Wikipedia cebwiki https://ceb.wikipedia.org/wiki/Unang_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Medya Espesyal Hisgot Gumagamit Hisgot sa Gumagamit Wikipedia Hisgot sa Wikipedia Payl Hisgot sa Payl MediaWiki Hisgot sa MediaWiki Plantilya Hisgot sa Plantilya Tabang Hisgot sa Tabang Kategoriya Hisgot sa Kategoriya TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 36832 37021964 37021955 2026-05-30T18:33:42Z WikiBayer 53617 Reverted edit by [[Special:Contributions/Dr-Andr888|Dr-Andr888]] ([[User talk:Dr-Andr888|talk]]) to last revision by [[User:Kozak2025|Kozak2025]] 35337088 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | total_width = 220 | image1 = Flag of Russia.svg | alt1 = | caption1 = Bangyaw | image2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | alt2 = | caption2 = Timailhan | footer = }} [[File:Russian Federation (orthographic projection).svg|thumb|200px|Nahimutangan]] Ang '''Pederasyong Ruso''' ([[Rinuso]]: ''Российская Федерация'', "Rossijskaja Federacija") mao ang kinadak-ang nasod sa kalibotan nga adunay 17,075,400 kilometro kwadrado nga yuta. Ang teritoryong gingsakopan gikan sa [[Uropa]] hangtod sa Sidlakang [[Asya]]. Ang maong nasod may 142 milyones ka tao, ika-9 pinakadaghan sa tibook kalibutan. == Kaagi / Kasaysayan == === Karaang panahon === Sa ika-7 ug ika-9 nga siglo, ang mga tribo sa Sidlakang Slavic nagmando dinhi, ug ang pipila kanila milalin sa bulag nga mga grupo gikan sa teritoryo sa modernong [[Ukranya]] ngadto sa kasadpang bahin sa modernong Rusya. Sa Edad Medya, ang kayutaan sa duha ka nasod maoy bahin sa usa ka estado, ang kapital niini mao ang Kyiv. Aduna'y usa ka pangutana kon ang Kyiv gitukod sa mga Slav kun dili. Ang mga magsasaysay milalis gihapon bahin niining pangutana. Apan klaro nga usa kini ka lungsod sukad sa ika-10 nga gatosay, ug mao kini ang kaulohan sa labing kusgang nasod sa Uropa<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref> Sa ika-12 nga siglo, ang estado sa Kyiv nagsugod sa pagkabungkag ngadto sa managlahing mga pamunoan. Sa ika-12 nga siglo, si Yuriy Dolgoruky, ang ika-6 nga anak ni Prinsipe sa Kyiv Volodymyr Monomakh, walay katungod sa trono ug busa misugod sa pagsakop sa kayutaan sa amihanan-sidlakan. Busa, sa tungatunga sa ika-12ng siglo, ang mga tribong Slavic nakaplagan sa kayutaan sa Sentral Rusya. Sa wala pa ang ilang pag-abot, ang mga tribo nga duol sa modernong Finns nagpuyo sa dapit sa Moscow, nga gitukod ni Dolgoruky isip usa ka gamay nga settlement. Usa ka gubat miulbo tali sa Volodymyr-Suzdal principality (sentral nga Rusya) ug Kyiv, nga misangpot sa iyang pagbulag gikan sa estado sa Kyiv [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|200px|Alejandro Nevsky - amahan sa unang prinsipe sa Moscow]] Human sa pag-atake ni Batius niadtong 1240, ang lider sa amihanang gingharian, si Alejandro Nevsky, nahimong sinagop nga anak ni Batius, ug ang pag-apil ni Alejandro sa gubat sa kiliran sa Horde misangpot sa kamatuoran nga ang iyang 16-anyos nga anak nga si Daniil nahimong unang prinsipe sa Moscow, nga mitultol sa pag-uswag sa modernong [[Rusya]]. Ang laing siyudad sa Edad Medya sa teritoryo sa modernong Rusya mao ang Veliky Novgorod, nga kanunay nga nakig-away sa Moscow ug gipildi sa Moscow lamang sa 1478. Ang umaabot nga mga Ukrainian ug Belarusian nga mga tawo sa katapusan mibulag gikan sa umaabot nga Russia sa ika-14 nga siglo, nahimong bahin sa estado sa Lithuania (hangtod sa ika-18 nga siglo, kining duha ka mga tawo suod, ang mga pulong sa Ukranyan ug Belarusian nga mga pinulongan sa gihapon 84% susama karon). Sa katapusan sa ika-15 nga siglo, ang Golden Horde nabungkag ug ang usa sa mga legal nga manununod niini, ang Estado sa Moscow, nagpadayon sa pag-atake batok sa mga silingan niini, ilabina batok sa estado of Lithuania. Kanunay adunay mga gubat alang sa siyudad sa Smolensk. Ang Ruso mibulag sa mga tribo sa Sidlakang Slavic ug nahimong bulag nga nasod sa ika-16 nga siglo<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref> === Bag-ong panahon === [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|220px|Mapa sa estado sa Moscow]] Ang modernong mga Ruso miadto sa Ukranyan nga kayutaan sa ika-17 nga siglo, ug sa panahon sa pakigbisog sa Ukranya alang sa kagawasan ug pagsupak niini sa pagsulong sa Poland niadtong 1648-1654, usa ka kasabutan sa alyansa ang gihimo uban sa Russia ubos sa pagpangulo ni Bogdan Khmelnytskyi niadtong 1654<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref><ref>[https://archive.org/details/sirio007/page/n389/mode/1up?view=theater Собственноручное наставление Екатерины II князю Вяземскому при вступлении им в должность генерал-прокурора (1764 года)]</ref>. Ang mga taga-Ukranya wala opisyal nga giihap sa ilang mga lungsuranon ug gipadala sa pinugos nga pagtrabaho sa lawom nga bahin sa Rusya, nga usa ka paglapas sa 1654 nga kasabutan. (10,000 ka Ukrainian ang namatay tungod sa dili maayo nga kondisyon sa panahon sa pagtukod sa Ladoga Canal). Misangpot kini sa pagrebelde ni Ivan Mazepa niadtong 1708, kinsa miputol sa relasyon sa Russia ug gusto nga ubos sa panalipod sa Sweden [[File:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|250px|Pagbaligya sa ulipon taliwala sa mga halangdon sa Rusya]] Niadtong 1775, gilaglag sa Rusya ang Ukranya Cossacks ug ang ilang kuta - Sich, nga misangpot sa pagkaulipon sa Ukraine ug ang proseso sa Russification (rus. Русификации) - ang pagkaguba sa Rusya sa pinulongan ug kultura sa Ukranya. Ang Emsky decree (rus. Эмский указ) ug ang dekreto ni Minister Pyotr Valuyev (rus. Валуевский циркуляр) maoy tin-aw nga mga pananglitan sa maong polisiya, nga nagdili sa mga Ukranya sa paggamit sa ilang lumad nga pinulongan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. === Ika-20 nga siglo === 1914 Gidili ni Emperador Nicholas II ang pagsaulog sa ika-100 nga anibersaryo sa pagkahimugso sa talagsaong Ukranyan nga magsusulat nga si Taras Shevchenko sa Imperyo sa Russia<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> Sa sayong bahin sa 1917, ang Rebolusyon sa Pebrero nga gipangulohan ni Alejandro Kerensky nagpukan sa monarkiya ug nahimong usa ka republika ang Rusya, nga naghatag sa daghang mga tawo kaniadto nga gidaugdaog sa oportunidad sa pagpakig-away alang sa ilang kagawasan<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref>. Sa kataposan sa 1917, sa dihang si Lenin migahom, si Lenin mideklarar ug sibil nga gubat sa teritoryo sa kanhing republica sa Rusya, nga naglakip sa gubat sa 1917-1921. tali sa Ukranya ug Sobyet Rusya, nga misangpot sa pagkabahin sa Ukranya tali sa Poland ug Russia (sukad sa 1922, ang Unyon Sobyet)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref> Niadtong 1932-1933, ang mga awtoridad sa Sobyet ubos sa pagpangulo ni Joseph Stalin nagpahigayon sa Holodomor (organisado nga artipisyal nga kagutom), nga giila sa daghang mga nasud sa kalibutan nga usa ka genocide sa mga Ukrainians ug mikuha sa kinabuhi sa hangtod sa 10 ka milyon nga mga tawo. Kini nga hilisgutan gidid-an alang sa panaghisgot hangtod sa 1991<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|220px|Mapa sa mga kampo konsentrasyon sa Gulag]] Niadtong 1937, gipusil sa NKVD ang kadaghanan sa mga intelihente nga Ukranyan, kultural ug siyentipikanhong mga numero, ug sekretong gilubong ang nahibilin sa lasang sa Bikivnia, diin gitukod ang usa ka handumanan human sa pagkahugno sa Unyon Sobyet<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. Sa 1939, ang Unyon Sobyet, kauban ang Alemanya, miatake sa Poland, nga nagsugod sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan, ug ang Unyon Sobyet mao ang labing suod nga kaalyado sa Alemanya hangtod sa pag-atake niini niadtong 1941. Sa 1960s ug 1980s, ang mga awtoridad sa Sobyet nagpatuman sa mga pagpanumpo batok sa mga masupilon, gipadala sila sa mga prisohan ug gibutang sila sa mga institusyon sa psychiatric<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.</ref> <ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>. Sa 1985-1991, ang Unyon Sobyet nahugno ingong resulta sa mga demokratikong reporma, ug niadtong. === Ika-21 nga siglo === Human sa ikatulo nga termino ni Vladimir Putin, nga milingkod sa gahum sa 2012, Rusya nagsugod sa usa ka seryoso nga crackdown sa kagawasan sa pagsulti, ug nagsugod sa mass tropa duol sa silangang mga rehiyon sa Ukranya ug gilunsad sa usa ka mayor nga kampanya sa impormasyon batok sa nasud. Aron mapadayon ang gahum, ang Presidente sa Ukranya nga si Viktor Yanukovych mihangyo kang Putin nga magpadala sa mga tropa ug sulongon ang Ukraine kaniadtong 2013, nga nagdala sa mga protesta nga nailhan nga Euromaidan. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Ang tugpahanan sa Donetsk gilaglag sa kasundalohan sa Russia niadtong 2014]] Niadtong Pebrero 20, 2014, sa dihang si Yanukovych didto sa Kyiv, gisugdan sa Rusya ang pag-okupar sa Crimean peninsula sa habagatang Ukranya, ug niadtong Abril 12, 2014, ang Rusya nagsugod ug gubat sa sidlakang Ukranya, sa dihang giatake sa mga tropa nga gipangulohan sa opisyal nga si Igor Girkin ang siyudad sa Slovyansk. Sa Abril 13, Ukranya nagsugod sa usa ka anti-terorista nga operasyon - ATO<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. Hangtud sa 2022, ang Rusya, pinaagi sa itoy nga "Donetsk republic", ang unang magmamando niini usa ka politiko gikan sa Moscow, Alejandro Borodai, nakiggubat sa sekreto batok sa Ukranya, nga sa 2022 nahimong bug-os nga gubat. Daghang mga protesta batok sa gubat ang gihimo sa tibuok Rusya, nga gipugngan sa mga espesyal nga serbisyo<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref> Sa Ukranya, ang Rusya naghimo og seryoso nga mga krimen sa gubat, sama sa pag-atake sa mga residential nga lugar, hingpit nga pagguba sa mga siyudad sama sa Mariupol, ug paglutos sa mga sibilyan tungod sa ilang pro-Ukranya nga baruganan, lakip na ang torture sa mga silong sa giokupar nga mga bilding sa Kherson. Ang labing makalilisang nga krimen batok sa sibilyan nga populasyon sa Ukranya mao ang pagpamusil sa Bucha, nga nahitabo kaniadtong Marso 2022<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref> [[File:Mariupol 20220323 004.jpg|thumb|250px|Mariupol. Gisunog sa mga tropang Ruso ang mga Ukrainiano nga buhi sa ilang kaugalingong mga apartment sa panahon sa pagpamusil sa gabii]] Sa giokupar nga mga teritoryo, ang mga Ruso nagsugod sa usa ka dako nga-scale kalaglagan sa Ukranyan literatura gikan sa edukasyon nga mga institusyon, museyo ug mga librarya nga wala sa pagsugat sa mga sumbanan sa Rusyan nga propaganda, ug gibuhat sa usa ka sistema sa "pagsala" kampo diin ang mga tawo gibilanggo ug gitortyur<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref>. Ang artikulo sa Rusyan nga pilosopo ug politikal nga siyentista Timofey Sergeytsev "Unsa ang buhaton sa Rusya sa Ukranya?". (rus: Что Россия долуня с Украиной?) gitawag sa daghang mga peryodista nga usa ka "Rusyan nga libro sa genocide"<ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == References == {{commons|Category:Russia}} {{Nasod-saha}} {{Pundoksa8}} [[Kategoriya:Rusya| ]] 1u2oni3sodth12vbd2syssunex09cm9 0 330652 37021960 35072724 2026-05-30T15:27:11Z ~2026-31069-64 143694 37021960 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Homo sapiens'' | status = LC | image = Akha cropped hires.JPG | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] | genus = [[Homo]] | species = '''''Homo sapiens''''' | binomial = ''Homo sapiens'' | binomial_authority = [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Vertebrata]] | infraclassis = [[Eutheria]] | synonyms = | status_ref = <ref name = "iucn"/> | status_system = iucn3.1 }} Ang mga '''Tawo''' (''Homo sapiens'')<ref name = "col3"/><ref name = "col681"/><ref name = "col728"/><ref name = "col734"/><ref name = "col738"/><ref name = "col769"/> mao ang labi ka daghan ug kaylap nga mga klase sa [[primata]], nga gihulagway pinaagi sa kapasidad sa pagbarug sa likod nga mga bitiis, daku ug komplikado nga utok nga makahimo sa pag-uswag sa mga naugmad nga [[himan]], [[kultura]] ug [[sinultian]]. Ang mga tawo labi ka sosyal nga mga [[pagkapagka]] ug adunay kalagmitan nga mabuhi sa mga komplikado nga [[katilingbang istruktura]], nga gilangkuban sa daghang mga pagtinabangay, ug mga grupo nga nag-indigay, gikan sa mga [[pamilya]] ug mga kalabotan sa [[panag-uban]] hangtod sa mga [[estado]] sa politika. Ang mga [[katilingbang pakig-uban]] sa taliwala sa mga tawo nakamugna sa mga lainlaing mga [[mithi]], mga [[katilingbang lagda]], ug mga [[ritwal]] nga nagpalig-on sa tawhanong [[katilingban]]. Ang pagkamautikon ug ang pangtinguha sa tawo nga masabtan ug maimpluwensyahan ang kalikopan, ug mopatin-aw ug magamit ang mga pang-hitabo mao ang mga hinungdan sa paglambo sa katawhan sa [[syensya]], [[pilosopiya]], [[mitolohiya]], [[relihiyon]], ug uban pang mga natad sa kahibalo. Bisan kung ang pipila ka mga syentista naghubit sa mga tawo sa tanan nga mga miyembro sa henero nga ''[[Homo]]'', sa kasagarang paggamit kini sa kadaghanan nagtumong lamang sa ''Homo sapiens'', ang nag-iisa nga naglungtad nga myembro. Mitumaw ang ''H. sapiens'' mga 300,000 ka tuig na ang nakalabay, gikan sa ''[[Homo heidelbergensis]]'', ug paglalin gawas sa Africa, anam-anam nga giilisan ang mga lokal nga populasyon sa mga [[tawong kinaraan]]. Alang sa kadaghanan sa kasaysayan, ang tanan nga mga tawo mga [[nagbalhinbalhin]] nga [[mangangayam ug tigpanguha]]. Ang [[reboslusyon sa Neolitiko]], nga nagsugod sa Habagatan-Kasadpang Asya mga 13,000 ka tuig ang nakalabay ang pagtungha sa agrikultura ug permanente nga paghusay sa tawo. Samtang nagkadako ug mas nagkadasok ang populasyon, ang mga porma sa pagdumala naugmad sa sulud ug taliwala sa mga komunidad ug ubay-ubay nga mga [[sibilisasyon]] nga nabuhat ug naguba. Ang mga tawo nagpadayon sa pagdaghan, nga ang populasyon sa kalibutan labaw sa 7.9 bilyon kaniadtong Hulyo 2021. Naimpluwensyahan sa mga [[gene]] ug [[kalikopan]] ang biolohikal ngapagkalainlain sa mga tawo nga makita nga mga kinaiya, pisyolohiya, pagka-sensitibo sa sakit, mga kaarang sa pangisip, kadako sa lawas ug gitas-on sa kinabuhi. Bisan kung ang mga tawo managlahi sa daghang mga kinaiya, duha nga mga tawo sa kasagaran labaw sa 99% nga managsama, nga adunay labi ka lainlaing mga henetiko nga populasyon gikan sa Africa. Ang labing kadaghan nga kalainan sa henetiko adunay taliwala sa mga lalaki ug mga babaye. Kasagaran, ang mga lalaki adunay labi ka kusog nga lawas, ug ang mga babaye sa kinatibuk-an adunay mas taas nga porsyento sa tambok sa lawas. Ang mga babaye nakaagi sa menopos ug nahimong dili mabungahon sa edad nga 50. Ang mga babaye sa kasagaran adunay usab mas taas nga gitas-on sa kinabuhi sa hapit sa matag populasyon sa tibuuk kalibutan. Ang kinaiya sa mga sa pang-lalaki ug babaye nga [[pang-kinatawong katungdanan]] nagkalainlain sa kasaysayan, ug ang mga hagit ngadto sa nagpatigbabaw nga mga pang-kinatawong pamatasan ang nagbalikbalik sa daghang mga katilingban. Ang mga tawo adunay kaarang sa pagkaon sa usa ka lainlaing mga tanum ug hayop, ug gigamit ang sunog ug uban pang lahi nga kainit aron magamit ug [[pagluto|magluto]] pagkaon gikan sa panahon sa ''H. erectus.'' Mahimo silang mabuhi hangtod sa walo ka semana nga wala’y pagkaon, ug tulo o upat ka adlaw nga wala’y tubig. Ang mga tawo sa kinatibuk-an nagmata sa adlaw, kanunay nga natulog pito hangtod siyam ka oras matag adlaw. Peligro ang pagpanganak, ug adunay peligro sa mga komplikasyon ug kamatayon. Kasagaran, parehas ang inahan ug amahan ang nag-atiman sa ilang mga anak, nga wala’y ikasarang sa pagkapanganak. Ang mga tawo adunay usa ka dako ug labing naugmad nga [[prefrontal cortex]], ang rehiyon sa [[utok]] nga adunay kalabutan sa mas mataas nga [[panghunahuna]]. Sila mga intelihente nga pagkapagka, adunay sila mga panumduman nga naglangkob sa mga serye sa mga bahin, ug adunay katakus nga hinumduman ang matag usa ka bahin kanila sa kabubut-on; ang ilahang nga ekspresyon sa nawong sayon mabag-o; may [[pagkahibalo sa kaugalingon]], ug naay usa ka [[teyoriya sa hunahuna]]. Ang hunahuna sa tawo adunay katakus sa [[pagsusi]], pribadong [[hunahuna]], [[imahinasyon]], [[pagbuot]], ug pagporma sa mga panan-aw sa [[paglungtad]]. Gitugotan kini ang daghang mga pag-uswag sa teknolohiya ug komplikado nga pag-uswag sa himan nga mahimo pinaagi sa pagpangatarongan ug pagbalhin sa kahibalo sa umaabot nga henerasyon. Ang sinultian, arte, ug patigayon naghubit sa mga kinaiya sa tawo. Ang mga ruta sa layo nga pamatigayon mahimo nga hinungdan sa mga [[pagbuto sa kultura]] ug pag-apod-apod sa mga kapanguhaan nga naghatag labaw sa kaayohan sa mga tawo kaysa ubang mga ikatandi nga espesyes. ==Etymolohiya ug kahulugan== Ang tanan nga mga moderno nga tawo giklasipikar sa lahi o espesye nga Homo sapiens, nga gimugna ni [[Carolus Linnaeus]] sa iyang sinulat nga buhat sa ika-18 nga siglo nga ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal| vauthors = Spamer EE |date=29 January 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> Ang kasagarang ngalan nga "Homo" usa ka nakat-unan nga gigikanan sa ika-18ng siglo gikan sa Latin homō, nga nagpasabut sa mga tawo sa bisan unsang sekso.<ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 September 2008. {{cite dictionary|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|dictionary=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27 September 2008}}</ref> Ang ngalan nga "Homo sapiens" nagpasabut nga 'maalamon nga tawo' o 'may kahibalo nga tawo'. <ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|jstor=4065043|issn=0097-3157}}</ref> Sa kasagarang paggamit, ang pulong nga tawo sa katibuk-an nagpasabut ra sa Homo sapiens, ang nag-usa nga buhi nga species.<ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref> Adunay usa ka lantugi kung ang mga napuo nga mga miyembro sa henero nga, nga mao ang Neanderthals, kinahanglan iupod ingon mga subspecies ni H. sapiens o dili.<ref>{{cite web| vauthors = Barras C |title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> Gikan ang Cebuano nga pulong ''tawo'', sa [[Proto-Malayo-Polynesian]] ''*tau'', nga gikan pud sa [[Proto-Austronesian]] ''*Cau''. Pareho siya gikan subong sa [[Thao]] ''caw'', [[Ilocano]] ''tao'', and [[Motu]] ''tau''. ==Ebolusyon== Ang mga tawo mga unggoy.<ref>{{Cite book|last=Tuttle|first=Russell H.|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|date=2018-10-04|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|isbn=978-1-118-58442-2|editor-last=Trevathan|editor-first=Wenda|place=[[Hoboken]], [[New Jersey]], [[United States]]|pages=1–2|language=en|chapter=Hominoidea: conceptual history|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|author-link=Russell Tuttle|access-date=2021-05-26|editor2-last=Cartmill|editor2-first=Matt|editor3-last=Dufour|editor3-first=Dana|editor4-last=Larsen|editor4-first=Clark|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}</ref> Ang mga giblon ug orangutan mao ang una nga buhing mga grupo nga nagbulag gikan sa kini nga linya, dayon mga gorilya, ug sa katapusan, mga chimpanzee. Ang nagbulag nga petsa tali sa mga linya sa tawo ug chimpanzee gibutang 8-4 milyon nga mga tuig na ang nakalabay, sa panahon sa ulahi nga panahon sa Miocene.<ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL | display-authors = 6 | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 30 | issue = 3 | pages = 260–6 | date = March 1990 | pmid = 2109087 | doi = 10.1007/BF02099995 | s2cid = 2112935 | bibcode = 1990JMolE..30..260G }}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=March 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref> Nga adunay labi ka napugngan nga agianan 8-7 milyon nga gisugyot sa pipila ka mga henetiko.<ref>{{cite journal |first=C.|last= Brahic |title=Our True Dawn |journal=New Scientist|volume=216 |issue=2892 |pages=34–37 |year=2012 |doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8 |bibcode= 2012NewSc.216...34B }}</ref> Panahon sa pagbulag niini, ang chromosome 2 nabuhat gikan sa pag-uban sa duha pa nga mga chromosome, nga gibilin ang mga tawo nga adunay 23 ka parisan nga mga chromosome lamang, kumpara sa 24 alang sa uban pang mga unggoy.<ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9 August 2011|access-date=18 May 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> {{clade|{{clade |1=Hylobatidae (gibbons) |label2=Hominidae (hominids, great apes) |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=Pongo (orangutans) |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] (hominines) |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=Gorilla (gorillas) |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] (hominins) |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=Pan (chimpanzees)|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]] (homininans)|1='''''Homo sapiens''''' (humans)}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]] (hominoids, apes)}} [[File:Lucy Skeleton.jpg|thumb|upright|Reconstruction of [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]'','' the first ''[[Australopithecus afarensis]]'' skeleton found ]] Ang henero nga ''Homo'' gikan sa ''[[Australopithecus]]''. Ang labing kauna nga rekord sa ''Homo'' mao ang 2.8 milyon nga tuig ang ispesimen nga LD 350-1 nga gikan sa [[Ethiopia]], ug ang labing kauna nga ginganlan nga species mao ang ''[[Homo habilis]]'' ug ''[[Homo rudolfensis]]'' nga ning-uswag sa 2.3 milyon nga tuig ang miagi. Ang dagway sa henero nga duyog sa pagmugna sa paghimo sa [[himan nga bato.]]<ref name=Villmoare2015>{{cite journal |first=B. |last1=Villmoare |first2=W. H. |last2=Kimbel |first3=C. |last3=Seyoum |display-authors=et al. |year=2015 |title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi-access=free}}</ref>Sa Australia mga 65,000 ka tuig ang miagi,<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C | display-authors = 6 | title = Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | journal = Nature | volume = 547 | issue = 7663 | pages = 306–310 | date = July 2017 | pmid = 28726833 | doi = 10.1038/nature22968 | bibcode = 2017Natur.547..306C | s2cid = 205257212 | hdl = 2440/107043 }}</ref> sa Amerika mga 15,000 ka tuig ang miagi, ug ang mga hilit nga isla sama sa Hawaii, Easter Island, Madagascar, ug New Zealand taliwala sa mga tuig 300 ug 1280 CE.<ref name="Lowe">{{cite web| vauthors = Lowe DJ |year=2008|title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update|url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|archive-date=22 May 2010|access-date=29 April 2010|publisher=University of Waikato}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Appenzeller T | title = Human migrations: Eastern odyssey | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7396 | pages = 24–6 | date = May 2012 | pmid = 22552074 | doi = 10.1038/485024a | bibcode = 2012Natur.485...24A | doi-access = free }}</ref> <ref name = "COL"/><ref name = "source"/> <ref name = "iucn"/><ref name = "COL"/> * [[Gigantopithecus]] == Ang mga gibasihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/homo+sapiens/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|author= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|year= 2011|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 24 september 2012}}</ref> <ref name = "col3"> (1996) , database, NODC Taxonomic Code</ref> <ref name = "col681">Banks, R. C., R. W. McDiarmid, A. L. Gardner, and W. C. Starnes (2003) , Checklist of Vertebrates of the United States, the U.S. Territories, and Canada</ref> <ref name = "col728">Wilson, Don E., and DeeAnn M. Reeder, eds. (1992) , Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, 2nd ed., 3rd printing</ref> <ref name = "col734"> (1998) , website, Mammal Species of the World</ref> <ref name = "col738">Wilson, Don E., and F. Russell Cole (2000) , Common Names of Mammals of the World</ref> <ref name = "col769">Banks, R. C., R. W. McDiarmid, and A. L. Gardner (1987) Checklist of Vertebrates of the United States, the U.S. Territories, and Canada, Resource Publication, no. 166</ref> <ref name = "source">''ITIS: The Integrated Taxonomic Information System''. Orrell T. (custodian), 2011-04-26</ref> <ref name = "iucn">{{IUCN2012.2|assessors= |year= 2008|id= 136584|title= Homo sapiens|downloaded= 24/10/2012}}</ref> </references> == Gikan sa gawas nga tinubdan == {{commonscat|Homo sapiens}} {{wikispecies|Homo sapiens|''Homo sapiens''}} [[Kategoriya:Tawo]] [[Kategoriya:Homo]] 3mvfyfty8419kqe2og3kprp4jzdntlt 37021962 37021960 2026-05-30T15:37:44Z ~2026-31069-64 143694 37021962 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Homo sapiens'' | status = LC | image = Akha cropped hires.JPG | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] | genus = [[Homo]] | species = '''''Homo sapiens''''' | binomial = ''Homo sapiens'' | binomial_authority = [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Vertebrata]] | infraclassis = [[Eutheria]] | synonyms = | status_ref = <ref name = "iucn"/> | status_system = iucn3.1 }} Ang mga '''Tawo''' (''Homo sapiens'')<ref name = "col3"/><ref name = "col681"/><ref name = "col728"/><ref name = "col734"/><ref name = "col738"/><ref name = "col769"/> mao ang labi ka daghan ug kaylap nga mga klase sa [[primata]], nga gihulagway pinaagi sa kapasidad sa pagbarug sa likod nga mga bitiis, daku ug komplikado nga utok nga makahimo sa pag-uswag sa mga naugmad nga [[himan]], [[kultura]] ug [[sinultian]]. Ang mga tawo labi ka sosyal nga mga [[pagkapagka]] ug adunay kalagmitan nga mabuhi sa mga komplikado nga [[katilingbang istruktura]], nga gilangkuban sa daghang mga pagtinabangay, ug mga grupo nga nag-indigay, gikan sa mga [[pamilya]] ug mga kalabotan sa [[panag-uban]] hangtod sa mga [[estado]] sa politika. Ang mga [[katilingbang pakig-uban]] sa taliwala sa mga tawo nakamugna sa mga lainlaing mga [[mithi]], mga [[katilingbang lagda]], ug mga [[ritwal]] nga nagpalig-on sa tawhanong [[katilingban]]. Ang pagkamautikon ug ang pangtinguha sa tawo nga masabtan ug maimpluwensyahan ang kalikopan, ug mopatin-aw ug magamit ang mga pang-hitabo mao ang mga hinungdan sa paglambo sa katawhan sa [[syensya]], [[pilosopiya]], [[mitolohiya]], [[relihiyon]], ug uban pang mga natad sa kahibalo. Bisan kung ang pipila ka mga syentista naghubit sa mga tawo sa tanan nga mga miyembro sa henero nga ''[[Homo]]'', sa kasagarang paggamit kini sa kadaghanan nagtumong lamang sa ''Homo sapiens'', ang nag-iisa nga naglungtad nga myembro. Mitumaw ang ''H. sapiens'' mga 300,000 ka tuig na ang nakalabay, gikan sa ''[[Homo heidelbergensis]]'', ug paglalin gawas sa Africa, anam-anam nga giilisan ang mga lokal nga populasyon sa mga [[tawong kinaraan]]. Alang sa kadaghanan sa kasaysayan, ang tanan nga mga tawo mga [[nagbalhinbalhin]] nga [[mangangayam ug tigpanguha]]. Ang [[reboslusyon sa Neolitiko]], nga nagsugod sa Habagatan-Kasadpang Asya mga 13,000 ka tuig ang nakalabay ang pagtungha sa agrikultura ug permanente nga paghusay sa tawo. Samtang nagkadako ug mas nagkadasok ang populasyon, ang mga porma sa pagdumala naugmad sa sulud ug taliwala sa mga komunidad ug ubay-ubay nga mga [[sibilisasyon]] nga nabuhat ug naguba. Ang mga tawo nagpadayon sa pagdaghan, nga ang populasyon sa kalibutan labaw sa 7.9 bilyon kaniadtong Hulyo 2021. Naimpluwensyahan sa mga [[gene]] ug [[kalikopan]] ang biolohikal ngapagkalainlain sa mga tawo nga makita nga mga kinaiya, pisyolohiya, pagka-sensitibo sa sakit, mga kaarang sa pangisip, kadako sa lawas ug gitas-on sa kinabuhi. Bisan kung ang mga tawo managlahi sa daghang mga kinaiya, duha nga mga tawo sa kasagaran labaw sa 99% nga managsama, nga adunay labi ka lainlaing mga henetiko nga populasyon gikan sa Africa. Ang labing kadaghan nga kalainan sa henetiko adunay taliwala sa mga lalaki ug mga babaye. Kasagaran, ang mga lalaki adunay labi ka kusog nga lawas, ug ang mga babaye sa kinatibuk-an adunay mas taas nga porsyento sa tambok sa lawas. Ang mga babaye nakaagi sa menopos ug nahimong dili mabungahon sa edad nga 50. Ang mga babaye sa kasagaran adunay usab mas taas nga gitas-on sa kinabuhi sa hapit sa matag populasyon sa tibuuk kalibutan. Ang kinaiya sa mga sa pang-lalaki ug babaye nga [[pang-kinatawong katungdanan]] nagkalainlain sa kasaysayan, ug ang mga hagit ngadto sa nagpatigbabaw nga mga pang-kinatawong pamatasan ang nagbalikbalik sa daghang mga katilingban. Ang mga tawo adunay kaarang sa pagkaon sa usa ka lainlaing mga tanum ug hayop, ug gigamit ang sunog ug uban pang lahi nga kainit aron magamit ug [[pagluto|magluto]] pagkaon gikan sa panahon sa ''H. erectus.'' Mahimo silang mabuhi hangtod sa walo ka semana nga wala’y pagkaon, ug tulo o upat ka adlaw nga wala’y tubig. Ang mga tawo sa kinatibuk-an nagmata sa adlaw, kanunay nga natulog pito hangtod siyam ka oras matag adlaw. Peligro ang pagpanganak, ug adunay peligro sa mga komplikasyon ug kamatayon. Kasagaran, parehas ang inahan ug amahan ang nag-atiman sa ilang mga anak, nga wala’y ikasarang sa pagkapanganak. Ang mga tawo adunay usa ka dako ug labing naugmad nga [[prefrontal cortex]], ang rehiyon sa [[utok]] nga adunay kalabutan sa mas mataas nga [[panghunahuna]]. Sila mga intelihente nga pagkapagka, adunay sila mga panumduman nga naglangkob sa mga serye sa mga bahin, ug adunay katakus nga hinumduman ang matag usa ka bahin kanila sa kabubut-on; ang ilahang nga ekspresyon sa nawong sayon mabag-o; may [[pagkahibalo sa kaugalingon]], ug naay usa ka [[teyoriya sa hunahuna]]. Ang hunahuna sa tawo adunay katakus sa [[pagsusi]], pribadong [[hunahuna]], [[imahinasyon]], [[pagbuot]], ug pagporma sa mga panan-aw sa [[paglungtad]]. Gitugotan kini ang daghang mga pag-uswag sa teknolohiya ug komplikado nga pag-uswag sa himan nga mahimo pinaagi sa pagpangatarongan ug pagbalhin sa kahibalo sa umaabot nga henerasyon. Ang sinultian, arte, ug patigayon naghubit sa mga kinaiya sa tawo. Ang mga ruta sa layo nga pamatigayon mahimo nga hinungdan sa mga [[pagbuto sa kultura]] ug pag-apod-apod sa mga kapanguhaan nga naghatag labaw sa kaayohan sa mga tawo kaysa ubang mga ikatandi nga espesyes. ==Etymolohiya ug kahulugan== Ang tanan nga mga moderno nga tawo giklasipikar sa lahi o espesye nga Homo sapiens, nga gimugna ni [[Carolus Linnaeus]] sa iyang sinulat nga buhat sa ika-18 nga siglo nga ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal| vauthors = Spamer EE |date=29 January 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> Ang kasagarang ngalan nga "Homo" usa ka nakat-unan nga gigikanan sa ika-18ng siglo gikan sa Latin homō, nga nagpasabut sa mga tawo sa bisan unsang sekso.<ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 September 2008. {{cite dictionary|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|dictionary=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27 September 2008}}</ref> Ang ngalan nga "Homo sapiens" nagpasabut nga 'maalamon nga tawo' o 'may kahibalo nga tawo'. <ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|jstor=4065043|issn=0097-3157}}</ref> Sa kasagarang paggamit, ang pulong nga tawo sa katibuk-an nagpasabut ra sa Homo sapiens, ang nag-usa nga buhi nga species.<ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref> Adunay usa ka lantugi kung ang mga napuo nga mga miyembro sa henero nga, nga mao ang Neanderthals, kinahanglan iupod ingon mga subspecies ni H. sapiens o dili.<ref>{{cite web| vauthors = Barras C |title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> Gikan ang Cebuano nga pulong ''tawo'', sa [[Proto-Malayo-Polynesian]] ''*tau'', nga gikan pud sa [[Proto-Austronesian]] ''*Cau''. Pareho siya gikan subong sa [[Thao]] ''caw'', [[Ilocano]] ''tao'', and [[Motu]] ''tau''. ==Ebolusyon== Ang mga tawo mga unggoy.<ref>{{Cite book|last=Tuttle|first=Russell H.|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|date=2018-10-04|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|isbn=978-1-118-58442-2|editor-last=Trevathan|editor-first=Wenda|place=[[Hoboken]], [[New Jersey]], [[United States]]|pages=1–2|language=en|chapter=Hominoidea: conceptual history|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|author-link=Russell Tuttle|access-date=2021-05-26|editor2-last=Cartmill|editor2-first=Matt|editor3-last=Dufour|editor3-first=Dana|editor4-last=Larsen|editor4-first=Clark|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}</ref> Ang mga giblon ug orangutan mao ang una nga buhing mga grupo nga nagbulag gikan sa kini nga linya, dayon mga gorilya, ug sa katapusan, mga chimpanzee. Ang nagbulag nga petsa tali sa mga linya sa tawo ug chimpanzee gibutang 8-4 milyon nga mga tuig na ang nakalabay, sa panahon sa ulahi nga panahon sa Miocene.<ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL | display-authors = 6 | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 30 | issue = 3 | pages = 260–6 | date = March 1990 | pmid = 2109087 | doi = 10.1007/BF02099995 | s2cid = 2112935 | bibcode = 1990JMolE..30..260G }}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=March 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref> Nga adunay labi ka napugngan nga agianan 8-7 milyon nga gisugyot sa pipila ka mga henetiko.<ref>{{cite journal |first=C.|last= Brahic |title=Our True Dawn |journal=New Scientist|volume=216 |issue=2892 |pages=34–37 |year=2012 |doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8 |bibcode= 2012NewSc.216...34B }}</ref> Panahon sa pagbulag niini, ang chromosome 2 nabuhat gikan sa pag-uban sa duha pa nga mga chromosome, nga gibilin ang mga tawo nga adunay 23 ka parisan nga mga chromosome lamang, kumpara sa 24 alang sa uban pang mga unggoy.<ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9 August 2011|access-date=18 May 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> {{clade|{{clade |1=Hylobatidae (gibbons) |label2=Hominidae (hominids, great apes) |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=Pongo (orangutans) |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] (hominines) |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=Gorilla (gorillas) |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] (hominins) |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=Pan (chimpanzees)|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]] (homininans)|1='''''Homo sapiens''''' (humans)}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]] (hominoids, apes)}} [[File:Lucy Skeleton.jpg|thumb|upright|Reconstruction of [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]'','' the first ''[[Australopithecus afarensis]]'' skeleton found ]] Ang henero nga ''Homo'' gikan sa ''[[Australopithecus]]''. Ang labing kauna nga rekord sa ''Homo'' mao ang 2.8 milyon nga tuig ang ispesimen nga LD 350-1 nga gikan sa [[Ethiopia]], ug ang labing kauna nga ginganlan nga species mao ang ''[[Homo habilis]]'' ug ''[[Homo rudolfensis]]'' nga ning-uswag sa 2.3 milyon nga tuig ang miagi. Ang dagway sa henero nga duyog sa pagmugna sa paghimo sa [[himan nga bato.]]<ref name=Villmoare2015>{{cite journal |first=B. |last1=Villmoare |first2=W. H. |last2=Kimbel |first3=C. |last3=Seyoum |display-authors=et al. |year=2015 |title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi-access=free}}</ref>Sa Australia mga 65,000 ka tuig ang miagi,<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C | display-authors = 6 | title = Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | journal = Nature | volume = 547 | issue = 7663 | pages = 306–310 | date = July 2017 | pmid = 28726833 | doi = 10.1038/nature22968 | bibcode = 2017Natur.547..306C | s2cid = 205257212 | hdl = 2440/107043 }}</ref> sa Amerika mga 15,000 ka tuig ang miagi, ug ang mga hilit nga isla sama sa Hawaii, Easter Island, Madagascar, ug New Zealand taliwala sa mga tuig 300 ug 1280 CE.<ref name="Lowe">{{cite web| vauthors = Lowe DJ |year=2008|title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update|url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|archive-date=22 May 2010|access-date=29 April 2010|publisher=University of Waikato}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Appenzeller T | title = Human migrations: Eastern odyssey | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7396 | pages = 24–6 | date = May 2012 | pmid = 22552074 | doi = 10.1038/485024a | bibcode = 2012Natur.485...24A | doi-access = free }}</ref> <ref name = "COL"/><ref name = "source"/> <ref name = "iucn"/><ref name = "COL"/> == Ang mga gibasihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/homo+sapiens/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|author= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|year= 2011|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 24 september 2012}}</ref> <ref name = "col3"> (1996) , database, NODC Taxonomic Code</ref> <ref name = "col681">Banks, R. C., R. W. McDiarmid, A. L. Gardner, and W. C. Starnes (2003) , Checklist of Vertebrates of the United States, the U.S. Territories, and Canada</ref> <ref name = "col728">Wilson, Don E., and DeeAnn M. Reeder, eds. (1992) , Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, 2nd ed., 3rd printing</ref> <ref name = "col734"> (1998) , website, Mammal Species of the World</ref> <ref name = "col738">Wilson, Don E., and F. Russell Cole (2000) , Common Names of Mammals of the World</ref> <ref name = "col769">Banks, R. C., R. W. McDiarmid, and A. L. Gardner (1987) Checklist of Vertebrates of the United States, the U.S. Territories, and Canada, Resource Publication, no. 166</ref> <ref name = "source">''ITIS: The Integrated Taxonomic Information System''. Orrell T. (custodian), 2011-04-26</ref> <ref name = "iucn">{{IUCN2012.2|assessors= |year= 2008|id= 136584|title= Homo sapiens|downloaded= 24/10/2012}}</ref> </references> == Gikan sa gawas nga tinubdan == {{commonscat|Homo sapiens}} {{wikispecies|Homo sapiens|''Homo sapiens''}} [[Kategoriya:Tawo]] [[Kategoriya:Homo]] 564k6iobycb51jnu26yoeutx9548j3k 0 334605 37021963 37020912 2026-05-30T17:17:34Z ~2026-32342-13 143990 /* Ang mga gi basihan niini */ Sockpuppet-like 37021963 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|balyenaglumod|date=2020-10}} {{Taxobox | name = ''Mesoplodon mirus'' | status = DD | image = Mesoplodon mirus 2.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Maybukobuko (mananap)|Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Balyenaglumod (mamipero)|Cetacea]] | familia = [[Hyperoodontidae]] | genus = [[Mesoplodon]] | species = '''Mesoplodon mirus''' | binomial = Mesoplodon mirus | binomial_authority = [[Frederick W. True|True]], 1913 | range_map = Cetacea range map Trues Beaked Whale.png | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Vertebrata]] | infraclassis = [[Eutheria]] | synonyms = | status_ref = <ref name = "iucn"/> | status_system = iucn3.1 }} Kaliwatan sa [[balyenaglumod]] ang '''''Mesoplodon mirus'''''<ref name = "COL"/>. Una ning gihulagway ni [[Frederick W. True]] ni adtong 1913.<ref name = "col35489704"/> Ang ''Mesoplodon mirus'' sakop sa [[kahenera]] nga ''[[Mesoplodon]]'', ug [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Hyperoodontidae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Giklaseklase sa [[IUCN]] ang kaliwatan sa kapos sa datos.<ref name = "iucn"/> Kini nga matang hayop na sabwag sa: *kasadpang & sidlakang [[Kadagatang Atlantiko]] * [[Kadagatang Indyan]] ug [[Kadagatang Pasipiko]] Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 35489704|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col35489704">Wilson, Don E., and F. Russell Cole (2000) , Common Names of Mammals of the World</ref> <ref name = "source">Tom Orrell (custodian), Dave Nicolson (ed). (2019). ITIS Global: The Integrated Taxonomic Information System (version Jun 2017). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> <ref name = "iucn">{{IUCN2012.2|assessors= |year= 2008|id= 13250|title= Mesoplodon mirus|downloaded= 24/10/2012}}</ref> </references> <gallery> Cetacea range map Trues Beaked Whale.png Mesoplodon mirus.jpg True's beaked whale size.svg The True's beaked whale photographed underwater.jpg </gallery> [[Kategoriya:Balyenaglumod]] [[Kategoriya:Balyenaglumod sa Kadagatang Atlantiko]] [[Kategoriya:Balyenaglumod sa Kadagatang Indyan]] [[Kategoriya:Mesoplodon]] 5agyl26j3whr60ylg7r0t0vrowoah97 0 4160432 37021969 31378856 2026-05-31T08:07:12Z CommonsDelinker 192 Replacing Escudo_del_Municipio_de_Bagadó-Chocó_Autor_Nilxon_Gustavo_Rodríguez_Maturana_Lic_Q_y_B.jpg with [[File:Escudo_de_Bagadó.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: nombre corto). 37021969 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Kolombiya|date=2016-04}} :''Alang sa ubang mga dapit sa mao gihapon nga ngalan, tan-awa ang [[Bagadó]].'' {{geobox | 1 = Settlement <!-- *** Header *** --> | name = Bagadó | native_name = | other_name = | category = Lungsod | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = | image_caption = <!-- *** Symbols *** --> | flag = Flag of Bagadó (Chocó).svg | symbol = Escudo de Bagadó.jpg | symbol_type = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Kolombiya}} | country_flag = | state = [[Departamento del Chocó]] | state_type = Departamento | region = | region_type = | district = | district_type = | municipality = | municipality_type = <!-- *** Associated with *** --> | part = | landmark = | river = <!-- *** Location *** --> | location = | elevation = 109 | lat_d = 5.41164 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = -76.4152 | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_note = | highest_elevation = | highest_elevation_note = | lowest = | lowest_note = | lowest_elevation = | lowest_elevation_note = <!-- *** Dimensions *** --> | length = | length_orientation = | width = | width_orientation = | area = | area_decimals = | area_land = | area_land_decimals = | area_water = | area_water_decimals = | area_urban = | area_urban_decimals = | area_metro = | area_metro_decimals = | area_municipal = | area_municipal_decimals = <!-- *** Population *** --> | population = 4561 | population_date = 2012-01-19 | population_note = <ref name = "gn3689336"/> | population_urban = | population_urban_date = | population_urban_note = | population_metro = | population_metro_date = | population_metro_note = | population_municipal = | population_municipal_date = | population_municipal_note = | population_density = | population_density_note = | population_urban_density = | population_urban_density_note = | population_metro_density = | population_metro_density_note = | population_municipal_density = | population_municipal_density_note = <!-- *** People *** --> | population1 = | population1_type = | population2 = | population2_type = | population3 = | population3_type = <!-- *** History and politics *** --> | established = | established_type = | date = | date_type = | government = | government_location = | government_region = | government_state = | mayor = | mayor_party = | leader = | leader_type = <!-- *** Codes *** --> | timezone = [[Colombia Time|COT]] | utc_offset = -5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code = | postal_code_type = | area_code = | area_code_type = | code = | code_type = | code1 = | code1_type = <!-- *** Free *** --> | free = | free_type = | free1 = | free1_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | website = <!-- *** Notes *** --> | footnotes = | timezone_label = America/Bogota }} <!--P.PPL-->[[Lungsod]] ang '''Bagadó''' sa [[Kolombiya]].<ref name = "gn3689336"/> Nahimutang ni sa departamento sa <!--ADM1-->[[Departamento del Chocó]], sa kasadpang bahin sa nasod, {{formatnum:270}} km sa kasadpan sa [[Bogotá (ulohang dakbayan sa Kolombiya)|Bogotá]] ang ulohan sa nasod. {{formatnum:109}} metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Bagadó<ref name = "gn3689336"/>, ug adunay <!--pop-->{{formatnum:4561}} ka molupyo.<ref name = "gn3689336"/> Ang yuta palibot sa Bagadó patag sa kasadpan, apan sa sidlakan nga kini mao ang kabungtoran.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa pakigbingkil sa tanan nga gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas, sa sulod sa 10 ka kilometro radius.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga {{formatnum:800}} ka metro ug {{formatnum:8.0 }} km sa habagatan-sidlakan sa Bagadó.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Dunay mga {{formatnum:19}} ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Bagadó may gamay nga populasyon.<ref name = "nasapop"/> Bagadó ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Hapit nalukop sa [[lasang]] ang palibot sa Bagadó.<ref name = "nasalandcover"/> Ang kasarangang giiniton {{formatnum:19}} [[°C]]. Ang kinainitan nga bulan Marso, sa {{formatnum:22}}&nbsp;[[°C]], ug ang kinabugnawan Nobiyembre, sa {{formatnum:16}}&nbsp;°C.<ref name = "nasa"/> Ang kasarangang pag-ulan {{formatnum:4676}} milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Nobiyembre, sa {{formatnum:491}} milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Hulyo, sa {{formatnum:304}} milimetro.<ref name = "nasarain"/> {| |- |{{climate chart | Bagadó | 14| 23| 356 | 18| 24| 411 | 19| 24| 388 | 16| 23| 423 | 16| 23| 434 | 13| 24| 346 | 15| 22| 304 | 15| 23| 335 | 18| 23| 363 | 15| 22| 412 | 11| 21| 491 | 13| 22| 413 |float=left |clear=left |source = <ref name = "nasa"/> }} |} {{Location map|Colombia |float = right |width=300 | caption = Nahimutangan sa Bagadó sa Kolombiya. | label = Bagadó|position=right|background=white|lat=5.41164|long=-76.4152}} == Saysay == <references group="saysay"/> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn3689336">[{{Geonameslink|gnid=3689336|name=bagado}} Bagadó] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-19; database download sa 2015-05-23</ref> <ref name = "vp">{{Cite web |url= {{Viewfinderlink}}|title= Viewfinder Panoramas Digital elevation Model|date= 2015-06-21|format= }}</ref> <ref name = "nasapop">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/SEDAC}}</ref> <ref name = "nasalandcover">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/MODIS}}</ref> <ref name = "nasa">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA}}</ref> <ref name = "nasarain">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission}}</ref> </references> == Gikan sa gawas nga tinubdan== {{commonscat|Bagadó|Bagadó}} [[Kategoriya:Mga lungsod sa Departamento del Chocó]] [[Kategoriya:Mga lungsod sa Kolombiya nga mas dako pa kay sa 3000 ka mga tawo]] a4lepdhmeduf2fczz8tfkhi0nj9w2l4 0 4206355 37021970 31394029 2026-05-31T08:10:37Z CommonsDelinker 192 Replacing Liberk,_lower_villige_square.jpg with [[File:Liberk,_lower_village_square.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 37021970 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Nasod nga Czech|date=2016-04}} {{geobox | 1 = Settlement <!-- *** Header *** --> | name = Liberk | native_name = | other_name = Rehberg | category = Lungsod | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = Liberk, lower village square.jpg | image_caption = <!-- *** Symbols *** --> | flag = Liberk CZ flag.gif | symbol = Liberk CZ CoA.jpg | symbol_type = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Nasod nga Czech}} | country_flag = | state = | state_type = | region = | region_type = | district = | district_type = | municipality = | municipality_type = <!-- *** Associated with *** --> | part = | landmark = | river = <!-- *** Location *** --> | location = | elevation = 459 | lat_d = 50.19919 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = 16.34292 | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_note = | highest_elevation = | highest_elevation_note = | lowest = | lowest_note = | lowest_elevation = | lowest_elevation_note = <!-- *** Dimensions *** --> | length = | length_orientation = | width = | width_orientation = | area = | area_decimals = | area_land = | area_land_decimals = | area_water = | area_water_decimals = | area_urban = | area_urban_decimals = | area_metro = | area_metro_decimals = | area_municipal = | area_municipal_decimals = <!-- *** Population *** --> | population = 702 | population_date = 2006-11-25 | population_note = <ref name = "gn3071959"/> | population_urban = | population_urban_date = | population_urban_note = | population_metro = | population_metro_date = | population_metro_note = | population_municipal = | population_municipal_date = | population_municipal_note = | population_density = | population_density_note = | population_urban_density = | population_urban_density_note = | population_metro_density = | population_metro_density_note = | population_municipal_density = | population_municipal_density_note = <!-- *** People *** --> | population1 = | population1_type = | population2 = | population2_type = | population3 = | population3_type = <!-- *** History and politics *** --> | established = | established_type = | date = | date_type = | government = | government_location = | government_region = | government_state = | mayor = | mayor_party = | leader = | leader_type = <!-- *** Codes *** --> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code = | postal_code_type = | area_code = | area_code_type = | code = | code_type = | code1 = | code1_type = <!-- *** Free *** --> | free = | free_type = | free1 = | free1_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | website = <!-- *** Notes *** --> | footnotes = | other_name1 = | timezone_label = Europe/Prague }} <!--P.PPL-->[[Lungsod]] ang '''Liberk''' sa [[Nasod nga Czech]].<ref name = "gn3071959"/> Nahimutang ni sa amihanan-sidlakang bahin sa nasod, {{formatnum:140}} km sa sidlakan sa [[Prague (ulohang dakbayan)|Prague]] ang ulohan sa nasod. {{formatnum:459}} metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Liberk{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}}, ug adunay <!--pop-->{{formatnum:702}} ka molupyo.<ref name = "gn3071959"/> Ang yuta palibot sa Liberk kabungtoran sa amihang-sidlakan, apan sa habagatang-kasadpan nga kini mao ang patag.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa pakigbingkil sa tanan nga gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas, sa sulod sa 10 ka kilometro radius.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga {{formatnum:623}} ka metro ug {{formatnum:1.9 }} km sa amihanan-sidlakan sa Liberk.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Dunay mga {{formatnum:72}} ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Liberk medyo hilabihan populasyon.<ref name = "nasapop"/> Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang [[Rychnov nad Kněžnou (lungsod sa Nasod nga Czech)|Rychnov nad Kněžnou]], {{formatnum:6.3}} km sa habagatan-kasadpan sa Liberk. Hapit nalukop sa [[kaumahan]] ang palibot sa Liberk.<ref name = "nasalandcover"/> Sa rehiyon palibot sa Liberk, mga bungtod talagsaon komon.{{efn|group=saysay|Mas sulod sa 20 ka kilometro gilay-on itandi sa average nga densidad sa Yuta, sumala sa GeoNames.<ref name = "gn3071959"/>}} Ang klima [[hemiboreal]].<ref name = "koppen"/> Ang kasarangang giiniton {{formatnum:6}} [[°C]]. Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa {{formatnum:19}}&nbsp;[[°C]], ug ang kinabugnawan Enero, sa {{formatnum:-8}}&nbsp;°C.<ref name = "nasa"/> {| |- |{{climate chart | Liberk | -10| -6| 0 | -9| -3| 0 | -4| 6| 0 | 4| 16| 0 | 9| 20| 0 | 11| 19| 0 | 14| 24| 0 | 12| 23| 0 | 7| 18| 0 | 3| 10| 0 | -5| 4| 0 | -10| -6| 0 |float=left |clear=left |source = <ref name = "nasa"/> }} |} {{Location map|Czech Republic |float = right |width=300 | caption = Nahimutangan sa Liberk sa Nasod nga Czech. | label = Liberk|position=right|background=white|lat=50.19919|long=16.34292}} == Saysay == <references group="saysay"/> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn3071959">[{{Geonameslink|gnid=3071959|name=liberk}} Liberk] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2006-11-25; database download sa 2016-03-31</ref> <ref name = "vp">{{Cite web |url= {{Viewfinderlink}}|title= Viewfinder Panoramas Digital elevation Model|date= 2015-06-21|format= }}</ref> <ref name = "nasapop">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/SEDAC}}</ref> <ref name = "nasalandcover">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/MODIS}}</ref> <ref name = "koppen">{{cite journal |last= Peel|first= M C|last2= Finlayson|first2= B L|date= |title= Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification| url = http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |journal= Hydrology and Earth System Sciences|publisher= |volume= 11|issue= |pages= 1633-1644|doi= 10.5194/hess-11-1633-2007|access-date=30 Enero 2016}}</ref> <ref name = "nasa">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA}}</ref> </references> == Gikan sa gawas nga tinubdan== {{commonscat|Liberk|Liberk}} [[Kategoriya:Mga lungsod sa Nasod nga Czech]] 3nun3jzol3oxhmq2auwfx0sgofv3ead 0 10045748 37021965 35242504 2026-05-30T19:31:38Z Snapplejackalope 139190 37021965 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|dawhilahila|date=2020-12}} {{Taxobox | name = | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Mollusca]] | classis = [[Gastropoda]] | ordo = ''[[incertae sedis]]'' | familia = [[Hermaeidae]] | genus = [[Cyerce]] | species = '''Cyerce elegans''' | binomial = Cyerce elegans | binomial_authority = [[Ludwig Rudolph Sophus Bergh|Bergh]], 1870 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | superfamilia = [[Plakobranchoidea]] | synonyms = }} Kaliwatan sa [[dawhilahila]] ang '''''Cyerce elegans'''''<ref name = "COL"/>. Una ning gihulagway ni [[Ludwig Rudolph Sophus Bergh]] ni adtong 1870.<ref name = "col54455485"/> Ang ''Cyerce elegans'' sakop sa [[kahenera]] nga ''[[Cyerce]]'', ug [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Hermaeidae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54455485|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col54455485">Jensen, K.R. (2007) ''Biogeography of the Sacoglossa (Mollusca, Opisthobranchia)'' , Bonner Zoologische Beiträge. 55: 255–281</ref> <ref name = "source">MolluscaBase (2019). WoRMS Mollusca: MolluscaBase (version 2019-03-06). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> [[Kategoriya:Dawhilahila]] [[Kategoriya:Cyerce (Hermaeidae)]] 5ope7c76l5zkmbq742fitjoyoo59153 0 11354465 37021959 37021947 2026-05-30T14:27:56Z Youravreageavaitor 141554 37021959 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Unternehmen !Medien !Anmerkungen !Lebensdauer |- |Aerolus Air | |2012-2013 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/aeolus-air/</ref> |- |[[Afrinat International Airlines]] | |2002-2003 | |- |[[Air Charter Africa]] | |2007-2009 | |- |[[Air Dabia]] |[[Payl:Air Dabia Boeing 747-100 Lengkeek.jpg|thumb|152x152px]] |1996-1998 | |- |[[Air Gambia]] |[[Payl:Boeing 707-323B, Air Gambia JP39170.jpg|thumb|146x146px]] |1990-1994 | |- | rowspan="2" |[[Air Teranga]] | |1993-1994 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/air-teranga-i/</ref> |- | |2009-2009 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/air-teranga-ii/</ref> |- | African Alliance Airlines | |2009-2009 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/african-alliance-airlines/</ref> |- |[[Continental Wings]] | |2002-2002 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/continental-wings/</ref> |- |[[Euro Atlantic Air]] | |1993-1993 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/euro-atlantic-air/</ref> |- |[[Fly Mid Africa]] | |2017-2020 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/fly-mid-africa/</ref> |- |[[Gamair]] |[[Payl:N910R - Douglas DC-8-55 - Gamair with G-BOKB - Piper PA-28-161 Warrior II Manston 280488 (51891467346).jpg|thumb|178x178px]] |1987-1987 | |- |[[Gambcrest Enterprises]] | |1990-1992 |<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/325596</ref> |- |[[Gambia Airways]] |[[Payl:NAMC YS-11, Gambia Airways AN0435480.jpg|thumb|184x184px]] |1964-1996 | |- |[[Gambia Air Shuttle]] |[[Payl:1958 Vickers V813 Viscount G-AZNA, Zomergem 131015 front (22121046136).jpg|thumb|188x188px]] |1987-1990 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/gambia-air-shuttle/</ref> |- |[[Gambia Bird Airlines]] |[[Payl:Gambia Bird A319 (8972076126).jpg|thumb|196x196px]] |2012-2014 | |- |[[Gambia International Airlines]] |[[Payl:Boeing 737-86N, Futura International Airways (Gambia International Airlines) AN0445468.jpg|thumb]] |1996-2007 | |- |[[Gambia New Millenium Air]] |[[Payl:Ilyushin Il-62M, Gambia - Government AN2283292.jpg|thumb|195x195px]] |1990s-2000s | |- |Gambian Airlines | |1996-1996 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/gambian-airlines/</ref> |- |[[Ibis Air]] | |2002-2002 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/ibis-air-2/</ref> |- |[[Intercontinental Airways]] | |2008-2009 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/intercontinental-airways/</ref> |- |Jupiter Airlines | |1996-2000s |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/jupiter-airlines/</ref> |- |[[Lennox Airlines Gambia]] | |1991-1992 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/lennox-airlines/</ref> |- |[[Mahfooz Aviation]] |[[Payl:Boeing 727-228 AN0707781.jpg|thumb|192x192px]] |1992-2018? | |- |[[Magic Air]] |[[Payl:Airbus A330-321, Onur Air JP6924548.jpg|thumb|209x209px]] |2020s-2020s |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/magic-air-2/</ref> |- |[[Mid Africa Aviation]] | |2011-? | |- |[[RedAir]] | |2002-2002 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/redair/</ref> |- |[[Rudad International Aviation Services]] | |2007-2009 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/rudad-international-aviation-services/</ref> |- |[[Slok Air International]] |[[Payl:Slok Air 0004.jpg|thumb|191x191px]] |1996-2007 | |- |[[Su Airlines]] |[[Payl:Su Airlines, C5-SUA, Airbus A320-211 (54076338176).jpg|thumb|210x210px]] |2021-2021 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/su-airlines/</ref> |- | [[VIP Royal Air]] | |1990s-2000 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/vip-royal-air/</ref> |- |[[West African Link]] | |2004-2007 | |- |[[World Airline Gambia]] | | |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/world-airline-gambia/</ref> |- |[[World Air Leasing]] | |2004-2006 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/world-air-leasing/</ref> |} == Mga tinubdan == iz4dw15qifbl7tzrh8p135rnkm45nak 0 11354489 37021956 37021937 2026-05-30T14:14:14Z Youravreageavaitor 141554 37021956 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Kompanya !Larawan !gitukod !timan-i |- |[[ATA Airlines]] |[[Payl:EP-TAC A320 ATA Airlines VKO UUWW (41859332785).jpg|thumb|170x170px]] |2010 | |- |[[Caspian Airlines]] |[[Payl:Ep-car.jpg|thumb|211x211px]] |1992 | |- |[[Chabahar Airlines]] |[[Payl:EP SAP.jpg|thumb|185x185px]] |1999 | |- |[[FlyPersia]] | |2010s | |- |[[Iran Aseman Airlines]] |[[Payl:Boeing 727-228-Adv, Iran Aseman Airlines AN1003609.jpg|thumb|183x183px]] |1980 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/iran-aseman-airlines/</ref> |- |[[Iranair]] |[[Payl:Fokker 100 Iranair - EP-CFR.jpg|thumb|204x204px]] |1961 | |- |[[Iranair Cargo]] |[[Payl:EP-ICE (7988670024).jpg|thumb|212x212px]] |1961 | |- |[[Iran Airtour]] |[[Payl:McDonnell Douglas MD-82 (DC-9-82), Iran Air Tour Airline AN1951348.jpg|thumb|206x206px]] |1973 | |- |[[Kish Air]] |[[Payl:Kishmd80.jpg|thumb|210x210px]] |1992 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/kish-air/</ref> |- |[[Meraj Airlines]] |[[Payl:MerajAirA306PersianCheetah.JPG|thumb|208x208px]] |2009 | |- |[[Mahan Air]] |[[Payl:Mahan Air Airbus A320 KvW.jpg|thumb|185x185px]] |1992 | |- |[[Pars Air]] | |2016 | |- |[[Pouya Air]] | |2000 | |- |[[Qeshm Air]] |[[Payl:EP-FQO (42339139350).jpg|thumb|197x197px]] |1993 | |- |[[Saha Airlines]] |[[Payl:Saha Air Boeing 707-3J9C EP-SHK 20060924.jpg|thumb|219x219px]] |1992 | |- |[[Sahhand Asia Airline]] | |2009 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/sahand-asia-airline/?swcfpc=1</ref> |- |[[Sephahan Airlines]] |[[Payl:Sepehran Airlines Boeing 737-500 at Shiraz Airport.jpg|thumb|193x193px]] |2017 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/sepehran-airlines/</ref> |- |[[Taban Airlines]] |[[Payl:Taban Airlines, EP-TBH, Airbus A310-304 (21354873782).jpg|thumb|204x204px]] |2006 | |- |[[Varesh Airlines]] |[[Payl:Boeing 737 varesh airlines in mehrabad airport 2018.jpg|thumb|204x204px]] |2017 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/varesh-airlines/</ref> |- |[[Yazd Airways]] | |2023 | |- |[[Zagros Airlines]] |[[Payl:Isfahan International Airport 06.jpg|thumb|212x212px]] |2006 |<ref>https://airlinehistory.co.uk/airline/zagros-airlines/</ref> |} == Mga tinubdan == klvyw3m13lmfg71gz7w4xox7wlyqppu 0 11354498 37021957 2026-05-30T14:22:04Z HannaHanni 139268 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356878822|ASAP (TV program)]]" 37021957 wikitext text/x-wiki {{Infobox telebisyon|genre=[[Variety show]]|creator=Roldeo T. Endrinal<br>[[Johnny Manahan]]|writer={{Plainlist| * Leo Bernardo * Darla Sauler (2018–2025) * Marc Noveloso (since 2026) }}|director={{Plainlist| * [[Johnny Manahan]] (1995–2020) * Joane Laygo (since 2018) * Jon Moll (since 2026) }}|creative_director=Darla Sauler|presenter={{Plainlist| * [[Martin Nievera]] * [[Zsa Zsa Padilla]] * [[Gary Valenciano]] * [[Erik Santos]] * [[Kim Chiu]] * [[Edward Barber (actor)|Edward Barber]] * [[Kyle Echarri]] * [[Darren Espanto]] * [[Ogie Alcasid]] * [[Regine Velasquez]] * [[Janine Gutierrez]] * [[Robi Domingo]] * [[Belle Mariano]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Donny Pangilinan]] * [[Fyang|Fyang Smith]] * [[Kai Montinola]] * [[JM Ibarra]] }}|country=[[Pilipinas]]|language={{Plainlist| * [[Tinagalog]] * [[Iningles]] }}|executive_producer={{ubl|[[Eugenio Lopez III|Eugenio G. Lopez III]] (1995–2013)|Johnny Manahan (1995–2020)|Roldeo T. Endrinal (1995–2024)|[[Freddie M. Garcia]] (1997–2003) | Luis F. Alejandro (2004–2006) | [[Charo Santos-Concio]] (2013–2016) | [[Carlo Katigbak|Carlo L. Katigbak]] (2016–present)| [[Cory Vidanes|Cory V. Vidanes]] | Laurenti M. Dyogi | Luis L. Andrada}}|producer={{Plainlist| * Joyce Liquicia (1995–2018) * Jasmin Pallera (since 2018) }}|company=[[ABS-CBN Studios]]|location={{Plainlist| *Delta Theater, [[Quezon City]], [[Philippines]] (1995–1997) *Studio 3, [[ABS-CBN Broadcasting Center]], Quezon City, Philippines (1997–2004) *Studio 10, ABS-CBN Broadcasting Center, Quezon City, Philippines (since 2004) }}|editor={{Plainlist| * Cedric Flores * TJ Payumo * Adones Abarquez * Dennis Salgado }}|camera=[[Multiple-camera setup]]|runtime=120 minutos|network=[[ABS-CBN]]|first_aired={{Start date|1995|02|05}}|last_aired={{End date|2020|05|03}}|related=|num_seasons=|released=|alt_name={{Collapsible list| {{Plainlist| * ''All-Star Sunday Afternoon Party'' (full name) * ''ASAP'' (1995–2003, 2016–2018, 2024–2026) * ''ASAP Mania'' (2003–2005) * ''ASAP Fanatic'' (2004–2006) * ''ASAP '05'' (2005) * ''ASAP '06'' (2006) * ''ASAP '07'' (2007) * ''ASAP '08'' (2008) * ''ASAP '09'' (2009) * ''ASAP XV'' (2010) * ''ASAP Rocks'' (2011–2012) * ''ASAP 2012'' (2012) * ''ASAP 18'' (2013) * ''ASAP 19'' (2014) * ''ASAP 20'' (2015) * ''ASAP Natin 'To'' (2018–2025) * ''ASAP XP'' (since 2026) }} }}}} ''Ang '''ASAP XP''''' (All-Star Sunday Afternoon Party) usa ka salida sa telebisyon sa [[Pilipinas]] nga gisibya sa [[ABS-CBN]] ug [[Kapamilya Channel]]. Gipasalida kini sa Sunday afternoon line up sa network niadtong Pebrero 5, 1995, nga gihulip sa [[Sa Linggo nAPO Sila]]. Kini karon ang pinakadugay nga nagdagan nga musical variety show sa telebisyon sa Pilipinas. == Hosts == === Main hosts === * Luis Manzano <small>(since 2003)</small> * Kim Chiu <small>(since 2006)</small> * [[Enchong Dee]] <small>(since 2008)</small> * [[Robi Domingo]] <small>(since 2008)</small> * Alexa Ilacad <small>(since 2014)</small> * Darren Espanto <small>(since 2015)</small> * Kyle Echarri <small>(since 2016)</small> * Maymay Entrata <small>(since 2017)</small> * Edward Barber <small>(since 2017)</small>  * Donny Pangilinan <small>(2017–2020; since 2021)</small> * Janine Gutierrez <small>(since 2021)</small> * Belle Mariano <small>(since 2021)</small> * Fyang Smith <small>(since 2024)</small> * JM Ibarra <small>(since 2024)</small> * Kai Montinola <small>(since 2025)</small> === OPM Icons === * Martin Nievera <small>(1995–1998; since 2002)</small> * Zsa Zsa Padilla <small>(since 1998)</small> * Gary Valenciano <small>(since 2003)</small> * Sarah Geronimo <small>(since 2004; hiatus)</small> * Erik Santos <small>(since 2004)</small> * Jed Madela <small>(since 2005)</small> * Yeng Constantino <small>(since 2006)</small> * [[Angeline Quinto]] <small>(since 2011)</small> * [[KZ Tandingan]] <small>(since 2012)</small> * Ogie Alcasid <small>(since 2017)</small> * [[Regine Velasquez|Regine Velasquez-Alcasid]] <small>(since 2018)</small> == Licensing ug merchandise == === ASAP Music === Ang '''ASAP Music''' mao ang record label sa ASAP, nga giapod-apod sa [[Star Music]]. Ang label nagpagawas ug tribute compilation album sa [[OPM]] classic pop-rock band nga [[Hotdog]]. Nagpagawas usab kini og mga soundtrack sa [[Sana Maulit Muli, My Girl]], ug [[Your Song presents: My Only Hope]]. Nagpagawas usab kini og mga kompilasyon sa sayaw para sa wala na nga bahin nga "Ultimate Dance 4" ug sa kasamtangang bahin nga "Supah Dance Plus". Ang tanan adunay mga orihinal nga remix ug mga kanta sa sayaw. === ASAP Pop Viewers' Choice Awards === Ang '''ASAP Pop Viewers' Choice Awards''' usa ka tinuig nga award show nga gihimo sa Sunday afternoon atol sa ASAP variety show sa katapusan sa matag tuig, kasagaran sa Nobiyembre o Disyembre. Gipasidunggan niini ang pinakadako sa telebisyon, salida, ug musika nga mga buhat sa tuig, nga gibotar sa mga Kapamilya fans. Niadtong Nobiyembre 2015, ang ASAP Pop Viewers' Choice Awards giilisan ngadto sa '''ASAP Pop Teen Choice Awards'''. [[Kategoriya:Seryeng pantelebisyon sa ABS-CBN]] esmybtxta6htrq5cnbw5e77f1bm73fm 0 11354499 37021958 2026-05-30T14:26:59Z Youravreageavaitor 141554 Created page with "[[Payl:Su Airlines, C5-SUA, Airbus A320-211 (54076338176).jpg|thumb|Su Airlines Airbus A320]] Ang Su Airlines usa ka dili aktibo nga airline nga nakabase sa Gambia. Ang airline gitukod niadtong 2015 ug nagsugod sa operasyon niadtong 2021, ug kini gi-sertipikar gihapon. Espesyalisado ang airline sa mga tour operations.<ref name=":0">https://airlinehistory.co.uk/airline/su-airlines/</ref> == Flota == Ang Su Airlines nag-operate og usa ka Airbus A320, ug sukad niadtong Nob..." 37021958 wikitext text/x-wiki [[Payl:Su Airlines, C5-SUA, Airbus A320-211 (54076338176).jpg|thumb|Su Airlines Airbus A320]] Ang Su Airlines usa ka dili aktibo nga airline nga nakabase sa Gambia. Ang airline gitukod niadtong 2015 ug nagsugod sa operasyon niadtong 2021, ug kini gi-sertipikar gihapon. Espesyalisado ang airline sa mga tour operations.<ref name=":0">https://airlinehistory.co.uk/airline/su-airlines/</ref> == Flota == Ang Su Airlines nag-operate og usa ka Airbus A320, ug sukad niadtong Nobyembre 2021, ang eroplano gitagoan. Ang Airbus A320 sa Su airlines gidugang sa flota niadtong Septyembre 2022. Ang airline usab nagpadagan og usa ka Embraer ERJ 135 gikan sa 2023 hangtod sa 2024.<ref>https://www.planespotters.net/airline/Su-Airlines</ref> == Mga destinasyon ug mga kalihokan sa kompanya == Ang Su Airlines wala magpadagan og bisan unsang naka-iskedyul nga mga biyahe kondili mga biyahe para sa mga kompanya sa turismo. Ang airline usa ka pribadong airline nga wala na naglihok sukad pa niadtong 2021. Ang AOC niini narehistro gihapon ubos sa ngalan niini.<ref name=":0" /> == Tan-awa usab == [[Listahan sa mga non-operational airlines sa Gambia]] == Mga tinubdan == 71pyrvy6562ac416krvm6hbeuj7dey3 0 11354500 37021961 2026-05-30T15:36:08Z ~2026-31069-64 143694 Created page with "{{Taxobox | name = ''Gigantopithecus'' | fossil_range = {{fossil_range|2|0.3}} [[Pleistocene]] | image = Gigantopithecus blacki mandible 010112.jpg | image_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | superfamilia = [[Hominoidea]] | familia = [[Hominidae]] | genus = †'''''Gigantopithecus''''' | genus_authority = [[Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald|von Koenigswald]], 1935 | type_species = †''Gigantopi..." 37021961 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Gigantopithecus'' | fossil_range = {{fossil_range|2|0.3}} [[Pleistocene]] | image = Gigantopithecus blacki mandible 010112.jpg | image_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | superfamilia = [[Hominoidea]] | familia = [[Hominidae]] | genus = †'''''Gigantopithecus''''' | genus_authority = [[Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald|von Koenigswald]], 1935 | type_species = †''Gigantopithecus blacki'' | type_species_authority = [[Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald|von Koenigswald]], 1935<ref name=Koenigswald1935>{{cite journal|last1=von Koenigswald|first1=G. H. R.|title=Eine fossile Säugetierfauna mit Simia aus Südchina|journal=Proceedings of the Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam|date=1935|volume=38|issue=8|pages=874–875|url=http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00016780.pdf}}</ref> }} Ang '''''Gigantopithecus''''' usa ka napuo nga genus sa [[Murag-unggoy|unggoy]] nga nagpuyo sa sentro hangtod sa habagatang [[China]] gikan sa duha ka milyon hangtod sa gibana-bana nga 215,000-295,000 ka tuig ang milabay sa panahon sa Sayo hangtod Tunga sa Pleistocene, nga girepresentahan sa usa ka espisye, ''Gigantopithecus blacki''. Ang unang nahibilin sa ''Gigantopithecus'', duha ka ikatulo nga molar nga ngipon, giila sa usa ka botika sa antropologo nga si [[Ralph von Koenigswald]] niadtong 1935 sa England, kinsa mihulagway sa unggoy. Sa 1956, ang unang mandible ug labaw pa sa 1,000 ka mga ngipon ang nakit-an sa Liucheng, ug daghan pa nga mga labi ang nakit-an sa labing menos 16 ka mga lugar. Mga ngipon ug upat lang ka mandibles ang nahibal-an karon. Ang ubang mga elemento sa kalabera lagmit gikaon sa mga porcupine sa wala pa sila mahimong fossil. {{saha}} [[Kategoriya:Mananap]] muqrrhpa8ld0su9tyl8i4hh3pmgnjup 0 11354501 37021966 2026-05-31T08:03:27Z ~2026-32301-64 144013 Created page with "{{Bol-anon nga paghubad|it|Viticoltura in Sardegna}} Ang '''pagtanum og ubas sa Sardinia''' mao ang hugpong sa mga praktis bahin sa [[viticulture|pagpananom og ubas]] ug [[winemaking|paghimo og bino]] sa Italian nga pulo sa [[Sardinia]]. Ang pulo adunay mga 26,000 [[hectare|ektarya]] sa mga ubasan,<ref name="Quattrocalici-SA">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |title=Il vino in Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Abril 9, 2024 |website=Qu..." 37021966 wikitext text/x-wiki {{Bol-anon nga paghubad|it|Viticoltura in Sardegna}} Ang '''pagtanum og ubas sa Sardinia''' mao ang hugpong sa mga praktis bahin sa [[viticulture|pagpananom og ubas]] ug [[winemaking|paghimo og bino]] sa Italian nga pulo sa [[Sardinia]]. Ang pulo adunay mga 26,000 [[hectare|ektarya]] sa mga ubasan,<ref name="Quattrocalici-SA">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |title=Il vino in Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Abril 9, 2024 |website=Quattrocalici |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> nga gibahin sa mga lugar nga bukid (13%), bungtod (69%) ug kapatagan (18%).<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang tinuig nga produksyon moabot sa mga 638,000 [[hectoliter|hl]], diin ang 56% mao ang pula ug rosas nga bino ug 44% maputi nga bino.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang balaod naila sa usa ka [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], dose-siete [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] ug dose-singko [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref name="SardAgr-denom">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |title=Vini e denominazioni |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Kasaysayan == Ang pagkahiuna sa [[Vitis vinifera]] nga ihalas sa pulo mas una pa sa unang mga sibilisasyon sa kasaysayan.<ref name="cibo360">{{cite web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |title=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |publisher=Cibo360 |website=Cibo360 |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga katawhan nga nagpuyo sa pulo — [[Phoenicia|mga Phenicio]], [[Carthage|mga Carthaginian]], [[Roman Empire|mga Romano]] — nakaamot sa pagpalambo sa pagpananom og ubas.<ref name="activsardegna">{{cite web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |title=Enologia in Sardegna |publisher=Activsardegna |website=Activsardegna |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Human sa mga invasyon sa mga barbaro, ang pagtanum og ubas naayo pag-usab sa panahon sa [[Byzantine Empire|Byzantine]], diin ang [[Malvasia|malvasia]] gipaila sa mga lugar sa [[Bosa]] ug [[Cagliari]] ug adunay mga lagda nga gipahimutang alang sa produksyon.<ref name="cibo360" /> Sa panahon sa [[Middle Ages|Gitnang Edad]], ang pagtanum og ubas naglambo salamat sa mga monghe sa [[Basilian monasticism|Basilian]], nga nagtanom og mga ubasan sa palibot sa ilang mga monasteryo.<ref name="LeStrade">{{cite web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |title=Sardegna: storia, territorio e vitigni |publisher=Le Strade del Vino Sardegna |date=Pebrero 4, 2022 |website=Le Strade del Vino Sardegna |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa panahon sa upat ka [[Giudicati di Sardegna|Giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Cagliari]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] ug [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — ang produksyon gipadako ug giregular pinaagi sa mga balaod.<ref name="LeStrade" /> Ang [[Carta de Logu]], nga ginugma ni [[Eleonora d'Arborea]] sa katapusan sa ika-14 nga siglo, nagdili sa dili maayong pagpanguma og ubas<ref name="activsardegna" /> ug nagsugo sa pagpananom og ubas sa mga walay tanom nga yuta.<ref name="activsardegna" /> Sa panahon sa [[Crown of Aragon|Aragonese]] nga dominasyon, tali sa ika-14 ug ika-18 nga siglo, ang produksyon midako pinaagi sa mga pamaligya uban sa ubang rehiyon sa Mediteranyo.<ref name="LeStrade" /> Sa dili pa ang pag-abot sa [[Phylloxera|phylloxera]], nga naglaglag sa kadaghanan sa mga ubasan sa Europa sa ika-19 nga siglo, ang Sardinia adunay mga 80,000 ektarya sa mga ubasan.<ref name="LeStrade" /> Human sa pagbalik-usab sa mga ubasan pinaagi sa pag-ilis sa mga ugat sa Amerika, ang pagtanum og ubas nakabalik ug nakab-ot ang iyang pinakataas nga produksyon sa katapusan sa 1970s.<ref name="LeStrade" /> == Mga Lugar sa Pagtanum og Ubas == Ang teritoryo sa Sardinia mahimong bahinon sa pito ka mayor nga lugar sa produksyon.<ref name="Viniferare">{{cite web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |title=I vini e i vigneti della Sardegna |publisher=Viniferare |date=Mayo 28, 2025 |website=Viniferare |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Gallura (amihan-sidlakan)''': mga yuta nga granite ang pinagmulan, balas ug bato, giabre sa [[Tramontane wind|maestrale nga hangin]]. Kini ang dapit sa nag-iisa nga DOCG sa pulo, ang [[Vermentino di Gallura]].<ref name="Viniferare" /> * '''Amihan-kasadpan (probinsya sa Sassari)''': mga yuta nga marl-limestone, DOC [[Vermentino di Sardegna]] ug [[Alghero]] (Cagnulari).<ref name="Viniferare" /> * '''Ogliastra ug sidlakang-sentro''': mga yuta nga granite, pag-uma og Cannonau, Monica ug Pascale.<ref name="Wikipedia-it">{{cite web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |title=Viticoltura in Sardegna |publisher=Wikipedia italiana |website=Wikipedia italiana |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Campidano''': sentral ug habagaton nga kapatagan, punoan nga lugar sa pagtanum og [[Nuragus]] ug [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref name="Quattrocalici-Vitigni">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |title=I Vitigni della Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Marso 12, 2024 |website=Quattrocalici |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Sulcis (kasadpan-habagaton)''': mga yuta nga daan nga balas, kulob ug limestone, angay alang sa [[Carignano del Sulcis]].<ref name="Bibes">{{cite web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |title=I vini della Sardegna |publisher=Bibes |date=Setyembre 30, 2024 |website=Bibes |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Oristano ug ang Tirso nga walog''': lugar sa [[Vernaccia di Oristano]] ug [[Semidano]].<ref name="money-it">{{cite web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |title=Vitigni autoctoni della Sardegna |publisher=Money.it |date=Marso 20, 2026 |website=Money.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Mandrolisai ug Barbagia''': sulod nga lugar nga adunay mga bino gikan sa pagsagol sa Cannonau, Bovale ug Monica ubos sa DOC [[Mandrolisai]].<ref name="SardAgr-DOC">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |title=Vini DOC della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Klima == Ang klima sa Sardinia [[Mediterranean climate|Mediterranean]], nga adunay mahinay nga tingtugnaw ug mainit, uga nga ting-init.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang mga hangin, labi na ang maestrale, nagpaubos sa kaumog ug nagpugong sa fungal nga mga sakit sa mga ubasan.<ref name="mangiaresardo-vitigni">{{cite web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |title=Vitigni autoctoni della Sardegna |publisher=Mangiare Sardo |date=Agosto 4, 2025 |website=Mangiare Sardo |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga ulan cyclonic ug naka-konsentrar sa ting-init ug tingtugnaw.<ref name="DiscVerm">{{cite web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |title=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |publisher=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |website=Catalogo Viti |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang dugay nga panahon sa pagkahinog nagtugot sa balanse tali sa asido ug asukar sa mga ubas.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> == Yuta == Ang Sardinia adunay dakong lain-lain sa yuta.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sa Gallura, ang mga yuta pangunahing gikan sa granite, adunay balas nga dagko ang butil ug maayong paglabay sa tubig, nga nagpalambo sa pagpahilayo sa mga gamot sa ubas.<ref name="Lavinium">{{cite web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |title=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |publisher=Lavinium |date=Disyembre 16, 2018 |website=Lavinium |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa Sulcis, adunay daan nga balas, kulob ug limestone.<ref name="Bibes" /> Sa amihanan nga Sassari, adunay mga yuta nga marl-limestone,<ref name="Viniferare" /> samtang sa Campidano ang mga yuta alluvial ug mas lawom.<ref name="ss-camcom">{{cite web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |title=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |publisher=Camera di Commercio di Sassari |website=Camera di Commercio di Sassari |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Klase sa Ubas == Ang Sardinia adunay labaw sa 150 ka indigenous nga klase sa ubas, diin 21 ang nakalista sa Italian National Vine Variety Register.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> Ang produksyon sa maputing bino nag-una sa sentral ug amihanan nga bahin sa pulo, samtang ang pula nga bino naka-konsentrar sa habagaton.<ref name="Quattrocalici-SA" /> === Pula nga Ubas === * '''[[Cannonau]]''': ang labing gipangultibarang klase sa pula, mga 8,000 ha (29% sa tanan).<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> Genetic nga paryente sa Espanyol ug Pranses nga [[Grenache]],<ref name="money-it" /> kini nagtubo pangunahin sa sulod nga mga lugar sa Barbagia ug Ogliastra. * '''[[Carignano]]''': labi na sa Sulcis, sa balas nga yuta nga kasagaran dili grafted.<ref name="money-it" /> Ang pagsugod niini gipahinungod sa Aragonese nga dominasyon sa ika-14 nga siglo.<ref name="money-it" /> * '''[[Monica di Sardegna|Monica]]''': gipatubo sa tibuok pulo, mga 1,900 ha.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> * '''[[Bovale]]''': nalakip ang Bovale Sardo ug Bovale Grande; bahin sa DOC [[Mandrolisai]] ug DOC [[Campidano di Terralba]].<ref name="SardAgr-DOC" /> * '''[[Cagnulari]]''': gitanom sa usa ka gamay nga lugar sa amihan-kasadpan sa Sassari, DOC [[Alghero]].<ref name="SardAgr-Vitigni">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |title=Vitigni della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''[[Girò]]''': gipaila sa Campidano sa panahon sa Espanyol nga dominasyon.<ref name="SardAgr-Vitigni" /> * '''Nieddera''': indigenous nga klase nga limitado ang pag-apod-apod.<ref name="Bevisardo">{{cite web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |title=I Vitigni della Sardegna |publisher=Bevisardo |date=Oktubre 30, 2024 |website=Bevisardo |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> === Puti nga Ubas === * '''[[Vermentino]]''': ang labing gipakaladman nga klase sa puti, mga 4,200 ha sa tibuok pulo.<ref name="LeStrade" /> Miabot sa Sardinia gikan sa [[Corsica]] sa katapusan sa ika-19 nga siglo.<ref name="impetodivino">{{cite web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |title=Sardegna – La storia e le origini del vino |publisher=Impeto di Vino |website=Impeto di Vino |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''[[Vernaccia di Oristano]]''': klase nga nalambigit sa walog sa [[Tirso]], gikan niini gihimo ang usa ka oxidative nga bino susama sa [[Sherry]].<ref name="impetodivino" /> * '''[[Nuragus]]''': giisip nga usa sa labing daan nga klase sa pulo, gitanom pangunahin sa Campidano, posibleng gipaila sa mga Phenicio.<ref name="money-it" /> * '''[[Malvasia|Malvasia]]''': duha ka DOC: [[Malvasia di Bosa]] ug DOC [[Cagliari]] Malvasia.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> * '''[[Nasco]]''': gitanom sa mga probinsya sa Cagliari ug Oristano.<ref name="SardAgr-DOC" /> * '''[[Semidano]]''': sa sentral nga Sardinia, adunay piho nga subzone sa [[Mogoro]].<ref name="SardAgr-DOC" /> * '''[[Torbato]]''': bihirang ug aromang klase, pangunahin sa Alghero.<ref name="Bevisardo" /> * '''[[Moscato]]''': gitanom sa mga limestone nga lugar sa habagaton nga Campidano ug sa mga granite sa Gallura.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> * '''Arvisionadu''': hilabihan ka bihirang klase, nakit-an sa gamay nga mga lugar sa sulod.<ref name="money-it" /> === Internasyonal nga Klase === Sa mas gamay nga kadak-on, gitanom ang [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] ug [[Carménère]], kasagaran gigamit sa pagsagol sa mga lokal nga klase.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> == Produksyon == === Mga Bino === Ang mga bino sa Sardinia naglakip sa pula, puti, rosas, sparkling, [[passito|passito]] ug liqueur nga bino.<ref name="sardiniamagazine">{{cite web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |title=La viticoltura della Sardegna, l'identità nei secoli |publisher=Sardinia Magazine |date=Hunyo 16, 2025 |website=Sardinia Magazine |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== Listahan sa mga Bino ==== Lakip sa labing nailhan nga mga bino: * [[Cannonau di Sardegna]] (DOC) * [[Carignano del Sulcis]] (DOC) * [[Vermentino di Gallura]] (DOCG) * [[Vermentino di Sardegna]] (DOC) * [[Vernaccia di Oristano]] (DOC) * [[Monica di Sardegna]] (DOC) * [[Nuragus di Cagliari]] (DOC) * [[Malvasia di Bosa]] (DOC) === Mga Denomination ug Regulasyon === Sa 2010, ang reporma sa Common Organisation of the Wine Market nagsagop sa DOCG, DOC ug IGT sa European systems [[Protected Designation of Origin|PDO]] ug [[Protected Geographical Indication|PGI]], apan ang mga nasudnong denomination mahimong gamiton pa gihapon.<ref name="SardAgr-denom" /> Ang mga regulasyon sa produksyon nagdumala sa gitugotan nga mga variety, maximum nga mga yield, mga teknik sa paghimo og bino ug mga analytical-organoleptic nga kinaiya sa bino.<ref name="CadiceDiVino">{{cite web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |title=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |publisher=Calice di Vino |date=Marso 14, 2022 |website=Calice di Vino |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== DOCG ==== * '''[[Vermentino di Gallura]] DOCG''' (giila niadtong 1996): gireserbahan alang sa mga bino gikan sa Gallura nga adunay labing menos 95% Vermentino. Nalakip ang mga tipo Superiore, Frizzante ug Spumante.<ref name="impetodivino" /> ==== DOC (Listahan) ==== * [[Alghero DOC]] * [[Arborea DOC]] * [[Cagliari DOC]] * [[Campidano di Terralba DOC]] * [[Cannonau di Sardegna DOC]] * [[Carignano del Sulcis DOC]] * [[Girò di Cagliari DOC]] * [[Malvasia di Bosa DOC]] * [[Malvasia di Cagliari DOC]] * [[Mandrolisai DOC]] * [[Monica di Cagliari DOC]] * [[Monica di Sardegna DOC]] * [[Moscato di Cagliari DOC]] * [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]] * [[Nasco di Cagliari DOC]] * [[Nuragus di Cagliari DOC]] * [[Sardegna Semidano DOC]] * [[Vermentino di Sardegna DOC]] * [[Vernaccia di Oristano DOC]] <ref name="SardAgr-DOC" /> ==== IGT (Listahan) ==== * Isola dei Nuraghi IGT * Marmilla IGT * Nurra IGT * Ogliastra IGT * Parteolla IGT * Planargia IGT * Provincia di Nuoro IGT * Romangia IGT * Sibiola IGT * Tharros IGT * Trexenta IGT * Valle del Tirso IGT * Valli di Porto Pino IGT <ref name="SardAgr-IGT">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |title=Vini IGT della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Pakisayran == {{reflist}} [[Kategoriya:Pagtikad ug ubas sa Italya]] ry5cdg89p9q4e4fecr653k8bu8wwf0o 37021967 37021966 2026-05-31T08:03:42Z ~2026-32301-64 144013 37021967 wikitext text/x-wiki Ang '''pagtanum og ubas sa Sardinia''' mao ang hugpong sa mga praktis bahin sa [[viticulture|pagpananom og ubas]] ug [[winemaking|paghimo og bino]] sa Italian nga pulo sa [[Sardinia]]. Ang pulo adunay mga 26,000 [[hectare|ektarya]] sa mga ubasan,<ref name="Quattrocalici-SA">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |title=Il vino in Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Abril 9, 2024 |website=Quattrocalici |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> nga gibahin sa mga lugar nga bukid (13%), bungtod (69%) ug kapatagan (18%).<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang tinuig nga produksyon moabot sa mga 638,000 [[hectoliter|hl]], diin ang 56% mao ang pula ug rosas nga bino ug 44% maputi nga bino.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang balaod naila sa usa ka [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], dose-siete [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] ug dose-singko [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref name="SardAgr-denom">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |title=Vini e denominazioni |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Kasaysayan == Ang pagkahiuna sa [[Vitis vinifera]] nga ihalas sa pulo mas una pa sa unang mga sibilisasyon sa kasaysayan.<ref name="cibo360">{{cite web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |title=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |publisher=Cibo360 |website=Cibo360 |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga katawhan nga nagpuyo sa pulo — [[Phoenicia|mga Phenicio]], [[Carthage|mga Carthaginian]], [[Roman Empire|mga Romano]] — nakaamot sa pagpalambo sa pagpananom og ubas.<ref name="activsardegna">{{cite web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |title=Enologia in Sardegna |publisher=Activsardegna |website=Activsardegna |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Human sa mga invasyon sa mga barbaro, ang pagtanum og ubas naayo pag-usab sa panahon sa [[Byzantine Empire|Byzantine]], diin ang [[Malvasia|malvasia]] gipaila sa mga lugar sa [[Bosa]] ug [[Cagliari]] ug adunay mga lagda nga gipahimutang alang sa produksyon.<ref name="cibo360" /> Sa panahon sa [[Middle Ages|Gitnang Edad]], ang pagtanum og ubas naglambo salamat sa mga monghe sa [[Basilian monasticism|Basilian]], nga nagtanom og mga ubasan sa palibot sa ilang mga monasteryo.<ref name="LeStrade">{{cite web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |title=Sardegna: storia, territorio e vitigni |publisher=Le Strade del Vino Sardegna |date=Pebrero 4, 2022 |website=Le Strade del Vino Sardegna |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa panahon sa upat ka [[Giudicati di Sardegna|Giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Cagliari]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] ug [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — ang produksyon gipadako ug giregular pinaagi sa mga balaod.<ref name="LeStrade" /> Ang [[Carta de Logu]], nga ginugma ni [[Eleonora d'Arborea]] sa katapusan sa ika-14 nga siglo, nagdili sa dili maayong pagpanguma og ubas<ref name="activsardegna" /> ug nagsugo sa pagpananom og ubas sa mga walay tanom nga yuta.<ref name="activsardegna" /> Sa panahon sa [[Crown of Aragon|Aragonese]] nga dominasyon, tali sa ika-14 ug ika-18 nga siglo, ang produksyon midako pinaagi sa mga pamaligya uban sa ubang rehiyon sa Mediteranyo.<ref name="LeStrade" /> Sa dili pa ang pag-abot sa [[Phylloxera|phylloxera]], nga naglaglag sa kadaghanan sa mga ubasan sa Europa sa ika-19 nga siglo, ang Sardinia adunay mga 80,000 ektarya sa mga ubasan.<ref name="LeStrade" /> Human sa pagbalik-usab sa mga ubasan pinaagi sa pag-ilis sa mga ugat sa Amerika, ang pagtanum og ubas nakabalik ug nakab-ot ang iyang pinakataas nga produksyon sa katapusan sa 1970s.<ref name="LeStrade" /> == Mga Lugar sa Pagtanum og Ubas == Ang teritoryo sa Sardinia mahimong bahinon sa pito ka mayor nga lugar sa produksyon.<ref name="Viniferare">{{cite web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |title=I vini e i vigneti della Sardegna |publisher=Viniferare |date=Mayo 28, 2025 |website=Viniferare |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Gallura (amihan-sidlakan)''': mga yuta nga granite ang pinagmulan, balas ug bato, giabre sa [[Tramontane wind|maestrale nga hangin]]. Kini ang dapit sa nag-iisa nga DOCG sa pulo, ang [[Vermentino di Gallura]].<ref name="Viniferare" /> * '''Amihan-kasadpan (probinsya sa Sassari)''': mga yuta nga marl-limestone, DOC [[Vermentino di Sardegna]] ug [[Alghero]] (Cagnulari).<ref name="Viniferare" /> * '''Ogliastra ug sidlakang-sentro''': mga yuta nga granite, pag-uma og Cannonau, Monica ug Pascale.<ref name="Wikipedia-it">{{cite web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |title=Viticoltura in Sardegna |publisher=Wikipedia italiana |website=Wikipedia italiana |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Campidano''': sentral ug habagaton nga kapatagan, punoan nga lugar sa pagtanum og [[Nuragus]] ug [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref name="Quattrocalici-Vitigni">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |title=I Vitigni della Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Marso 12, 2024 |website=Quattrocalici |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Sulcis (kasadpan-habagaton)''': mga yuta nga daan nga balas, kulob ug limestone, angay alang sa [[Carignano del Sulcis]].<ref name="Bibes">{{cite web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |title=I vini della Sardegna |publisher=Bibes |date=Setyembre 30, 2024 |website=Bibes |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Oristano ug ang Tirso nga walog''': lugar sa [[Vernaccia di Oristano]] ug [[Semidano]].<ref name="money-it">{{cite web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |title=Vitigni autoctoni della Sardegna |publisher=Money.it |date=Marso 20, 2026 |website=Money.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''Mandrolisai ug Barbagia''': sulod nga lugar nga adunay mga bino gikan sa pagsagol sa Cannonau, Bovale ug Monica ubos sa DOC [[Mandrolisai]].<ref name="SardAgr-DOC">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |title=Vini DOC della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Klima == Ang klima sa Sardinia [[Mediterranean climate|Mediterranean]], nga adunay mahinay nga tingtugnaw ug mainit, uga nga ting-init.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang mga hangin, labi na ang maestrale, nagpaubos sa kaumog ug nagpugong sa fungal nga mga sakit sa mga ubasan.<ref name="mangiaresardo-vitigni">{{cite web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |title=Vitigni autoctoni della Sardegna |publisher=Mangiare Sardo |date=Agosto 4, 2025 |website=Mangiare Sardo |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga ulan cyclonic ug naka-konsentrar sa ting-init ug tingtugnaw.<ref name="DiscVerm">{{cite web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |title=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |publisher=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |website=Catalogo Viti |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang dugay nga panahon sa pagkahinog nagtugot sa balanse tali sa asido ug asukar sa mga ubas.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> == Yuta == Ang Sardinia adunay dakong lain-lain sa yuta.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sa Gallura, ang mga yuta pangunahing gikan sa granite, adunay balas nga dagko ang butil ug maayong paglabay sa tubig, nga nagpalambo sa pagpahilayo sa mga gamot sa ubas.<ref name="Lavinium">{{cite web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |title=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |publisher=Lavinium |date=Disyembre 16, 2018 |website=Lavinium |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa Sulcis, adunay daan nga balas, kulob ug limestone.<ref name="Bibes" /> Sa amihanan nga Sassari, adunay mga yuta nga marl-limestone,<ref name="Viniferare" /> samtang sa Campidano ang mga yuta alluvial ug mas lawom.<ref name="ss-camcom">{{cite web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |title=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |publisher=Camera di Commercio di Sassari |website=Camera di Commercio di Sassari |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Klase sa Ubas == Ang Sardinia adunay labaw sa 150 ka indigenous nga klase sa ubas, diin 21 ang nakalista sa Italian National Vine Variety Register.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> Ang produksyon sa maputing bino nag-una sa sentral ug amihanan nga bahin sa pulo, samtang ang pula nga bino naka-konsentrar sa habagaton.<ref name="Quattrocalici-SA" /> === Pula nga Ubas === * '''[[Cannonau]]''': ang labing gipangultibarang klase sa pula, mga 8,000 ha (29% sa tanan).<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> Genetic nga paryente sa Espanyol ug Pranses nga [[Grenache]],<ref name="money-it" /> kini nagtubo pangunahin sa sulod nga mga lugar sa Barbagia ug Ogliastra. * '''[[Carignano]]''': labi na sa Sulcis, sa balas nga yuta nga kasagaran dili grafted.<ref name="money-it" /> Ang pagsugod niini gipahinungod sa Aragonese nga dominasyon sa ika-14 nga siglo.<ref name="money-it" /> * '''[[Monica di Sardegna|Monica]]''': gipatubo sa tibuok pulo, mga 1,900 ha.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> * '''[[Bovale]]''': nalakip ang Bovale Sardo ug Bovale Grande; bahin sa DOC [[Mandrolisai]] ug DOC [[Campidano di Terralba]].<ref name="SardAgr-DOC" /> * '''[[Cagnulari]]''': gitanom sa usa ka gamay nga lugar sa amihan-kasadpan sa Sassari, DOC [[Alghero]].<ref name="SardAgr-Vitigni">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |title=Vitigni della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''[[Girò]]''': gipaila sa Campidano sa panahon sa Espanyol nga dominasyon.<ref name="SardAgr-Vitigni" /> * '''Nieddera''': indigenous nga klase nga limitado ang pag-apod-apod.<ref name="Bevisardo">{{cite web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |title=I Vitigni della Sardegna |publisher=Bevisardo |date=Oktubre 30, 2024 |website=Bevisardo |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> === Puti nga Ubas === * '''[[Vermentino]]''': ang labing gipakaladman nga klase sa puti, mga 4,200 ha sa tibuok pulo.<ref name="LeStrade" /> Miabot sa Sardinia gikan sa [[Corsica]] sa katapusan sa ika-19 nga siglo.<ref name="impetodivino">{{cite web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |title=Sardegna – La storia e le origini del vino |publisher=Impeto di Vino |website=Impeto di Vino |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * '''[[Vernaccia di Oristano]]''': klase nga nalambigit sa walog sa [[Tirso]], gikan niini gihimo ang usa ka oxidative nga bino susama sa [[Sherry]].<ref name="impetodivino" /> * '''[[Nuragus]]''': giisip nga usa sa labing daan nga klase sa pulo, gitanom pangunahin sa Campidano, posibleng gipaila sa mga Phenicio.<ref name="money-it" /> * '''[[Malvasia|Malvasia]]''': duha ka DOC: [[Malvasia di Bosa]] ug DOC [[Cagliari]] Malvasia.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> * '''[[Nasco]]''': gitanom sa mga probinsya sa Cagliari ug Oristano.<ref name="SardAgr-DOC" /> * '''[[Semidano]]''': sa sentral nga Sardinia, adunay piho nga subzone sa [[Mogoro]].<ref name="SardAgr-DOC" /> * '''[[Torbato]]''': bihirang ug aromang klase, pangunahin sa Alghero.<ref name="Bevisardo" /> * '''[[Moscato]]''': gitanom sa mga limestone nga lugar sa habagaton nga Campidano ug sa mga granite sa Gallura.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> * '''Arvisionadu''': hilabihan ka bihirang klase, nakit-an sa gamay nga mga lugar sa sulod.<ref name="money-it" /> === Internasyonal nga Klase === Sa mas gamay nga kadak-on, gitanom ang [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] ug [[Carménère]], kasagaran gigamit sa pagsagol sa mga lokal nga klase.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> == Produksyon == === Mga Bino === Ang mga bino sa Sardinia naglakip sa pula, puti, rosas, sparkling, [[passito|passito]] ug liqueur nga bino.<ref name="sardiniamagazine">{{cite web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |title=La viticoltura della Sardegna, l'identità nei secoli |publisher=Sardinia Magazine |date=Hunyo 16, 2025 |website=Sardinia Magazine |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== Listahan sa mga Bino ==== Lakip sa labing nailhan nga mga bino: * [[Cannonau di Sardegna]] (DOC) * [[Carignano del Sulcis]] (DOC) * [[Vermentino di Gallura]] (DOCG) * [[Vermentino di Sardegna]] (DOC) * [[Vernaccia di Oristano]] (DOC) * [[Monica di Sardegna]] (DOC) * [[Nuragus di Cagliari]] (DOC) * [[Malvasia di Bosa]] (DOC) === Mga Denomination ug Regulasyon === Sa 2010, ang reporma sa Common Organisation of the Wine Market nagsagop sa DOCG, DOC ug IGT sa European systems [[Protected Designation of Origin|PDO]] ug [[Protected Geographical Indication|PGI]], apan ang mga nasudnong denomination mahimong gamiton pa gihapon.<ref name="SardAgr-denom" /> Ang mga regulasyon sa produksyon nagdumala sa gitugotan nga mga variety, maximum nga mga yield, mga teknik sa paghimo og bino ug mga analytical-organoleptic nga kinaiya sa bino.<ref name="CadiceDiVino">{{cite web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |title=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |publisher=Calice di Vino |date=Marso 14, 2022 |website=Calice di Vino |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== DOCG ==== * '''[[Vermentino di Gallura]] DOCG''' (giila niadtong 1996): gireserbahan alang sa mga bino gikan sa Gallura nga adunay labing menos 95% Vermentino. Nalakip ang mga tipo Superiore, Frizzante ug Spumante.<ref name="impetodivino" /> ==== DOC (Listahan) ==== * [[Alghero DOC]] * [[Arborea DOC]] * [[Cagliari DOC]] * [[Campidano di Terralba DOC]] * [[Cannonau di Sardegna DOC]] * [[Carignano del Sulcis DOC]] * [[Girò di Cagliari DOC]] * [[Malvasia di Bosa DOC]] * [[Malvasia di Cagliari DOC]] * [[Mandrolisai DOC]] * [[Monica di Cagliari DOC]] * [[Monica di Sardegna DOC]] * [[Moscato di Cagliari DOC]] * [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]] * [[Nasco di Cagliari DOC]] * [[Nuragus di Cagliari DOC]] * [[Sardegna Semidano DOC]] * [[Vermentino di Sardegna DOC]] * [[Vernaccia di Oristano DOC]] <ref name="SardAgr-DOC" /> ==== IGT (Listahan) ==== * Isola dei Nuraghi IGT * Marmilla IGT * Nurra IGT * Ogliastra IGT * Parteolla IGT * Planargia IGT * Provincia di Nuoro IGT * Romangia IGT * Sibiola IGT * Tharros IGT * Trexenta IGT * Valle del Tirso IGT * Valli di Porto Pino IGT <ref name="SardAgr-IGT">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |title=Vini IGT della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Pakisayran == {{reflist}} [[Kategoriya:Pagtikad ug ubas sa Italya]] 2epz36gh40lljzf9rxd063bz92r1dhd 37021968 37021967 2026-05-31T08:04:08Z ~2026-32301-64 144013 37021968 wikitext text/x-wiki Ang '''pagtanum og ubas sa Sardinia''' mao ang hugpong sa mga praktis bahin sa [[viticulture|pagpananom og ubas]] ug [[winemaking|paghimo og bino]] sa Italian nga pulo sa [[Sardinia]]. Ang pulo adunay mga 26,000 [[hectare|ektarya]] sa mga ubasan,<ref name="Quattrocalici-SA">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |title=Il vino in Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Abril 9, 2024 |website=Quattrocalici |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> nga gibahin sa mga lugar nga bukid (13%), bungtod (69%) ug kapatagan (18%).<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang tinuig nga produksyon moabot sa mga 638,000 [[hectoliter|hl]], diin ang 56% mao ang pula ug rosas nga bino ug 44% maputi nga bino.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang balaod naila sa usa ka [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], dose-siete [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] ug dose-singko [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref name="SardAgr-denom">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |title=Vini e denominazioni |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Kasaysayan == Ang pagkahiuna sa [[Vitis vinifera]] nga ihalas sa pulo mas una pa sa unang mga sibilisasyon sa kasaysayan.<ref name="cibo360">{{cite web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |title=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |publisher=Cibo360 |website=Cibo360 |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga katawhan nga nagpuyo sa pulo — [[Phoenicia|mga Phenicio]], [[Carthage|mga Carthaginian]], [[Roman Empire|mga Romano]] — nakaamot sa pagpalambo sa pagpananom og ubas.<ref name="activsardegna">{{cite web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |title=Enologia in Sardegna |publisher=Activsardegna |website=Activsardegna |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Human sa mga invasyon sa mga barbaro, ang pagtanum og ubas naayo pag-usab sa panahon sa [[Byzantine Empire|Byzantine]], diin ang [[Malvasia|malvasia]] gipaila sa mga lugar sa [[Bosa]] ug [[Cagliari]] ug adunay mga lagda nga gipahimutang alang sa produksyon.<ref name="cibo360" /> Sa panahon sa [[Middle Ages|Gitnang Edad]], ang pagtanum og ubas naglambo salamat sa mga monghe sa [[Basilian monasticism|Basilian]], nga nagtanom og mga ubasan sa palibot sa ilang mga monasteryo.<ref name="LeStrade">{{cite web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |title=Sardegna: storia, territorio e vitigni |publisher=Le Strade del Vino Sardegna |date=Pebrero 4, 2022 |website=Le Strade del Vino Sardegna |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa panahon sa upat ka [[Giudicati di Sardegna|Giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Cagliari]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] ug [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — ang produksyon gipadako ug giregular pinaagi sa mga balaod.<ref name="LeStrade" /> Ang [[Carta de Logu]], nga ginugma ni [[Eleonora d'Arborea]] sa katapusan sa ika-14 nga siglo, nagdili sa dili maayong pagpanguma og ubas<ref name="activsardegna" /> ug nagsugo sa pagpananom og ubas sa mga walay tanom nga yuta.<ref name="activsardegna" /> Sa panahon sa [[Crown of Aragon|Aragonese]] nga dominasyon, tali sa ika-14 ug ika-18 nga siglo, ang produksyon midako pinaagi sa mga pamaligya uban sa ubang rehiyon sa Mediteranyo.<ref name="LeStrade" /> Sa dili pa ang pag-abot sa [[Phylloxera|phylloxera]], nga naglaglag sa kadaghanan sa mga ubasan sa Europa sa ika-19 nga siglo, ang Sardinia adunay mga 80,000 ektarya sa mga ubasan.<ref name="LeStrade" /> Human sa pagbalik-usab sa mga ubasan pinaagi sa pag-ilis sa mga ugat sa Amerika, ang pagtanum og ubas nakabalik ug nakab-ot ang iyang pinakataas nga produksyon sa katapusan sa 1970s.<ref name="LeStrade" /> == Mga Lugar sa Pagtanum og Ubas == Ang teritoryo sa Sardinia mahimong bahinon sa pito ka mayor nga lugar sa produksyon.<ref name="Viniferare">{{cite web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |title=I vini e i vigneti della Sardegna |publisher=Viniferare |date=Mayo 28, 2025 |website=Viniferare |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * Gallura (amihan-sidlakan): mga yuta nga granite ang pinagmulan, balas ug bato, giabre sa [[Tramontane wind|maestrale nga hangin]]. Kini ang dapit sa nag-iisa nga DOCG sa pulo, ang [[Vermentino di Gallura]].<ref name="Viniferare" /> * Amihan-kasadpan (probinsya sa Sassari): mga yuta nga marl-limestone, DOC [[Vermentino di Sardegna]] ug [[Alghero]] (Cagnulari).<ref name="Viniferare" /> * Ogliastra ug sidlakang-sentro: mga yuta nga granite, pag-uma og Cannonau, Monica ug Pascale.<ref name="Wikipedia-it">{{cite web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |title=Viticoltura in Sardegna |publisher=Wikipedia italiana |website=Wikipedia italiana |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * Campidano: sentral ug habagaton nga kapatagan, punoan nga lugar sa pagtanum og [[Nuragus]] ug [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref name="Quattrocalici-Vitigni">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |title=I Vitigni della Sardegna |publisher=Quattrocalici |date=Marso 12, 2024 |website=Quattrocalici |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * Sulcis (kasadpan-habagaton): mga yuta nga daan nga balas, kulob ug limestone, angay alang sa [[Carignano del Sulcis]].<ref name="Bibes">{{cite web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |title=I vini della Sardegna |publisher=Bibes |date=Setyembre 30, 2024 |website=Bibes |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * Oristano ug ang Tirso nga walog: lugar sa [[Vernaccia di Oristano]] ug [[Semidano]].<ref name="money-it">{{cite web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |title=Vitigni autoctoni della Sardegna |publisher=Money.it |date=Marso 20, 2026 |website=Money.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * Mandrolisai ug Barbagia: sulod nga lugar nga adunay mga bino gikan sa pagsagol sa Cannonau, Bovale ug Monica ubos sa DOC [[Mandrolisai]].<ref name="SardAgr-DOC">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |title=Vini DOC della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Klima == Ang klima sa Sardinia [[Mediterranean climate|Mediterranean]], nga adunay mahinay nga tingtugnaw ug mainit, uga nga ting-init.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Ang mga hangin, labi na ang maestrale, nagpaubos sa kaumog ug nagpugong sa fungal nga mga sakit sa mga ubasan.<ref name="mangiaresardo-vitigni">{{cite web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |title=Vitigni autoctoni della Sardegna |publisher=Mangiare Sardo |date=Agosto 4, 2025 |website=Mangiare Sardo |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga ulan cyclonic ug naka-konsentrar sa ting-init ug tingtugnaw.<ref name="DiscVerm">{{cite web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |title=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |publisher=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |website=Catalogo Viti |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang dugay nga panahon sa pagkahinog nagtugot sa balanse tali sa asido ug asukar sa mga ubas.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> == Yuta == Ang Sardinia adunay dakong lain-lain sa yuta.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sa Gallura, ang mga yuta pangunahing gikan sa granite, adunay balas nga dagko ang butil ug maayong paglabay sa tubig, nga nagpalambo sa pagpahilayo sa mga gamot sa ubas.<ref name="Lavinium">{{cite web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |title=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |publisher=Lavinium |date=Disyembre 16, 2018 |website=Lavinium |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa Sulcis, adunay daan nga balas, kulob ug limestone.<ref name="Bibes" /> Sa amihanan nga Sassari, adunay mga yuta nga marl-limestone,<ref name="Viniferare" /> samtang sa Campidano ang mga yuta alluvial ug mas lawom.<ref name="ss-camcom">{{cite web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |title=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |publisher=Camera di Commercio di Sassari |website=Camera di Commercio di Sassari |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Klase sa Ubas == Ang Sardinia adunay labaw sa 150 ka indigenous nga klase sa ubas, diin 21 ang nakalista sa Italian National Vine Variety Register.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> Ang produksyon sa maputing bino nag-una sa sentral ug amihanan nga bahin sa pulo, samtang ang pula nga bino naka-konsentrar sa habagaton.<ref name="Quattrocalici-SA" /> === Pula nga Ubas === * [[Cannonau]]: ang labing gipangultibarang klase sa pula, mga 8,000 ha (29% sa tanan).<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> Genetic nga paryente sa Espanyol ug Pranses nga [[Grenache]],<ref name="money-it" /> kini nagtubo pangunahin sa sulod nga mga lugar sa Barbagia ug Ogliastra. * [[Carignano]]: labi na sa Sulcis, sa balas nga yuta nga kasagaran dili grafted.<ref name="money-it" /> Ang pagsugod niini gipahinungod sa Aragonese nga dominasyon sa ika-14 nga siglo.<ref name="money-it" /> * [[Monica di Sardegna|Monica]]: gipatubo sa tibuok pulo, mga 1,900 ha.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> * [[Bovale]]: nalakip ang Bovale Sardo ug Bovale Grande; bahin sa DOC [[Mandrolisai]] ug DOC [[Campidano di Terralba]].<ref name="SardAgr-DOC" /> * [[Cagnulari]]: gitanom sa usa ka gamay nga lugar sa amihan-kasadpan sa Sassari, DOC [[Alghero]].<ref name="SardAgr-Vitigni">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |title=Vitigni della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * [[Girò]]: gipaila sa Campidano sa panahon sa Espanyol nga dominasyon.<ref name="SardAgr-Vitigni" /> * Nieddera: indigenous nga klase nga limitado ang pag-apod-apod.<ref name="Bevisardo">{{cite web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |title=I Vitigni della Sardegna |publisher=Bevisardo |date=Oktubre 30, 2024 |website=Bevisardo |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> === Puti nga Ubas === * [[Vermentino]]: ang labing gipakaladman nga klase sa puti, mga 4,200 ha sa tibuok pulo.<ref name="LeStrade" /> Miabot sa Sardinia gikan sa [[Corsica]] sa katapusan sa ika-19 nga siglo.<ref name="impetodivino">{{cite web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |title=Sardegna – La storia e le origini del vino |publisher=Impeto di Vino |website=Impeto di Vino |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * [[Vernaccia di Oristano]]: klase nga nalambigit sa walog sa [[Tirso]], gikan niini gihimo ang usa ka oxidative nga bino susama sa [[Sherry]].<ref name="impetodivino" /> * [[Nuragus]]: giisip nga usa sa labing daan nga klase sa pulo, gitanom pangunahin sa Campidano, posibleng gipaila sa mga Phenicio.<ref name="money-it" /> * [[Malvasia]]: duha ka DOC: [[Malvasia di Bosa]] ug DOC [[Cagliari]] Malvasia.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> * [[Nasco]]: gitanom sa mga probinsya sa Cagliari ug Oristano.<ref name="SardAgr-DOC" /> * [[Semidano]]: sa sentral nga Sardinia, adunay piho nga subzone sa [[Mogoro]].<ref name="SardAgr-DOC" /> * [[Torbato]]: bihirang ug aromang klase, pangunahin sa Alghero.<ref name="Bevisardo" /> * [[Moscato]]: gitanom sa mga limestone nga lugar sa habagaton nga Campidano ug sa mga granite sa Gallura.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> * Arvisionadu: hilabihan ka bihirang klase, nakit-an sa gamay nga mga lugar sa sulod.<ref name="money-it" /> === Internasyonal nga Klase === Sa mas gamay nga kadak-on, gitanom ang [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] ug [[Carménère]], kasagaran gigamit sa pagsagol sa mga lokal nga klase.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> == Produksyon == === Mga Bino === Ang mga bino sa Sardinia naglakip sa pula, puti, rosas, sparkling, [[passito|passito]] ug liqueur nga bino.<ref name="sardiniamagazine">{{cite web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |title=La viticoltura della Sardegna, l'identità nei secoli |publisher=Sardinia Magazine |date=Hunyo 16, 2025 |website=Sardinia Magazine |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== Listahan sa mga Bino ==== Lakip sa labing nailhan nga mga bino: * [[Cannonau di Sardegna]] (DOC) * [[Carignano del Sulcis]] (DOC) * [[Vermentino di Gallura]] (DOCG) * [[Vermentino di Sardegna]] (DOC) * [[Vernaccia di Oristano]] (DOC) * [[Monica di Sardegna]] (DOC) * [[Nuragus di Cagliari]] (DOC) * [[Malvasia di Bosa]] (DOC) === Mga Denomination ug Regulasyon === Sa 2010, ang reporma sa Common Organisation of the Wine Market nagsagop sa DOCG, DOC ug IGT sa European systems [[Protected Designation of Origin|PDO]] ug [[Protected Geographical Indication|PGI]], apan ang mga nasudnong denomination mahimong gamiton pa gihapon.<ref name="SardAgr-denom" /> Ang mga regulasyon sa produksyon nagdumala sa gitugotan nga mga variety, maximum nga mga yield, mga teknik sa paghimo og bino ug mga analytical-organoleptic nga kinaiya sa bino.<ref name="CadiceDiVino">{{cite web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |title=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |publisher=Calice di Vino |date=Marso 14, 2022 |website=Calice di Vino |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== DOCG ==== * [[Vermentino di Gallura]] DOCG (giila niadtong 1996): gireserbahan alang sa mga bino gikan sa Gallura nga adunay labing menos 95% Vermentino. Nalakip ang mga tipo Superiore, Frizzante ug Spumante.<ref name="impetodivino" /> ==== DOC (Listahan) ==== * [[Alghero DOC]] * [[Arborea DOC]] * [[Cagliari DOC]] * [[Campidano di Terralba DOC]] * [[Cannonau di Sardegna DOC]] * [[Carignano del Sulcis DOC]] * [[Girò di Cagliari DOC]] * [[Malvasia di Bosa DOC]] * [[Malvasia di Cagliari DOC]] * [[Mandrolisai DOC]] * [[Monica di Cagliari DOC]] * [[Monica di Sardegna DOC]] * [[Moscato di Cagliari DOC]] * [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]] * [[Nasco di Cagliari DOC]] * [[Nuragus di Cagliari DOC]] * [[Sardegna Semidano DOC]] * [[Vermentino di Sardegna DOC]] * [[Vernaccia di Oristano DOC]] <ref name="SardAgr-DOC" /> ==== IGT (Listahan) ==== * Isola dei Nuraghi IGT * Marmilla IGT * Nurra IGT * Ogliastra IGT * Parteolla IGT * Planargia IGT * Provincia di Nuoro IGT * Romangia IGT * Sibiola IGT * Tharros IGT * Trexenta IGT * Valle del Tirso IGT * Valli di Porto Pino IGT <ref name="SardAgr-IGT">{{cite web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |title=Vini IGT della Sardegna |publisher=Sardegna Agricoltura |website=Sardegna Agricoltura |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Pakisayran == {{reflist}} [[Kategoriya:Pagtikad ug ubas sa Italya]] 31s6l3di80uzs07vvd3uimh60mlp013 0 11354502 37021971 2026-05-31T11:17:14Z ~2026-32378-54 144020 Created page with "Ang '''pagtikad og ubas sa Sicilya''' (Italyano: ''viticoltura in Sicilia'') mao ang pagkolekta sa mga kalihokan sa [[pagtikad og ubas]] ug [[paghimo og bino]] nga gihimo sa [[Sicilya|rehiyon sa Sicilya]]. Ang ilang mga ubasan miabot sa mga 103,000 [[ektarya]]<ref name="AssoviniSicilia">{{cite web |url=https://www.assovini.it/italia/sicilia |title=Sicilia |last= |first= |publisher=Assovini |date= |website=Assovini.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref>, ug ang Sicilya usa..." 37021971 wikitext text/x-wiki Ang '''pagtikad og ubas sa Sicilya''' (Italyano: ''viticoltura in Sicilia'') mao ang pagkolekta sa mga kalihokan sa [[pagtikad og ubas]] ug [[paghimo og bino]] nga gihimo sa [[Sicilya|rehiyon sa Sicilya]]. Ang ilang mga ubasan miabot sa mga 103,000 [[ektarya]]<ref name="AssoviniSicilia">{{cite web |url=https://www.assovini.it/italia/sicilia |title=Sicilia |last= |first= |publisher=Assovini |date= |website=Assovini.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref>, ug ang Sicilya usa sa mga nanguna nga zona sa paghimo og bino sa Italya. == Kasaysayan == Ang pagkadiskobre sa mga organikong salin sulod sa mga gaha gikan sa [[Panahon sa Tumbaga]] sa mga prehistoriko nga lugar sa monte Kronio ([[Sciacca]]) ug Sant'Ippolito ([[Caltagirone]]) nagpakita nga ang paghimo og bino sa Sicilya usa sa labing karaan nga dokumentado sa kalibutan, labing menos 6,000 ka tuig na ang milabay.<ref name="ItWikiVitiSicilia">{{cite web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sicilia |title=Viticoltura in Sicilia |last= |first= |publisher=Wikipedia |date= |website=Wikipedia italiana |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang organisadong pagtikad og ubas mikaylap sa sidlakang Sicilya sukad sa [[kolonisasyon sa mga Greko]] (ika-7 ug ika-6 nga siglo BC), gamit ang tradisyonal nga sistema sa pagputol nga gitawag ''alberello''.<ref name="AssoviniSicilia" /> Ang [[mga pagsulong sa mga barbaro]] nagpahinabog pagkunhod sa agrikultura; ang kalihokan mibalik sa panahon sa [[dominasyon sa mga Arabo]] dili aron sa bino—gidili sa [[Quran]]—kondili para sa [[pasas]].<ref name="AssoviniSicilia" /> Sa panahon sa [[Normandong Sicilya|mga Normano]] (ika-11 ug ika-12 nga siglo), ang pagtikad og ubas mipalapad pag-usab, ug ang bino gigamit usab alang sa mga layuning relihiyoso.<ref name="BIBESVino">{{cite web |url=https://blog.bibes.it/la-sicilia/ |title=I vini della Sicilia incastonati nel cuore del Mediterraneo |last= |first= |publisher= |date=Setyembre 9, 2024 |website=Bibes.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa panahon sa [[Aragon]] ug Espanya, ang agrikultura nagsugod pag-usab sa paglambo.<ref name="SiciliaDoc">{{cite web |url=https://siciliadoc.wine/la-sicilia/ |title=La Sicilia |last= |first= |publisher=Consorzio Sicilia DOC |date= |website=SiciliaDoc.wine |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa 1773, ang Ingles nga negosyante nga si [[John Woodhouse]] miabot sa pantalan sa [[Marsala]] ug naghimo sa unang [[Marsala (bino)|bino sa Marsala]] pinaagi sa pagdugang og alkohol sa mga lokal nga bino sumala sa [[soleras method|paraan sa soleras]].<ref name="ItWikiVitiSicilia" /> Sa ika-19 nga siglo, mga bantog nga bodega ang natukod, lakip ang Duca di Salaparuta (1824), Florio (1836), ug Carlo Pellegrino (1880).<ref name="Quattrocalici">{{cite web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sicilia/ |title=Il Vino in Sicilia |last= |first= |publisher= |date=Marso 14, 2024 |website=Quattrocalici.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sugod 1870, ang [[phylloxera]] naglaglag sa mga ubasan sa Pransya, ug mipahakog og daghang panginahanglan alang sa bino sa Sicilya: sa tuig 1871–1880 ang mga eksportasyon mitaas gikan sa mga 100,000 hl matag tuig ngadto sa labaw sa 760,000 hl.<ref name="DialoghiMed">{{cite web |url=https://www.istitutoeuroarabo.it/DM/vite-e-vino-nella-sicilia-dell%CA%BC800-prima-e-dopo-la-devastazione-della-fillossera/ |title=Vite e vino nella Sicilia dell'800, prima e dopo la fillossera |last= |first= |publisher=Istituto Euro-Arabo |date= |website=Dialoghi Mediterranei |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa 1881 ang phylloxera miabot usab sa Sicilya, ug sa 1888 ang pagkaputol sa kasabutan sa komersyo uban sa Pransya nagpakunhod sa mga eksportasyon.<ref name="Quattrocalici" /> Sugod sa mga 1970, ang pagpauswag sa mga teknik sa paghimo og bino nagpadali sa pagtukod sa daghang denominasyon sa gigikanan.<ref name="ItWikiVitiSicilia" /> Sa mga 1990, nagsugod ang paghimo sa mga de-kalidad nga pula nga bino gikan sa [[Nero d'Avola]] ug sa mga internasyonal nga klase sama sa [[Cabernet Sauvignon]], [[Merlot]], ug [[Syrah]].<ref name="TerreSicilianeIGT">{{cite web |url=https://www.agraria.org/vini/terre-siciliane-igt.htm |title=Terre Siciliane IGT |last= |first= |publisher= |date= |website=Agraria.org |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Lugar sa Pagtikad og Ubas == Ang teritoryo sa Sicilya nabahinbahin sa tulo ka dagkong distrikto sa ubasan.<ref name="ItaliaDeVini">{{cite web |url=http://www.italiadeivini.com/regione/11/sicilia.php |title=Sicilia: cantine, vitigni e vini caratteristici |last= |first= |publisher= |date= |website=ItaliaDeVini.com |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> === Kasadpan (Lalawigan sa Trapani) === Ang lalawigan sa [[Trapani]] adunay labaw sa katunga sa ubasan ug sa produksyon sa rehiyon.<ref name="RimontgoWineries">{{cite web |url=https://www.rimontgowineries.com/blog/it/sicilia-2/ |title=Sicilia: continente vinicolo nel cuore del Mediterraneo |last= |first= |publisher= |date=Pebrero 9, 2026 |website=Rimontgó Wineries |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Dinhi gihimo ang [[Marsala (bino)|Marsala DOC]], [[Alcamo DOC|Alcamo]], Delia Nivolelli, ug Erice, ug ang [[Passito di Pantelleria DOC|Passito di Pantelleria]] sa pulo sa Pantelleria.<ref name="TannicoSicilia">{{cite web |url=https://www.tannico.it/blogs/guide/vini-italiani-vini-siciliani |title=Vini Siciliani: i vitigni e le DOC più importanti |last= |first= |publisher= |date= |website=Tannico.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang mga yuta adunay gapasan nga kalsiyo, ug ang mga ubasan ginagamitan og sistema sa ''alberello''.<ref name="ItaliaDeVini" /> === Amihanang-Sidlakan (Etna ug Messina) === Ang lugar sa palibot sa [[Etna (bulkan)|Etna]], sa lalawigan sa [[Catania]], gipalahi tungod sa mga bulkanikong yuta ug [[microclimate|mikroklima]] niini.<ref name="INGVAmbiente">{{cite web |url=https://ingvambiente.com/2024/01/30/geologia-e-vino-sud-italia-e-isole/ |title=La geologia in un calice di vino: Italia Meridionale ed Isole |last= |first= |publisher=INGV |date=Enero 30, 2024 |website=INGVambiente |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang bulkanikong komposisyon sa yuta naghatag sa mga bino ug mineralidad, ug ang hinimulag nga kinaiya sa lugar nagpalikay sa daghang mga bagon gikan sa epidemya sa phylloxera sa ika-19 nga siglo.<ref name="SvinandoSicilia">{{cite web |url=https://www.svinando.com/blog/conoscere-il-vino-vini-siciliani |title=Vini siciliani: principali vitigni e zone di produzione |last= |first= |publisher= |date=Mayo 5, 2023 |website=Svinando.com |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa lalawigan sa [[Messina]] nakit-an ang mga DOC Faro, Mamertino, ug Malvasia delle Lipari.<ref name="TannicoSicilia" /> === Habagatan (Ragusa ug Siracusa) === Sa habagatan-sidlakang Sicilya, sa mga kalsiyo nga terase ug coastal plains, gihimo ang mga DOC Eloro, Cerasuolo di Vittoria (ang bugtong [[DOCG]] sa rehiyon), Vittoria, Siracusa, Noto, ug Riesi.<ref name="INGVAmbiente" /> === Gamay nga mga Pulo === Sa [[Pantelleria]], ang mga ubasan gitukod gikan sa lebel sa dagat hangtod sa labaw sa 500 m nga kataas, ug ang nag-unang produkto mao ang [[Passito di Pantelleria DOC]] gikan sa [[Zibibbo]].<ref name="ProvidISicilia">{{cite web |url=https://www.providisicilia.it/territorio/ |title=Territorio siciliano – Produzione dei vini in Sicilia |last= |first= |publisher= |date=Disyembre 30, 2019 |website=Providi Sicilia |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa [[Kapuluan sa Aeolian]], ang mga ubasan hinakog nga gitanom sa Salina, Lipari, ug Vulcano.<ref name="ProvidISicilia" /> == Klima == Ang klima sa Sicilya mao ang [[klima sa Mediteraneo|Mediteraneo]], nga adunay mainit ug uga nga ting-init ug maayo ug gamay nga ulan sa ting-lamig.<ref name="AssoviniSicilia" /> Sa sulod ug sa mga bukid—labi na sa kabungtoran sa Etna ug sa [[Madonie]]—ang klima [[continental climate|continental]], nga adunay hinungdanon nga mga pagbag-o sa temperatura.<ref name="AssoviniSicilia" /> Ang kulang sa ulan sa ting-ulan nagpaubos sa risgo sa mga sakit sa fungi sa ubas.<ref name="Quattrocalici" /> Ang mga hangin sa dagat nagpamenos sa temperatura sa mga lugar sa baybayon, samtang ang kataas sa Etna—diin ang mga ubasan nakaabot sa 1,100 m ibabaw sa dagat—nagmugna og labi ka bugnaw nga kondisyon.<ref name="ProvidISicilia" /> == Yuta == Ang mga yuta nagkalahi depende sa lugar. Sa kasadpan ug sa sentral nga bahin, ang mga yuta sa karbon ug clay-arenaceous ang nagdominar.<ref name="ItaliaDeVini" /><ref name="INGVAmbiente" /> Sa amihanang-sidlakang Sicilya, ang mga yuta naggikan sa aktibidad sa bulkan (lava, lapilli, abo, ug balas) ug adunay taas nga mineral nga sulod.<ref name="OriginalItalia">{{cite web |url=https://www.originalitalia.it/magazine/lunicita-della-sicilia/ |title=L'unicità della Sicilia |last= |first= |publisher= |date=Oktubre 4, 2022 |website=OriginalItalia.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Sa habagatan-sidlakang Sicilya, ang mga yuta sa karbon ug bulkanikong yuta angay sa pagtanom og [[Nero d'Avola]].<ref name="OriginalItalia" /> Sa Pantelleria ug sa Kapuluan sa Aeolian, ang yuta bulkanikong gigikanan usab.<ref name="ProvidISicilia" /> Ang labing kaylap nga sistema sa pagsanay sa ubas mao ang cordone speronato, ang [[Guyot]], ug ang ''alberello''.<ref name="OriginalItalia" /> == Mga Klase sa Ubas == Ang mga ubasan sa Sicilya naglangkob labi na sa mga puti nga klase sa ubas, nga nagrepresentar sa 53% hangtod 65% sa kinatibuk-ang lugar.<ref name="INGVAmbiente" /><ref name="Quattrocalici" /> Ang nag-unang mga klase mao ang:<ref name="TannicoSicilia" /><ref name="SvinandoSicilia" /> === Mga Puting Ubas === * [[Catarratto]] (ang labing kaylap sa pulo, uban ang mga tipo nga bianco comune ug bianco lucido) * [[Grillo (ubas)|Grillo]] * [[Inzolia]] (gitawag usab Ansonica) * [[Grecanico]] * [[Carricante]] * [[Damaschino]] * [[Malvasia di Lipari]] * [[Zibibbo]] (Moscato di Alessandria) * [[Müller-Thurgau]] * [[Chardonnay]] * [[Sauvignon blanc|Sauvignon]] === Mga Pula nga Ubas === * [[Nero d'Avola]] (Calabrese) * [[Nerello Mascalese]] * [[Nerello Cappuccio]] * [[Frappato]] * [[Perricone]] (Pignatello) * [[Nocera (ubas)|Nocera]] * [[Syrah]] * [[Merlot]] * [[Cabernet Sauvignon]] == Produksyon == === Kinatibuk-ang Datos === Ang kinatibuk-ang lugar sa ubasan mga 103,063 ektarya, nga nabahinbahin tali sa mga bungtod (65%), patag (30%), ug bukid (5%).<ref name="AssoviniSicilia" /> Ang kinatibuk-ang produksyon miabot sa mga 6,242,000 [[hectoliter|hektolitra]] sa bino, diin 16% mao ang mga bino sa [[DOP]] (DOC ug DOCG) ug 44% mga bino sa [[IGP]] (IGT).<ref name="AssoviniSicilia" /> Ang mga puti ug rosas nga bino nagrepresentar sa 53% ug ang pula 47%.<ref name="AssoviniSicilia" /> === Mga Nag-unang Bino === Lakip sa mga bino nga gihimo: * ''[[Marsala (bino)|Marsala DOC]]'': usa ka bino nga gipalig-on gikan sa [[Grillo (ubas)|Grillo]], [[Catarratto]], ug [[Inzolia]] alang sa dorado ug amber nga matang, ug gikan sa [[Perricone]], [[Nero d'Avola]], ug [[Nerello Mascalese]] alang sa ruby. Kini ang unang bino sa DOC sa kasaysayan sa Italyano nga bino.<ref name="ItWikiVitiSicilia" /> * ''[[Cerasuolo di Vittoria]] DOCG'': ang bugtong DOCG sa rehiyon, gihimo sa mga lalawigan sa Ragusa, Caltanissetta, ug Catania gikan sa [[Nero d'Avola]] ug [[Frappato]].<ref name="ClickWine">{{cite web |url=https://clickwine.it/it/330-vini-della-sicilia |title=Vendita Online i Vini della Sicilia |last= |first= |publisher= |date= |website=Clickwine.it |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> * ''[[Etna DOC]]'': naila sa mga mineral nga puti ug pula nga bino gikan sa [[Carricante]] ug [[Nerello Mascalese]].<ref name="SvinandoSicilia" /> * ''[[Passito di Pantelleria DOC]]'': tam-is nga bino gikan sa mga pinauga nga [[Zibibbo]] nga ubas.<ref name="SvinandoSicilia" /> * ''[[Malvasia delle Lipari DOC]]'': passito nga bino gikan sa Aeolian archipelago.<ref name="Quattrocalici" /> * ''Faro DOC'': pula nga bino gikan sa mga bukid sa Messina.<ref name="Quattrocalici" /> * ''Noto DOC'': gihimo gamit ang Moscato Bianco sa lugar sa Noto, lalawigan sa Siracusa.<ref name="Quattrocalici" /> === Mga Denominasyon ug mga Regulasyon === Ang rehiyon adunay mosunod nga mga duly nga giila nga denominasyon:<ref name="Federdoc">{{cite web |url=https://www.federdoc.com/vini-a-d-o/sicilia/ |title=Sicilia – Federdoc |last= |first= |publisher=Federdoc |date= |website=Federdoc.com |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref><ref name="WineInSicilia">{{cite web |url=https://www.wineinsicily.com/mappa-vini-doc-docg-igt-regione-sicilia/ |title=I vini IGT, DOC e DOCG della regione Sicilia |last= |first= |publisher= |date=Abril 22, 2026 |website=WineInSicily.com |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> ==== DOCG (1) ==== * [[Cerasuolo di Vittoria]] ==== DOC (23) ==== * [[Alcamo DOC|Alcamo]], [[Contea di Sclafani DOC|Contea di Sclafani]], [[Contessa Entellina DOC|Contessa Entellina]], [[Delia Nivolelli DOC|Delia Nivolelli]], [[Eloro DOC|Eloro]], [[Erice DOC|Erice]], [[Etna DOC|Etna]], [[Faro DOC|Faro]], [[Malvasia delle Lipari DOC|Malvasia delle Lipari]], [[Mamertino di Milazzo DOC|Mamertino di Milazzo]], [[Marsala DOC|Marsala]], [[Menfi DOC|Menfi]], [[Monreale DOC|Monreale]], [[Noto DOC|Noto]], [[Pantelleria DOC|Pantelleria]], [[Riesi DOC|Riesi]], [[Salaparuta DOC|Salaparuta]], [[Sambuca di Sicilia DOC|Sambuca di Sicilia]], [[Santa Margherita di Belice DOC|Santa Margherita di Belice]], [[Sciacca DOC|Sciacca]], [[Sicilia DOC|Sicilia]], [[Siracusa DOC|Siracusa]], [[Vittoria DOC|Vittoria]] ==== IGT (7) ==== * [[Avola (IGT)|Avola]], [[Camarro (IGT)|Camarro]], [[Fontanarossa di Cerda (IGT)|Fontanarossa di Cerda]], [[Salemi (IGT)|Salemi]], [[Salina (IGT)|Salina]], [[Terre Siciliane (IGT)|Terre Siciliane]], [[Valle Belice (IGT)|Valle Belice]] Ang DOC Sicilia, giila niadtong 1995 isip IGT ug gibayaw ngadto sa DOC niadtong 2011, naglangkob sa tibuok rehiyonal nga teritoryo.<ref name="AgrariaDoc">{{cite web |url=https://www.agraria.org/vini/sicilia-doc.htm |title=Sicilia DOC |last= |first= |publisher= |date= |website=Agraria.org |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> Ang regulatoryong balangkas nagbasi sa Italyano nga Balaod-Dekreto 61/2010 ug sa Regulasyon sa EU No. 1308/2013, nga nagklasipika sa DOC ug DOCG isip [[DOP]] ug sa IGT isip [[IGP]].<ref name="IGTWikipedia">{{cite web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Indicazione_geografica_tipica |title=Indicazione geografica tipica |last= |first= |publisher=Wikipedia |date= |website=Wikipedia italiana |access-date=Mayo 25, 2026}}</ref> == Mga Pakisayran == {{reflist}} [[Kategoriya:Pagtikad ug ubas sa Italya]] 09kt6bmz6enrle7jsbrxiuz3zz95lsq