==
=== Үүдэлгэ, гаралга болобсорол ===
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|thumb|left|150px|16 наһатай Наполеон]]
Наполеон Бонопарт 1769 оной 8 һарын 15-нда [[Корсика]] аралай Ажаччино хотодо Италиин сагааша [[Карла Бунопарте]]гай хоёрдугаар хүбүүн боложо мэндэлээ. Тэрэ Францида ехэ буунай офицер болон ерэхэдээ нэрэеэ үлүү француулжа Наполеон Бонапарт болгобо. Тэрэнэй аба 16 зуунай үедэ Корсикада ерэһэн сагааша уласай хүбүүн байгаа. Наполеоной эжи Летициа Рамолинонь хүүгэдүүдээ хатуу шанга гараар хүмүүжүүлжэ байнгын сахилга бататай байхые шаардажа байба. Иимэ хүмүүжлээр хүмүүжэһэн Наполеон сэрэг болохо үлүү амар дүхэм болобо. Тэрэ дээрээ 1 ахатай [[Жосеф]] 6 дүүтэй [[Люсьен]], [[Элиза]], [[Луи]], [[Паулина]], [[Каролина]], [[Жером]]. 1781 ондо [[Аутун]]ай шажанай һургуулида элһэн орожо франци хэлэниие һуража түгэсһэн. Тэрэнэй багша дурсахадаа Наполеон ехэ зожиг ехэ аялагатай яридаг үүныгээ нээхэ хайхардаггүй хүүгэд, гэхыдээ [[газар зүй]], [[түүхэ]] хоёрто дуратай [[тооной ухаан]], [[геометри]] хоёрто абьяастай хүбүүн байба. Түүниие тэрэнэй багшань гахайлтай һайн уһан сэрэг болоно гэжээ. Гэбэшье Британиин флот дэлхэйдэ ноёрхожо эхилһэнээр тэрээр уһан сэрэг болохоһоо татгалзажа, Парис ябажа ехэ буунай ангида һуралсан түгэсбэ.
=== Сэрэгэй мэргэжэл ===
26 наһандаа генерал болоһон тэрэ [[Итали]]да [[Сардини]] болон [[Австриин эзэнтэ гүрэн]] урдаһаа сэрэгэй кампани (1796-97) ударидаба. Энэ сэрэгэй компаниин дүн — Хойто Италида Франциһаа хинаһан Цизальпин Бүгэдэ Найрамдаха Уласай байгуулга. 1798 онда Наполеон Египетда ябалганиие ударидаба. Энэ кампани хоёр зорилготой байгаа: франциин далайн саанахи эзэлүүрии үргэдхэлгэ болон Британиһаа Энэдхэг рүү худалдаа наймаанай харгые шалгажа абалга. <!--
Нельсон сорвал этот план, разгромив франц. флот в битве на Ниле (Абукир) в 1798 г. Бонапарт возвратился во Францию (1799) и примкнул к заговору, в рез-те к-рого была свергнута Директория и распущена Первая республика. Избранный первым консулом на 10 лет, он стал верховным правителем Франции. Послед, четыре года посвятил реорг-ции франц. правовой системы (Наполеона кодекс), адм. управления, церкви и образования. После подписания Люневильского мирного договора (1801) с Австрией и Амьенского (1802) — с Великобританией Франция превратилась в доминирующую силу на Европейском континенте. В 1803 г. Великобритания вновь объявила войну Франции, и Н. начал готовиться к высадке на Британские о-ва. Жестокая казнь (1804) герцога Энгиенского по подозрению в заговоре вызвала осуждение всей Европы. В том же году Н. провозгласил себя императором Франции, создал имп. двор и окружил себя аристократией, ограничив действие либеральных статей прежней рев. конституции. В 1804-05 гг. сформировалась антинаполеоновская коалиция европ. гос-в, и он бросил против нее свои во-оруж. силы. Нанеся поражение австрийцам при Ульме, занял Вену и одержал свою самую блестящую победу над объединенными австр. и рус. войсками при Аус-терлице (1805). Победа Нельсона в мор. сражении у Трафальгара (1805) заставила Н. попытаться победить Великобританию, введя континентальную бло-каду с целью прекратить любую торговлю с Францией и ее союзницами на Европейском континенте. В 1806 г. «Священная Римская империя» была ликвидирована, и Н. упрочил свое господствующее положение в Европе. Трудности, вызванные континентальной блокадой, закончившееся катастрофой вторжение в Россию (1812) и неудачи в Пиренейской войне (1807-14) способствовали закату империи Н. После поражения в Лейпцигском сражении и вступления войск анти-франц. коалиции в Париж, он отрекся от престола (1814). После недолгого пребывания в ссылке на Эльбе Н. возвратился во Францию, однако поражение при Ватерлоо (1815) положило конец его второму правлению, продлившемуся всего лишь «Сто дней». Остаток жизни он провел в ссылке на о. Св. Елены. В 1796 г. Н. женился на Жозефине де Богарнэ, к-рая не смогла подарить ему наследника, и брак кончился разводом. В 1810 г. взял в жены австр. принцессу Марию-Луизу. Их единств, ребенок Жозеф-Франсуа-Шарль, коронованный королем Римским, умер в возрасте 21 года.
-->
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
{{1000 үгүүлэл}}
== Холбооһон ==
* [[J. G. Lockhart]]{{gutenberg|no=17579|name=The History of Napoleon Buonaparte}}
* [[John Holland Rose]]{{gutenberg|no=14300|name=The Life of Napoleon I}}
* [[William Milligan Sloane]]{{gutenberg|no=24360|name=The Life of Napoleon I.}} Vol. 1/4
* William Milligan Sloane{{gutenberg|no=27289|name=The Life of Napoleon I.}} Vol. 3/4
* [https://web.archive.org/web/20080718190925/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bonaparte_napoleon.shtml BBC profile]
* [http://www.pbs.org/empires/napoleon/home.html Biography] by the US [[Public Broadcasting Service]]
* [https://web.archive.org/web/20090126130821/http://napoleon.thepodcastnetwork.com/ Napoleon 101], podcast by [[J. David Markham]]
* [http://www.napoleon-series.org/ Napoleon Series]
* [http://www.napoleonicsociety.com/ International Napoleonic Society]
* {{Find A Grave|id=1350}}
* [http://www.chesshistory.com/winter/extra/napoleon.html Napoleon Bonaparte and Chess] [[Edward Winter (chess historian)|Edward Winter]]
[[Категори:Франциин түүхэ]]
3zmmr47tl9cnywlm9whok4wq0tk6kej
Аризона
0
8335
75147
74942
2026-11-16T23:33:18Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75147
wikitext
text/x-wiki
{{Улас орон
|буряад_нэрэ = Аризона можо улас
|уугуул_нэрэ = State of Alaska
|статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]]
|дуулал =
|туг = Flag of Arizona.svg
|тугай_бэшэлгэ = Далбаа
|һүлдэ = Seal of Arizona.svg
|һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга
|газарай_зураг = Map_of_USA_AZ.svg
|хэмжээ =
|бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Аризонын байра
|уряа = ''Ditat Deus''<br/><small>''Бурхан баяжуулна''</small>
|ниислэл = [[Финикс]]
|хэлэн = [[Англи хэлэн|Англи]]
|тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша
|тэргүүн1 = Джейн Брюэр
|тэргүүнэй_тушаал2 =
|тэргүүн2 =
|газар_нютаг = 295 254 км²
|уһанай_хуби = 0,32%
|хүн_ама = 6 482 505 (2012)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref>
|дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр
|содержимое_параметра = 1912 оной 2 һарын 14 (48-дэхи)
}}
'''Аризона''' ({{lang-en|Arizona}}, <small>[[Навахо хэлэн|навахо]]</small> ''Hoozdo Hahoodzo'') — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Баруун Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ниислэл болоод хамагай томо хотонь [[Финикс]]. Хоёрдохи томо хотонь [[Таксон (Аризона)|Таксон]] болоод энэнэй дараа Фениксын бүһын дүрбэн хото, тухайлбал [[Меза (Аризона)|Меза]], [[Чандлер (Аризона)|Чандлер]], [[Глендэйл (Аризона)|Глендэйл]], [[Скоттсдэйл (Аризона)|Скоттсдэйл]] хотонууд ороно.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_cities_in_Arizona_%28by_population%29</ref>
Аризона 1912 оной хоёрдугаар һарын 14-ндэ Холбоондо нэгэдэһэн, АНУ-ай эхэ газарай можо уласуудһаа эгээн һүүлшын гү, али 48-дахи можо улас болоһон.<ref>[http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/es/az Arizona<!-- Bot generated title -->]</ref> Аризонань сүлын уурал амисхал, илангуяа халуун зун, хүйтэн үбэлөөрөө нэрэтэй. Гэбэш хойто зүгтэ байха үндэрлиг нютагаараа сүлһөө сэрүүн уур амисхалтай нарһан ой, уулатай. 2006 оной долодугаар һарын 1-нэй хүн зоной тоосоогоор Аризона хүн зоной үһэлтэгөөр АНУ-да түрүүлжэ, [[Невада|Невадые]] гүйсэжэ түрүүлбэ.
Аризонань [[Дүрбэн үнсэг]]эй (Four Corners) можо уласуудай нэгэ юм. Аризона [[Нью-Мексико]], [[Юта]], [[Невада]], [[Калифорни]] можо уласуудтай хилэлдэг болоод [[Колорадо]] можо уластай нэгэ үзүүрээрээ ниилэдэг. Тэрэ [[Мексика|Мексикын]] [[Сонора]], [[Баха Калифорни]] можо уласуудтай хилэ залгадаг. Аризонада [[Гранд-Каньон|Гранд-Каньонһоо]] гадна олон ой модон, үндэһэнэй парк, дурасхалта газар, индианай нөөсэ газар байдаг бэлэй.
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
== Холбооһон ==
=== Засагай газарай албан ёһоной сахим сүлжээ ===
* [http://www.az.gov/ Official Website of the State of Arizona]
=== Бусад ===
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/arizona/index.html Arizona State Guide, from the Library of Congress]
* [http://www.bea.doc.gov/bea/regional/map/map.asp?po=AZ Arizona Regional Accounts Data]
* [http://www.fedstats.gov/qf/states/04000.html Arizona Demographic Data from FedStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030421010246/http://www.fedstats.gov/qf/states/04000.html |date=2003-04-21 }}
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=AZ Energy Data & Statistics for Arizona]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arizona Arizona State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109085739/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arizona |date=2017-11-09 }} - Annotated list of searchable databases produced by Arizona state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* [http://www.lib.az.us/ Arizona State Library, Archives and Public Records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040626115848/http://www.lib.az.us/ |date=2004-06-26 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=AZ USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Arizona]
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/az.htm Arizona State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505060710/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/AZ.htm |date=2015-05-05 }}
* [http://www.azcentral.com Arizona Republic -- daily newspaper serving the state]
* History topics timeline of Arizona 1862-1962<ref>[http://www.usastatesdates.com/arizona.htm Arizona History Timeline 1862-1962 by USAStatesDates<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Аялал туристнарай мэдээсэл ===
* [http://www.arizonaguide.com/ Official Arizona Office of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030220022708/http://arizonaguide.com/ |date=2003-02-20 }}
* [http://www.azgfd.gov Arizona Game & Fish Department (Hunting, Boating & Fishing)]
* [https://web.archive.org/web/20110610055103/http://azstateparks.com/index.html Arizona State Parks]
* [http://russianlibraryclub.com/ Arizona Russian Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141119053519/http://russianlibraryclub.com/ |date=2014-11-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20070625090928/http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ American Southwest, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
== Мүн үзэхэ ==
* Bayless, Betsy, 1998, ''Arizona Blue Book, 1997-1998.'' Phoenix, Arizona.
* McIntyre, Allan J., 2008, [http://www.arcadiapublishing.com/mm5/merchant.mvc?Screen=PROD&Product_Code=0738556335&Store_Code=arcadia&search=NEW&offset=100&filter_cat=&PowerSearch_Begin_Only=&sort=name.asc&range_low=&range_high=%20&srch_newbook=1 ''The Tohono O'odham and Pimeria Alta.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124192652/http://www.arcadiapublishing.com/mm5/merchant.mvc?Screen=PROD&Product_Code=0738556335&Store_Code=arcadia&search=NEW&offset=100&filter_cat=&PowerSearch_Begin_Only=&sort=name.asc&range_low=&range_high=%20&srch_newbook=1 |date=2009-01-24 }} Charleston, SC: Arcadia Publishing, (ISBN 978-0-7385-5633-8)
* Miller, Tom (editor), 1986, ''Arizona: The Land and the People.'' Tucson, AZ: University of Arizona Press. (ISBN 0-8165-1004-0)
* Thomas, David M. (editor), 2003, ''Arizona Legislative Manual.'' In ''<ref>[http://www.azleg.state.az.us/alispdfs/Council/legman2003.pdf Arizona<!-- Bot generated title -->]</ref>.'' Phoenix, AZ: Arizona Legislative Council. Google Print. Retrieved January 16 2006.
* Trimble, Marshall, 1998, ''Arizona, A Cavalcade of History.'' Tucson, AZ: Treasure Chest Publications. (ISBN 0-918080-43-6)
{{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}}
[[Категори:Аризона| ]]
[[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]]
bxu7vjcyfm6sw8nuq6idglx5gvd6zds
Махабхарата
0
8680
75153
73980
2026-11-17T00:28:36Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75153
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Kurukshetra.jpg|thumb|350px|right|Гар бэшэмэлдэхи Курукшетрагай тулалдаанай зураг]]
'''Махабхарата''' ({{lang-san|महाभारत}}) бол [[Энэдхэг]]эй дэлхэйн уран зохёолой гайхамшагта бүтээл юм. Жэнхэни үйлэ ябадалыень шудалагшад {{МЭҮ}} 1500-аад оной үедэ болоһон гэжэ үзэдэг. Харин энэ үйлэ ябадалые [[МЭҮ VI зуун|МЭҮ VI]]—[[МЭҮ II зуун|МЭҮ II-дугаар зуунай]] үедэ тэмдэглэһэн бололтой. Энэ сагһаа хойшо үргэжэжэ, одоо бидэнэй мэдэжэ байгаа хубилбари болобо. Түрүүшынхеэ 8800-аад шад шүлэгтэй зохёол байһан бол одоо буман шүлэгтэй, Махабхаратын гурбан хубилбари байна. Эхинэй хубилбаринь 8800, дэдынь 2400, гурбадахинь 10000 шад шүлэгһөө бүтэдэг. Монгол хэлэнээ үргэлжэлһэн үгээр найруулһан тобшо хубилбарииень оршуулһан юм.
Уула ехэ үльгэрнүүдэй дотор энэниие мэргэн [[арши]] Вьяс зохёоһон гэжэ гарадаг. Вьяс тухай домогто нэгэ загаһашан загаһан баряад гэдэһыень хагалжа үзэбэл хүбүүн, басаган хоёр гараа. Тэрэ загаһан бол бирманай хараал хүрэһэн хаанай гүнжэ байһан ажа. Загаһашан хоёр үхибүүдые Васу тэнгэридэ абаашажа үгтэл охинииень загаһашанай нэрэтэй гээд абаһангүй. Харин хүбүүень абажа гэнэ. Загаһашан охиниие хүмүүжэлһэн Садьявади гэдэг үзэсхэлэнтэ басаган болоо. Энэ басагатай Браашир арши ханилжа нэг хүбүүн түрэһэн Вьяс гэнэ. Вьяс Махабхаратые Жанамээжээя гэдэг хаанай тахилга дээрэ өөрынгөө шаби Вайшанбааянае хөөрэжэ үгэхые тушааба. Вайшанбааянай үгүүлһэн хубилбариие Наймишийн ойдо хүтэжэ Сүүда олон аршид үгүүлһэнээр Махабхарата түгэн дэлгэрһэн гэжэ үзэдэг.
Махабхаратада эртэнэй домогһоо эхилээд гүн ухаан, ёһо суртахуун, түрэ засаха гээд олон номые багтааһан ушар эртэнэй [[Энэдхэг]]эй амидаралай [[нэбтэрхы толи]]ин шэнжэтэй болоод табадахи веда гэжэ нэрлэхэшье ябадал гаража бэлэй.
Уг тууляар хамагай гол Энэдхэгэй олон бишыхан аймаг уласай хоорондын таһаралтагүй дайн, аха дүүнэрэй дотор хаан шэрээ булаалдаха тэмсэлые жэгшэн үзүүлһэн ябадалынь нэлээд һургамжатай, үзэл һанаанай хубида гүн гүнзэгы болоһон юм.
== Агуулга ==
Махабхарата ниитэ арбан юһэн ботитой:
# '''Адипарва''' (Түрүүшын ном. Эндэ юртэмсын бии бололго, гол баатарнуудай гаралай талаар үгүүлнэ.)
# '''Сабхапарва''' (Суулган. Зохёолой гол баатарнууд болохо Панду, Каур удамайнхи хоорондоо дайсагнаха болоһон шалтагааниие үгүүлээд, Пандугайнхи хоёр удаа ойдо даяаншалан һууһан тухай гарана.)
# '''Араньякапарва''' (Ойдо. Аршинарай үгүүлһэн домог, түүхэ ородог.)
# '''Виратапарва''' (Вираад тухай. Арбан хоёр жэл сүлэлгэдэ һууһан Пандугайнхи хугасаа дууһаһан тухай гарадаг. Мүн Драубадида тохёолдоһон ябадалые үгүүлнэ.)
# '''Удьйогапарва''' (Хүгшэрэлгэ. Бүхэ болзолые Пандугайнхи бэелүүлһэншье Каурынхи нютаг оронииень үгэхые хүсөөгүй тула дайн хэхэ болоно.)
# '''Бхишмапарва''' (Бхишма тухай. Күрүгэй талада болоһон шэрүүн тулалдаанай эхинэй юһэн үдэрые Бхишма [[жанжан]] ударидаһан тула Панду талынхи хэсүүдэжэ арга бугаа хэрэглэнэ.)
# '''Дронапарва''' (Дроона тухай. Бхишмагай үхэлэй дараагаар Каурын сэрэгые Дроона жанжан толгойлхо болоһон тухай үгүүлдэг.)
# '''Карнапарва''' (Карна тухай. Дроонае алагдаһанай дараа Каурын сэрэгые Карна толгойлхо болоһон тухай үгүүлнэ.)
# '''Шальяпарва''' (Шаалья тухай. Карнагай дараа Шаалья сэрэгые жолоодожо бай байдал гарана.)
# '''Сауптикапарва''' (Һүниин добтолгоон. Панду аймагайхидые унтаагаарынь усадхаж, зүбхэн аха дүү табан ами гарана.)
# '''Стрипарва''' (Абгайшууд. Эмэгтэйшүүд алагдаһан баатарнуудай хойноһоо ёһолол хэнэ. Гандхара хатан уг дайниие зогсооһонгүй гэжэ Кришнае буруудхан хараадаг.)
# '''Шантипарва''' (Энхэ амгалан. Юдхиштра хаан боложо энхэ тайбан саг үеын тухай гарадаг.)
# '''Анушасанапарва''' (Зарлиг. Түрые жолоодохо тухай һургаал.)
# '''Ашвамедхикапарва''' (Морин тахилга. Юдхиштра хаан үмэнэхи гэмээ сайруулжа морин тахилга үйлэдэдэг.)
# '''Ашрамавасикапарва''' (Хатамжалагшад. Дхритараштра хаан хатадаа дагуулан ойдо хатамжалал хэхээр ябадаг.)
# '''Маусалапарва''' (Шиидэм. Гандхара хатанай хараал бэелжэ, Кришна обогойхи найрлажа байгаад муудалсан бэеһээ хүнөөһэн тухай.)
# '''Махапрастханикапарва''' (Ехэ аян. Юдхиштра хаан шэрээгээ Аржунай аша Парикшидтэ үгөөд дүүнэрэйнгээ хамта ойдо даяаншалхаар ябана. Гималайн уулые дабаха үедэ Юдхиштрагаһаа бусад үрэгдэнэ.)
# '''Сваргароханикапарва''' (Тэнгэридэ халиһан. Юдхиштраг Индра тэнгэри залаһан болобошье дүүнэрэйнгээ хойноһоо тамада ошоно. Тигээд сүм тэнгэридэ гаража жаргана.)
# '''Харивамшапарва''' (Хариванш. Энэ бол хожом нэмэһэн гэжэ үзэдэг боти юм. Парикшид хаан могойдо хорологдожо үхээд тэрэнэй хүбүүн Жанамээжээя хаан болоно.)
== Ном зохёол ==
;Англяар
* ''Brokington J.'' The Sanskrit Epics. Leiden-Boston, 1998
* ''Dahlmann J.'' Das Mahabharata als Epos und Rechtsbuch. Berlin, 1895.
* ''Dahlmann J.'' Genesis des Mahabharata. Berlin, 1899.
* ''Goldman R. P.'' Gods, Priests and Warriors. The Bhrgus of the Mahabharata. N.Y., 1977.
* ''Gonzalez-Reimann L.'' The Mahabharata and the Yugas. N.Y., 2002
* ''Gupta S. P.'', ''Ramachandran K.S.'' Mahābhārata: Myth and Reality. Different views. Delhi, 1976.
* ''Held G. J.'' The Mahābhārata. An Ethnological Study. London-Amsterdam, 1935.
* ''Hiltebeitel A.'' The Ritual of Battle: Krishna in the Mahābhārata. Ithaca-London, 1976. 2nd ed. N.Y. 1990.
* ''Hopkins E. W.'' Epic Mythology. Strassburg, 1915.
* ''Hopkins E. W.'' The Great Epic of India. Its Character and Origin. N.Y. 1901.
* ''Jacobi H.'' Mahabharata. Inhaltsangabe, Index und Concordanz der Calc. und Bomb. Ausgaben. Bonn, 1903.
* ''Laine J. W.'' Visiong of God. Narratives of Theophany in the Mahābhārata. Vienna, 1989.
* ''Patil N. B.'' Folklore in the Mahābhārata. Delhi, 1983.
* ''Sharma R. K.'' Elements of Poetry in the Mahābhārata. Berkeley-L.A. 1964.
* ''Sorensen S.'' An Index to the Names in the Mahabharata. Delhi, 1978.
* Sukthankar Memorial Edition. Vol. I. Critical Studies in the Mahabharata. Poona, 1944.
* ''Sukthankar V. S''. On the Meaning of the Mahābhārata and its Critics. Bombay, 1957.
* ''Sullivan Bruce M.'' Seer of the Fifth Veda. Krishna Dvaipāyana Vyāsa in the Mahābhārata. Delhi, 1999.
* ''Sutton N.'' Religious Doctrines in the Mahābhārata. Delhi, 2000.
* ''Tivari J. N.'' Disposal of the Dead in the Mahābhārata. Varanasi, 1979.
* ''Vaidya C. V.'' The Mahābhārata: A Criticism. Bombay, 1929.
* ''Yardi M. R.'' Epilogue of Mahabharata. Pune, 2001.
;Ородоор
* [[Гринцер, Павел Александрович|Гринцер П. А.]] «Махабхарата» и «Рамаяна». (Серия «Массовая историко-литературная библиотека»). М., Худож. лит. 1970. 96 стр. 8000 экз.
* [[Гринцер, Павел Александрович|Гринцер П. А.]] Древнеиндийский эпос. Генезис и типология. (Серия «Исследования по фольклору и мифологии Востока»). М., Наука (ГРВЛ). 1974. 424 стр. 4800 экз.
* [[Дандекар, Рамчандра Нараян|Дандекар, Р. Н.]] «[http://wiki.shayvam.org/index.php?title=Махабхарата:_ее_происхождение_и_развитие Махабхарата: её происхождение и развитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731182326/https://wiki.shayvam.org/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0:_%D0%B5%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5 |date=2021-07-31 }}» в сборнике статей «От вед к индуизму. Эволюционирующая мифология». М., «Восточная литература» [[РАН]] ISBN 5-02-016607-3; 2002 г.
* Ибрагимов А. Р. Образ Карны в Махабхарате. Разыскания о трагическом герое индийского эпоса. М., CK. 2009. 248 стр. 300 экз
* Ибрагимов А. Р. Старый царь Махабхараты. Свобода выбора и судьбa в индийском эпосe. Монреаль, AGC. 2016. 464 стр.
* Ибрагимов А. Р. Царицы Махабхараты. Роль женщины в индийском эпосе. СПб., СИ. 2022. 456 стр. 300 экз.
* [[Невелева, Светлана Леонидовна|Невелева С. Л.]] Мифология древнеиндийского эпоса (Пантеон). (Серия "Исследования по фольклору и мифологии Востока). М., Наука (ГРВЛ). 1975. 120 стр. 5000 экз.
* [[Невелева, Светлана Леонидовна|Невелева С. Л.]] Вопросы поэтики древнеиндийского эпоса: Эпитет и сравнение. Серия "Исследования по фольклору и мифологии Востока). М., Наука (ГРВЛ). 1979. 136 стр. 2150 экз.
* [[Невелева, Светлана Леонидовна|Невелева С. Л.]] Махабхарата. Изучение древнеиндийского эпоса. М., Наука (ГРВЛ). 1991. 232 стр. 2500 экз.
== Холбооһон ==
* [http://iproaction.ru Махабхарата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626010111/http://iproaction.ru/ |date=2015-06-26 }} — сайт с полным русским переводом книг Махабхараты для чтения онлайн. {{ref-ru}}
* [http://www.worldepos.ru Махабхарата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815064508/http://www.worldepos.ru/ |date=2017-08-15 }} на сайте «Эпическая сила» {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20160304082110/http://www.bolesmir.ru/index.php?content=smirnov&name=s-write-1 Махабхарата] в переводе Б. Л. Смирнова {{ref-ru}}
* [http://www.advayta.org/item/000002/?text_id=314 Махабхарата] в библиотеке Монастыря-академии йоги «Собрание Тайн» {{ref-ru}}
* [http://vyasa.ru/books/?id=515 Махабхарата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709022036/http://www.vyasa.ru/books/?id=515 |date=2017-07-09 }} в Библиотеке ведической литературы {{ref-ru}}
* [http://www.philosophy.ru/library/asiatica/indica/itihasa/mahabharata/eng/index.html «Махабхарата» на английском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014142517/http://philosophy.ru/library/asiatica/indica/itihasa/mahabharata/eng/index.html |date=2014-10-14 }} в электронной библиотеке Института философии РАН.{{ref-en}}
* [http://audioveda.ru/audio?id=289 Махабхарата — выборочный перевод с санскрита в стихах. Аудио книга mp3. 1974 г. ] {{ref-ru}}
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Үльгэр домог]]
[[Категори:Энэдхэгэй шажан]]
ooprp8i5vc4fnamz5202ew1co1rajhq
Арабууд
0
9136
75146
70742
2026-11-16T23:33:11Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75146
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс үндэһэтэн
|group= Арабууд
|image= [[File:Peasant Family of Ramallah 1900-1910.jpg|250px]]
|image_caption=[[Палестина|Палестинын]] айл бүлын зураг
|population=450 cая
|popplace = 450 cая
|region1 = {{flagcountry|Arab League}}
|pop1 = 423 сая<ref>total population 450 million, [[CIA Factbook]] estimates an Arab population of 450 million, see article text.</ref>
|region2 = {{flagcountry|United States}}
|pop2 = 3 500 000<ref name="The Arab American Institute">{{cite web |url=http://www.aaiusa.org/arab-americans/22/demographics |title=The Arab American Institute |publisher=Aaiusa.org |accessdate=17 September 2011 |archivedate=3 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403085410/http://www.aaiusa.org/arab-americans/22/demographics }}</ref>
|region3 = {{flagcountry|Israel}}
|pop3 = 1 658 000<ref name="ICBS2013">{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/www/hodaot2013n/11_13_097e.pdf |title=65th Independence Day – More than 8 Million Residents in the State of Israel |publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |date=14 April 2013 |accessdate=12 February 2014}}</ref>
|region4 = {{flagcountry|Venezuela}}
|pop4 = 1 600 000 (Arab ancestry)<ref name="thedailybeast.com">http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/15/abdel-el-zabayar-from-parliament-to-the-frontlines.html "Venezuela, where the estimated 1.6 million people of Arab descent..."</ref>
|region5 = {{flagcountry|Iran}}
|pop5 = 1 600 000<ref name="CIA World Factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=The World Factbook |publisher=cia.gov |accessdate=3 July 2015 |archivedate=3 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html }}</ref>
|region6 = {{flagcountry|Turkey}}
|pop6 = 500 000<ref name=KONDA>{{cite web | url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf | title=Toplumsal yapı araştırması 2006 | publisher=KONDA Research and Consultancy | year=2006 | accessdate=May 10, 2012 | pages=15–16 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf | archivedate=February 15, 2017}} .{{Tr}}</ref>-1 000 000<ref name=ChapinMetz>[http://countrystudies.us/turkey/29.htm Helen Chapin Metz, ed. Turkey: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1995.]</ref>
|languages= [[Араб хэлэн]]
|related=
|religions= [[лалын шажан]]тад
}}
'''Арабууд''' ({{lang-ar|عرب}}), [[арад түмэн|арад түмэдэй]] бүлэг, [[Хойто Африка|Хойто Африкын]] ба [[Ойрохи Дурна|Ойрохи Дурнын]] араб уласуудай диилэнхи хүн зон. Ниитэдээ 450 сая тухай хүнтэй. [[Араб хэлэтэн|Араб хэлэтэй]]. Диилэнхи хубинь [[лалын шажан]]да шүтэдэг. Арабууд эртын уг гарал, шажан шүтэлгэ, түүхын уг һорболжо, уламжалал болон удамшалаараа илгаатай өөр өөр гаралай хүнүүдэй суглуулга болоһон нэгэдэл юм. Арабууд тоогоороо дэлхэйн хэмжээдэ [[хитадууд]] угсаатанай дараа хоёрдугаарда ородог.
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
[[Категори:Арадууд]]
rmbdy8xfmg6437ew4uk6zo5gdo7ue7x
Велосипед
0
9524
75151
73926
2026-11-16T23:46:38Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75151
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Brockhaus-Efron_Velosipedy2.jpg|мини|300x300пкс|Велосипедүүд. Брокгауз ба Ефроной [[нэбтэрхы толи]]һоо зураг]]
'''Велосипед''' (хуушан {{Lang-fr|vélocipède}}, {{Lang-la|vēlōx}} «түргэн» ба pēs «хүл») — хүнэй булсангай хүсөөр хүл гэшхүүрэй хүдэлгэдэг [[Мөөр|мөөртэй]] тээбэриин хэрэгсэл. Хоёр мөөртэй велосипедүүд эгээн таараһаншье һаа, гурбан мөөртэй велосипедүүдшье байдаг. Мүнөө үедэ хүнэй булсангай хүсэниие шангадхахын тула зайн галай хүдэлүүрые хэрэглэнэ.
Орос гүрэнэй Харгын хүдэлөөнэй гуримай ёһоор, велосипед хадаа «тахир дутуу тэргэнсэр гадна унадаг хүнэй булсангай хүсөөр хүдэлгэдэг хоёр мөөртэй тээбэриин хэрэгсэл»<ref><span class="citation">[http://www.chainikam.net/rules/01/ Правила дорожного движения РФ. Общие положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812000142/http://www.chainikam.net/rules/01/ |date=2011-08-12 }}. <small>.</small></span><span class="citation"></span></ref>.
== Мүн үзэхэ ==
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ|2}}
== Холбооһон ==
* [http://velowiki.org/wiki/Российская_велосипедная_энциклопедия Российская велосипедная энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530071044/http://velowiki.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F |date=2018-05-30 }}
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=182794 ГОСТ 31741-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024812/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=182794 |date=2016-03-05 }}. Велосипеды. Общие технические условия
* [http://pddmaster.ru/pdd/pdd-dlya-velosipedistov.html ПДД для велосипедистов]
; Велосипедэй түүхэ
* [http://www.itogi.ru/paper2000.nsf/Article/Itogi_2000_07_14_213950.html Сергей Иванов «Самобеглые коляски»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903161627/http://www.itogi.ru/paper2000.nsf/Article/Itogi_2000_07_14_213950.html |date=2018-09-03 }}
* [http://www.archive.org/texts/flipbook/flippy.php?id=copbemehhbiiibe00unkngoog А. П. Ивашенцов «Современный велосипед». Изд. Ф. Е. Щепанского, Санкт-Петербург, 1895]
* [http://www.jimlangley.net/ride/bicyclehistorywh.html Myths and Milestones in Bicycle Evolution, by William Hudson] <span> </span>(англ.)
* [http://avelo.ru/index.php?menu=menus&cat=004 Вся история велосипеда от А до Я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730134550/http://avelo.ru/index.php?menu=menus&cat=004 |date=2014-07-30 }}
; Велосипедэй рекордууд
* [https://web.archive.org/web/20160628074728/http://www.ihpva.org/ IHPVA (International Human Powered Vehicle Association)] <span> </span>(англ.)
; Аюулгүй байдал
* [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1152329,00.html Автомобилисты чаще всего жалуются, что велосипедисты ночью ездят без света.]
; Юрэ буса велосипед
* [http://www.membrana.ru/articles/inventions/2007/01/22/193600.html Гротескный HyperBike держит ездока между колёс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614092438/http://www.membrana.ru/articles/inventions/2007/01/22/193600.html |date=2010-06-14 }}
[[Категори:Тээбэри]]
{{1000 үгүүлэл}}
eohiyhpy7u3eubgsgdux8aitt5jtt6x
Ехэ Хорин
0
10587
75152
74059
2026-11-17T00:01:21Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75152
wikitext
text/x-wiki
{{Байгуулга
|нэрэ = Хорин гол хүгжөөһэн болон магтадаг эдэй засагуудай бүлгэм
|ондоо = {{lang-en|The Group of Twenty}}
|background_color = #80B3FF
|зураг =
|зураг хүреэн =
|хэмжээ =
|зураг тайлбари =
|газарай зураг = G20.svg
|газарай зураг хэмжээ =<!-- (үгы байжа болоно, 200px хэбээр үлдэнэ)-->
|газарай зураг тайлбари = {{Legend|#7171BF|Ехэ хориной оронууд}}
{{Legend|#80B3FF|Европын Холбооной оронуудаар түлөөлэгдэһэн}}
{{Legend|#FF00FF|2017 оной саммидай айлшан оронууд}}
|тобшолол =
|байгуулагдаһан =
|усадхаһан =<!-- (үгы байжа болоно)-->
|түрэл =<!-- (ТББ, ТБ г.м.)-->
|статус =<!-- (хэрээ, сан г.м.)-->
|зорилго =<!-- (энхые хангаха г.м.)-->
|түб байра =
|байра һуури =
|үйлэшэлдэг бүһэ =
|гэшүүд = {{Collapsible list
| title = 20
| {{Flagcountry|Австрали}}<br/>{{Flagcountry|Аргентинэ}}<br/>{{Flagcountry|Бразил}}<br/>{{Flagcountry|Ехэ Британи}}<br/>{{Flagcountry|Германи}}<br/>{{Flagcountry|ЕХ}}<br/>{{Flagcountry|Энэдхэг}}<br/>{{Flagcountry|Индонези}}<br/>{{Flagcountry|Итали}}<br/>{{Flagcountry|Канада}}<br/>{{Flagcountry|Хитад}}<br/>{{Flagcountry|Мексикэ}}<br/>{{Flagcountry|Орос}}<br/>{{Flagcountry|Саудай Араб}}<br/>{{Flagcountry|АНУ}}<br/>{{Flagcountry|Түрэг}}<br/>{{Flagcountry|Франци}}<br/>{{Flagcountry|Урда Солонгос}}<br/>{{Flagcountry|Урда Африка}}<br/>{{Flagcountry|Япон}}
}}
|хэлэнүүд =
|ударидагша соло = Түрүүлэгшэ
|ударидагша нэрэ = {{Flag|Аргентинэ}} [[Маурисио Макри]]
|гол байгуулга =<!-- (юрэнхы ассемблей г.м.)-->
|эсэгэ байгуулга =<!-- (үгы байжа болоно)-->
|харьяалалга =<!-- (үгы байжа болоно)-->
|ажалтануудай тоо =
|һайн дуранай ажалтануудай тоо =
|түсэб =
|веб хуудаһан = [https://www.g20.org https://www.g20.org]
|тайлбари =
}}
'''Ехэ Хорин''' ('''G-20''') гү, али албан ёһоор '''Хорин гол хүгжөөһэн болон магтадаг эдэй засагуудай бүлгэм''' ({{lang-en|The Group of Twenty, major advanced and emerging economies}}<ref>{{cite web|url=https://www.g20.org/about_g20/glossary|title=Glossary|work=The G20 website|publisher=G20|accessdate=2014-09-26|lang=en}}</ref>) гээшэ дэлхэйн эгээн томо [[эдэй засаг]]тай 25 оронуудһаа 19 болон [[Европын Холбоо]]ной засагай газарнууд түрүүлэгшэдэй болон [[түб банк]]уудай ударидагшадай бүлгэм юм. Ехэ Хориной эдэй засагуудынь ниилээд дэлхэйн [[дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]]эй 85 %, дэлхэйн худалдаанай 75 %-иие (эндэ ЕХ-ой дотоодын худалдаан ороно) өөртөө багтааха ба ниитэ дэлхэйн хүн зоной гурбанай хоёр ажамидарна.<ref name="о группе">{{cite web|url=https://www.g20.org/g20_priorities/multilingual_content/russian_about|title=О «Группе двадцати» (G20)|work=Сайт Большой двадцатки|publisher=Большая двадцатка|accessdate=2014-09-26}}</ref>
Ехэ Хорин олон уласай санхүүгэй системэдэ холбоотой асуудалнуудые шиидбэрилхэдэ хамтын ажаллалга, зүблэлдөөниие үгэхэ форум юм. Олон уласай санхүүгэй тогтоборитой байдалые ханагахада ажаүйлэдбэрижэһэн ба хүгжэжэ бай уласуудай хоорондохи хэлэлсүүлгые дэмжэн шудалжа, дүгнэлтэ үгэдэг болоод ганса байгуулгын харюусаха асуудалһаа үлүү ехые хэхые оролдодог.
== Гэшүүд ==
2008 ондо Ехэ Хориной хорин гэшүүд байна. Эдэнһээ 19 оронуудай сангын сайд, түб банкуудай ударидагшад орожо,<ref name="g20members">[http://www.g20.org/G20/webapp/publicEN/aboutG20/pubEN_aboutG20.htm#q3 G-20 Membership] from the official G-20 website</ref> хоридохи гэшүүниинь Европын холбооной түб банк байна.
* {{Flagcountry|Австрали}}
* {{Flagcountry|АНУ}}
* {{Flagcountry|Аргентинэ}}
* {{Flagcountry|Бразил}}
* {{Flagcountry|Германи}}
* {{Flagcountry|ЕХ}}
* {{Flagcountry|Ехэ Британи}}
* {{Flagcountry|Индонези}}
* {{Flagcountry|Итали}}
* {{Flagcountry|Канада}}
* {{Flagcountry|Мексикэ}}
* {{Flagcountry|Орос}}
* {{Flagcountry|Саудай Араб}}
* {{Flagcountry|Түрэг}}
* {{Flagcountry|Урда Африка}}
* {{Flagcountry|Урда Солонгос}}
* {{Flagcountry|Франци}}
* {{Flagcountry|Хитад}}
* {{Flagcountry|Энэдхэг}}
* {{Flagcountry|Япон}}
== Уулзалта ==
=== Түрын тэригүүдэй гү, али засагай газарнуудай түрүүлэгшэдэй уулзалта ===
{| class="wikitable plainrowheaders sortable"
|-
! № !! Огноо !! Улас !! Хото !! Байра һуури !! Уласай дарга !! Тайлбари
|-
| [[Вашингтоной Ехэ Хориной уулзалта (2008)|1-р]] || 2008 оной 11 һарын 14–15 || {{USA}} || [[Вашингтон]] || [[National Building Museum]] || [[Джордж Вокер Буш]] ||<ref name=G20Toronto>[http://www.g8.utoronto.ca/g20/g20leadersbook/index.html «The G-20 Leaders Summit on Financial Markets and the World Economy»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109130323/http://www.g8.utoronto.ca/g20/g20leadersbook/index.html |date=2016-11-09 }}. G-20 Information Centre. [[University of Toronto]]. 2008. Retrieved 3 December 2012.</ref>
|-
| [[Лондоной Ехэ Хориной уулзалта (2009)|2-р]] || 2009 оной 4 һарын 2 || {{GBR}} || [[Лондон]] || [[Лондоной үзэсхэлэнэй түб]] || [[Ґордон Браун]] ||<ref name=G20Toronto /><ref>Croft, Adrian. [http://uk.reuters.com/article/domesticNews/idUKTRE51552R20090206 "London's ExCel Centre chosen as venue for G20 summit, "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403155945/http://uk.reuters.com/article/domesticNews/idUKTRE51552R20090206 |date=2009-04-03 }} Reuters (UK). 6 February 2009. Retrieved 7 April 2011.</ref><ref>{{Cite web |title=Офіційний веб-сайт Лондонського саміту G20 |url=http://www.londonsummit.gov.uk/ |accessdate=2017-10-21 |archivedate=2009-06-27 |archiveurl=https://swap.stanford.edu/20090627075323/http://www.londonsummit.gov.uk/ }}</ref>
|-
| [[Питтсбургын Ехэ Хориной уулзалта (2009)|3-р]] || 2009 оной 9 һарын 24–25 || {{USA}} || [[Питтсбург]] || [[David L. Lawrence Convention Center]] || [[Барак Обама]] ||<ref name=G20Toronto /><ref>{{cite news|url=http://kdka.com/politics/G20.summit.Pittsburgh.2.1022570.html|title=Pittsburgh To Host Next G20 Summit|date=May 28, 2009|publisher=''[[KDKA (AM)|KDKA]]''|accessdate=August 6, 2009|archivedate=July 1, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090701235412/http://kdka.com/politics/G20.summit.Pittsburgh.2.1022570.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Питтсбургын Ехэ Хориной уулзалтын албан ёһоной веб-сайт |url=http://www.g20pittsburghsummit.org/ |accessdate=2017-10-21 |archivedate=2016-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161013052626/http://www.g20pittsburghsummit.org/ }}</ref>
|-
| [[Торонтын Ехэ Хориной уулзалта (2010)|4-р]] || 2010 оной 6 һарын 26–27 || {{CAN}} || [[Торонто]] || [[Metro Toronto Convention Centre]] || [[Стивен Һарпер]] ||<ref name="Canada">{{cite news|author=Canada |url=http://www.theglobeandmail.com/news/national/canada-to-host-transition-summit-in-2010/article1301423/ |title=Canada to host 'transition' summit in 2010 |publisher=Theglobeandmail.com |date= 25 September 2009|accessdate=27 June 2010 |location=Toronto}}</ref><ref>{{cite web |url=http://canadainternational.gc.ca/g20/summit-sommet/2010/toronto-toronto.aspx?view=d |title=The Group of 20: The premier forum for international economic cooperation |publisher=CanadaInternational.gc.ca |year=2010 |accessdate=8 вересня 2013 |archivedate=2012-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029055913/http://canadainternational.gc.ca/g20/summit-sommet/2010/toronto-toronto.aspx?view=d }}</ref>
|-
| [[Сеулэй Ехэ Хориной уулзалта (2010)|5-р]] || 2010 оной 11 һарын 11–12 || {{KOR}} || [[Сеул]] || [[COEX Convention & Exhibition Center]] || [[Ли Мёнбак]] ||<ref>[https://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2009/11/123_55021.html "Korea to Host G20 in November, "] ''Korea Times,'' 25 September 2009; retrieved 12 November 2010.</ref><ref>{{Cite web |title=Сеулэй Ехэ Хориной уулзалтын албан ёһоной веб-сайт |url=http://www.seoulsummit.kr/ |accessdate=2017-10-21 |archivedate=2010-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100724035553/http://www.seoulsummit.kr/ }}</ref>
|-
| [[Каннын Ехэ Хориной уулзалта (2011)|6-р]] || 2011 оной 11 һарын || {{FRA}} || [[Канна]] || [[Palais des Festivals et des Congrès|Palais des Festivals]] || [[Николя Саркози]] ||<ref>{{cite web |url=http://www.brecorder.com/news/latest/15666:french-g20-summit-to-be-november-2011-in-cannes.html |title=French G20 summit to be November 2011 in Cannes |publisher=Business Recorder |date=12 November 2010 |accessdate=12 November 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511133007/http://www.brecorder.com/news/latest/15666:french-g20-summit-to-be-november-2011-in-cannes.html }}</ref><ref>[http://www.emol.com/noticias/economia/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=446860 «Cannes albergará próxima cumbre del G20 en noviembre de 2011,»] Agence France Presse. 12 November 2010.</ref><ref>{{Cite web |title=Каннын Ехэ Хориной уулзалтын албан ёһоной веб-сайт |url=http://www.g20-g8.com/ |accessdate=2017-10-21 |archivedate=2011-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530104503/http://www.g20-g8.com/ }}</ref>
|-
| [[Лос-Кабосой Ехэ Хориной уулзалта (2012)|7-р]] || 2012 оной 6 һарын 18–19 || {{MEX}} || [[Сан-Хосе-дель-Кабо]], [[Лос-Кабос]] || Los Cabos Convention Center || [[Фелипе Кальдерон]] ||<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90856/7042982.html «Mexico to host G20 summit in 2012,»] Xinhua, 28 June 2010.</ref><ref name="mexico2012">Robinson, Dale. [http://www1.voanews.com/english/news/europe/World-Leaders-Gather-for-G20-Economic-Summit-97257039.html «G20 Commits to Deficit Reduction Time Line»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630071624/http://www1.voanews.com/english/news/europe/World-Leaders-Gather-for-G20-Economic-Summit-97257039.html |date=2010-06-30 }}. Voice of America. 27 June 2010;</ref><ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/los-cabos-to-host-g20-summit-in-2012-131603063.html «Los Cabos to Host G20 Summit in 2012»]. PRNewswire.com. Retrieved 3 December 2011.</ref><ref>[http://g20mexico.org/en Долодугаар Ехэ Хориной уулзалтын албан ёһоной веб-сайт]</ref>
|-
| [[Санкт-Петербургын Ехэ Хориной уулзалта (2013)|8-р]] || 2013 оной 9 һарын 5–6 || {{RUS}} || [[Стрельна]], [[Санкт-Петербург]] || [[Константинай ордон]] || [[Владимир Владимирович Путин]] ||<ref name=Summit2013>{{cite web |url=http://www.g20-g8.com/g8-g20/g20/english/for-the-press/news-releases/g20-leaders-summit-final-communique.1554.html |title=French G20 LEADERS SUMMIT – FINAL COMMUNIQUÉ |publisher=G20-G8 |date=4 November 2011 |accessdate=4 November 2011 |archivedate=25 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625210548/http://www.g20-g8.com/g8-g20/g20/english/for-the-press/news-releases/g20-leaders-summit-final-communique.1554.html }}</ref><ref name="Cannes Summit Final Declaration,">[http://www.g20.org/Documents2011/11/Cannes%20Declaration%204%20November%202011.pdf "Cannes Summit Final Declaration, "] G-20 Official Website, 4 November 2011.</ref><ref>[http://english.ruvr.ru/2012_04_12/71468446/ Saint Petersburg to hold G20 Summit of 2013], [[Voice of Russia]]</ref><ref>[http://en.g20russia.ru/ Санкт-Петербургын Ехэ Хориной уулзалтын албан ёһоной веб-сайт]</ref>
|-
| [[Брисбенэй Ехэ Хориной уулзалта (2014)|9-р]] || 2014 оной 11 һарын 15–16 || {{AUS}} || [[Брисбен]] || [[Brisbane Convention & Exhibition Centre]] || [[Тони Эбботт]] ||<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200507024414/https://www.couriermail.com.au/news/brisbane-set-to-host-g20-conference-in-2014/news-story/fa8ee01890fc88bf2743c8c8f0cbfd7b?nk=a21824dda5e9eaaf2509911033f13d47-1588819454 |archivedate=2020-05-07 |title=Archive copy |url=http://www.couriermail.com.au/news/brisbane-set-to-host-g20-conference-in-2014/story-e6freon6-1226422826373 |accessdate=2023-09-12}}</ref><ref name="official">[https://www.g20.org/ Ехэ Хориной уулзалтын албан ёһоной веб-сайт]</ref>
|-
| [[Антальягай Ехэ Хориной уулзалта (2015)|10-р]] || 2015 оной 11 һарын 15-16 || {{TUR}} || [[Белек]], [[Анталья]] || Regnum Carya Hotel Convention Centre || [[Реджеп Таип Эрдоган]] ||<ref name="G20 Leaders’ Communiqué Brisbane 2014">{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/11/16/g20-leaders-communiqu|title=G20 Leaders’ Communiqué|work=whitehouse.gov|accessdate=16 November 2014|archivedate=21 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121200134/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/11/16/g20-leaders-communiqu}}</ref><ref name="Davutoğlu says he'll lead G-20 Summit this year">{{cite web|title=Erdoğan says he’ll lead G-20 Summit this year|url=http://www.hurriyetdailynews.com/erdogan-says-hell-lead-g-20-summit-this-year.aspx?pageID=238&nID=87018&NewsCatID=344|work=[[Hürriyet]]|date=16 August 2015|accessdate=7 October 2015}}</ref><ref name="official" />
|-
| [[Ханчжоугой Ехэ Хориной уулзалта (2016)|11-р]] || 2016 оной 9 һарын 4–5 || {{CHN}} || [[Ханчжоу]] || Hangzhou International Exhibition Centre || [[Си Цзиньпин]] ||<ref name="Cannes Summit Final Declaration,"/><ref name="G20 Leaders’ Communiqué Brisbane 2014"/><ref>{{cite web|url=http://news.ifeng.com/a/20150228/43239789_0.shtml|title=快讯:杭州获得2016年G20峰会举办权|work=ifeng.com}}</ref><ref name="official" />
|-
| [[Һамбургын Ехэ Хориной уулзалта (2017)|12-р]] || 2017 оной 7 һарын 7–8 || {{GER}} || [[Һамбург]] || [[Hamburg Messe]] || [[Ангела Меркель]] ||<ref name="Cannes Summit Final Declaration,"/><ref name="G20 Leaders’ Communiqué Brisbane 2014"/>
|-
| [[Буэнос-Айресэй Ехэ Хориной уулзалта (2018)|13-р]] || тоодогүй 2018 ондо || {{ARG}} || [[Буэнос-Айрес]] || ? || [[Маурісіо Макрі]] ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.clarin.com/politica/Argentina-elegida-sede-G-20_0_1603039808.html |accessdate=2017-10-21 |archivedate=2016-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628140647/http://www.clarin.com/politica/Argentina-elegida-sede-G-20_0_1603039808.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.lanacion.com.ar/1913575-la-argentina-sera-sede-en-2018-de-la-cumbre-de-presidentes-del-g-20 |accessdate=2017-10-21 |archivedate=2017-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170922075808/http://www.lanacion.com.ar/1913575-la-argentina-sera-sede-en-2018-de-la-cumbre-de-presidentes-del-g-20 }}</ref>
|}
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
[[Категори:Ехэ Хорин]]
3bh7y7ea8cg5wmtqcuj3l6ywwk9lj9j
2022
0
13826
75145
75048
2026-11-16T23:16:42Z
InternetArchiveBot
12366
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
75145
wikitext
text/x-wiki
{{C21 year in topic}}
'''2022 он''' ('''[[Римэй тоо|MMXXII]]''') гү, али '''Хоёр мянга хорин хоёр он''', '''Хоёр мянган хоринхоёрдугаар он''' — [[Гарагай долоон|бямба]]да эхэлһэн [[ердын жэл]] юм. [[Григориин литэ|Григориин тоолол]] гү, али [[Нийтийн тоолол]] ёһоор ''[[Манай эрин]]''-эй 2022 дахи он болоод [[3 дахи мянган]] болон [[21-р зуун]]ай 22 дахи, [[2020-д он]]ой 3 дахи он болоно.
[[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга]] 2022 ониие Уласхоорондын Бүдүүлиг Загаһа барилга ба Уһан соёлой Жэл,<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/72/72|title=International Year of Artisanal Fisheries and Aquaculture|website=United Nations|access-date=February 15, 2020}}</ref> Тогтууритай хүгжөөлгын Уласхоорондын Фундаментальна Эрдэм ухаанай Жэл,<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/en/A/RES/76/14|title=International Year of Basic Sciences for Sustainable Development|website=United Nations|access-date=December 30, 2021}}</ref> [[Уула|Уулын]] Тогтууритай Хүгжөөлгые Дэмжэхэ Уласхоорондын Жэл,<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/pdf?symbol=en/A/76/L.28|title=International Year of Sustainable Mountain Development|website=United Nations|access-date=December 30, 2021|accessdate=February 7, 2022|archivedate=December 19, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219214914/https://undocs.org/pdf?symbol=en%2FA%2F76%2FL.28}}</ref> ба Уласхоорондын [[Шэл|Шэлэй]] Жэл<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/75/279|title=International Year of Glass|website=United Nations|access-date=July 17, 2021}}</ref> болгон зарлаһан.
== Үйл ябадал ==
<!-- Important international events only -->
=== 1 һара ===
* [[1 һарын 1]] – Дэлхэйн хамагай томо [[Сүлөөтэ худалдаан|сүлөөтэ худалдаанай]] бүһэ болохо [[Бүһэ Нютагай Бүхы Талын Эдэй Засагай Партнёрство]] нь [[Австрали]], [[Брүнэй|Бруней]], [[Кампучи]], [[Хитад]], [[Япон Улас|Япон]], [[Лаос]], [[Шэнэ Зеланд]], [[Сингапур]], [[Тайланд]] ба [[Вьетнам]] уласуудта ороһон.<ref>{{Cite web|date=2022-01-01|title=World's largest free trade deal is under way, but what is RCEP?|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3161707/what-rcep-worlds-largest-free-trade-deal-under-way|access-date=2022-01-01|website=South China Morning Post|language=en}}</ref>
* [[1 һарын 2]]
** Шуһата эсэргүүсэлтын үеэр [[Абдалла Хамдук]] нь [[Суданай засагай толгойлогшодой жагсаалта|Суданай Юрэнхы сайдай]] тушаалһаа бууба.<ref>{{Cite web|first1=Alaa |last1=Elassar |first2=Pierre |last2=Meilhan |title=Sudan's Prime Minister resigns amid violent anti-coup protests that have left at least 57 people dead|url=https://www.cnn.com/2022/01/02/world/sudan-protest-killed-anti-coup-security-forces/index.html|date=2022-01-02|website=CNN}}</ref>
** [[Нефтиин сэн]] үндэрһээ боложо [[2022 оной Казахстандахи эсэргүүсэлтэ|2022 оной Казахай үймөөн]] эхилһэн.<ref>{{Cite web|last=Lillis|first=Joanna|date=2022-01-03|title=Kazakhstan: Gas price hike fuels Zhanaozen protests|url=https://eurasianet.org/kazakhstan-gas-price-hike-fuels-zhanaozen-protests|url-status=live|access-date=2022-01-04|website=eurasianet.org|language=en}}</ref>
* [[1 һарын 4]] – [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэл|НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй]] бүхы [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй Үргэлжын Гэшүүд|үргэлжын табан гэшүүн]]—[[Хитад]], [[Франци]], [[Оросой холбоото улас|Орос]], [[Нэгэдэһэн Хаанта Улас]] ба [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]—"[[Ядрогой дайн|Ядрогой дайнда]] илаха аргагүй ба хэзээшье тулалдажа болохогүй." гэһэн хомор хамтарһан мэдүүлгэ гаргаба.<ref>{{cite news |date=4 January 2022|title='No one can win a nuclear war': Superpowers release rare joint statement| url=https://www.smh.com.au/world/europe/no-one-can-win-a-nuclear-war-superpowers-release-rare-joint-statement-20220104-p59lmf.html|work=The Sydney Morning Herald|access-date=4 January 2022}}</ref>
*[[1 һарын 5]] – [[Казахстан]]<nowiki/>да [[2022 оной Казахстандахи эсэргүүсэлтэ|2022 ондо болоһон үймөөнтэй]] холбогдуулан улас даяар [[онсо байдал]] зарлаба. Юрэнхы сайд [[Аскар Мамин|Аскар Маминай]] кабинет отставкада гаража, харин юрэнхылэгшэ [[Касым-Жомарт Токаев]], гүрэнэй жэнхэни засаг гэгдэдэг, [[Нурсултан Назарбаев]]<nowiki/>ые [[Казахстанай Аюулгүй Байдалай Зүблэл]]<nowiki/>эй түрүүлэгшын тушаалһаань гаргаба.<ref>{{Cite news|last=Auyezov|first=Olzhas|date=2022-01-05|title=Kazakh protesters torch public buildings; emergency declared, Cabinet resigns|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-government-resigns-after-violent-protests-over-fuel-price-2022-01-05/|access-date=2022-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Satubaldina|first1=Assel|last2=January 2022|first2=Zhanna Shayakhmetova in Nation on 5|date=2022-01-05|title=Kazakhstan Declares State of Emergency After Fuel Price Protests|url=https://astanatimes.com/2022/01/kazakhstan-declares-state-of-emergency-after-fuel-price-protests/|access-date=2022-01-05|website=The Astana Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 January 2022|title=Kazakhstan is in turmoil after massive protests force the government to resign|url=https://www.npr.org/2022/01/05/1070622365/kazakhstan-is-in-turmoil-after-massive-protests-force-the-government-to-resign?t=1641430408915|url-status=live|access-date=7 January 2022|website=[[NPR]]}}</ref>
* [[1 һарын 6]] – [[Казахстан Уласай Юрэнхылэгшэ|Казахстанай юрэнхылэгшэ]] [[Касым-Жомарт Токаев|Токаевай]] гуйлтын дагуу [[Хамтын Аюулгүй Байдалай Хэрээнэй Байгуулга|ХАБХБ]], Оросой десантникуудай хамта, [[Энхые сахюулга|энхые сахюулха]] багые Казахстанда табиба.<ref>{{Cite web|date=6 January 2022|title=Russian paratroopers arrive in Kazakhstan as unrest continues|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/06/shots-heard-in-kazakhstan-as-protests-enter-third-day|url-status=live|access-date=7 January 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref>
* [[1 һарын 7]] – [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахал]]: Дэлхэй даяар [[COVID-19]] тохёолдолой тоо 300 саяһаа үлүү гараба.<ref>{{cite news |date=7 January 2022|title=Global Coronavirus Cases Top 300 Million| url=https://www.nytimes.com/live/2022/01/06/world/omicron-covid-vaccine-tests|work=The New York Times|access-date=7 January 2022}}</ref>
* [[1 һарын 9]] – [[2 һарын 6]] – [[2021 оной Африкын Үндэһэтэнэй Хундагын Тэмсээн|2021 оной Африкын Хундагын Тэмсээн]] нь [[Камерун]] уласда боложо, [[Сенегал]] [[2021 оной Африкын Үндэһэтэнэй Хундагын Тэмсээнэй Финал|анханай удаа абарга]] болобо.<ref name="draw postponed2">{{cite news|date=6 June 2021|title=CAF postpones TotalEnergies Africa Cup final draw, new date to be set soon|publisher=CAF|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/caf-postpones-totalenergies-africa-cup-final-draw-new-date-to-be-set-soon|access-date=7 June 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Senegal vs. Egypt - Football Match Report - February 6, 2022 - ESPN|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/629153|access-date=2022-02-07|website=ESPN.com|language=en}}</ref>
* [[1 һарын 10]] – АНУ-ай Мэриленд можын [[Балтимор]]<nowiki/>до анханай амжалтатай [[Ксенотрансплантаци|гахайһаа хүн]]<nowiki/>дэ [[Зүрхэн абаашажа һуулгалга|зүрхэн абаашажа һуулгаха]] операци болобо.<ref>{{cite news |date=10 January 2022|title=University of Maryland School of Medicine Faculty Scientists and Clinicians Perform Historic First Successful Transplant of Porcine Heart into Adult Human with End-Stage Heart Disease| url=https://www.umms.org/ummc/news/2022/first-successful-transplant-of-porcine-heart-into-adult-human-heart|work=University of Maryland Medical Center|access-date=11 January 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=10 January 2022|title=Man gets genetically-modified pig heart in world-first transplant| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-59944889|work=BBC News|access-date=11 January 2022}}</ref>
* [[1 һарын 15]] – [[Тонга]] дахи [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai|Хунга-Тонга]] уһан доорохи вулканай [[2022 оной Хунга-Тонгагай дэлбэрэлгэ ба цунами|дэлбэрэлгэ]], Австрали, Канада, Чили, Фиджи, Япон, Шэнэ Зеланд, Самоа ба АНУ-да [[Цунами|цунамигай]] һануулгые дуудаба.<ref>{{cite news |date=15 January 2022|title=Get away from shore - US and Japan warn on tsunami| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60007119|work=BBC News|access-date=15 January 2022}}</ref>
* [[1 һарын 16]] – Теннисэй Дэлхэйн Но. 1 чемпион [[Новак Джокович]] [[2022 оной Австралиин нээлтэтэй тэмсээн|2022 оной Австралиин нээлтэтэй тэмсээндэ]] орохоһоо һаад хэһэн, [[COVID-19-дэ эсэргүү вакцина|COVID-19-дэ эсэргүү тарилгатай]] холбоотой суутай сүүдэй хэрэг гараһанай уламһаа Австралиһаа албадан гаргагдаба.<ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic: Tennis star deported after losing Australia visa battle| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-australia-60014059|work=BBC News|access-date=16 January 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic leaves Australia after court rejects visa challenge| url=https://edition.cnn.com/2022/01/16/tennis/novak-djokovic-australian-open-federal-court-hearing-spt-intl-hnk/index.html|work=CNN|access-date=16 January 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic visa saga LIVE: Djokovic to miss 2022 Australian Open after losing court case| url=https://www.smh.com.au/sport/tennis/novak-djokovic-visa-saga-live-tennis-star-back-before-court-ahead-of-2022-australian-open-20220116-p59oje.html|work=Sydney Morning Herald|access-date=16 January 2022}}</ref>
* [[1 һарын 18]] – Америкын [[Microsoft]] хампаани [[Activision Blizzard]]-ые 68.7 тэрбум доллараар абаха һанаанаа зарлаба. Энэ гэрээ нь технологиин хампааниин хамагай томо абалга юм.<ref>{{Cite web|title=Microsoft to buy embattled Activision Blizzard for $68.7 billion|url=https://www.cbsnews.com/news/microsoft-activision-blizzard-acquisition/|access-date=2022-01-19|website=www.cbsnews.com|language=en-US}}</ref>
* [[1 һарын 19]] – [[Барбадосой парламентын һунгуули (2022)|2022 оной Барбадосой парламентын һунгуули]]: [[Барбадосой лейбористска нам]] хоёрдохи удаа [[Барбадосой Суглаанай Танхим|Барбадосой Суглаанай Танхимай]] бүхы 30 һуудалые абаһан.<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=Another 30-0|url=https://www.nationnews.com/2022/01/20/another-30-0/|access-date=2022-01-27|website=www.nationnews.com|language=en-US}}</ref>
* [[1 һарын 23]]
**[["Ана" Тропическа Далайн Шуурган (2022)|"Ана" Тропическа Далайн Шуурга]] нь [[Мадагаскар]], [[Малави]] ба [[Мозамбик]]<nowiki/>да 115 хүниие алажа, хэдэн үдэрэй дараахи [[2022 оной Антананаривугай үер|хэдэ хэдэн үер]] нь Мадагаскарда 11 хүниие алаба.<ref>https://www.theguardian.com/global-development/2022/jan/25/at-least-four-killed-after-tropical-storm-ana-hits-malawi-and-mozambique</ref><ref>{{cite web|title=Malawi hit by flooding caused by tropical storm Ana; 1 dead|url=https://www.sfgate.com/news/amp/Malawi-hit-by-flooding-caused-by-tropical-storm-16802904.php%20http://www.xinhuanet.com/english/africa/20220125/c85d3ca6f72c4495aeb8c8306556fc10/c.html|access-date=25 January 2022|publisher=Sfgate}}</ref>
**[[Буркино-Фасо]]<nowiki/>до [[Буркино-Фасогой сэрэгэй урбалта (2022)|сэрэгэй урбалта]] гаража, юрэнхылэгшэ [[Рок Марк Кристиан Каборе|Рок Каборегые]] засагһаа зайлуулба. Буркиногой сэрэгэйнхид урбалта хиихэ болоһон шалтагаанаа засагай газар улас доторхи [[Лалын дайшад|Лалын дайшадай]] ябуулгые хизаарлажа шадахагүй гэжэ нэрлэбэ.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=Burkina Faso coup: Return of the military strongmen to West Africa|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60138129|access-date=2022-01-28}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-01-28|title=Burkina Faso: New leader gives first speech since ousting president|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60164531|access-date=2022-01-28}}</ref>
* [[1 һарын 28]] – COVID-19 тахал: Дэлхэй даяар вакцинжуулалгын тоо 10 тэрбум дабаба.<ref>{{cite news |date=28 January 2022|title=The world surpasses 10 billion vaccine doses administered, but gaps persist in who gets the shots.| url=https://www.nytimes.com/2022/01/28/world/covid-vaccines-10-billion-doses.html|work=The New York Times|access-date=29 January 2022}}</ref>
* [[1 һарын 29]] – [[2022 оной Италиин юрэнхылэгшын һунгуули]]: Серджо Маттарелла Италиин юрэнхылэгшээр дахин һунгагдаба.<ref>{{Cite news|last1=Jones|first1=Gavin|last2=Amante|first2=Angelo|date=2022-01-29|title=Italy re-elects President Mattarella|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/italian-parties-disarray-presidential-vote-limps-2022-01-29/|access-date=2022-01-29}}</ref>
* [[1 һарын 30]] – [[2022 оной Португалай парламентын һунгуули]]: [[Антониу Кошта|Антониу Коштагай]] ударидадаг, [[Социалис Нам (Португал)|Социалис Нам]], 117 һуудалтай "гэнтын" олонхиие абаба.<ref>{{Cite news|date=2022-01-31|title=Portugal election: Socialists win unexpected majority|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-60194375|access-date=2022-02-02}}</ref>
=== 2 һара ===
* [[2 һарын 3]]
** [[Лалын Улас]] бүлгэмэй ударидагша [[Абу Ибрагим аль-Хашеми аль-Кураши]] нь [[Сири|Сириин]] баруун-хойто хэсэгтэ [[АНУ-ай тусхай операциин хүсэн|АНУ-ай тусхай хүсэн]]<nowiki/>эй [[Контртерроризм|контртеррорист]] дайралтын үеэр алагдаба.<ref>{{Cite news|date=3 February 2022|title=Islamic State leader Abu Ibrahim al-Qurayshi killed in Syria, US says|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-60246129|access-date=3 February 2022}}</ref>
** [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахал]]: [[Энэдхэг]] нь [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]] ба [[Бразил|Бразилай]] дараагаар COVID-19-эй уламһаа наһа бараһан хүнэй тоо 500,000 дабаһан гурбадахи гүрэн болобо.<ref> https://www.reuters.com/world/india/india-reports-over-500000-deaths-covid-19-experts-count-millions-more-2022-02-04/ </ref>
* [[2 һарын 4]] – Хитад ба Орос [[НАТО]]-гой үргэдхэлгые эсэргүүсэһэн мэдүүлгэ гаргажа, [[AUKUS]]-ай аюулгүй байдалай хэрээндэ "серьёзно һанаагаа зобожо" байгаагаа хэлэһэн, ба олон асуудалаар хамта хүдэлхээ зарлаба.<ref>{{Cite news|date=5 February 2022|title=China joins Russia in opposing Nato expansion|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60257080|access-date=7 February 2022}}</ref>
* [[2 һарын 4]] – [[2 һарын 20]] – [[2022 оной Үбэлэй Олимпиин наадан|2022 оной Үбэлэй Олимп]] нь Хитадай [[Бээжэн|Бээжэндэ]] зохёогдожо, энэнь хотые [[Зунай Олимпиин наадан|Зунай Олимп]] ба [[Үбэлэй Олимпиин наадан|Үбэлэй Олимпые]] хоюулангын зохёон байгуулһан анханай хото болгобо.<ref>{{Cite web|title=2022 Olympics - Next Winter Olympic Games {{!}} Beijing 2022|url=https://www.olympic.org/beijing-2022|date=May 28, 2020|website=International Olympic Committee|access-date=May 29, 2020}}</ref>
* [[2 һарын 5]] – [[Батсирай циклон|"Батсирай" Циклон]] нь Мадагаскар, [[Урда Африка (улас)|Урда Африка]], [[Маврикий]], ба [[Реюньон]] зэргэ нютагта 115 хүниие алаһан [["Ана" Тропическа Далайн Шуурган (2022)|"Ана" Далайн Шуургын]] дараа хоёр долоо хоногой дараа ниитэ 13 хүниие алаба.<ref>{{cite web |title=Cyclone kills at least 10 in Madagascar, destroying homes and cutting power |url=https://www.reuters.com/world/africa/least-three-dead-after-cyclone-batsirai-causes-devastation-southeast-madagascar-2022-02-06/ |publisher=<nowiki>[{Reuters]]</nowiki> |access-date=6 February 2022}}</ref>
* [[2 һарын 6]] – [[II Елизавета|Хатан хаан II Елизавета]] өөрын [[II Елизавета Платинын Ойн Баяр|Платинын ойн баяраа]] тэмдэглэжэ, хаан шэрээндэ 70 жэл һууһан анханай Британиин монарх болобо.<ref>{{Cite web|title=Prince Charles leads Jubilee tributes to 'remarkable' Queen|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-60279585|date=February 6, 2022|access-date=February 6, 2022|website=BBC News}}</ref>
* [[2 һарын 8]] – [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахал]]: Дэлхэй даяар [[COVID-19]] тохёолдолой тоо 400 саяһаа үлүү гараба.<ref>https://www.pharmaceutical-technology.com/news/covid-19-update/</ref>
== Таамаглагдаһан ба түсэблэгдэһэн ябадалнууд ==
* [[3 һара]] – [[ЦЕРН]]-эй [[Ехэ Адронна Коллайдер|Ехэ Адронна Коллайдерай]] 3 дахи ябуулга эхилнэ.<ref>{{Cite web|url=https://home.cern/news/news/accelerators/new-schedule-cerns-accelerators-and-experiments|title = New schedule for CERN's accelerators and experiments}}</ref>
* [[3 һарын 9]] – [[2022 оной Урда Солонгосой юрэнхылэгшын һунгуули]].<ref>{{Cite web|last=Kim|first=Hyung-A.|title=S Korea presidential poll: Choosing the lesser of two evils|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/12/22/sk-presidential-election-choosing-the-lesser-of-the-two-evils|access-date=2022-01-13|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref>
* [[3 һарын 27]] – [[2022 оной Хонконгын Гүйсэдхэхэ засаглалай Толгойлогшын һунгуули]].<ref>{{cite news|date=13 April 2021|title=Legco election to be held on December 19|work=The Standard|url=https://www.thestandard.com.hk/breaking-news/section/4/169539/Legco-election-to-be-held-on-December-19|url-status=live|access-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026202651/https://www.thestandard.com.hk/breaking-news/section/4/169539/Legco-election-to-be-held-on-December-19|archive-date=26 October 2021}}</ref>
* [[3 һарын 31]] – [[Дубай|Дубайда]] болохо [[2020 оной Бүхэдэлхэйн Үзэсхэлэн]] 6-һара ажалһанай дараа хаагдана; анха 2021 оной 4 һарын 10-да түсэблэгдэжэ байһан болобошье [[Коронавирус тахал|COVID-19 тахалай]] уламһаа хойшолуулагдаһан.<ref>{{Cite web|last=Magyar|first=Judith|title=SAP BrandVoice: Experience Expo 2020 Dubai – A Window To The Future|url=https://www.forbes.com/sites/sap/2022/01/07/experience-expo-2020-dubai--a-window-to-the-future/|access-date=2022-01-13|website=Forbes|language=en}}</ref>
* [[4 һарын 3]]
**[[2022 оной Сербиин бүхы ниитын һунгуули]]: [[Серби Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшын]] тушаал ба [[Үндэһэнэй Ассамблей (Серби)|Үндэһэнэй Ассамблейн]] бүхы 250 һуудал һунгагдана.<ref name=":6">{{Cite web|title=Izbori 3. aprila|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2021&mm=09&dd=02&nav_category=11&nav_id=1916460|access-date=2021-09-02|website=B92.net|language=sr-Latn-RS}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-10-23|title=Nova.rs: Predsednički, parlamentarni i beogradski izbori 3. aprila|url=https://rs.n1info.com/vesti/nova-rs-predsednicki-parlamentarni-i-beogradski-izbori-3-aprila/|access-date=2021-10-23|website=N1|language=sr-RS}}</ref>
**[[2022 оной Унгарай парламентын һунгуули|Унгарай парламентын һунгуули]] 2022 ондо болохоор түсэблэгдэһэн.<ref>{{cite news|url= https://www.economist.com/the-world-ahead/2021/11/08/could-viktor-orban-be-voted-out-of-office|title= Could Viktor Orban be voted out of office?|newspaper= [[The Economist]]}}</ref>
* [[4 һарын 10]] – [[2022 оной Франциин юрэнхылэгшын һунгуули]].<ref>{{Cite news|last=Reuters|date=2022-01-12|title=Second round of French election could see conservative Pecresse level with Macron -poll|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/second-round-french-election-could-see-conservative-pecresse-level-with-macron-2022-01-12/|access-date=2022-01-13}}</ref>
* [[5 һарын 9]] – [[2022 оной Филиппинын бүхы ниитын һунгуули]]: [[Филиппинын Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшын]] тушаал, [[Филиппинын Сенат|Сенатай]] хахад, [[Филиппинын Түлөөлэгшын Танхим|Түлөөлэгшын Танхимай]] бүхы һуудал, ба можо, нютагай хуули гаргалгын суглаануудай олон һуудалнууд һунгагдана.<ref>{{Cite web|title=Philippine presidential election: who's running, who's favorite and what's their China policy?|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3151736/philippine-presidential-election-whos-running-whos-favourite-and|access-date=2021-10-09|website=South China Morning Post|date=October 9, 2021|language=en}}</ref>
* [[5 һарын 10]]–[[5 һарын 14|14]] – [[Итали|Италиин]] [[Турин|Туринда]] болохо [[Евровидение Дуунай Тэмсээн 2022]].<ref name="host city">{{Cite web|date=2021-10-08|title=Turin, Italy, to host the 66th Eurovision Song Contest in May 2022|url=https://eurovision.tv/story/turin-to-host-eurovision-2022|url-status=live|access-date=2021-10-08|website=Eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union (EBU)|language=en-gb}}</ref>
* [[5 һарын 28]] – [[2021–22 оной УЕФА Абаргуудай Лига]] финал ОХУ-ай [[Санкт-Петербург]]<nowiki/>ын [[Газпром Арена]]<nowiki/>да болобо
* [[5 һарын 29]] – [[2022 оной Колумбиин юрэнхылэгшын һунгуули]].<ref>{{Cite web|title=2022 Elections in Latin America: A Preview|url=https://www.as-coa.org/articles/2022-elections-latin-america-preview|access-date=2022-01-13|website=AS/COA|language=en}}</ref>
* [[7 һарын 4]] – Хэрбээ шэнэ [[Чилиин Үндэһэн хуули|Үндэһэн хуулиин]] эсэсэй дурадхалые урданай мэтэ һанал хураалгада ороогүй һаа, [[Чили]] дэхи [[Үндэһэн хуулиин Конвенци (Чили)|Үндэһэн хуулиин Конвенци]] энэ үдэр хуулиин проектдэ һанал хурааха ёһотой, ба хуулида зааһан нэгэ жэлэй хугасааниие харгалзан дараань тараагдаха юм.
* [[7 һарын 6]] – [[7 һарын 31]] – [[Англи]] дахи [[УЕФА Эмэгтэйшүүдэй Евро 2022]].<ref>{{Cite web|title=UEFA Women's EURO moved to July 2022|url=https://www.uefa.com/womenseuro/news/025c-0f3d8be5c46b-a606252552ee-1000--uefa-women-s-euro-moved-to-july-2022/|date=April 23, 2020|website=UEFA.com|access-date=May 29, 2020}}</ref>
* [[7 һарын 7]] – [[7 һарын 17]] – [[2022 оной Дэлхэйн Наадан]].<ref>{{Cite web|title=World Games 2021 Fact Sheet|url=https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf|website=The World Games 2021 Official Site|access-date=January 13, 2022|archive-date=August 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814194639/https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf|url-status=dead|accessdate=February 7, 2022|archivedate=August 14, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814194639/https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf}}</ref>
* [[7 һарын 28]] – [[8 һарын 8]] – [[2022 оной Нүхэрлэлэй Наадан]]<ref>{{Cite web|title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games|url=https://www.birmingham2022.com/|website=Birmingham 2022|access-date=May 29, 2020}}</ref>
* [[8 һарын 26]] – [[9 һарын 15]] – [[Европын Космическа Агентство|ЕКА]]-ай ''[[Jupiter Icy Moons Explorer]]-ые'' хиидхэгдэхээр түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{cite conference |last1=Witasse |first1=O. |last2=Altobelli |first2=N. |last3=Andres |first3=R. |last4=Atzei |first4=A. |last5=Boutonnet |first5=A. |last6=Budnik |first6=F. |last7=Dietz |first7=A. |last8=Erd |first8=C. |last9=Evill |first9=R. |last10=Lorente |first10=R. |last11=Munoz |first11=C. |last12=Pinzan |first12=G. |last13=Scharmberg |first13=C. |last14=Suarez |first14=A. |last15=Tanco |first15=I. |last16=Torelli |first16=F. |last17=Torn |first17=B. |last18=Vallat |first18=C. |author19=JUICE Science Working Team |url=https://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2021/EPSC2021-358.html |title=JUICE (Jupiter Icy Moon Explorer): Plans for the cruise phase |conference=Europlanet Science Congress (EPSC) 2021 |date=July 2021 |access-date=August 28, 2021 |doi=10.5194/epsc2021-358}}</ref>
* [[9 һарын 10]] – [[9 һарын 25]] – [[Хитад|Хитадай]] [[Ханчжоу]] хотодо болохо [[2022 оной Азиин Наадан]]
* [[9 һарын 11]] – [[2022 оной Швециин бүхы ниитиин һунгуули]]: [[Риксдаг|Риксдагай]] бүхы 349 һуудал һунгагдана.<ref>{{Cite web|title=Sweden's first female PM elected for a second time in a week|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/29/swedens-first-female-pm-elected-for-a-second-time-in-a-week|access-date=2022-01-13|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref>
* [[10 һарын 2]] – [[2022 оной Бразилай бүхы ниитын һунгуули]]: [[Бразилай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] ба [[Бразилай Вице-юрэнхылэгшэ|вице-юрэнхылэгшын]] тушаал, [[Бразилай Сенат|Сенатай]] гурбанай нэгэн, [[Бразилай Түлөөлэгшэдэй Танхим|Түлөөлэгшэдэй Танхим]] бүхэлидөө, ба олон [[Бразилай Холбооной Единицэ|можын хуули гаргагша байгуулга]] ба [[Бразилай можын губернаторнуудай жагсаалта|губернаторнууд]] һунгагдана.<ref name="dates">{{cite news|date=4 October 2021|title=Brasil terá eleições livres em 2022 e com instituições funcionando, diz Barroso|website=[[G1 (website)|G1]]|url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2021/10/04/brasil-tera-eleicoes-livres-em-2022-e-com-instituicoes-funcionando-diz-barroso.ghtml}}</ref>
* [[11 һарын 21]] – [[12 һарын 18]] – [[5 һара|5]] – [[9 һара|9 һарын]] хоорондо зунай халуунһаа зайлаха ба [[2022 оной Үбэлэй Олимпиин наадан|2022 оной Үбэлэй Олимптой]] мүргэсэлдэхэгүйн тулада [[Катар]] уласда [[2022 оной Хүлбүмбэгын Дэлхэйн Абарга шалгаруулха тэмсээн]].<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320004722/http://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html|url-status=dead|archive-date=March 20, 2015|title=FIFA Executive Committee confirms November/December event period for Qatar 2022|publisher=FIFA.com|date=March 19, 2015|accessdate=February 7, 2022|archivedate=March 20, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320004722/http://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html}}</ref>
* [[12 һарын 15]] – Бүхы ниитиин һунгуулиие уридшалан зарлаагүй тохёолдолдо, [[Лео Варадкар]], 2020 оной [[Ротациин засагай газар|ротациин]] хэрээнэй дагуу, [[Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Улас|Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай]] [[Ирланд Уласай Юрэнхы Сайд|Taoiseach]] (Юрэнхы Сайд) Михол Мартиниие һэлгэхэ болоно.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/martin-to-step-down-as-taoiseach-in-december-2022-1.4279883|title=Martin to step down as taoiseach in December 2022|first=Fiach|last=Kelly|website=The Irish Times}}</ref>
=== Һара үдэр мэдэгдээгүй ===
* [[Хитадай Коммунист Намай]] 20 дугаар съезд эхилнэ. Мүнөөнэй [[Хитадай Коммунист Намай Генеральна Секретарь|Генеральна Секретарь]] [[Си Цзиньпинь]] генеральна секретариар дахин һунгагдана гэжэ олониитэ тооложо байна.<ref>{{Cite news|title=How Xi Jinping could rule China for life|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2021/11/11/how-xi-jinping-could-rule-china-life/ |agency=The Washington Post|author=Ling Li|date=2021-11-11|access-date=2021-11-11}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wong|first=Jeremy Page, Lingling Wei and Chun Han|date=2017-10-18|title=Chinese Power Play: Xi Sets Stage for a More Muscular Role at Home and Abroad|language=en-US|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/xi-jinpings-power-plays-set-the-stage-for-a-long-encore-1508232605|access-date=2022-01-15|issn=0099-9660}}</ref>
* Уласхоорондын космическа агентствонууд [[һарын орбита]]<nowiki/>да бэелүүлхээр түсэблэгдэжэ буй [[Орбитын станци|космическа станци]], [[Lunar Gateway]]-ын нэгэдэхи компонент нь мэдэгдээгүй худалдаанай ракетээр эльгээгдэхэ юм.<ref>{{cite news|url=https://www.space.com/moon-mars-nasa-2020-budget-proposal.html | work= Space.com | title = Trump's 2020 budget Will Take US from Moon to Mars, Agency Chief Says | date = March 11, 2019 | access-date = March 22, 2019}}</ref>
* [[Хара энерги|Хара энергиие]] шудалха пилотгүй ''[[Euclid (spacecraft)|Euclid]]'' космическа кораблиие хиидхэхээр түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{Cite web|title=Euclid Consortium {{!}} A space mission to map the Dark Universe|url=https://www.euclid-ec.org/|access-date=May 29, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230820060926/https://www.euclid-ec.org/|archivedate=August 20, 2023|accessdate=August 20, 2023}}</ref>
* [[Германи]] улас һуулшын [[Германи дахи Атомна энерги|атомна электростанциудаа]] зогсоохоор түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13592208 | work=BBC News | title=Germany: Nuclear power plants to close by 2022 | date=May 30, 2011}}</ref>
* [[20-р УАБНХХА-иин саммит]] нь [[Пакистан|Пакистанда]] болохоор түсэблэгдэжэ байна.
* [[73P/Швассманай–Вахманнай]] [[солирой бороо]] дуудажа магадагүй.<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060510_comet_spitzer.html |title=Comet Breakup Points to Possible Meteor Shower in 2022 |publisher=Space.com |date=May 10, 2006 |access-date=November 12, 2015}}</ref>
* [[Энэдхэг]] энэ ондо багтаан анханай [[Энэдхэгэй Космическа Шэнжэлэлгын Байгуулга|пилоттой космическа ниидэлгэн]] хиихээр түсэблэжэ байна.<ref>{{cite web|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/isro/india-aims-to-send-its-first-crewed-mission-to-space-by-2022/|title=India Aims to Send its First Crewed Mission to Space by 2022|author=Tomasz Nowakowski|date=August 20, 2018|access-date=August 23, 2018|accessdate=February 7, 2022|archivedate=July 26, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726095511/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/isro/india-aims-to-send-its-first-crewed-mission-to-space-by-2022/}}</ref>
* [[Чуук Можо]] нь [[Микронези|Микронезиин Холбооной Улас]]һаа [[2022 оной Чуукай тусгаар тогтонилой референдум|тусгаар тогтонихо тухай референдум]] ябуулна.<ref>{{cite web|url= https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/410655/chuuk-independence-referendum-postponed-until-2022|title= Chuuk independence referendum postponed until 2022|website= [[Radio New Zealand]]}}</ref>
*''[[New Horizons]]'' зонд [[Койперэй бэһэ|Койперэй бэһые]] шудалжа дүүргэнэ.<ref name=":0">{{Cite web|title=2022 Future Timeline {{!}} Timeline {{!}} Technology {{!}} Singularity {{!}} 2020 {{!}} 2050 {{!}} 2100 {{!}} 2150 {{!}} 2200 {{!}} 21st century {{!}} 22nd century {{!}} 23rd century {{!}} Humanity {{!}} Predictions {{!}} Events|url=https://www.futuretimeline.net/21stcentury/2022.htm|access-date=2020-11-19|website=www.futuretimeline.net}}</ref>
*Энэдхэг улас Хитадые үлүү байжа, дэлхэйн хамагай ехэ хүн зонтой улас болохо түлэбтэй байна.<ref name=":0" />
*[[Энэдхэгэй Космическа Шэнжэлэлгын Байгуулга]] энэ жэлдэ [[Чандраян-3]] һарын ниидэлгые хиидхэхээр түсэблэжэ байна.<ref>{{cite news |title=India's first unmanned space mission scheduled for launch in 2022; Chandrayaan-3 moon mission in advanced stages of realization |url=https://www.businessinsider.in/science/space/news/indias-first-uncrewed-space-mission-scheduled-for-launch-in-2022-chandrayaan-3-moon-mission-in-advanced-stages-of-realisation/articleshow/88208205.cms |access-date=12 December 2021 |work=Business Insider |accessdate=7 February 2022 |archivedate=8 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208081044/https://www.businessinsider.in/science/space/news/indias-first-uncrewed-space-mission-scheduled-for-launch-in-2022-chandrayaan-3-moon-mission-in-advanced-stages-of-realisation/articleshow/88208205.cms }}</ref>
*[[Вера С.Рубинай Обсерватори]]<nowiki/>ин [[Анханай гэрэл (астрономи)|анханай гэрэл]] 2022 ондо гаража, эрдэм ухаанай бүрин ажал ябуулга нэгэ жэлэй дараа эхилхэ түлэбтэй байна.<ref>{{cite web |title=Vera C. Rubin Observatory |url=https://www.aura-astronomy.org/centers/nsfs-oir-lab/rubinobservatory/ |website=AURA Astronomy |access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Wu |first1=Katherine J. |title=For the First Time, a National U.S. Observatory Has Been Named for a Female Astronomer: Vera Rubin |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-telescope-facility-renamed-commemorate-dark-matter-scientist-vera-rubin-180973923/ |access-date=16 September 2020 |work=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=What Does the Future of Astronomy Hold? We'll Find Out Soon |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/what-does-the-future-of-astronomy-hold-well-find-out-soon |access-date=16 September 2020 |work=Discover Magazine |language=en}}</ref>
*[[2022 оной Азиин Кубок]] нь [[Шри Ланка|Шри Ланкапа]] болохоор түсэблэгдэжэ байна.<ref>{{cite web|url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/format-venue-of-asia-cup-2022-and-2023-confirmed|title=Format, venue of Asia Cup 2022 and 2023 confirmed|accessdate=2022-02-07|archivedate=2021-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211227053242/https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/format-venue-of-asia-cup-2022-and-2023-confirmed}}</ref>
*[[2022 оной Австралиин холбооной һунгуули]] 2022 оной 5 һарын 21-эй дотор ябагдаха ёһотой.
== Наһа баралгууд ==
{{main|2022 ондохи Наһа баралгууд}}
<!-- Only people who have significant international notability should be listed. -->
=== 1 һара ===
{{main|2022 оной 1 һара дахи Наһа баралгууд}}
{{multiple image
| total_width = 200
| image1 = Richard Leakey (1986).jpg
| alt1 = Ричард Лики
| caption1 = [[Ричард Лики]]
| image2 = Sidney_Poitier_1968.jpg
| alt2 = [[Сидни Пуатье]]
| caption2 = [[Сидни Пуатье]]
}}
{{multiple image
| total_width = 200
| image1 = Ibrahim Boubacar Keïta au Parlement européen Strasbourg 10 décembre 2013 07 (cropped2).jpg
| alt1 = Ибрагим Бубакар Кейта
| caption1 = [[Ибрагим Бубакар Кейта]]
| image2 = Ronnie Spector 1966.jpg
| alt2 = Ронни Спектор
| caption2 = [[Ронни Спектор]]
}}
<!--[[File:Toshiki Kaifu 19890810.jpg|thumb|100px|[[Toshiki Kaifu]]]]-->
<!--[[File:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|thumb|100px|[[Meat Loaf]]]]-->
* [[1 һарын 2]]
** [[Эрик Вальтер Эльст]], Бельгиин астроном (т. [[1936]])<ref>{{Cite web|url=https://thetimeshub.in/belgian-astronomer-eric-elst-responsible-for-the-discovery-of-3760-asteroids-dies|title=Belgian astronomer Eric Elst, responsible for the discovery of 3,760 asteroids, dies|website=Thetimeshub.in|date=January 7, 2022|access-date=February 7, 2022|accessdate=January 7, 2022|archivedate=January 7, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107170804/https://thetimeshub.in/belgian-astronomer-eric-elst-responsible-for-the-discovery-of-3760-asteroids-dies}}</ref>
** [[Ричард Лики]], Кениин [[Палеоантропологи|палеоантрополог]] ба байгаали хамгаалагша (т. [[1944]])<ref>{{Cite web |title=Message of Condolence from H.E Hon. Uhuru Kenyatta following the death of former Head of Public Service Dr Richard Leakey |url=https://www.president.go.ke/2022/01/02/message-of-condolence-from-h-e-hon-uhuru-kenyatta-following-the-death-of-former-head-of-public-service-dr-richard-leakey/ |accessdate=2022-02-07 |archivedate=2022-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102164141/https://www.president.go.ke/2022/01/02/message-of-condolence-from-h-e-hon-uhuru-kenyatta-following-the-death-of-former-head-of-public-service-dr-richard-leakey/ }}</ref>
* [[1 һарын 3]]
** [[Беатрис Минц]], Америкын [[Эмбриологи|эмбриолог]] (т. [[1921]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ifpcs.org/2022/01/05/beatrice-mintz-1921-2022/|title=Beatrice Mintz (1921-2022) |website=Ifpcs.org|date=January 5, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Виктор Санеев]], Зүблэлтын ба Гүржиин [[гурбын харайлга]] ба Олимпиин абарга (т. [[1945]])<ref>{{Cite web|url=https://olympics.nbcsports.com/2022/01/03/viktor-saneyev-dies-triple-jump/|title=Viktor Saneyev, three-time Olympic triple jump champion, dies at 76|website=Olympics.nbcsports.com|date=January 3, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 6]]
** [[Питер Богданович]], Америкын кинорежиссёр (т. [[1939]])<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/peter-bogdanovich-dead-last-picture-show-1235070769/|title=Peter Bogdanovich, Oscar-Nominated Director and Champion of Hollywood’s Golden Age, Dies at 82|first1=Gregg Kilday,Duane|last1=Byrge|first2=Gregg|last2=Kilday|first3=Duane|last3=Byrge|date=January 6, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[F. Sionil José|Ф. Сиониль Хосе]], Филиппинын зохёолшо (т. [[1924]])<ref>{{Cite web|url=https://www.rappler.com/life-and-style/literature/national-artist-f-sionil-jose-dies/|title=National Artist F Sionil Jose dies at 97|website=Rappler.com|date=January 6, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Сидни Пуатье]], Баһама-Америкын актёр, эдэбхитэн ба элшэн сайд (т. [[1927]])<ref>{{Cite web|url=https://www.irishmirror.ie/showbiz/celebrity-news/breaking-sir-sidney-poitier-dead-25884555|title=Beloved actor Sir Sidney Poitier tragically dies aged 94|date=January 7, 2022|website=Irish Mirror|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 9]] – [[Тосики Кайфу]], 48-р [[Япон Уласай Юрэнхы Сайд]] (т. [[1931]])<ref>{{Cite news|url=https://mainichi.jp/english/articles/20220114/p2g/00m/0na/020000c|title=Ex-Japan PM Kaifu, who dispatched SDF to Persian Gulf, dies at 91|date=January 14, 2022|access-date=February 7, 2022|newspaper=[[Mainichi Daily News]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220116010256/https://mainichi.jp/english/articles/20220114/p2g/00m/0na/020000c|archivedate=January 16, 2022|accessdate=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 11]]
** [[Анатолий Алябьев]], Зүблэлтын ба Оросой тамиршан ба Олимпиин абарга (т. [[1951]])<ref>{{Cite web|url=https://www.sport.ru/biatlon/skonchalsya-dvukratnyy-olimpiyskiy-chempion-po-biatlonu-alyabev/article502778/|title=Скончался двукратный олимпийский чемпион по биатлону Алябьев|date=January 11, 2022|website=Sport.ru|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Давид Сассоли]], 16-р [[Европын Парламент Юрэнхылэгшэ]] (т. [[1956]])<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/european-parliament-president-david-sassoli-dies-after-hospitalization/a-60384340|title=European Parliament President David Sassoli dies after hospitalization |website=Dw.com|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Эрнест Шонекан]], 9-р [[Нигериин Засагай Газарай Түрүүлэгшэдэй жагсаалта|Нигериин Засагай Газарай Түрүүлэгшэ]] (т. [[1936]])<ref>{{Cite web|url=https://thestreetjournal.org/former-nigerian-leader-ernest-shonekan-dies-at-85/|title=Former Nigerian leader Ernest Shonekan dies at 85|website=Thestreetjournal.org|date=January 11, 2022|access-date=February 7, 2022|accessdate=February 7, 2022|archivedate=January 11, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111095110/https://thestreetjournal.org/former-nigerian-leader-ernest-shonekan-dies-at-85/}}</ref>
* [[1 һарын 12]] – [[Ронни Спектор]], Америкын дуушан (т. [[1943]])<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/ronnie-spector-dead-84c905db02a01ffa43a6052c3ce66920|title=Ronnie Spector, '60s icon who sang ‘Be My Baby,’ dies at 78|date=January 12, 2022|website=AP NEWS|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 13]] – [[Жан-Жак Бенекс]], Франциин кинорежиссёр (т. [[1946]])<ref>{{Cite web|url=https://www.francebleu.fr/infos/medias-people/le-realisateur-jean-jacques-beinex-est-mort-1642153668|title=Jean-Jacques Beineix, le réalisateur de "37°2 le matin", est décédé|date=January 14, 2022|website=France Bleu|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 14]] – [[Рикардо Бофилл]], Испаниин архитектор (т. [[1939]])<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/cultura/2022-01-14/muere-ricardo-bofill-el-mas-cosmopolita-de-los-arquitectos-espanoles.html|title=Muere Ricardo Bofill, el más cosmopolita de los arquitectos españoles|first=Anatxu|last=Zabalbeascoa|date=January 14, 2022|website=El País|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 16]] – [[Ибрагим Бубакар Кейта]], Мали уласай 5-р [[Малиин Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] ба 6-р [[Мали Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы Сайд]] (т. [[1945]])<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/malis-ousted-president-ibrahim-boubacar-keita-has-died-says-former-justice-2022-01-16/|title=Mali's ousted president Keita dies at 76|first=Tiemoko|last=Diallo|date=January 17, 2022|access-date=February 7, 2022|website=Reuters.com}}</ref>
* [[1 һарын 18]]
** Сэр [[Дэвид Кокс (статистик)|Дэвид Кокс]], Англиин статистик (т. [[1924]])<ref>{{Cite web|url=https://rss.org.uk/news-publication/news-publications/2022/general-news/sir-david-cox-1924-2022/|title=Sir David Cox, 1924-2022|website=RSS|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Франсиско Хенто]], Испаниин футболист ба менежер (т. [[1933]])<ref>{{Cite web|url=https://www.antena3.com/noticias/deportes/futbol/muere-francisco-gento-leyenda-real-madrid-unico-futbolista-6-copas-europa_2022011861e680a839375200018167d0.html|title=Muere Paco Gento, leyenda del Real Madrid y único futbolista con 6 Copas de Europa|date=January 18, 2022|website=Antena3.com|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Андре Леон Телли]], Америкын фэшн-журналист ба стилист (т. [[1948]])<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/style/andre-leon-talley-dead-at-73-1235077185/|title=Andre Leon Talley, Fashion Journalist and Former Editor-at-Large of Vogue, Dies at 73|first=Abid|last=Rahman|website=Hollywoodreporter.com|date=January 19, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 19]] – [[Гаспар Ульель]], Франциин актёр (т. [[1984]])<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220119-french-actor-gaspard-ulliel-dies-in-skiing-accident-aged-37|title=French actor Gaspard Ulliel dies at 37 after skiing accident|date=January 19, 2022|website=France 24|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 20]]
** [[Хайди Библь]], Германиин хада уулада лыжээр ябагша ба Олимпиин абарга (т. [[1941]])<ref>{{Cite web|url=https://www.br.de/nachrichten/sport/trauer-um-olympiasiegerin-heidi-biebl-ist-tot,SvMTZMP|title=Trauer um Olympiasiegerin: Heidi Biebl ist tot|date=January 24, 2022|website=Br.de|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Мит Лоуф]], Америкын дуушан ба актёр (т. [[1947]])<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2022/jan/21/meat-loaf-bat-out-of-hell-singer-dead-at-74|title=Meat Loaf: Bat Out of Hell singer dead at 74|date=January 21, 2022|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 22]] – [[Тхить Нят Хань]], Вьетнамай Буддын лама ба энхын түлөө активист (т. [[1926]])<ref>{{Cite web|url=https://www.lionsroar.com/thich-nhat-hanh-zen-teacher-who-popularized-mindfulness-in-the-west-dead-at-95/|title=Remembering Thich Nhat Hanh (1926-2022) |website=Lionsroar.com|first=Lilly|last=Greenblatt|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 23]]
** [[Кетеван Лосаберидзе]], Зүблэлтын ба Гүржиин харбааша ба Олимпиин абарга (т. [[1949]])<ref>{{Cite web|url=https://sport24.ru/news/other/2022-01-23-umerla-olimpiyskaya-chempionka-1980-goda-ketevan-losaberidze|title=Умерла олимпийская чемпионка Кетеван Лосаберидзе - 23 января 2022 |website=Aport24.ru|access-date=February 7, 2022}}</ref>
** [[Тьери Мюглер]], Франциин фэшн-дизайнер (т. [[1948]])<ref>{{Cite web|url=https://www.advocate.com/people/2022/1/23/famed-designer-manfried-thierry-mugler-has-died-73|title=Famed Designer Manfred Thierry Mugler Has Died at 73|date=January 23, 2022|website=Advocate.com|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 24]] – [[Сильвестр Чоллань]], Унгарай гимнаст ба Олимпиин абарга (т. [[1970]])<ref>{{Cite web|url=https://olympics.nbcsports.com/2022/01/24/szilveszter-csollany-dies-gymnast-covid-coronavirus/|title=Szilveszter Csollany, Olympic gymnastics champ, dies after COVID|website=Olympics.nbcsports.com|date=January 24, 2022|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 25]] – [[Вим Янсен]], Нидерландын футболист ба менежер (т. [[1946]])<ref>{{Cite web|url=https://planetradio.co.uk/borders/local/news/former-celtic-manager-wim-jansen-dies-aged-75/|title=Former Celtic manager Wim Jansen dies aged 75|website=Radio Borders|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[1 һарын 30]] – [[Леонид Куравлёв]], Зүблэлтын ба Оросой актёр (т. [[1936]])<ref>{{Cite web|title=Такой парень Умер Леонид Куравлев. Антон Долин вспоминает актера, ставшего культурным достоянием страны|url=https://meduza.io/feature/2022/01/30/takoy-paren-pamyati-leonida-kuravleva|access-date=2022-01-30|website=Meduza|language=ru}}</ref>
=== 2 һара ===
{{main|2022 оной 2 һара дахи Наһа баралгууд}}
{{multiple image
| total_width = 200
| image1 = Monica Vitti (1965) (cropped).jpg
| alt1 = Моника Витти
| caption1 = [[Моника Витти]]
| image2 = Lata-Mangeshkar.jpg
| alt2 = Лата Мангешкар
| caption2 = [[Лата Мангешкар]]
}}
* [[2 һарын 2]] – [[Моника Витти]], Италиин актриса (т. [[1931]])<ref>{{Cite web|url=https://www.repubblica.it/spettacoli/cinema/2022/02/02/news/monica_vitti-249574730/|title=È morta Monica Vitti, talento smisurato del cinema italiano|date=February 2, 2022|website=la Repubblica|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[2 һарын 3]]
** [[Абу Ибрагим аль-Хашеми аль-Кураши]], [[Лалын Улас]] бүлгэмэй 2-р [[Халиф]] ба ударидагша (т. [[1976]])<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60246129|title=Islamic State leader Abu Ibrahim al-Qurayshi killed in Syria, US says|date=February 4, 2022|access-date=February 7, 2022|website=Bbc.com}}</ref>
** [[Христос Сардзетакис]], 4-р [[Грециин Юрэнхылэгшэ]] (т. [[1929]])<ref>{{Cite web|url=https://www.ekathimerini.com/society/1176800/former-resident-christos-sartzetakis-dead-at-93/|title=Former president Christos Sartzetakis dead at 92 | eKathimerini.com|website=Ekathimerini.com|access-date=February 7, 2022}}</ref>
* [[2 һарын 5]]
** [[Дональд Джонстон|Дон Джонстон]], 4-р [[ЭЗХАХБ#Генеральна-Секретарь|ЭЗХАХБ-ын Генеральна-Секретарь]] (т. [[1936]])<ref>[https://www.cbc.ca/news/politics/donald-johnston-oecd-head-passed-away-1.6341113 Donald Johnston, first non-European to head OECD, passes away]</ref>
** [[Борис Мельников]], Оросой фехтовальщик ба Олимпиин абарга (т. [[1938]])<ref>[https://life.ru/p/1469178 Умер олимпийский чемпион 1964 года по фехтованию Борис Мельников] {{in lang|ru}}</ref>
* [[2 һарын 6]]
** [[Ронни Хельстрём]], Швециин футболист (т. [[1949]])<ref>{{Cite web|url=https://www.svd.se/ronnie-hellstrom-har-dott--blev-72-ar|title=Ronnie Hellström har dött – blev 72 år|first=David|last=Standar|date=February 6, 2022|access-date=February 7, 2022|website=Svd.se}}</ref>
** [[Лата Мангешкар]], Энэдхэгэй дуушан ба композитор (т. [[1929]])<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lata-mangeshkar-passes-away-at-92/articleshow/89378127.cms|title=Legendary singer Lata Mangeshkar passes away at 92 - Times of India ►|website=The Times of India|access-date=February 7, 2022}}</ref>{{-}}
==Зүүлтэ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:2022}}
[[Категори:2022| ]]
[[Категори:Онууд]]
bx8ekl8921a04gzdqaapxscavft1son
Матильде Серао
0
15011
75135
2026-11-16T18:08:55Z
Qorgasyn
18293
Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Матильде Серао |уугуул_нэрэ = Matilde Serao |түрэһэн_үдэр = 7.03.1856 |наһа_бараһан_үдэр = 25.07.1927 |иргэн = Итали |ажал_үйлэ = [[уран зохёол]]шо, журналист }} '''Матильде Серао''' (1856–1927) — Италиин уран зохёолшо, журналист. Тэрэ «Il ventre di Napoli» болон «Fantasia» гэ...»
75135
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Матильде Серао
|уугуул_нэрэ = Matilde Serao
|түрэһэн_үдэр = 7.03.1856
|наһа_бараһан_үдэр = 25.07.1927
|иргэн = Итали
|ажал_үйлэ = [[уран зохёол]]шо, журналист
}}
'''Матильде Серао''' (1856–1927) — Италиин уран зохёолшо, журналист. Тэрэ «Il ventre di Napoli» болон «Fantasia» гэһэн зохёолнуудаараа мэдээжэ болоһон.
[[Категори:Италиин зохёолшод]]
ab0wn325yhfo1y0pdqn1ycfhknhmen6
75136
75135
2026-11-16T18:11:47Z
Qorgasyn
18293
75136
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Матильде Серао
|уугуул_нэрэ = Matilde Serao
|түрэһэн_үдэр = 7.03.1856
|наһа_бараһан_үдэр = 25.07.1927
|иргэн = Итали
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо, журналист
}}
'''Матильде Серао''' ({{lang-it|Matilde Serao}}; 1856–1927) — Италиин уран зохёолшо, журналист. Тэрэ «Il Mattino» сониной үндэһэлэгшэдэй нэгэн байгаа, «Fantasia» болон «Il paese di cuccagna» гэһэн романуудые бэшэһэн.
<ref>{{cite web |title=Matilde Serao |url=https://www.britannica.com/biography/Matilde-Serao |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}
[[Категори:Италиин зохёолшод]]
ke8j85i5t3tirk5a6mp2vtlwhqkg22x
Грация Деледда
0
15012
75137
2026-11-16T18:12:28Z
Qorgasyn
18293
Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Грация Деледда |уугуул_нэрэ = Grazia Deledda |түрэһэн_үдэр = 27.09.1871 |наһа_бараһан_үдэр = 15.08.1936 |иргэн = Итали |ажал_үйлэ = уран зохёолшо |шагнал = Нобелиин шан }} '''Грация Деледда''' ({{lang-it|Grazia Deledda}}; 1871–1936) — Италиин уран зохёолшо. Тэрэ 1926 ондо уран зо...»
75137
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Грация Деледда
|уугуул_нэрэ = Grazia Deledda
|түрэһэн_үдэр = 27.09.1871
|наһа_бараһан_үдэр = 15.08.1936
|иргэн = Итали
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо
|шагнал = Нобелиин шан
}}
'''Грация Деледда''' ({{lang-it|Grazia Deledda}}; 1871–1936) — Италиин уран зохёолшо. Тэрэ 1926 ондо уран зохёолой Нобелиин шанда хүртөө. «Canne al vento» болон «Elias Portolu» гэһэн романуудынь мэдээжэ.
<ref>{{cite web |title=Grazia Deledda – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1926/deledda/facts/ |website=Nobel Prize}}</ref>
[[Категори:Италиин зохёолшод]]
2u8mqfdj5ql2d1zsgxlh0tbv9ggw6r1
75138
75137
2026-11-16T18:12:45Z
Qorgasyn
18293
75138
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Грация Деледда
|уугуул_нэрэ = Grazia Deledda
|түрэһэн_үдэр = 27.09.1871
|наһа_бараһан_үдэр = 15.08.1936
|иргэн = Итали
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо
|шагнал = Нобелиин шан
}}
'''Грация Деледда''' ({{lang-it|Grazia Deledda}}; 1871–1936) — Италиин уран зохёолшо. Тэрэ 1926 ондо уран зохёолой Нобелиин шанда хүртөө. «Canne al vento» болон «Elias Portolu» гэһэн романуудынь мэдээжэ.<ref>{{cite web |title=Grazia Deledda – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1926/deledda/facts/ |website=Nobel Prize}}</ref>
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}
[[Категори:Италиин зохёолшод]]
ti1mro8i7av96ruyr49xvbenevpc3ln
Бесси Хед
0
15013
75139
2026-11-16T18:13:26Z
Qorgasyn
18293
Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Бесси Хед |уугуул_нэрэ = Bessie Head |түрэһэн_үдэр = 6.07.1937 |наһа_бараһан_үдэр = 17.04.1986 |иргэн = Ботсвана |ажал_үйлэ = уран зохёолшо }} '''Бесси Хед''' ({{lang-en|Bessie Head}}; 1937–1986) — Ботсванада ажаһууһан уран зохёолшо. Тэрэ «When Rain Clouds Gather», «Maru» болон «A Question o...»
75139
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Бесси Хед
|уугуул_нэрэ = Bessie Head
|түрэһэн_үдэр = 6.07.1937
|наһа_бараһан_үдэр = 17.04.1986
|иргэн = Ботсвана
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо
}}
'''Бесси Хед''' ({{lang-en|Bessie Head}}; 1937–1986) — Ботсванада ажаһууһан уран зохёолшо. Тэрэ «When Rain Clouds Gather», «Maru» болон «A Question of Power» гэһэн романуудые бэшэһэн.
<ref>{{cite web |title=Bessie Head |url=https://www.britannica.com/biography/Bessie-Head |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
[[Категори:Ботсваны зохёолшод]]
kt426cabl40cp5t5f6v6vrusxhqrcca
75140
75139
2026-11-16T18:13:39Z
Qorgasyn
18293
75140
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Бесси Хед
|уугуул_нэрэ = Bessie Head
|түрэһэн_үдэр = 6.07.1937
|наһа_бараһан_үдэр = 17.04.1986
|иргэн = Ботсвана
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо
}}
'''Бесси Хед''' ({{lang-en|Bessie Head}}; 1937–1986) — Ботсванада ажаһууһан уран зохёолшо. Тэрэ «When Rain Clouds Gather», «Maru» болон «A Question of Power» гэһэн романуудые бэшэһэн.<ref>{{cite web |title=Bessie Head |url=https://www.britannica.com/biography/Bessie-Head |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}
[[Категори:Ботсваны зохёолшод]]
ebtemnodb3rx3ztyc9jl7oljge9rqia
Флора Нвапа
0
15014
75141
2026-11-16T18:14:04Z
Qorgasyn
18293
Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Флора Нвапа |уугуул_нэрэ = Flora Nwapa |түрэһэн_үдэр = 13.01.1931 |наһа_бараһан_үдэр = 16.10.1993 |иргэн = Нигери |ажал_үйлэ = уран зохёолшо }} '''Флора Нвапа''' ({{lang-en|Flora Nwapa}}; 1931–1993) — Нигериин уран зохёолшо, хэблэл эрхилэгшэ. Тэрэ «Efuru» гэһэн романаараа мэд...»
75141
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Флора Нвапа
|уугуул_нэрэ = Flora Nwapa
|түрэһэн_үдэр = 13.01.1931
|наһа_бараһан_үдэр = 16.10.1993
|иргэн = Нигери
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо
}}
'''Флора Нвапа''' ({{lang-en|Flora Nwapa}}; 1931–1993) — Нигериин уран зохёолшо, хэблэл эрхилэгшэ. Тэрэ «Efuru» гэһэн романаараа мэдээжэ болоһон, Африкын эмэгтэй уран зохёолшодой нэгэн юм.<ref>{{cite web |title=Flora Nwapa |url=https://www.britannica.com/biography/Flora-Nwapa |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
[[Категори:Нигериин зохёолшод]]
enfs72p7aezno2rcen9b9pbetcl0n49
75142
75141
2026-11-16T18:14:12Z
Qorgasyn
18293
75142
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Флора Нвапа
|уугуул_нэрэ = Flora Nwapa
|түрэһэн_үдэр = 13.01.1931
|наһа_бараһан_үдэр = 16.10.1993
|иргэн = Нигери
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо
}}
'''Флора Нвапа''' ({{lang-en|Flora Nwapa}}; 1931–1993) — Нигериин уран зохёолшо, хэблэл эрхилэгшэ. Тэрэ «Efuru» гэһэн романаараа мэдээжэ болоһон, Африкын эмэгтэй уран зохёолшодой нэгэн юм.<ref>{{cite web |title=Flora Nwapa |url=https://www.britannica.com/biography/Flora-Nwapa |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}
[[Категори:Нигериин зохёолшод]]
0ckd8wzbzb2dwr8z3vuk75v0vipxjup
Мария Конопницкая
0
15015
75143
2026-11-16T18:14:46Z
Qorgasyn
18293
Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Мария Конопницкая |уугуул_нэрэ = Maria Konopnicka |түрэһэн_үдэр = 23.05.1842 |наһа_бараһан_үдэр = 08.10.1910 |иргэн = Польшо |ажал_үйлэ = уран зохёолшо, поэт }} '''Мария Конопницкая''' ({{lang-pl|Maria Konopnicka}}; 1842–1910) — Польшын поэт, уран зохёолшо. Тэрэ шүлэгүүд, расск...»
75143
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Мария Конопницкая
|уугуул_нэрэ = Maria Konopnicka
|түрэһэн_үдэр = 23.05.1842
|наһа_бараһан_үдэр = 08.10.1910
|иргэн = Польшо
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо, поэт
}}
'''Мария Конопницкая''' ({{lang-pl|Maria Konopnicka}}; 1842–1910) — Польшын поэт, уран зохёолшо. Тэрэ шүлэгүүд, рассказууд болон үхибүүдтэ зорюулһан зохёолнуудые бэшэһэн.<ref>{{cite web |title=Maria Konopnicka |url=https://www.britannica.com/biography/Maria-Konopnicka |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}
[[Категори:Польшын зохёолшод]]
g5ex9ds8bhk44848g25nhlwspxryyaq
75144
75143
2026-11-16T18:15:30Z
Qorgasyn
18293
75144
wikitext
text/x-wiki
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Мария Конопницкая
|уугуул_нэрэ = Maria Konopnicka
|түрэһэн_үдэр = 23.05.1842
|наһа_бараһан_үдэр = 08.10.1910
|иргэн = Польшо
|ажал_үйлэ = уран зохёолшо, ирагуу найрагша
}}
'''Мария Конопницкая''' ({{lang-pl|Maria Konopnicka}}; 1842–1910) — Польшын ирагуу найрагша, уран зохёолшо. Тэрэ шүлэгүүд, рассказууд болон үхибүүдтэ зорюулһан зохёолнуудые бэшэһэн.<ref>{{cite web |title=Maria Konopnicka |url=https://www.britannica.com/biography/Maria-Konopnicka |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref>
== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}
[[Категори:Польшын зохёолшод]]
gk6fj6h4lis0q3m627x52kpjwhh2gzt