Wikipedia cebwiki https://ceb.wikipedia.org/wiki/Unang_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Medya Espesyal Hisgot Gumagamit Hisgot sa Gumagamit Wikipedia Hisgot sa Wikipedia Payl Hisgot sa Payl MediaWiki Hisgot sa MediaWiki Plantilya Hisgot sa Plantilya Tabang Hisgot sa Tabang Kategoriya Hisgot sa Kategoriya TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 105395 37027287 35254321 2026-08-31T08:20:20Z Llez 11905 37027287 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|ukab-ukab|date=2020-12}} {{Taxobox | name = ''Laevicardium mortoni'' | status = | image = Laevicardium mortoni (YPM IZ 033226).jpeg | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Mollusca]] | classis = [[Ukab-ukab|Bivalvia]] | ordo = [[Cardiida]] | familia = [[Cardiidae]] | genus = [[Laevicardium]] | species = '''Laevicardium mortoni''' | binomial = Laevicardium mortoni | binomial_authority = ([[Conrad (awtor)|Conrad]], 1831) | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | superfamilia = [[Cardioidea]] | synonyms = }} Kaliwatan sa [[ukab-ukab]] ang '''''Laevicardium mortoni'''''<ref name = "COL"/>. Una ning gihulagway ni [[Conrad (awtor)|Conrad]] ni adtong 1831.<ref name = "col54438006"/> Ang ''Laevicardium mortoni'' sakop sa [[kahenera]] nga ''[[Laevicardium]]'', ug [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Cardiidae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Kini nga matang hayop na sabwag sa: * amihanang [[Kadagatang Atlantiko]] * [[Mehiko]] * [[Cuba]] * [[Puerto Rico]] * [[Belize]] * [[Lesser Antilles]] Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> <div align=center> Tuo ug wala nga flap sa parehas nga ispesimen: <gallery mode="packed" length="400"> Laevicardium mortoni 01.jpg|Tuo nga flap Laevicardium mortoni 02.jpg|Wala nga flap </gallery> </div align=center> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54438006|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col54438006"> ''North-West Atlantic Ocean species (NWARMS)'' , </ref> <ref name = "source">MolluscaBase (2019). WoRMS Mollusca: MolluscaBase (version 2019-03-06). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> [[Kategoriya:Ukab-ukab]] [[Kategoriya:Ukab-ukab sa Kadagatang Atlantiko]] [[Kategoriya:Ukab-ukab sa Mehiko]] [[Kategoriya:Ukab-ukab sa Cuba]] [[Kategoriya:Ukab-ukab sa Puerto Rico]] [[Kategoriya:Ukab-ukab sa Belize]] [[Kategoriya:Ukab-ukab sa Lesser Antilles]] [[Kategoriya:Laevicardium]] 75ap1ij6je3d2u0hyax5smj81jackf1 0 271335 37027280 36272755 2026-08-31T07:47:47Z JoyiCPH 147101 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370355124|Lydia]]" 37027280 wikitext text/x-wiki [[Payl:Temple_of_Artemis_Sardis_Turkey4.jpg|left|thumb| Ang templo ni Artemis sa Sardis, ang kapital sa Lydia]] [[Payl:Tripolis_on_the_Meander,_Lydia,_Turkey_(19492900512).jpg|thumb| Ang Tripolis on the Meander usa ka karaang siyudad sa Lydia sa Turkey.]] [[Payl:Vue_sur_la_plaine_alluviale_du_Méandre.JPG|thumb| [[Büyük Menderes Nehri (suba sa Turkeya)|Ang Suba sa Büyük Menderes]], nailhan usab nga Maeander, usa ka suba sa Lydia.]] [[Kategoriya:Kasaysayan sa Turkeya]] l8y8b78pgq70dpkuat2gpoye4q6b2ur 37027282 37027280 2026-08-31T07:57:28Z JoyiCPH 147101 Nag-usab sa mga detalye 37027282 wikitext text/x-wiki Ang Lydia (Karaang Griyego: Λυδία, [[:en:Romanization_of_Ancient_Greek|romanized]]: Ludía;{{langx|la|Lȳdia}}) usa ka gingharian sa Panahon sa [[:en:Iron_Age|Puthaw nga Indo-European]], nga nahimutang sa kasadpang [[:en:Anatolia|Anatolia]], sa nasod nga Turkey karon. Sa ulahi, nahimo kining importanteng probinsya sa [[:en:Achaemenid_Empire|Imperyong Achaemenid]] ug dayon sa [[:en:Roman_Empire|Imperyong Romano]]. Ang kapital niini mao ang [[:en:Sardis|Sardis]]. Sa usa ka punto sa wala pa ang 800 BC, ang [[Lydian people|katawhang Lydian]] nakab-ot ang usa ka lebel sa politikal nga panaghiusa, ug naglungtad isip usa ka independente nga gingharian sa mga 600s BC. Sa pinakadakong gilapdon niini, atol sa ika-7 nga siglo BC, gisakup niini ang tibuok kasadpang Anatolia. Niadtong 546 BC, kini nahimong usa ka [[Lydia (satrapy)|satrapy]] sa [[Imperyong Persyano|Imperyong Achaemenid]], nailhan nga ''Sparda'' sa [[Old Persian|Karaang Persiyano]] . Niadtong 133 BC, kini nahimong bahin sa [[Republikang Romano|Romanong]] [[Asia (Roman province)|lalawigan sa Asya]]. Ang mga sensilyo sa Lydia, nga hinimo sa [[electrum]], usa sa labing karaan nga naglungtad, nga gipetsahan nga gikan sa mga ika-7 nga siglo BC.<ref>"Lydia" in ''Oxford Dictionary of English''. [[Oxford University Press]], 2010. Oxford Reference Online. 14 October 2011.</ref><ref name="coins2">{{cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx|title=The origins of coinage|publisher=britishmuseum.org|access-date=September 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051955/http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx|archive-date=September 24, 2015}}</ref> [[Payl:Temple_of_Artemis_Sardis_Turkey4.jpg|left|thumb|Ang templo ni [[Artemis]] sa [[Sardis]], ang kapital sa Lydia]] [[Payl:Tripolis_on_the_Meander,_Lydia,_Turkey_(19492900512).jpg|thumb|[[Tripolis on the Meander|Ang Tripolis on the Meander]] usa ka karaang siyudad sa Lydia sa Turkey.]] [[Payl:Vue_sur_la_plaine_alluviale_du_Méandre.JPG|thumb|[[Büyük Menderes Nehri (suba sa Turkeya)|Ang Suba sa Büyük Menderes]], nailhan usab nga Maeander, usa ka suba sa Lydia.]] Ang Lydia kasagarang nahimutang sa sidlakan sa karaang [[Ionia]] sa modernong kasadpang mga probinsya sa Turkey sa [[Uşak (lalawigan)|Uşak]], [[Manisa (lalawigan)|Manisa]] ug sa sulod nga bahin [[İzmir (lalawigan)|sa İzmir]]. <ref name="rhodes2">Rhodes, P.J. ''A History of the Classical Greek World 478–323 BC''. 2nd edition. Chichester: Wiley-Blackwell, 2010, p. 6.</ref> Nagkalainlain ang mga utlanan sa makasaysayanong Lydia sa paglabay sa mga siglo. Kini unang gilibutan sa [[Mysia]], [[Caria]], [[Phrygia]] ug sa baybayon [[Ionia|nga Ionia]] . Sa ulahi, ang gahom militar ni [[Alyattes of Lydia|Alyattes]] ug [[Croesus]] nagpalapad sa Lydia, nga, uban sa kaulohan niini sa [[Sardis]], nagkontrolar sa tibuok Asia Minor sa kasadpan sa Suba sa Halys, gawas sa [[Lycia]] . Human sa pagsakop sa Persia, ang Suba [[Büyük Menderes Nehri (suba sa Turkeya)|sa Maeander]] giisip nga habagatang utlanan niini, ug sa panahon sa imperyo sa Roma, ang Lydia naglangkob sa yuta tali sa Misia ug Caria sa usa ka kilid ug sa Frigia ug sa [[Aegean Sea|Dagat Aegean]] sa pikas nga kilid. == Mga Reperensya == [[Kategoriya:Kasaysayan sa Turkeya]] 1nf332gnr1cog8ln0s1deb50ev21ivk 0 402514 37027250 35191053 2026-08-30T19:56:15Z Charlesjsharp 31004 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Green spiny lizard.JPG]] → [[File:Green spiny lizard (Sceloporus malachiticus).jpg]] 37027250 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|muraghalas|date=2020-11}} {{Taxobox | name = ''Sceloporus malachiticus'' | status = | image = Green spiny lizard (Sceloporus malachiticus).jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Maybukobuko (mananap)|Chordata]] | classis = [[Muraghalas (mananap)|Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | familia = [[Phrynosomatidae]] | genus = [[Sceloporus]] | species = '''Sceloporus malachiticus''' | binomial = Sceloporus malachiticus | binomial_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1864 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Vertebrata]] | synonyms = ''Sceloporus malachiticus malachiticus'' <small>[[Mertens (awtor)|Mertens]], 1952</small><br>''Sceloporus formosus malachiticus'' <small>[[Smith (awtor)|Smith]], 1939</small><br>''Sceloporus irazuensis'' <small>[[Albert Günther|Günther]], 1890</small> }} Kaliwatan sa [[muraghalas]] ang '''''Sceloporus malachiticus'''''<ref name = "COL"/>. Una ning gihulagway ni [[Edward Drinker Cope]] ni adtong 1864.<ref name = "col28898672"/> Ang ''Sceloporus malachiticus'' sakop sa [[kahenera]] nga ''[[Sceloporus]]'', ug [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Phrynosomatidae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Kini nga matang hayop na sabwag sa: * [[Panama]] * HON * [[Nicaragua]] * [[Costa Rica]] * ELS * [[Guatemala]] * [[Belize]] * [[Estado de Yucatán]] Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 28898672|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col28898672">Frank, Norman & Ramus, Erica (1995) ''A Complete Guide to Scientific and Common Names of Reptiles and Amphibians of the World.'' , Pottsville: N G Publishing Inc., 377 pp.</ref> <ref name = "source">Uetz P. & Hošek J. (2019). The Reptile Database (version Dec 2015). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> [[Kategoriya:Muraghalas]] [[Kategoriya:Muraghalas sa Panama]] [[Kategoriya:Muraghalas sa Belize]] [[Kategoriya:Muraghalas sa Estado de Yucatán]] [[Kategoriya:Sceloporus]] [[Kategoriya:Muraghalas sa Nikarawa]] [[Kategoriya:Muraghalas sa Watemala]] [[Kategoriya:Muraghalas sa Kostarika]] 82evq8xuqrprdjingzcf2e97pqrizfh 0 698368 37027251 36303865 2026-08-30T20:29:01Z Cobatfor 33083 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Airfield at Munda Point.jpg]] → [[File:Map of the Japanese airfield at Munda Point, New Georgia, 1943 (1584341038676).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · info added 37027251 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|alasiwsiw|date=2021-09}} {{Taxobox | name = ''Munda'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Orthoptera]] | familia = [[Gryllidae]] | genus = '''''Munda''''' | species = | binomial = ''Munda'' | binomial_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Hexapoda]] | superfamilia = [[Grylloidea]] | synonyms = }} [[Kahenera]] sa [[mga alasiwsiw]] ang '''''Munda'''''.<ref name = "COL"/> Ang ''Munda'' sakop sa [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Gryllidae]].<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> Ang [[kladogram]] matud sa [[Catalogue of Life]] mao<ref name = "COL"/>: {{Clade | label1 = '''''Munda&nbsp;''''' | 1={{Clade | 1=''[[Munda asyrinx]]'' | 2=''[[Munda basimaculata]]'' | 3=''[[Munda bella]]'' | 4=''[[Munda bimaculata]]'' | 5=''[[Munda certa]]'' | 6=''[[Munda cicur]]'' | 7=''[[Munda crucifera]]'' | 8=''[[Munda darevskii]]'' | 9=''[[Munda elegantis]]'' | 10=''[[Munda excellentis]]'' | 11=''[[Munda fasciata]]'' | 12=''[[Munda flavithorax]]'' | 13=''[[Munda flavolineata]]'' | 14=''[[Munda insularis]]'' | 15=''[[Munda javana]]'' | 16=''[[Munda lineiceps]]'' | 17=''[[Munda longissima]]'' | 18=''[[Munda melanocephala]]'' | 19=''[[Munda picturata]]'' | 20=''[[Munda pulchella]]'' | 21=''[[Munda punctata]]'' | 22=''[[Munda punctipes]]'' | 23=''[[Munda quadrimaculata]]'' | 24=''[[Munda recedentis]]'' | 25=''[[Munda regulus]]'' | 26=''[[Munda renschi]]'' | 27=''[[Munda simulata]]'' | 28=''[[Munda tacita]]'' }} }} == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54945025|accessdate= 2019-11-11}}</ref> </references> == Galeriya sa hulagway == <gallery> Munda-Sprachen.png Mundari_in_Mundari_Bani_script.png Munda_languages_map_(Indonesian_version).svg Map of the Japanese airfield at Munda Point, New Georgia, 1943 (1584341038676).jpg Tulasi_Munda-4.tiff Munda_languages_map.svg Birsa_Munda_Airport_in_Ranchi_1.jpg Goats_at_Munda_Wanga.jpg Peafowl_at_Munda_Wanga.jpg Munda_Male.jpg </gallery> [[Kategoriya:Insekto]] [[Kategoriya:Munda]] r13j77lazz0jq6c5fkyzixqkgavuc7m 0 979659 37027277 35569854 2026-08-31T07:28:28Z JoyiCPH 147101 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372023751|Prometheus]]" 37027277 wikitext text/x-wiki [[Payl:Heinrich_fueger_1817_prometheus_brings_fire_to_mankindFXD.jpg|thumb| ''Ang Prometheus Nagdala og Kalayo'' ni Heinrich Friedrich Füger . Si Prometheus nagdala og kalayo sa katawhan sumala sa gisaysay ni Hesiod, diin kini gitago isip panimalos sa limbong sa Mecone.]] [[Kategoriya:Prometheus]] dksuz6s4q9eysgrzesgzpylb5e7v6e3 37027278 37027277 2026-08-31T07:34:31Z JoyiCPH 147101 Nag-usab sa mga detalye 37027278 wikitext text/x-wiki [[Payl:Heinrich_fueger_1817_prometheus_brings_fire_to_mankindFXD.jpg|thumb| ''Ang Prometheus Nagdala og Kalayo'' ni Heinrich Friedrich Füger . Si Prometheus nagdala og kalayo sa katawhan sumala sa gisaysay ni Hesiod, diin kini gitago isip panimalos sa limbong sa Mecone.]]Sa [[Mitolohiyang Griyego|Griyego nga mitolohiya]], '''Prometheus''' ( / p r ə ˈmiː θ i ə s / ; Ancient Greek {{IPA|grc|promɛːtʰěu̯s|}} ) <ref name="Prometheus">Smith, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aalphabetic+letter%3DP%3Aentry+group%3D47%3Aentry%3Dprometheus-bio-1 "Prometheus"] {{Webarchive}}.</ref> usa ka [[Titans|Titan]] nga responsable sa pagtabang ug paglalang sa katawhan sa unang mga adlaw niini. Iyang gisupak ang mga diyos sa Olympus pinaagi sa [[Theft of fire|pagkuha og kalayo]] gikan sa mga Diyos ug sa Bukid Olympus ug gihatag kini sa katawhan sa porma sa teknolohiya, kahibalo ug, sa kinatibuk-an, sibilisasyon. Sa pipila ka mga bersyon sa mito, si Prometheus giila usab nga mao ang [[Creation of life from clay|naglalang sa katawhan gikan sa yutang kulonon]]. <ref>{{Cite book|title=The Longman Anthology of British Literature: Volume 2A: The Romantics and Their Contemporaries|publisher=[[Pearson Education, Inc.]]|year=2006|isbn=0-321-33394-2|location=United States|pages=704}}</ref> Nailhan siya tungod sa iyang kaalam ug pagka-tigpanalipod sa katawhan <ref>[[William Hansen (classicist)|William Hansen]], ''Classical Mythology: A Guide to the Mythical World of the Greeks and Romans'' (Oxford University Press, 2005), pp. 32, 48–50, 69–73, 93, 96, 102–104, 140; as trickster figure, p. 310.</ref> ug sa kinatibuk-an giisip usab nga amahan sa mga arte ug siyensya sa tawo. <ref>{{Cite book|url=http://www.bloomsburycollections.com/book/frankenstein-and-its-classics-the-modern-prometheus-from-antiquity-to-science-fiction|title=Frankenstein and Its Classics: The Modern Prometheus from Antiquity to Science Fiction|date=2018|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-05491-2|editor-last=Weiner|editor-first=Jesse|doi=10.5040/9781350054912.0006|editor-last2=Stevens|editor-first2=Benjamin Eldon|editor-last3=Rogers|editor-first3=Brett M.}}</ref> Usahay siya gipaila isip amahan ni [[Deucalion]], ang bayani sa [[Dilubyo|istorya sa baha]] .<ref>Dougherty, C. (2006). Prometheus. Abingdon: Routledge.</ref><ref>West, S. (1994). Prometheus Orientalized. Museum Helveticum, 51(3), 129–149.</ref><ref>[[Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|Apollodorus]], [http://www.theoi.com/Text/Apollodorus1.html#7 1.7.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023141940/https://www.theoi.com/Text/Apollodorus1.html#7|date=2021-10-23}}.</ref> The punishment of Prometheus for stealing fire from Olympus and giving it to humans is a subject of both ancient and [[:en:Prometheus_in_popular_culture|modern culture]]. [[:en:Zeus|Zeus]], king of the [[:en:Olympian_gods|Olympian gods]], condemned Prometheus to eternal torture for his transgression. Prometheus was bound to a rock, and an eagle—a symbol of Zeus—was sent to eat his liver. (In ancient Greece, the liver was thought to be the seat of human emotions.) His liver would then grow back overnight, only to be eaten again the next day in an ongoing cycle. According to several major versions of the myth, most notably that of [[:en:Hesiod|Hesiod]], Prometheus was eventually freed by the [[:en:Greek_hero|hero]] [[:en:Heracles|Heracles]].<ref>[[Hesiod]], ''[[Theogony]]'' 526–8</ref><ref>{{Cite web|last1=Greenberg|first1=Mike|last2=PhD|date=2020-05-04|title=Prometheus: The Complete Guide to the Greek Titan (2021)|url=https://mythologysource.com/prometheus-greek-titan/|access-date=2021-05-11|language=en-US|archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511222124/https://mythologysource.com/prometheus-greek-titan/|url-status=live}}</ref> The struggle of Prometheus is located by some at either [[:en:Mount_Elbrus|Mount Elbrus]] or [[:en:Mount_Kazbek|Mount Kazbek]], two volcanic promontories in the [[:en:Caucasus_Mountains|Caucasus Mountains]] beyond which, according to the ancient Greeks, lay the realm of the ''[[:en:Barbarian|barbari]]''.<ref name="bhm">{{cite book|last1=Thomas|first1=Lowell|title=Book of the High Mountains|date=1964|publisher=Julian Messner|page=159}}</ref> Sa laing mito, si Prometheus nagtukod sa porma sa [[Animal sacrifice|paghalad sa hayop]] nga gihimo sa [[Religion in ancient Greece|karaang relihiyon sa Gresya]]. <ref>{{Cite web|title=Prometheus – Greek Titan God of Forethought, Creator of Mankind|url=https://www.theoi.com/Titan/TitanPrometheus.html|access-date=2022-04-04|website=www.theoi.com|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325053053/https://www.theoi.com/Titan/TitanPrometheus.html|url-status=live}}</ref> Ang ebidensya sa usa ka [[Cult (religious practice)|kulto]] ni Prometheus mismo dili kaylap. Siya usa ka sentro sa relihiyosong kalihokan labi na sa [[Ancient Athens|Atenas]], diin siya nalambigit kang [[Athena]] ug [[Hephaestus]], ang mga diyos sa Gresya sa mga kahanas sa paglalang ug teknolohiya. <ref name="lrf2">[[Lewis Richard Farnell]], ''The Cults of the Greek States'' (Oxford: Clarendon Press, 1896), vol. 1, pp. 36, 49, 75, 277, 285, 314, 346</ref><ref name="dough2">Carol Dougherty, ''Prometheus'' (Routledge, 2006), pp. 42ff</ref> Dili klaro ang etimolohiya sa iyang ngalan, apan kini mahimong nagpasabut nga "gihunahuna daan". [[Kategoriya:Prometheus]] g5q5t6f17s77b8s7i4dw2j7h574fwul 0 985794 37027244 35431550 2026-08-30T18:28:56Z Charlesjsharp 31004 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Plume moth emmelina monodactyla.jpg]] → [[File:Plume moth (Emmelina monodactyla).jpg]] 37027244 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|alibangbang|date=2021-09}} {{Taxobox | name = Pterophoridae | status = | image = Pterophorus pentadactyla MHNT.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = '''Pterophoridae''' | genus = | species = | binomial = Pterophoridae | binomial_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Hexapoda]] | superfamilia = [[Pterophoroidea]] | synonyms = }} [[pamilya (biyolohiya)|Kabanay]] sa [[mga alibangbang]] ang '''Pterophoridae'''.<ref name = "COL"/> Ang Pterophoridae sakop sa [[labaw pamilya (biyolohiya)|kapunoang-banay]] nga [[Pterophoroidea]], [[matang (biyolohiya)|kahanay]] nga [[Lepidoptera]], [[klase (biyolohiya)|kahutong]] nga [[Insecta|insekto]], [[punoan (biolohiya)|ka-ulo]] nga [[Arthropoda|daghagtiil]], ug [[ginharian (biyolohiya)|kaginharian]] nga [[Animalia|mananap]].<ref name = "COL"/> Ang [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga Pterophoridae pagsakop 1460 kaliwatan, segun [[Catalogue of Life]]<ref name = "COL"/>. <!-- katapusan sa gisulat --> == Matang nga nahiubos<ref name = "COL"/> == * ''[[Adaina]]'' * ''[[Agdistis]]'' * ''[[Amblyptilia]]'' * ''[[Anstenoptilia]]'' * ''[[Apoxyptilus]]'' * ''[[Arcoptilia]]'' * ''[[Asiaephorus]]'' * ''[[Bigotilia]]'' * ''[[Bipunctiphorus]]'' * ''[[Buckleria]]'' * ''[[Buszkoiana]]'' * ''[[Calyciphora]]'' * ''[[Capperia]]'' * ''[[Cnaemidophorus]]'' * ''[[Cosmoclostis]]'' * ''[[Crassuncus]]'' * ''[[Crocydoscelus]]'' * ''[[Crombrugghia]]'' * ''[[Dejongia]]'' * ''[[Deuterocopus]]'' * ''[[Diacrotricha]]'' * ''[[Emmelina]]'' * ''[[Eucapperia]]'' * ''[[Exelastis]]'' * ''[[Fletcherella]]'' * ''[[Fuscoptilia]]'' * ''[[Geina]]'' * ''[[Gillmeria]]'' * ''[[Gypsochares]]'' * ''[[Hellinsia]]'' * ''[[Helpaphorus]]'' * ''[[Heptaloba]]'' * ''[[Hexadactilia]]'' * ''[[Imbophorus]]'' * ''[[Inferuncus]]'' * ''[[Intercapperia]]'' * ''[[Karachia]]'' * ''[[Koremaguia]]'' * ''[[Lantanophaga]]'' * ''[[Leesi]]'' * ''[[Leptodeuterocopus]]'' * ''[[Lioptilodes]]'' * ''[[Marasmarcha]]'' * ''[[Megalorhipida]]'' * ''[[Melanoptilia]]'' * ''[[Merrifieldia]]'' * ''[[Michaelophorus]]'' * ''[[Nippoptilia]]'' * ''[[Ochyrotica]]'' * ''[[Oidaematophorus]]'' * ''[[Oirata]]'' * ''[[Oxyptilus]]'' * ''[[Paraamblyptilia]]'' * ''[[Paracapperia]]'' * ''[[Parafuscoptilia]]'' * ''[[Paraplatyptilia]]'' * ''[[Patagonophorus]]'' * ''[[Picardia]]'' * ''[[Platyptilia]]'' * ''[[Platyptiliodes]]'' * ''[[Porrittia]]'' * ''[[Postplatyptilia]]'' * ''[[Prichotilus]]'' * ''[[Procapperia]]'' * ''[[Pselnophorus]]'' * ''[[Pseudoxyptilus]]'' * ''[[Puerphorus]]'' * ''[[Quadriptilia]]'' * ''[[Septuaginta]]'' * ''[[Setosipennula]]'' * ''[[Singularia]]'' * ''[[Sinpunctiptilia]]'' * ''[[Sochchora]]'' * ''[[Sphenarches]]'' * ''[[Stangeia]]'' * ''[[Stenodacma]]'' * ''[[Stenoptilia]]'' * ''[[Stenoptilodes]]'' * ''[[Stockophorus]]'' * ''[[Tabulaephorus]]'' * ''[[Tetraschalis]]'' * ''[[Titanoptilus]]'' * ''[[Tomotilus]]'' * ''[[Trichoptilus]]'' * ''[[Uroloba]]'' * ''[[Vietteilus]]'' * ''[[Walsinghamiella]]'' * ''[[Wheeleria]]'' * ''[[Xyroptila]]'' == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54772756|accessdate= 2019-11-11}}</ref> </references> <gallery> File:Microlepidoptera 04077.jpg File:Microlepidoptera 06616.jpg File:Plume moth (Emmelina monodactyla).jpg </gallery> [[Kategoriya:Insekto]] [[Kategoriya:Pterophoridae]] 0aris8b7cbag69mnvc4mo8zxlnzyxaw 0 985943 37027245 35551700 2026-08-30T18:28:57Z Charlesjsharp 31004 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Plume moth emmelina monodactyla.jpg]] → [[File:Plume moth (Emmelina monodactyla).jpg]] 37027245 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|alibangbang|date=2021-09}} {{Taxobox | name = ''Emmelina'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Pterophoridae]] | genus = '''Emmelina''' | species = | binomial = Emmelina | binomial_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Hexapoda]] | superfamilia = [[Pterophoroidea]] | synonyms = }} [[Kahenera]] sa [[mga alibangbang]] ang '''''Emmelina'''''.<ref name = "COL"/> Ang ''Emmelina'' sakop sa [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Pterophoridae]].<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> Ang [[kladogram]] matud sa [[Catalogue of Life]] mao<ref name = "COL"/>: {{Clade | label1 = '''''Emmelina&nbsp;''''' | 1={{Clade | 1=''[[Emmelina aethes]]'' | 2=''[[Emmelina amseli]]'' | 3=''[[Emmelina argoteles]]'' | 4=''[[Emmelina bigoti]]'' | 5=''[[Emmelina buscki]]'' | 6=''[[Emmelina compactus]]'' | 7=''[[Emmelina devriesi]]'' | 8=''[[Emmelina glochinias]]'' | 9=''[[Emmelina jason]]'' | 10=''[[Emmelina lochmaius]]'' | 11=''[[Emmelina monodactyla]]'' | 12=''[[Emmelina paradevriesi]]'' | 13=''[[Emmelina suspiciosus]]'' }} }} == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54868172|accessdate= 2019-11-11}}</ref> </references> <gallery> File:Emmelina aethes.JPG File:Emmelina buscki.JPG File:Emmelina jason.JPG File:Emmelina suspiciosus.JPG File:Plume moth (Emmelina monodactyla).jpg </gallery> [[Kategoriya:Insekto]] [[Kategoriya:Emmelina]] jlg4g2snmioeahz2uecq2x7i31nfwi2 0 1739543 37027266 36368479 2026-08-31T06:51:48Z Magnefl 12876 foto 37027266 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|bakukangon|date=2021-07}} {{Taxobox | name = ''Anthrenus museorum'' | status = | image = Anthrenus_museorum_bl.JPG | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Coleoptera]] | familia = [[Dermestidae]] | genus = [[Anthrenus]] | species = '''Anthrenus museorum''' | binomial = Anthrenus museorum | binomial_authority = ([[Linnaeus (awtor)|Linnaeus]], 1761) | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Hexapoda]] | superfamilia = [[Bostrichoidea]] | synonyms = }} Kaliwatan sa [[bakukangon]] ang '''''Anthrenus museorum'''''.<ref name = "COL"/> Una ning gihulagway ni [[Linnaeus (awtor)|Linnaeus]] ni adtong 1761.<ref name = "col6940400"/> Ang ''Anthrenus museorum'' sakop sa [[kahenera]] nga ''[[Anthrenus]]'', ug [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Dermestidae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Kini nga matang hayop na sabwag sa: * [[Amihanang Amerika]] Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 6940400|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col6940400">Beal, R. S., Jr. (2003) ''Annotated Checklist of Nearctic Dermestidae with Revised Key to the Genera'' , The Coleopterists' Bulletin, vol. 57, no. 4</ref> <ref name = "source">Orrell T. (custodian) & Nicolson D. (ed). (2019). ITIS Regional: The Integrated Taxonomic Information System (version Jun 2017). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> <gallery> File:Anthrenus museorum-o.jpg|Lalaki File:Anthrenus museorum antenna m.JPG File:Anthrenus museorum bl.JPG File:Anthrenus museorum detail f.JPG File:Anthrenus museorum larva.jpg File:Anthrenus.museorum.-.calwer.16.12.jpg File:Anthrenus museorum-u.jpg|Ang ''Anthrenus museorum'' mahisama sa usa ka lingin nga pildoras kon kini magtago sa iyang antena, ulo ug mga bitiis sa mga lungag nga gipahiangay kaniya. </gallery> [[Kategoriya:Bakukangon]] [[Kategoriya:Bakukangon sa Amihanang Amerika]] [[Kategoriya:Anthrenus]] ryms1n67eo7qma19il61ro2irecthww 0 2178316 37027279 35303440 2026-08-31T07:42:12Z RandomRyan42 148292 /* */ Added disambiguation hatnote, updated the primary image from one of G. ternatum ( W. ternata) to one of G. fragarioides (W. fragarioides) to fix lookalike confusion, and added missing citation templates. 37027279 wikitext text/x-wiki {{Short description|Espesye sa tanom nga rosas}} {{Hatnote|Dili angay ikalibog sa kasagarang nasaypan pagmarka nga Eurasian nga espisye nga ''[[Geum ternatum]]'' (Siberian barren strawberry) nga sagad masaypan pagbaligya imbis sa kining North American nga lumad (Appalachian barren strawberry), o sa ''[[Potentilla sterilis]]'' (barren strawberry), o sa ''[[Potentilla indica]]'' (mock strawberry).}} {{paghimo ni bot|Lsjbot|rosa|date=2022-02}} {{Taxobox | name = ''Geum fragarioides'' | status = | image = Geum_ternatum_1.JPG | image_caption = Specimen of Geum fragarioides ([[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]) showing narrow, widely spaced petals and softly scalloped crenate leaf margins. | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Tanom nga bulak (tanom)|Magnoliopsida]] | ordo = [[Tanom nga rosas|Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | genus = ''[[Geum]]'' / ''[[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]'' | species = ''Geum fragarioides'' / ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]'' | binomial = ''Geum fragarioides'' | binomial_authority = ([[André Michaux|Michx.]]) [[Jenny E.E. Smedmark|Smedmark]] | synonyms = ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]''<br> Appalachian barren strawberry<br> ''Geum waldsteinia'' [[Henri Ernest Baillon|Baill.]]<br> ''Geum trifoliata'' [[:en:Peter Simon Pallas|Pall.]] ex [[Nicolas Charles Seringe|Ser.]] }} Ang '''''Geum fragarioides''''', nailhan usab sa sinonimo nga ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]'' (Appalachian barren strawberry), usa ka kalawayan sa [[rosa]].<ref name = "COL"/> Una ning gihawneran ni [[André Michaux]], ug gihatagan sa eksakto nga ngalan ni [[Jenny E.E. Smedmark]].<ref name = "col53500942"/> Ang ''Geum fragarioides'' sakop sa kahenera nga ''[[Geum]]'' ([[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]), ug kabanay nga [[Rosaceae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Kini nga matang tanom na sabwag sa [[Tinípong Bángsà]] ug [[Kanada]].<ref name = "COL"/> Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> == Mga hulagway == <gallery> Geum_ternatum_1.JPG|Usa ka buhi nga specimen sa tinuod nga W. fragarioides. Waldsteinia fragarioides WFNY-099.jpg|Usa ka botanikal nga drowing sa tinuod nga W. fragarioides gikan sa tuig 1918. </gallery> == Mga kasayuran == {{Reflist|refs= <ref name="COL">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org |title=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="col53500942">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org/data/taxon/3FWK4 |title=Geum fragarioides details |publisher=Catalogue of Life |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="source">{{Cite web |url=http://worldplants.de |title=World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World |author=Hassler M. |access-date=2026-08-31}}</ref> }} == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53500942|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col53500942">Smedmark (2006) , In: Bot. Jahrb. Syst. 126(4): 415</ref> <ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> <gallery> Waldsteinia fragarioides 001.JPG Waldsteinia fragarioides - in Mount Auburn Cemetery.JPG Waldsteinia fragarioides 16 (5097399953).jpg Waldsteinia fragarioides 1-eheep (5097396457).jpg Waldsteinia fragarioides 10-eheep (5097994324).jpg Waldsteinia fragarioides 11 (5097398525).jpg </gallery> [[Kategoriya:Tanom nga rosas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Tinípong Bángsà]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Alabama]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Arkansas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Connecticut]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Georgia (pagklaro)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Illinois]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Indiana (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kentucky]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Massachusetts]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Maryland (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Maine (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Michigan]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Minnesota]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Missouri (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa North Carolina]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Hampshire]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Jersey]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New York (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Ohio (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Pennsylvania]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Tennessee]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Virginia (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Vermont]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Wisconsin (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa West Virginia]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kanada]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Brunswick (lalawigan)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Ontario (lalawigan)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Québec (lalawigan)]] [[Kategoriya:Geum]] pmgfvtkki17ws181v1uyv9pnb4qy4mf 37027281 37027279 2026-08-31T07:49:41Z RandomRyan42 148292 /* */ Translated the primary taxobox image caption into Cebuano. 37027281 wikitext text/x-wiki {{Short description|Espesye sa tanom nga rosas}} {{Hatnote|Dili angay ikalibog sa kasagarang nasaypan pagmarka nga Eurasian nga espisye nga ''[[Geum ternatum]]'' (Siberian barren strawberry) nga sagad masaypan pagbaligya imbis sa kining North American nga lumad (Appalachian barren strawberry), o sa ''[[Potentilla sterilis]]'' (barren strawberry), o sa ''[[Potentilla indica]]'' (mock strawberry).}} {{paghimo ni bot|Lsjbot|rosa|date=2022-02}} {{Taxobox | name = ''Geum fragarioides'' | status = | image = Geum_ternatum_1.JPG | image_caption = Buhi nga specimen sa Geum fragarioides ([[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]) nga nagpakita sa pig-ot, layo ang gintang nga mga gura sa bulak niini ug may mabaw nga gikuyos nga mga dahon. | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Tanom nga bulak (tanom)|Magnoliopsida]] | ordo = [[Tanom nga rosas|Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | genus = ''[[Geum]]'' / ''[[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]'' | species = ''Geum fragarioides'' / ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]'' | binomial = ''Geum fragarioides'' | binomial_authority = ([[André Michaux|Michx.]]) [[Jenny E.E. Smedmark|Smedmark]] | synonyms = ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]''<br> Appalachian barren strawberry<br> ''Geum waldsteinia'' [[Henri Ernest Baillon|Baill.]]<br> ''Geum trifoliata'' [[:en:Peter Simon Pallas|Pall.]] ex [[Nicolas Charles Seringe|Ser.]] }} Ang '''''Geum fragarioides''''', nailhan usab sa sinonimo nga ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]'' (Appalachian barren strawberry), usa ka kalawayan sa [[rosa]].<ref name = "COL"/> Una ning gihawneran ni [[André Michaux]], ug gihatagan sa eksakto nga ngalan ni [[Jenny E.E. Smedmark]].<ref name = "col53500942"/> Ang ''Geum fragarioides'' sakop sa kahenera nga ''[[Geum]]'' ([[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]), ug kabanay nga [[Rosaceae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Kini nga matang tanom na sabwag sa [[Tinípong Bángsà]] ug [[Kanada]].<ref name = "COL"/> Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> == Mga hulagway == <gallery> Geum_ternatum_1.JPG|Usa ka buhi nga specimen sa tinuod nga W. fragarioides. Waldsteinia fragarioides WFNY-099.jpg|Usa ka botanikal nga drowing sa tinuod nga W. fragarioides gikan sa tuig 1918. </gallery> == Mga kasayuran == {{Reflist|refs= <ref name="COL">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org |title=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="col53500942">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org/data/taxon/3FWK4 |title=Geum fragarioides details |publisher=Catalogue of Life |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="source">{{Cite web |url=http://worldplants.de |title=World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World |author=Hassler M. |access-date=2026-08-31}}</ref> }} == Mga hulagway == <gallery> Geum_ternatum_1.JPG|Usa ka buhi nga specimen sa tinuod nga W. fragarioides. Waldsteinia fragarioides WFNY-099.jpg|Usa ka botanikal nga drowing sa tinuod nga W. fragarioides gikan sa tuig 1918. </gallery> == Mga kasayuran == {{Reflist|refs= <ref name="COL">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org |title=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="col53500942">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org/data/taxon/3FWK4 |title=Geum fragarioides details |publisher=Catalogue of Life |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="source">{{Cite web |url=http://worldplants.de |title=World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World |author=Hassler M. |access-date=2026-08-31}}</ref> }} == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53500942|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col53500942">Smedmark (2006) , In: Bot. Jahrb. Syst. 126(4): 415</ref> <ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> <gallery> Waldsteinia fragarioides 001.JPG Waldsteinia fragarioides - in Mount Auburn Cemetery.JPG Waldsteinia fragarioides 16 (5097399953).jpg Waldsteinia fragarioides 1-eheep (5097396457).jpg Waldsteinia fragarioides 10-eheep (5097994324).jpg Waldsteinia fragarioides 11 (5097398525).jpg </gallery> [[Kategoriya:Tanom nga rosas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Tinípong Bángsà]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Alabama]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Arkansas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Connecticut]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Georgia (pagklaro)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Illinois]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Indiana (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kentucky]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Massachusetts]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Maryland (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Maine (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Michigan]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Minnesota]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Missouri (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa North Carolina]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Hampshire]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Jersey]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New York (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Ohio (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Pennsylvania]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Tennessee]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Virginia (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Vermont]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Wisconsin (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa West Virginia]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kanada]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Brunswick (lalawigan)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Ontario (lalawigan)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Québec (lalawigan)]] [[Kategoriya:Geum]] ar90hj4x8j7uwdf8s1vtpzpxd3btb9v 37027283 37027281 2026-08-31T08:10:14Z RandomRyan42 148292 /* */ Corrected primary taxobox caption to use "gihay" for flower petals, converted external references inline to repair broken syntax definitions, and stripped hidden duplicate bot markup sections from the bottom of the article. 37027283 wikitext text/x-wiki {{Short description|Espesye sa tanom nga rosas}} {{Hatnote|Dili angay ikalibog sa kasagarang nasaypan pagmarka nga Eurasian nga espisye nga ''[[Geum ternatum]]'' (Siberian barren strawberry) nga sagad masaypan pagbaligya imbis sa kining North American nga lumad (Appalachian barren strawberry), o sa ''[[Potentilla sterilis]]'' (barren strawberry), o sa ''[[Potentilla indica]]'' (mock strawberry).}} {{paghimo ni bot|Lsjbot|rosa|date=2022-02}} {{Taxobox | name = ''Geum fragarioides'' | status = | image = Geum_ternatum_1.JPG | image_caption = Buhi nga specimen sa Geum fragarioides ([[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]) nga nagpakita sa pig-ot, layo ang gintang nga mga gihay sa bulak niini ug may mabaw nga gikuyos nga mga dahon. | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Tanom nga bulak (tanom)|Magnoliopsida]] | ordo = [[Tanom nga rosas|Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | genus = ''[[Geum]]'' / ''[[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]'' | species = ''Geum fragarioides'' / ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]'' | binomial = ''Geum fragarioides'' | binomial_authority = ([[André Michaux|Michx.]]) [[Jenny E.E. Smedmark|Smedmark]] | synonyms = ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]''<br> Appalachian barren strawberry<br> ''Geum waldsteinia'' [[Henri Ernest Baillon|Baill.]]<br> ''Geum trifoliata'' [[:en:Peter Simon Pallas|Pall.]] ex [[Nicolas Charles Seringe|Ser.]] }} Ang '''''Geum fragarioides''''', nailhan usab sa sinonimo nga ''[[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]]'' (Appalachian barren strawberry), usa ka kalawayan sa [[rosa]].<ref name="COL">Hassler M. (2026). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World. In: Catalogue of Life.</ref> Una ning gihawneran ni [[André Michaux]], ug gihatagan sa eksakto nga ngalan ni [[Jenny E.E. Smedmark]].<ref name="col53500942">Smedmark J.E.E. (2006). Geum fragarioides details. Catalogue of Life Checklist Bank.</ref> Ang ''Geum fragarioides'' sakop sa kahenera nga ''[[Geum]]'' ([[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]), ug kabanay nga [[Rosaceae]].<ref name="COL"/><ref name="source">Hassler, Michael (1994 - 2026): World Plants. Synonymic Checklist and Distribution of the World Flora.</ref> Kini nga matang tanom na sabwag sa [[Tinípong Bángsà]] ug [[Kanada]].<ref name="COL"/> Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name="COL"/> == Mga hulagway == <gallery> Geum_ternatum_1.JPG|Usa ka buhi nga specimen sa tinuod nga W. fragarioides. Waldsteinia fragarioides WFNY-099.jpg|Usa ka botanikal nga drowing sa tinuod nga W. fragarioides gikan sa tuig 1918. </gallery> == Mga kasayuran == {{Reflist}} == Mga hulagway == <gallery> Geum_ternatum_1.JPG|Usa ka buhi nga specimen sa tinuod nga W. fragarioides. Waldsteinia fragarioides WFNY-099.jpg|Usa ka botanikal nga drowing sa tinuod nga W. fragarioides gikan sa tuig 1918. </gallery> == Mga kasayuran == {{Reflist|refs= <ref name="COL">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org |title=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="col53500942">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org/data/taxon/3FWK4 |title=Geum fragarioides details |publisher=Catalogue of Life |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="source">{{Cite web |url=http://worldplants.de |title=World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World |author=Hassler M. |access-date=2026-08-31}}</ref> }} == Mga hulagway == <gallery> Geum_ternatum_1.JPG|Usa ka buhi nga specimen sa tinuod nga W. fragarioides. Waldsteinia fragarioides WFNY-099.jpg|Usa ka botanikal nga drowing sa tinuod nga W. fragarioides gikan sa tuig 1918. </gallery> == Mga kasayuran == {{Reflist|refs= <ref name="COL">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org |title=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="col53500942">{{Cite web |url=https://catalogueoflife.org/data/taxon/3FWK4 |title=Geum fragarioides details |publisher=Catalogue of Life |access-date=2026-08-31}}</ref> <ref name="source">{{Cite web |url=http://worldplants.de |title=World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World |author=Hassler M. |access-date=2026-08-31}}</ref> }} == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53500942|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col53500942">Smedmark (2006) , In: Bot. Jahrb. Syst. 126(4): 415</ref> <ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> <gallery> Waldsteinia fragarioides 001.JPG Waldsteinia fragarioides - in Mount Auburn Cemetery.JPG Waldsteinia fragarioides 16 (5097399953).jpg Waldsteinia fragarioides 1-eheep (5097396457).jpg Waldsteinia fragarioides 10-eheep (5097994324).jpg Waldsteinia fragarioides 11 (5097398525).jpg </gallery> [[Kategoriya:Tanom nga rosas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Tinípong Bángsà]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Alabama]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Arkansas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Connecticut]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Georgia (pagklaro)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Illinois]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Indiana (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kentucky]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Massachusetts]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Maryland (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Maine (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Michigan]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Minnesota]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Missouri (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa North Carolina]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Hampshire]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Jersey]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New York (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Ohio (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Pennsylvania]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Tennessee]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Virginia (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Vermont]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Wisconsin (estado)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa West Virginia]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kanada]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa New Brunswick (lalawigan)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Ontario (lalawigan)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Québec (lalawigan)]] [[Kategoriya:Geum]] dew2anb6tn65p1uxg65nk4wvua7gywh 0 2178395 37027249 37027189 2026-08-30T19:34:57Z RandomRyan42 148292 /* */ Updated text structure and added inter-wiki link definitions. Created a Cebuano translated hatnote pointing out the North American nursery mislabeling issue, mapped the alternative genus entries, and fixed the bottom gallery to feature true W. ternata assets. Fixed bot-generated text errors (corrected animal reference to plant, corrected Rosaceae taxonomy link layout). Reordered synonym list to place Geum ternata Steph. at the top, appended the correct genus links, and structured a mult... 37027249 wikitext text/x-wiki {{Short description|Espesye sa tanom nga rosas}} {{Hatnote|Kini nga tanom kanunay nga sayop nga gimarkahan ug gibaligya sa North America ubos sa ngalan sa North American native species nga [[:en:Waldsteinia fragarioides|Waldsteinia fragarioides]].}} {{paghimo ni bot|Lsjbot|rosa|date=2022-02}} {{Taxobox | name = ''Geum ternatum'' | status = | image = Waldsteinia ternata 03.jpg | image_caption = Specimen of Geum ternatum ([[:en:Waldsteinia ternata|Waldsteinia ternata]]) showing broad and overlapping petals. | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Tanom nga bulak (tanom)|Magnoliopsida]] | ordo = [[Tanom nga rosas|Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | genus = ''[[Geum]]'' / ''[[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]'' | species = ''Geum ternatum'' / ''[[:en:Waldsteinia ternata|Waldsteinia ternata]]'' | binomial = ''Geum ternatum'' | binomial_authority = ([[Christian Friedrich Stephan|Stephan]]) [[Jenny E.E. Smedmark|Smedmark]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Geum ternata'' <small>[[Franz Stephani|Steph.]]</small><br>''[[:en:Waldsteinia ternata|Waldsteinia ternata]]''<br>''Geum trifolia'' <small>Roch. ex [[Johann Friedrich Wilhelm Koch|Koch]]</small><br>''Geum ternata glabriuscula'' <small>[[Tse Tsun Yu|T. T. Yu]] & [[Chao Luang Li|C. L. Li]]</small><br>''Geum ternata trifolia'' <small>(Roch. ex [[Johann Friedrich Wilhelm Koch|Koch]]) Teppn.</small><br>''Geum ternata maximowicziana'' <small>[[Herwig Teppner|Teppner]]</small><br>''Geum ternata'' <small>([[Christian Friedrich Stephan|Stephan]]) [[Karl Fritsch|Fritsch]]</small><br>''Geum sibirica'' <small>[[Leopold Trattinnick|Tratt.]]</small><br>''Geum maximowicziana'' <small>[[Sergei Vasilievich Juzepczuk|Juz.]]</small><br>''Geum sibirica'' <small>(Tratt) [[Nicolas Charles Seringe|Ser.]]</small> }} Ang '''''Geum ternatum''''', nailhan usab sa sinonimo nga ''[[:en:Waldsteinia ternata|Waldsteinia ternata]]'', usa ka kalawayan sa [[rosa]].<ref name = "COL"/> Una ning gihulagway ni [[Christian Friedrich Stephan]], ug gihatagan sa eksakto nga ngalan ni [[Jenny E.E. Smedmark]].<ref name = "col53500988"/> Ang ''Geum ternatum'' sakop sa kahenera nga ''[[Geum]]'' ([[:en:Waldsteinia|Waldsteinia]]), ug kabanay nga [[Rosaceae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Kini nga matang tanom na sabwag sa: * [[Pangmasang Republika sa Tsina]] **habagatang [[Jilin Sheng]] * [[Hapon]] ** [[Hokkaido (pulo sa Hapon)]] ** [[Honshū Island]] * Russian Far East SE-Austria ** [[Sakhalin (pulo sa Rusya)]] ** [[Kuril Islands]] * [[Eslobenya]] * [[Rumanya]] * [[Finland]] * [[Rusya]] sa [[Asya]] **sentrong [[Rusya]] sa [[Asya]] **sidlakang [[Rusya]] sa [[Asya]] * [[Amihanang Koreya]] * [[Habagatang Korea]] Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> == Mga hulagway == <gallery> Waldsteinia ternata 03.jpg|Usa ka specimen sa W. ternata gikan sa Wroclaw University Botanical Garden. Waldsteinia fragarioides 001.JPG|Usa ka live specimen sa W. ternata (nasayop sa pagkabutang sa Commons ingon og fragarioides). </gallery> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53500988|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col53500988">Smedmark (2006) , In: Bot. Jahrb. Syst. 126(4): 415</ref> <ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> </references> <gallery> Geum ternatum 1.JPG Blühende Waldsteinien auf einem Parkplatz.jpg Waldsteinia ternata 01.jpg Waldsteinia ternata 03.jpg Waldsteinia ternata.jpg </gallery> [[Kategoriya:Tanom nga rosas]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Pangmasang Republika sa Tsina]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Jilin Sheng]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Hapon]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Hokkaido (pulo sa Hapon)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Honshū Island]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Sakhalin (pulo sa Rusya)]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Kuril Islands]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Finland]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Rusya]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Amihanang Koreya]] [[Kategoriya:Geum]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Habagatang Koreya]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Esklobeniya]] [[Kategoriya:Tanom nga rosas sa Romaniya]] 5k4q05hpcwyvzck5lexjpynf42ib17s 0 2699387 37027261 35978118 2026-08-31T03:02:56Z Faunaram 135083 /* */ 37027261 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|tanom nga bulak|date=2022-03}} {{Taxobox | name = ''Guaiacum officinale'' | status = EN | image = Guaiacum officinale en Plaza Bolivar de Punto fijo, Venezuela.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Tanom nga bulak (tanom)|Magnoliopsida]] | ordo = [[Zygophyllales]] | familia = [[Zygophyllaceae]] | genus = ''[[Guaiacum]]'' | species = '''''Guaiacum officinale''''' | binomial = ''Guaiacum officinale'' | binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Guaiacum bijugum'' <small>[[Jonathan S. Stokes|Stokes]]</small> | status_ref = <ref name = "iucn"/> | status_system = iucn3.1 }} Kaliwatan sa [[tanom nga bulak]] ang '''''Guaiacum officinale'''''.<ref name = "COL"/> Una ning gihulagway ni [[Carl von Linné]].<ref name = "col53481363"/> Ang ''Guaiacum officinale'' sakop sa [[kahenera]] nga ''[[Guaiacum]]'', ug [[pamilya (biyolohiya)|kabanay]] nga [[Zygophyllaceae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source"/> Giklaseklase sa [[IUCN]] ang kaliwatan sa [[nagtikapuo]].<ref name = "iucn"/> Kini nga matang hayop na sabwag sa: * [[Tinípong Bángsà]] ** [[Florida]] * [[Bahamas]] * [[Isla sa Cayman]] * [[Cuba]] * [[Hispaniola]] * [[Puerto Rico]] * [[Virgin Islands]] * [[Lesser Antilles]] ** [[Anggwilya]] ** [[Barbados]] ** [[Dominica]] ** [[Grenada]] ** [[Guadeloupe]] ** [[Martinique]] ** [[Montserrat]] ** [[Saint Vincent]] * [[Aruba]] * Bonaire * [[Curaçao]] * Isla Margarita * [[Venezuela]] ** [[Estado Anzoátegui]] ** [[Estado Apure]] ** [[Estado Aragua]] ** [[Estado Bolívar]] ** [[Estado Carabobo]] ** [[Estado Falcón]] ** [[Estado Guárico]] ** [[Estado Nueva Esparta]] ** [[Estado Portuguesa]] ** [[Estado Zulia]] * [[Guyana]] * [[Surinam]] * [[Colombia]] ** [[Departamento de La Guajira]] ** [[Departamento del Magdalena]] ** [[Departamento del Valle del Cauca]] *habagatang [[Mariana Islands]] ** [[Guam]] * [[Pakistan]] * [[Viyetnam]] * [[Aprika]] * [[Benin]] * [[Trinidad ug Tobago]] Walay nalista nga matang nga sama niini.<ref name = "COL"/> <!-- katapusan sa gisulat --> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53481363|accessdate= 2019-11-11}}</ref> <ref name = "col53481363">L. (1753) , In: Sp. Pl. 381</ref> <ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> <ref name = "iucn">{{IUCN2012.2|assessors= |year= 1998|id= 33701|title= Guaiacum officinale|downloaded= 24/10/2012}}</ref> </references> [[Kategoriya:Tanom]] [[Kategoriya:Tanom sa Tinípong Bángsà]] [[Kategoriya:Tanom sa Florida]] [[Kategoriya:Tanom sa Bahamas]] [[Kategoriya:Tanom sa Isla sa Cayman]] [[Kategoriya:Tanom sa Cuba]] [[Kategoriya:Tanom sa Hispaniola]] [[Kategoriya:Tanom sa Puerto Rico]] [[Kategoriya:Tanom sa Virgin Islands]] [[Kategoriya:Tanom sa Lesser Antilles]] [[Kategoriya:Tanom sa Anggwilya]] [[Kategoriya:Tanom sa Barbados]] [[Kategoriya:Tanom sa Dominica]] [[Kategoriya:Tanom sa Grenada]] [[Kategoriya:Tanom sa Guadeloupe]] [[Kategoriya:Tanom sa Martinique]] [[Kategoriya:Tanom sa Montserrat]] [[Kategoriya:Tanom sa Saint Vincent]] [[Kategoriya:Tanom sa Aruba]] [[Kategoriya:Tanom sa Curaçao]] [[Kategoriya:Tanom sa Venezuela]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Anzoátegui]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Apure]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Aragua]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Bolívar]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Carabobo]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Falcón]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Guárico]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Nueva Esparta]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Portuguesa]] [[Kategoriya:Tanom sa Estado Zulia]] [[Kategoriya:Tanom sa Guyana]] [[Kategoriya:Tanom sa Surinam]] [[Kategoriya:Tanom sa Departamento de La Guajira]] [[Kategoriya:Tanom sa Departamento del Magdalena]] [[Kategoriya:Tanom sa Departamento del Valle del Cauca]] [[Kategoriya:Tanom sa Mariana Islands]] [[Kategoriya:Tanom sa Guam]] [[Kategoriya:Tanom sa Pakistan]] [[Kategoriya:Tanom sa Viyetnam]] [[Kategoriya:Tanom sa Aprika]] [[Kategoriya:Tanom sa Benin]] [[Kategoriya:Tanom sa Trinidad ug Tobago]] [[Kategoriya:Guaiacum]] [[Kategoriya:Tanom sa Kolombiya]] ewxe0go9i3pvintyvndfs3pjyf6zeue 0 2955108 37027268 37010521 2026-08-31T06:58:30Z InternetArchiveBot 28475 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 37027268 wikitext text/x-wiki {{Gihubad}} {{Very long|date=Abril 2025}} {{EngvarB|date = May 2022}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} <!-- Note: All of the following within double brackets is template text. Please skip over it to edit the main body of the article. --> {{Infobox country | conventional_long_name = Sosyalistang Republika sa Biyetnam | common_name = Biyetnam | native_name = Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt&nbsp;Nam ([[Binyetnamita]]) | image_flag = Flag of Vietnam.svg | image_coat = Emblem of Vietnam.svg | symbol_type = Emblem | national_motto = {{native phrase|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc|paren=omit}} | englishmotto = "Independente – Kagawasan – Kalipay" | national_anthem = {{lang|vi|[[:en:Tiến Quân Ca|Tiến Quân Ca]]}}<br />"Army Marso"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Vietnam.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of ASEAN|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=green|region=[[ASEAN]]|region_color=itom nga abohon}} | capital = [[Hanoi]] | coordinates = {{coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} | largest_city = [[Ho Chi Minh City]]<br />{{coord|10|48|N|106|39|E|type:city}} | languages_type = Opisyal nga pinulongan | languages = [[Binyetnamita]]<ref>{{cite web |title=Vietnam |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vietnam/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=27 April 2023 |language=en |date=18 April 2023}}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist | 85.32% [[:en:Kinh|Kinh]] | 14.68% [[:en:List of ethnic groups in Vietnam|other]]{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}} | ethnic_groups_year = 2019 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |73.7% no religion / folk |14.9% Budhismo|8.5% Kristiyanismo |1.5% Hoa Hao Budismo |1.2% Caodaism |0.2% [[:en:Religion in Vietnam|other]]<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}</ref>}} | religion_year = 2019 | demonym = [[Binyetnamita]]<br />Viet (kolokyal) | government_type = Sosyalistang republika<!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a "socialist republic". This is often regarded as being interchangeable with "communist state" by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --> | leader_title1 = '''Kinatibuk-ang Kalihim''' | leader_name1 = Tô Lâm | leader_title2 = '''Presidente''' | leader_name2 = Lương Cường | leader_title3 = '''Prime Minister''' | leader_name3 = Phạm Minh Chính | leader_title4 = '''Pangulo sa Nasyonal nga Asembliya''' | leader_name4 = Trần Thanh Mẫn | legislature = '''Nasyonal nga Asembliya Biyetnam''' | sovereignty_type = Pagporma | sovereignty_note = | established_event1 = '''Independence gikan sa China''' | established_date1 = 938 | established_event2 = '''Unang gingharian''' | established_date2 = 968 | established_event3 = '''Pag-uli sa kagawasan''' | established_date3 = 1428 | established_event4 = '''Ang panaghiusa ni Nguyễn''' | established_date4 = 1802 | established_event5 = '''Treaty sa Protektorat''' | established_date5 = 25 Agosto 1883 | established_event6 = '''Deklarasyon sa Kagawasan''' | established_date6 = 2 Septyembre 1945 | established_event7 = '''Amihanang-habagatan nga dibisyon''' | established_date7 = 21 Hulyo 1954 | established_event8 = '''End of Vietnam War''' | established_date8 = 30 Abril 1975 | established_event9 = '''Paghiusa pag-usab''' | established_date9 = 2 Hulyo 1976 | established_event10 = '''Bag-ohon''' | established_date10 = 18 Disyembre 1986 | established_event11 = '''Konstitusyon karon''' | established_date11 = 28 Nobyembre 2013 | area_km2 = 331,700<ref>{{cite web |title=Vietnam country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16567315 |website=BBC News |access-date=27 January 2021 |date=24 February 2020}}</ref> | area_rank = 66th | area_sq_mi = 128,069 | percent_water = 6.38 | population_estimate = 100,000,000<ref name="gso-pop">{{cite web |title=Tổng cục Thống kê: Dân số Việt Nam đã vượt 100 triệu người vào tháng 4 |trans-title=General Statistics Office: Vietnam's population exceeded 100 million people in April |url=https://zingnews.vn/tong-cuc-thong-ke-dan-so-viet-nam-da-vuot-100-trieu-nguoi-vao-thang-4-post1441206.html |date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619093316/https://zingnews.vn/tong-cuc-thong-ke-dan-so-viet-nam-da-vuot-100-trieu-nguoi-vao-thang-4-post1441206.html |archive-date=19 June 2023 |website=Zing News}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 15th | population_census = 96,208,984{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} | population_census_year = 2019 | population_density_km2 = 295.0 | population_density_sq_mi = 752 | population_density_rank = 29th | GDP_PPP = {{increase}} $1.434&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.VN">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=582,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Vietnam) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=11 October 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 26th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $14,285<ref name="IMFWEO.VN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 106th | GDP_nominal = {{increase}} $433.356&nbsp;billion<ref name="IMFWEO.VN" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,316<ref name="IMFWEO.VN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 119th | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_ref = {{sfn|World Bank|2018c}} | Gini_rank = | HDI = 0.703<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=3 March 2023 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 115 | currency = Vietnam dong (₫) | currency_code = VND | time_zone = [[UTC+07:00|Vietnam Standard Time]] | utc_offset = +07:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = husto | calling_code = +84 | cctld = .vn | today = }} {{Contains special characters|Vietnamese}} '''Biyetnam''' ([[Binyetnamita]]: '''Việt Nam''' {{IPA-vi|vîət nāːm||Vietnam.ogg|help=no}}), opisyal nga ang '''Sosyalistang Republika sa Biyetnam ''' ('''SRB'''), maoy usa ka nasod sa sidlakang ngilit sa mainland Southeast Asia, uban sa usa ka dapit sa 331,700 km² ug populasyon nga kapin sa 100&nbsp;milyon, naghimo niini sa kalibutan ikanapulo ug lima nga labing populasyon nga nasud. Ang Biyetnam nakigbahin sa mga utlanan sa yuta sa [[China]] sa amihanan, ug [[Laos]] ug [[Cambodia]] sa kasadpan. Nag-ambit kini sa mga utlanan sa dagat uban sa [[Thailand]] pinaagi sa [[:en:Gulf of Thailand|Gulpo sa Thailand]], ug sa [[Philippines]], [[Indonesia]], ug [[Malaysia]] agi sa [[South China Sea]]. Ang kapital niini mao ang [[Hanoi]] ug ang kinadak-ang siyudad niini mao ang [[Ho Chi Minh City]] (kasagarang gitawag sa kanhing ngalan niini, Saigon). Ang Biyetnam gipuy-an sa Paleolithic nga edad, nga adunay mga estado nga gitukod sa unang milenyo BC sa Delta sa Pulang Suba sa modernong-adlaw amihanan nga Biyetnam. Ang Han dinastiya misakop sa Amihanan ug Sentral Biyetnam ubos sa pagmando sa China gikan sa 111 BC, hangtod nga mitumaw ang unang dinastiya niadtong 939. Ang sunud-sunod nga mga dinastiya sa monarkiya misuhop sa mga impluwensya sa China pinaagi sa Confucianismo ug Budhismo sa Biyetnam, ug mipalapad sa habagatan ngadto sa [[Mekong Delta]], nagsakop sa Champa. Sa kadaghanan sa ika-17 ug ika-18 nga siglo, ang Biyetnam epektibong nabahin sa duha ka dominyo sa Đàng Trong ug Đàng Ngoài. Ang Nguyễn — ang kataposang imperyal nga dinastiya — misurender sa [[Pransiya]] niadtong 1883. Niadtong 1887, ang teritoryo niini gisagol sa Pranses nga Indochina ingong tulo ka managlahing rehiyon. Sa diha-diha nga pagkahuman sa [[Ikaduhang Gubat Kalibotanon]], ang nasyonalistang koalisyon [[Viet Minh]], nga gipangulohan sa komunistang rebolusyonaryo [[Ho Chi Minh]], naglunsad sa Rebolusyong Agosto ug gideklarar Independence sa Biyenam niadtong 1945. Ang Biyetnam miagi sa dugay nga pakiggubat sa ika-20 nga siglo. Pagkahuman [[Ikaduhang Gubat Kalibotanon]], France mibalik aron bawion ang kolonyal nga gahum sa Unang Indochina Gubat, diin ang Biyetnam migawas nga madaogon niadtong 1954. Isip resulta sa mga tratado nga gipirmahan tali sa Viet Minh ug France, ang Biyetnam nabahin usab sa duha ka bahin. Ang Gubat sa Biyetnam nagsugod wala madugay pagkahuman, tali sa komunista Amihanan Biyetnam, gisuportahan sa [[Soviet Union]] and [[China]], ug ang anti-komunista Habagatan Biyetnam, gisuportahan sa [[United States]]. Sa kadaugan sa North Biyetnam niadtong 1975, ang Biyetnam nahiusa pag-usab isip unitary sosyalistang estado ubos sa Partido Komunista sa Biyetnam (CPV) niadtong 1976. Usa ka dili epektibo nga giplano nga ekonomiya, usa ka embargo sa pamatigayon sa Kasadpan, ug mga gubat sa [[Cambodia]] ug [[China]] labi nga nakapiang sa nasud. Niadtong 1986, gisugdan sa CPV ang mga reporma sa ekonomiya ug politika nga susama sa reporma sa ekonomiya sa China, nga nagbag-o sa nasud ngadto sa usa ka ekonomiya sa merkado nga gipunting sa sosyalista. Ang mga reporma nagpadali sa Biyetnamita reintegration ngadto sa global nga ekonomiya ug politika. Ang Biyetnam usa ka nag-uswag nga nasud nga adunay ubos-tunga-tunga nga kita nga ekonomiya. Kini adunay taas nga lebel sa korapsyon, censorship, mga isyu sa kinaiyahan ug dili maayo nga rekord sa tawhanong katungod; ang nasud nahimutang sa taliwala sa labing ubos sa internasyonal nga mga sukod sa sibil nga kagawasan, kagawasan sa prensa, ug kagawasan sa relihiyon ug etnikong minorya. Kabahin kini sa internasyonal ug intergovernmental nga mga institusyon lakip na ang [[ASEAN]], ang [[APEC]], ang CPTPP, ang NAM, ang OIF, ug ang WTO. Kaduha na kini nakalingkod sa UNSC. == Etimolohiya == {{Main|Mga ngalan sa Biyetnam}} Ang ngalan {{lang|vi|Việt Nam}} ({{IPA-vi|viə̀t naːm}}, chữ Hán: {{Vi-nom|{{linktext|越南}}}}), literal nga "Viet Habagatan", nagpasabut nga "Viet sa Habagatan" kada han-ay sa pulong sa Vietnam o "Habagatan sa Viet" kada Klasiko nga Intsik han-ay sa pulong. Usa ka kalainan sa ngalan, Nanyue (o Nam Việt, {{Vi-nom|[[wikt:南越|南越]]}}), unang nadokumento sa ika-2 nga siglo BC.{{sfn|Woods|2002|p=38}} Ang termino "{{linktext|Việt}}" (Yue) ({{CJKV|t={{linktext|越}}|s={{linktext|越}}|p=Yuè|w=Yüeh⁴|cy=Yuht|v={{linktext|Việt}}}}) sa Sayo sa Middle Chinese una nga gisulat gamit ang logograph nga "戉" para sa wasay (usa ka homophone), sa bukog sa orakulo ug bronse nga mga inskripsiyon sa ulahing bahin sa Shang dinastiya ({{circa|lk=no|1200}} BC), ug sa ulahi ingon "越".{{sfn|Norman|Mei|1976}} Nianang panahona kini nagtumong sa usa ka katawhan o pangulo sa amihanan-kasadpan sa Shang.{{sfn|Meacham|1996}} Sa sayong bahin sa ika-8 nga siglo BC, usa ka tribo sa tunga-tunga [[Yangtze]] gitawag ang Yangyue, usa ka termino nga gigamit sa ulahi alang sa mga tawo sa habagatan.{{sfn|Meacham|1996}} Tali sa ika-7 ug ika-4 nga siglo BC Gihisgotan ni Yue/Việt ang Estado sa Yue sa ubos nga basin sa Yangtze ug ang mga tawo niini.{{sfn|Norman|Mei|1976}}{{sfn|Meacham|1996}} Gikan sa ika-3 nga siglo BC ang termino gigamit alang sa dili-Intsik nga mga populasyon sa habagatang Tsina ug amihanang Vietnam, nga adunay partikular nga mga grupong etniko nga gitawag [[Minyue]], Ouyue, Luoyue ([[Binyetnamita]]: Lạc Việt), ug uban pa..., kolektibo nga gitawag nga Baiyue (Bách Việt, {{CJKV|t={{linktext|百越}}|s={{linktext|百越}}|p=Bǎiyuè|cy=Baak Yuet|v=Bách Việt|l=Hundred Yue/Viet}}).{{sfn|Norman|Mei|1976}}{{sfn|Meacham|1996}}{{sfn|Yue Hashimoto|1972|p=1}} Ang termino nga Baiyue/Bách Việt unang migawas sa libro nga ''Lüshi Chunqiu'' nga gihugpong mga 239 BC.{{sfn|Knoblock|Riegel|2001|p=510}} Sa ika-17 ug ika-18 nga siglo AD, ang edukadong Vietnamese dayag nga nagtawag sa ilang kaugalingon nga ''nguoi Viet'' (mga tawo sa Biyetnam) o ''nguoi nam'' (mga tawo sa habagatan).{{sfn|Lieberman|2003|p=405}} Ang porma {{lang|vi|Việt Nam}} ({{Vi-nom|{{linktext|越南}}}}) unang natala sa ika-16 nga siglo nga orakular nga balak nga ''Sấm Trạng Trình''. Ang ngalan nakit-an usab sa 12 ka estelo nga gikulit sa ika-16 ug ika-17 nga siglo, lakip ang usa sa Bao Lam Pagoda sa [[Haiphong|Hải Phòng]] nga petsa sa 1558.{{sfn|Phan|1976|p=510}} In 1802, Nguyễn Phúc Ánh (who later became Emperor Gia Long) established the Nguyễn dynasty. In the second year of his rule, he asked the Jiaqing Emperor of the Qing dynasty to confer on him the title 'King of Nam Việt / Nanyue' ({{lang|zh|南越}} in Chinese character) after seizing power in Annam. The Emperor refused because the name was related to Zhao Tuo's Nanyue, which included the regions of [[Guangxi]] and Guangdong in southern China. The Qing Emperor, therefore, decided to call the area "Việt Nam" instead,{{efn|At first, Gia Long requested the name "Nam Việt", but the [[Jiaqing Emperor]] refused.{{sfn|Woods|2002|p=38}}{{sfn|Shaofei|Guoqing|2016}}|name="etymology"}}{{sfn|Ooi|2004|p=932}} meaning "South of the Viet" per Classical Chinese word order but the Vietnamese understood it as "Viet of the South" per Vietnamese word order. Between 1804 and 1813, the name Vietnam was used officially by Emperor Gia Long.{{efn|name="etymology"}} It was revived in the early 20th century in Phan Bội Châu's ''History of the Loss of Vietnam'', and later by the Vietnamese Nationalist Party (VNQDĐ).{{sfn|Tonnesson|Antlov|1996|p=117}} The country was usually called Annam until 1945, when the imperial government in [[Huế]] adopted {{lang|vi|Việt Nam}}.{{sfn|Tonnesson|Antlov|1996|p=126}} == Kasaysayan == {{Main|History of Vietnam}} {{For timeline|Timeline of Vietnamese history}} === Prehistory and early history=== [[File:DrumFromSongDaVietnamDongSonIICultureMid1stMilleniumBCEBronze.jpg|left|thumb|alt=Photograph of a Đông Sơn bronze drum | A [[Đông Sơn drums|Đông Sơn]] bronze drum, {{circa|800 BC}}]] Archaeological excavations have revealed the existence of humans in what is now Vietnam as early as the [[Paleolithic]] age. Stone artefacts excavated in [[Gia Lai province]] have been claimed to date to 0.78 Ma,<ref>{{cite journal |last1=Derevianko |first1=A. P. |last2=Kandyba |first2=A. V. |last3=Nguyen |first3=Khac Su |last4=Gladyshev |first4=S. A. |last5=Nguyen |first5=Gia Doi |last6=Lebedev |first6=V. A. |last7=Chekha |first7=A. M. |last8=Rybalko |first8=A. G. |last9=Kharevich |first9=V. M. |last10=Tsybankov |first10=A. A. |title=The Discovery of a Bifacial Industry in Vietnam |journal=Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia |date=21 September 2018 |volume=46 |issue=3 |pages=3–21 |doi=10.17746/1563-0110.2018.46.3.003-021 |s2cid=229297187 |doi-access=free }}</ref> based on associated find of [[tektite]]s, however this claim has been challenged because tektites are often found in archaeological sites of various ages in Vietnam.<ref>{{cite journal |last1=Marwick |first1=Ben |last2=Pham |first2=Son Thanh |last3=Brewer |first3=Rachel |last4=Wang |first4=Li-Ying |title=Tektite geoarchaeology in mainland Southeast Asia |journal=PCI Archaeology |date=14 August 2021 |doi=10.31235/osf.io/93fpa|s2cid=243640447 |url=https://osf.io/93fpa/ }}</ref> ''[[Homo erectus]]'' fossils dating to around 500,000 BC have been found in caves in [[Lạng Sơn Province|Lạng Sơn]] and [[Nghệ An Province|Nghệ An]] provinces in northern Vietnam.{{sfn|McKinney|2009}} The oldest ''[[Homo sapiens]]'' fossils from mainland Southeast Asia are of [[Middle Pleistocene]] provenance, and include isolated tooth fragments from Tham Om and Hang Hum.{{sfn|Akazawa|Aoki|Kimura|1992|p=321}}{{sfn|Rabett|2012|p=109}}{{sfn|Dennell|Porr|2014|p=41}} Teeth attributed to ''Homo sapiens'' from the [[Late Pleistocene]] have been found at Dong Can,{{sfn|Matsumura|Yoneda|Yukio|Oxenham|2008|p=12}} and from the Early [[Holocene]] at Mai Da Dieu,{{sfn|Matsumura|Lan Cuong|Kim Thuy|Anezaki|2001}}{{sfn|Oxenham|Tayles|2006|p=36}} Lang Gao{{sfn|Nguyen|1985|p=16}}{{sfn|Karlström|Källén|2002|p=83}} and Lang Cuom.{{sfn|Oxenham|Buckley|2015|p=329}} Areas comprising what is now Vietnam participated in the [[Maritime Jade Road]], as ascertained by archeological research.<ref>Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref><ref>Turton, M. (2021). Notes from central Taiwan: Our brother to the south. Taiwan's relations with the Philippines date back millennia, so it's a mystery that it's not the jewel in the crown of the New Southbound Policy. Taiwan Times.</ref><ref>Everington, K. (2017). Birthplace of Austronesians is Taiwan, capital was Taitung: Scholar. Taiwan News.</ref><ref>Bellwood, P., H. Hung, H., Lizuka, Y. (2011). Taiwan Jade in the Philippines: 3,000 Years of Trade and Long-distance Interaction. Semantic Scholar.</ref> By about 1,000 BC, the development of wet-[[rice]] cultivation in the [[Ma River]] and [[Red River (Asia)|Red River]] floodplains led to the flourishing of [[Đông Sơn culture]],{{sfn|Higham|1984}}{{sfn|Nang Chung|Giang Hai|2017|p=31}} notable for its [[bronze]] casting used to make elaborate bronze [[Đông Sơn drums]].{{sfn|de Laet|Herrmann|1996|p=408}}{{sfn|Calò|2009|p=51}}{{sfn|Kiernan|2017|p=31}} At this point, the early Vietnamese kingdoms of [[Văn Lang]] and [[Âu Lạc]] appeared, and the culture's influence spread to other parts of [[Southeast Asia]], including [[Maritime Southeast Asia]], throughout the first millennium BC.{{sfn|Calò|2009|p=51}}{{sfn|Cooke|Li|Anderson|2011|p=46}} === Dynastic Vietnam === {{For timeline|Timeline of Vietnam under Chinese rule}} [[File:Southeast Asian history - 13th century.png|thumb|[[Đại Việt]], [[Champa]], [[Khmer Empire|Angkor Empire]] and their neighbours, late 13th century]] [[File:Nguyen Dynasty, administrative divisions map (1838).svg|thumb|Vietnam's territories around 1838, during the [[Vietnamese invasions of Cambodia|Vietnamese occupation of Cambodia]]]] According to Vietnamese legends, [[Hồng Bàng dynasty]] of the [[Hùng kings]] first established in 2879 BC is considered the first state in the [[history of Vietnam]] (then known as Xích Quỷ and later [[Văn Lang]]).{{sfn|Pelley|2002|p=151}}{{sfn|Cottrell|2009|p=14}} In 257 BC, the last Hùng king was defeated by Thục Phán. He consolidated the [[Lạc Việt]] and [[Âu Việt]] tribes to form the [[Âu Lạc]], proclaiming himself [[An Dương Vương]].{{sfn|Đức Trần|Thư Hà|2000|p=8}} In 179 BC, a Chinese general named [[Zhao Tuo]] ("Triệu Đà") defeated An Dương Vương and consolidated Âu Lạc into [[Nanyue]].{{sfn|Nang Chung|Giang Hai|2017|p=31}} However, Nanyue was itself [[Southward expansion of the Han dynasty|incorporated into the empire]] of the Chinese [[Han dynasty]] in 111 BC after the [[Han–Nanyue War]].{{sfn|Ooi|2004|p=932}}{{sfn|Yao|2016|p=62}} For the next thousand years, what is now northern Vietnam remained mostly under [[Chinese domination of Vietnam|Chinese rule]].{{sfn|Holmgren|1980}}{{sfn|Taylor|1983|p=30}} Early independence movements, such as those of the [[Trưng Sisters]] and [[Lady Triệu]],{{sfn|Pelley|2002|p=177}} were temporarily successful,{{sfn|Cottrell|2009|p=15}} though the region gained a longer period of independence as Vạn Xuân under the [[Anterior Lý dynasty]] between AD 544 and 602.{{sfn|Thái Nguyên|Mừng Nguyẽ̂n|1958|p=33}}{{sfn|Chesneaux|1966|p=20}}{{sfn|anon.|1972|p=24}} By the early 10th century, Northern Vietnam had gained autonomy, but not sovereignty, under the [[Khúc family]].{{sfn|Tuyet Tran|Reid|2006|p=32}} In AD 938, the Vietnamese lord [[Ngô Quyền]] defeated the forces of the Chinese [[Southern Han]] state at [[Battle of Bạch Đằng (938)|Bạch Đằng River]] and achieved full independence for Vietnam in 939 after a millennium of Chinese domination.{{sfn|Hiẻ̂n Lê|2003|p=65}}{{sfn|Hong Lien|Sharrock|2014|p=55}}{{sfn|Kiernan|2017|p=226}} By the 960s, the dynastic [[Đại Việt]] (''Great Viet'') kingdom was established, Vietnamese society enjoyed a golden era under the Lý and [[Trần dynasty|Trần]] dynasties. During the rule of the Trần Dynasty, Đại Việt repelled three [[Mongol invasions of Vietnam|Mongol invasions]].{{sfn|Cottrell|2009|p=16}}{{sfn|Hong Lien|Sharrock|2014|p=95}} Meanwhile, the [[Mahāyāna]] branch of [[Buddhism in Vietnam|Buddhism]] flourished and became the state religion.{{sfn|Kiernan|2017|p=226}}{{sfn|Keyes|1995|p=183}} Following the 1406–7 [[Ming–Hồ War]], which overthrew the [[Hồ dynasty]], Vietnamese independence was [[Fourth Chinese domination of Vietnam|interrupted briefly]] by the Chinese [[Ming dynasty]], but was restored by [[Lê Lợi]], the founder of the [[Lê dynasty]].{{sfn|Hong Lien|Sharrock|2014|p=111}} The Vietnamese polity reached their zenith in the Lê dynasty of the 15th century, especially during the reign of emperor [[Lê Thánh Tông]] (1460–1497).{{sfn|Hong Lien|Sharrock|2014|p=120}}{{sfn|Kiernan|2017|p=265}} Between the 11th and 18th centuries, the Vietnamese polity expanded southward in a gradual process known as {{lang|vi|[[Nam tiến]]}} ("Southward expansion"),{{sfn|Anderson|Whitmore|2014|p=158}} eventually conquering the kingdom of [[Champa]] and part of the [[Post-Angkor Period|Khmer Kingdom]].{{sfn|Vo|2011|p=13}}{{sfn|Ooi|Anh Tuan|2015|p=212}}{{sfn|Phuong Linh|2016|p=39}} From the 16th century onward, civil strife and frequent political infighting engulfed much of Dai Viet. First, the Chinese-supported [[Mạc dynasty]] challenged the Lê dynasty's power.{{sfn|Anderson|Whitmore|2014|p=174}} After the Mạc dynasty was defeated, the Lê dynasty was nominally reinstalled. Actual power, however, was divided between the northern [[Trịnh lords]] and the southern [[Nguyễn lords]], who engaged in a [[Trịnh–Nguyễn War|civil war]] for more than four decades before a truce was called in the 1670s.{{sfn|Leonard|1984|p=131}} Vietnam was divided into North (Trịnh) and South (Nguyễn) from 1600 to 1777. During this period, the Nguyễn expanded southern Vietnam into the [[Mekong Delta]], annexing the [[Central Highlands (Vietnam)|Central Highlands]] and the Khmer lands in the Mekong Delta.{{sfn|Vo|2011|p=13}}{{sfn|Phuong Linh|2016|p=39}}{{sfn|Ooi|2004|p=356}} The division of the country ended a century later when the [[Tây Sơn]] brothers helped Trịnh to end Nguyễn, they also established new dynasty and ended Trịnh. However, their rule did not last long, and they were defeated by the remnants of the Nguyễn lords, led by [[Gia Long|Nguyễn Ánh]]. Nguyễn Ánh unified Vietnam, and established the [[Nguyễn dynasty]], ruling under the name [[Gia Long]].{{sfn|Ooi|2004|p=356}} === French Indochina === {{Main|Cochinchina campaign|Sino-French War|Tonkin campaign|French Indochina}} In the 1500s, the [[Portuguese Empire|Portuguese]] explored the Vietnamese coast and reportedly erected a [[stele]] on the [[Chàm Islands]] to mark their presence.{{sfn|Hoàng|2007|p=50}} By 1533, they began landing in the Vietnamese delta but were forced to leave because of local turmoil and fighting. They also had less interest in the territory than they did in China and Japan.{{sfn|Hoàng|2007|p=50}} After they had settled in [[Portuguese Macau|Macau]] and [[Portuguese Nagasaki|Nagasaki]] to begin the profitable Macau–Japan trade route, the Portuguese began to involve themselves in trade with [[Hội An]].{{sfn|Hoàng|2007|p=50}} Portuguese traders and [[Society of Jesus|Jesuit]] missionaries under the ''[[Padroado]]'' system were active in both Vietnamese realms of ''[[Đàng Trong]]'' ([[Cochinchina]] or Quinan) and ''[[Đàng Ngoài]]'' ([[Tonkin]]) in the 17th century.{{sfn|Tran|2018}} The [[Dutch Empire|Dutch]] also tried to establish contact with Quinan in 1601 but failed to sustain a presence there after several violent encounters with the locals. The [[Dutch East India Company]] (VOC) only managed to establish official relations with Tonkin in the spring of 1637 after leaving [[Dejima]] in Japan to establish trade for [[silk]].{{sfn|Hoàng|2007|p=52}} Meanwhile, in 1613, the first [[Kingdom of England|English]] attempt to establish contact with Hội An failed following a violent incident involving the [[East India Company|Honourable East India Company]]. By 1672 the English did establish relations with Tonkin and were allowed to reside in [[Hưng Yên|Phố Hiến]].{{sfn|Hoàng|2007|p=53}} [[File:Prise de Saigon 18 Fevrier 1859 Antoine Morel-Fatio.jpg|thumb|upright=1.2|[[Siege of Saigon|Capture of Saigon]] by [[Charles Rigault de Genouilly]] on 18 February 1859]] Between 1615 and 1753, [[France|French]] traders also engaged in trade in Vietnam.{{sfn|Li|1998|p=89}}{{sfn|Lockard|2010|p=479}} The first French missionaries<!--Joseph Francis Tissanier and Pierre Jacques Albier, SJ--> arrived in 1658, under the Portuguese ''Padroado''. From its foundation, the [[Paris Foreign Missions Society]] under [[Congregation for the Evangelization of Peoples|''Propaganda Fide'']] actively sent missionaries to Vietnam, entering Cochinchina first<!--Louis Chevreuil--> in 1664 and Tonkin first<!--François Deydier--> in 1666.{{sfn|Tran|2017|p=27}} Spanish [[Dominican Order|Dominicans]] joined the Tonkin mission in 1676, and [[Franciscans]] were in Cochinchina from 1719 to 1834. The Vietnamese authorities began{{when|date=October 2020}} to feel threatened by continuous [[Christianisation]] activities.{{sfn|McLeod|1991|p=22}} After several Catholic missionaries were detained, the [[French Navy]] intervened in 1843 to free them, as the kingdom was perceived as [[xenophobic]].{{sfn|Woods|2002|p=42}} In a series of conquests from 1859 to 1885, [[French colonial empire|France eroded]] Vietnam's sovereignty.{{sfn|Cortada|1994|p=29}} At the [[siege of Tourane]] in 1858, France was aided by [[Spanish Empire|Spain]] (with Filipino, [[Latin American Asian|Latin American]], and Spanish troops from the [[Philippines]])<ref>{{Cite news|url=https://www.manilatimes.net/2020/03/10/opinion/columnists/the-day-the-filipinos-conquered-saigon/701612|title=The day the Filipinos conquered Saigon|first=Jorge|last=Mojarro|work=The Manila Times |date=10 March 2020}}</ref> and perhaps some Tonkinese Catholics.{{sfn|Keith|2012|p=46}} After the [[Treaty of Saigon (1862)|1862 Treaty]], and especially after France completely conquered [[Southern Vietnam|Lower Cochinchina]] in 1867, the [[Văn Thân movement]] of scholar-gentry class arose and committed violence against [[Catholic]]s across central and northern Vietnam.{{sfn|Keith|2012|pp=49–50}} Between 1862 and 1867, the southern third of the country became the [[French Cochinchina|French colony of Cochinchina]].{{sfn|McLeod|1991|p=61}} By 1884, the entire country was under French rule, with the central and northern parts of Vietnam separated into the two protectorates of [[Annam (French protectorate)|Annam]] and [[Tonkin (French protectorate)|Tonkin]]. The three entities were formally integrated into the union of [[French Indochina]] in 1887.{{sfn|Ooi|2004|p=520}}{{sfn|Cook|2001|p=396}} The French administration imposed significant political and cultural changes on Vietnamese society.{{sfn|Frankum|2011|p=172}} A Western-style system of modern education introduced new [[humanism|humanist]] values.{{sfn|Nhu Nguyen|2016|p=37}} Most French settlers in Indochina were concentrated in Cochinchina, particularly in [[Saigon]], and in [[Hanoi]], the colony's capital.{{sfn|Richardson|1876|p=269}} During the colonial period, guerrillas of the royalist [[Cần Vương movement]] rebelled against French rule and massacred around a third of [[Christianity in Vietnam|Vietnam's Christian]] population.{{sfn|Keith|2012|p=53}}{{sfn|Anh Ngo|2016|p=71}} After a decade of resistance, they were defeated in the 1890s by the Catholics in reprisal for their earlier massacres.{{sfn|Quach Langlet|1991|p=360}}{{sfn|Ramsay|2008|p=171}} Another large-scale rebellion, the [[Thái Nguyên uprising]], was also suppressed heavily.{{sfn|Zinoman|2000}} The French developed a [[plantation economy]] to promote export of [[tobacco]], [[indigo dye|indigo]], [[tea]] and [[coffee]].{{sfn|Lim|2014|p=33}} However, they largely ignored the increasing demands for civil rights and [[self-government]]. An increasing dissatisfaction, even led to half-hearted, badly co-ordinated, and still worsely executed plots to oust the French, like the infamous [[Hanoi Poison Plot]] of 1908. [[File:ExpositionHanoi1902 GrandPalais (1).jpg|thumb|upright=1.2|alt=Photograph of the Grand Palais building in Hanoi|The [[Grand Palais (Hanoi)|Grand Palais]] built for the 1902–1903 [[Hanoi exhibition|world's fair]], when [[Hanoi]] was French Indochina's capital]] A nationalist political movement soon emerged, with leaders like [[Phan Bội Châu]], [[Phan Châu Trinh]], [[Phan Đình Phùng]], Emperor [[Hàm Nghi]], and [[Hồ Chí Minh]] fighting or calling for independence.{{sfn|Largo|2002|p=112}} This resulted in the 1930 [[Yên Bái mutiny]] by the [[Việt Nam Quốc Dân Đảng|Vietnamese Nationalist Party]] (VNQDĐ), which the French quashed. The mutiny split the independence movement, as many leading members converted to [[communism]].{{sfn|Khánh Huỳnh|1986|p=98}}{{sfn|Odell|Castillo|2008|p=82}}{{sfn|Thomas|2012}} The French maintained full control of their colonies until World War II, when the [[Pacific War|war in the Pacific]] led to the [[Japanese invasion of French Indochina]] in 1940. Afterwards, the [[Empire of Japan|Japanese Empire]] was allowed to station its troops in Vietnam while the pro-[[Vichy France|Vichy French]] colonial administration continued.{{sfn|Miller|1990|p=293}}{{sfn|Gettleman|Franklin|Young|Franklin|1995|p=4}} Japan exploited Vietnam's natural resources to support its military campaigns, culminating in a [[Japanese coup d'état in French Indochina|full-scale takeover of the country]] in March 1945. This led to the [[Vietnamese Famine of 1945]] which killed up to two million people.{{sfn|Thanh Niên|2015}}{{sfn|''Vietnam Net''|2015}} === First Indochina War === {{Main|First Indochina War|Empire of Vietnam|Democratic Republic of Vietnam|State of Vietnam|Operation Passage to Freedom}} In 1941, the [[Viet Minh|Việt Minh]], a nationalist liberation movement based on a [[communist ideology]], emerged under the Vietnamese revolutionary leader [[Hồ Chí Minh]]. The Việt Minh sought independence for Vietnam from France and the end of the [[Japanese occupation of Vietnam|Japanese occupation]].{{sfn|Joes|1992|p=95}}{{sfn|Pike|2011|p=192}} After the military defeat of Japan in [[World War II]] and the fall of its puppet government [[Empire of Vietnam]] in August 1945, Saigon's administrative services collapsed and chaos, riots, and murder were widespread.{{sfn|Gunn|2014|p=270}} The Việt Minh occupied [[Hanoi]] and proclaimed a provisional government, which asserted national independence on 2 September.{{sfn|Pike|2011|p=192}} In July 1945, the [[Allies of World War II|Allies]] had decided to divide Indochina at the [[16th parallel north|16th parallel]] to allow [[Chiang Kai-shek]] of the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]] to receive the Japanese surrender in the north while Britain's [[Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|Lord Louis Mountbatten]] received their surrender in the south. The Allies agreed that Indochina still belonged to France.{{sfn|Neville|2007|p=175}}{{sfn|Smith|2007|p=6}} [[File:French Indochina post partition.png|thumb|left|alt=Map showing the partition of French Indochina following the 1954 Geneva Conference | [[Partition (politics)|Partition]] of French Indochina after the [[1954 Geneva Conference]]]] But as the French were weakened by the [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation]], [[British Raj|British-Indian]] forces and the remaining Japanese [[Southern Expeditionary Army Group]] were used to maintain order and help France reestablish control through the [[War in Vietnam (1945–46)|1945–1946 War in Vietnam]].{{sfn|Neville|2007|p=124}} Hồ initially chose to take a moderate stance to avoid military conflict with France, asking the French to withdraw their colonial administrators and for French professors and engineers to help build a modern independent Vietnam.{{sfn|Pike|2011|p=192}} But the [[Provisional Government of the French Republic]] did not act on these requests, including the idea of independence, and dispatched the [[French Far East Expeditionary Corps]] to restore colonial rule. This resulted in the Việt Minh launching a guerrilla campaign against the French in late 1946.{{sfn|Joes|1992|p=95}}{{sfn|Pike|2011|p=192}}{{sfn|Tonnesson|2011|p=66}} The resulting [[First Indochina War]] lasted until July 1954. The defeat of French colonialists and [[Vietnamese National Army|Vietnamese loyalists]] in the 1954 [[battle of Điện Biên Phủ]] allowed Hồ to negotiate a ceasefire from a favourable position at the subsequent [[1954 Geneva Conference|Geneva Conference]].{{sfn|Pike|2011|p=192}}{{sfn|Waite|2012|p=89}} The colonial administration was thereby ended and French Indochina was dissolved under the Geneva Accords of 21 July 1954 into three countries—Vietnam, and the kingdoms of [[Kingdom of Cambodia (1953–1970)|Cambodia]] and [[Kingdom of Laos|Laos]]. Vietnam was further divided into North and South administrative regions at the [[Vietnamese Demilitarized Zone|Demilitarised Zone]], roughly along the [[17th parallel north]] (pending elections scheduled for July 1956{{efn|Neither the American government nor Ngô Đình Diệm's State of Vietnam signed anything at the 1954 Geneva Conference. The non-communist Vietnamese delegation objected strenuously to any division of Vietnam; however, the French accepted the Việt Minh proposal{{sfn|Gravel|1971|p=134}} that Vietnam be united by elections under the supervision of "local commissions".{{sfn|Gravel|1971|p=119}} The [[United States]], with the support of [[South Vietnam]] and the [[United Kingdom]], countered with the "American Plan",{{sfn|Gravel|1971|p=140}} which provided for [[United Nations]]-supervised unification elections. The plan, however, was rejected by [[Soviet Union|Soviet]] and other communist delegations.{{sfn|Kort|2017|p=96}}}}). A 300-day period of free movement was permitted, during which almost a million northerners, mainly Catholics, moved south, fearing persecution by the communists. This migration was in large part aided by the United States military through [[Operation Passage to Freedom]].{{sfn|Olson|2012|p=43}}{{sfn|DK|2017|p=39}} The [[partition of Vietnam]] by the Geneva Accords was not intended to be permanent, and stipulated that Vietnam would be reunited after the elections.{{sfn|van Dijk|Gray|Savranskaya|Suri|2013|p=68}} But in 1955, the southern State of Vietnam's prime minister, [[Ngô Đình Diệm]], toppled [[Bảo Đại]] in a fraudulent [[1955 State of Vietnam referendum|referendum]] organised by his brother [[Ngô Đình Nhu]], and proclaimed himself president of the [[Republic of Vietnam]].{{sfn|van Dijk|Gray|Savranskaya|Suri|2013|p=68}} This effectively replaced the internationally recognised [[State of Vietnam]] by the [[Republic of Vietnam]] in the south—supported by the United States, France, [[Kingdom of Laos|Laos]], [[Republic of China]] and Thailand—and Hồ's [[Democratic Republic of Vietnam]] in the north, supported by the [[Soviet Union]], Sweden,<ref>{{cite web |last=Guttman |first=John |title=Why did Sweden support the Viet Cong? |url=https://www.historynet.com/why-did-sweeden-support-the-viet-cong/?f |website=History Net |access-date=25 September 2019|date=25 July 2013 }}</ref> [[Khmer Rouge]], and the [[People's Republic of China]].{{sfn|van Dijk|Gray|Savranskaya|Suri|2013|p=68}} === Vietnam War === {{Main|Vietnam War|Role of the United States in the Vietnam War}} From 1953 to 1956, the [[North Vietnam]]ese government instituted [[Agrarianism|agrarian]] reforms including "[[Rent regulation|rent reduction]]" and "[[Land reform in Vietnam|land reform]]", which resulted in significant [[political repression]].{{sfn|Moïse|2017|p=56}} This included 13,500 to as many as 100,000 executions.{{sfn|Vu|2007}}{{sfn|Turner|1975|p=143}} In the South, Diệm countered North Vietnamese subversion (including the assassination of over 450 South Vietnamese officials in 1956) by detaining tens of thousands of suspected communists in "political reeducation centres".{{sfn|Heneghan|1969|p=160}}{{sfn|Turner|1975|p=177}} This program incarcerated many non-communists, but was successful at curtailing [[communism|communist]] activity in the country, if only for a time.{{sfn|Crozier|1955}} The North Vietnamese government claimed that 2,148 people were killed in the process by November 1957.{{sfn|Turner|1975|pp=174–178}} The pro-Hanoi [[Việt Cộng]] began a guerrilla campaign in [[South Vietnam]] in the late 1950s to overthrow Diệm's government.{{sfn|Gilbert|2013|p=292}} From 1960, the [[Soviet Union]] and North Vietnam signed treaties providing for further Soviet military support.{{sfn|Jukes|1973|p=209}}{{sfn|Olsen|2007|p=92}}{{sfn|Khoo|2011|p=27}} [[File:Agent Orange Cropdusting.jpg|thumb|right|alt=Three US Fairchild UC-123B aircraft pictured spraying Agent Orange | Three US [[Fairchild C-123 Provider|Fairchild UC-123B]] aircraft spraying [[Agent Orange]] during the [[Operation Ranch Hand]] as part of a [[herbicidal warfare]] operation depriving the food and vegetation cover of the [[Việt Cộng]], {{circa|1962–1971}}]] In 1963, Buddhist discontent with Diệm's Catholic regime erupted into [[Buddhist crisis|mass demonstrations]], leading to a violent government crackdown.{{sfn|Muehlenbeck|Muehlenbeck|2012|p=221}} This led to the [[Cable 243|collapse of Diệm's relationship with the United States]], and ultimately to a [[1963 South Vietnamese coup|1963 coup]] in which [[Arrest and assassination of Ngô Đình Diệm|he and Nhu were assassinated]].{{sfn|Willbanks|2013|p=53}} The Diệm era was followed by more than a dozen successive military governments, before the pairing of Air Marshal [[Nguyễn Cao Kỳ]] and General [[Nguyễn Văn Thiệu]] took control in mid-1965.{{sfn|Duy Hinh|Dinh Tho|2015|p=238}} Thiệu gradually outmaneuvered Kỳ and cemented his grip on power in fraudulent elections in 1967 and 1971.{{sfn|Isserman|Bowman|2009|p=46}} During this political instability, the communists began to gain ground. To support South Vietnam's struggle against the communist insurgency, the United States used the 1964 [[Gulf of Tonkin incident]] as a pretext for increasing its contribution of military advisers.{{sfn|Alterman|2005|p=213}} US forces became involved in ground combat operations by 1965, and at their peak several years later, numbered more than 500,000.{{sfn|Lewy|1980}}{{sfn|Gibbons|2014|p=166}} The US also engaged in [[Operation Rolling Thunder|sustained aerial bombing]]. Meanwhile, [[China]] and the Soviet Union provided North Vietnam with significant material aid and 15,000 combat advisers.{{sfn|Jukes|1973|p=209}}{{sfn|Olsen|2007|p=92}}{{sfn|Li|2012|p=67}} Communist forces supplying the Việt Cộng carried supplies along the [[Ho Chi Minh trail|Hồ Chí Minh trail]], which passed through [[Kingdom of Laos|Laos]].{{sfn|Gillet|2011}} The communists attacked South Vietnamese targets during the 1968 [[Tết Offensive]]. The campaign failed militarily, but shocked the American establishment and turned US public opinion against the war.{{sfn|Dallek|2018}} During the offensive, communist troops [[Massacre at Huế|massacred over 3,000 civilians]] at [[Huế]].{{sfn|Turner|1975|p=251}}{{sfn|Frankum|2011|p=209}} Facing an increasing casualty count, [[Opposition to United States involvement in the Vietnam War|rising domestic opposition]] to the war, and growing international condemnation, the US began [[Nixon Doctrine|withdrawing from ground combat roles]] in the early 1970s. This also entailed an unsuccessful effort to [[Vietnamisation|strengthen and stabilise South Vietnam]].{{sfn|Eggleston|2014|p=1}} Following the [[Paris Peace Accords]] of 27 January 1973, all American combat troops were withdrawn by 29 March 1973.{{sfn|History|2018}} In December 1974, North Vietnam [[Battle of Phước Long|captured]] the province of [[Phước Long Province|Phước Long]] and started a [[1975 Spring Offensive|full-scale offensive]], culminating in the [[fall of Saigon]] on 30 April 1975.{{sfn|Tucker|2011|p=749}} South Vietnam was ruled by a [[Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Vietnam|provisional government]] for almost eight years while under North Vietnamese military occupation.{{sfn|Brigham|1998|p=86}} === Reunification and reforms === {{further|Re-education camp (Vietnam)|Vietnamese boat people|Đổi Mới}} On 2 July 1976, North and South Vietnam were merged to form the Socialist Republic of Vietnam.{{sfn|''The New York Times''|1976}} The war devastated Vietnam and killed 966,000 to 3.8&nbsp;million people.{{sfn|Hirschman|Preston|Manh Loi|1995}}{{sfn|Shenon|1995}}{{sfn|Obermeyer|Murray|Gakidou|2008}} A 1974 US Senate subcommittee estimated nearly 1.4&nbsp;million [[Vietnam War casualties|Vietnamese civilians]] were killed or wounded between 1965 and 1974—including 415,000 killed.{{sfn|Dohrenwend|Turse|Wall|Yager|2018|p=69}}<ref>{{Cite news|date=1975-01-26|title=VIETNAM REFUGEES PUT AT 1.4 MILLION|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1975/01/26/archives/vietnam-refugees-put-at-14-million.html|access-date=2021-08-09|issn=0362-4331}}</ref> In its aftermath, under [[Lê Duẩn]]'s administration, there were no mass executions of South Vietnamese who had collaborated with the US or the defunct South Vietnamese government, confounding Western fears,{{sfn|Elliott|2010|pp=499, 512–513}} but up to 300,000 South Vietnamese were sent to [[Re-education camp (Vietnam)|reeducation camps]], where many endured torture, starvation, and disease while being forced to perform hard labour.{{sfn|Sagan|Denny|1982}} The government embarked on a mass campaign of [[collectivisation]] of farms and factories.{{sfn|''Spokesman-Review''|1977|p=8}} Many fled the country following the conclusion of the war.{{Sfn|Moise|1988|p=12}} In 1978, in response to the [[Khmer Rouge]] government of Cambodia ordering massacres of Vietnamese residents in the border villages in the districts of [[An Giang Province|An Giang]] and [[Kiên Giang Province|Kiên Giang]],{{sfn|Kissi|2006|p=144}} the Vietnamese military [[Cambodian–Vietnamese War|invaded Cambodia]] and removed them from power after occupying [[Phnom Penh]].{{sfn|Meggle|2004|p=166}} The intervention was a success, resulting in the establishment of a new, pro-Vietnam socialist government, the [[People's Republic of Kampuchea]], which ruled until 1989.{{sfn|Hampson|1996|p=175}} However, this worsened relations with China, which had supported the Khmer Rouge. China later launched a [[Sino-Vietnamese War|brief incursion into northern Vietnam]] in 1979, causing Vietnam to rely even more heavily on Soviet economic and military aid, while mistrust of the [[Government of China|Chinese government]] escalated.{{sfn|Khoo|2011|p=131}} At the [[6th National Congress of the Communist Party of Vietnam|Sixth National Congress]] of the [[Communist Party of Vietnam]] (CPV) in December 1986, reformist politicians replaced the "old guard" government with new leadership.{{sfn|BBC News|1997}}{{sfn|Văn Phúc|2014}} The reformers were led by 71-year-old [[Nguyễn Văn Linh]], who became the party's new general secretary.{{sfn|BBC News|1997}} He and the reformers implemented a series of [[free-market]] reforms known as {{lang|vi|[[Đổi Mới]]}} ("Renovation") that carefully managed the transition from a [[planned economy]] to a "[[socialist-oriented market economy]]".{{sfn|Murray|1997|pp=24–25}}{{sfn|Bich Loan|2007}} Although the authority of the state remained unchallenged under ''Đổi Mới'', the government encouraged [[private ownership]] of farms and factories, economic deregulation, and foreign investment, while maintaining control over strategic industries.{{sfn|Bich Loan|2007}}{{sfn|Howe|2016|p=20}} Subsequently, Vietnam's economy achieved strong growth in agricultural and industrial production, construction, exports, and foreign investment, although these reforms also resulted in a rise in income inequality and gender disparities.{{sfn|Goodkind|1995}}{{sfn|Gallup|2002}}{{sfn|Wagstaff|van Doorslaer|Watanabe|2003}} In 2021, General Secretary of the Communist Party, [[Nguyễn Phú Trọng|Nguyen Phu Trong]], was re-elected for his third term in office, meaning he is Vietnam's most powerful leader in decades.<ref>{{cite news |title=Vietnam's ruling Communist Party re-elects chief Trong for rare third term |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210131-vietnam-s-ruling-communist-party-re-elects-chief-trong-for-rare-third-term |work=France 24 |date=31 January 2021 |language=en}}</ref> == Geograpiya == {{Main|Geography of Vietnam}} [[File:Geography of Vietnam.jpg|thumb|left|alt= Images showing Hạ Long Bay, the Yến River and the Bản-Giốc Waterfalls | Nature attractions in Vietnam, clockwise from top: [[Hạ Long Bay]], Yến River, and [[Ban Gioc–Detian Falls|Bản-Giốc Waterfalls]]]] Vietnam is located on the eastern [[Mainland Southeast Asia|Indochinese Peninsula]] between the latitudes [[8th parallel north|8°]] and [[24th parallel north|24°N]], and the longitudes [[102nd meridian east|102°]] and [[110th meridian east|110°E]]. It covers a total area of approximately {{convert|331212|km2|sqmi|0|abbr=on}}.{{efn|See [[List of countries and dependencies by area]].|name="area"}} The combined length of the country's land boundaries is {{convert|4639|km|mi|0|abbr=on}}, and its coastline is {{convert|3444|km|mi|0|abbr=on}} long.{{sfn|Nasuchon|2008|p=7}} At its narrowest point in the central [[Quảng Bình Province]], the country is as little as {{convert|50|km|mi}} across, though it widens to around {{convert|600|km|mi}} in the north.{{sfn|Protected Areas and Development Partnership|2003|p=13}} Vietnam's land is mostly hilly and densely forested, with level land covering no more than 20%. Mountains account for 40% of the country's land area,{{sfn|Fröhlich|Schreinemachers|Stahr|Clemens|2013|p=5}} and tropical forests cover around 42%.{{sfn|Natural Resources and Environment Program|1995|p=56}} The Red River Delta in the north, a flat, roughly triangular region covering {{convert|15000|km2|0|abbr=on}},{{sfn|''AgroViet Newsletter''|2007}} is smaller but more intensely developed and more densely populated than the [[Mekong River Delta]] in the south. Once an inlet of the [[Gulf of Tonkin]], it has been filled in over the millennia by riverine [[alluvial deposits]].{{sfn|Huu Chiem|1993|p=180}}{{sfn|Minh Hoang|van Lap|Kim Oanh|Jiro|2016}} The delta, covering about {{convert|40000|km2|0|abbr=on}}, is a low-level plain no more than {{convert|3|m|ft|1}} [[Above mean sea level|above sea level]] at any point. It is criss-crossed by a maze of rivers and canals, which carry so much sediment that the delta advances {{convert|60|to|80|m|ft|1}} into the sea every year.{{sfn|Huu Chiem|1993|p=183}}{{sfn|Hong Truong|Ye|Stive|2017|p=757}} The [[exclusive economic zone of Vietnam]] covers {{convert|417663|km²|sqmi|abbr=on}} in the [[South China Sea]].{{sfn|Vietnamese Waters Zone}} [[File:I'm coming, PXP.jpg|thumb|right|alt=Image of the Hoàng Liên Sơn mountain range | Hoàng Liên Sơn [[mountain range]], the range that includes [[Fansipan]] which is the highest summit on the Indochinese Peninsula]] Southern Vietnam is divided into coastal lowlands, the mountains of the [[Annamite Range]], and extensive forests. Comprising five relatively flat plateaus of [[basalt]] soil, the highlands account for 16% of the country's [[arable land]] and 22% of its total forested land.{{sfn|Cosslett|Cosslett|2017|p=13}} The soil in much of the southern part of Vietnam is relatively low in nutrients as a result of intense cultivation.{{sfn|Van De|Douglas|McMorrow|Lindley|2008}} Several minor [[earthquake]]s have been recorded.{{sfn|Hong Phuong|2012|p=3}}{{sfn|''Việt Nam News''|2016}} The northern part of the country consists mostly of highlands and the Red River Delta. [[Fansipan]] (also known as Phan Xi Păng), which is located in [[Lào Cai Province]], is the highest mountain in Vietnam, standing {{convert|3143|m|adj=on|abbr=on}} high.{{sfn|''Vietnam National Administration of Tourism''|2014}} From north to south Vietnam, the country also has [[List of islands of Vietnam|numerous islands]]; [[Phú Quốc]] is the largest.{{sfn|Boobbyer|Spooner|2013|p=173}} The [[Hang Sơn Đoòng]] Cave is considered the largest known cave passage in the world since its discovery in 2009. The [[Ba Bể Lake]] and [[Mekong]] River are the largest lake and longest river in the country.{{sfn|Cosslett|Cosslett|2013|p=13}}{{sfn|Anh|2016a}}{{sfn|''The Telegraph''}} == Gobyerno ug politika == {{Main|Politics of Vietnam|Government of Vietnam}} Vietnam is a [[unitary state|unitary]] [[Marxism-Leninism|Marxist-Leninist]] [[one-party state|one-party]] [[socialist state|socialist]] [[republic]], one of the two [[communist state]]s (the other being [[Laos]]) in [[Southeast Asia]].{{sfn|''Government of Vietnam (II)''}} Although Vietnam remains officially committed to [[socialism]] as its defining creed, its economic policies have grown increasingly [[capitalism|capitalist]],{{sfn|Greenfield|1994|p=204}}{{sfn|Baccini|Impullitti|Malesky|2017}} with ''[[The Economist]]'' characterising its leadership as "ardently capitalist communists".{{sfn|''The Economist''|2008}} Under the [[Constitution of Vietnam|constitution]], the [[Communist Party of Vietnam]] (CPV) asserts their role in all branches of the country's politics and society.{{sfn|''Government of Vietnam (II)''}} The [[President of Vietnam|president]] is the elected [[head of state]] and the [[commander-in-chief]] of the military, serving as the chairman of the Council of Supreme Defence and Security, and holds the second highest office in Vietnam as well as performing executive functions and state appointments and setting policy.{{sfn|''Government of Vietnam (II)''}} {{multiple image | align = left | image1 = | width1 = 100 | alt1 = Nguyễn Phú Trọng | caption1 = [[Nguyễn Phú Trọng]]<br /><small>[[General Secretary of the Communist Party of Vietnam]] </small> | image2 = | width2 = 100 | alt2 = Nguyễn Xuân Phúc | caption2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]]<br /><small>[[President of Vietnam|President]]</small> | image3 = | width3 = 100 | alt3 = Phạm Minh Chính | caption3 = [[Phạm Minh Chính]]<br /><small>[[Prime Minister of Vietnam|Prime Minister]]</small> | image4 = | width4 = 100 | alt4 = Vương Đình Huệ | caption4 = [[Vương Đình Huệ]]<br /><small>[[Chairperson of the National Assembly of Vietnam|Chairman of the National Assembly]]</small> }} The [[General Secretary of the Communist Party of Vietnam|general secretary]] of the CPV performs numerous key administrative functions, controlling the party's national organisation.{{sfn|''Government of Vietnam (II)''}} The [[Prime Minister of Vietnam|prime minister]] is the [[head of government]], presiding over a council of ministers composed of five deputy prime ministers and the heads of 26 ministries and commissions. Only political organisations affiliated with or endorsed by the CPV are permitted to contest elections in Vietnam. These include the [[Vietnamese Fatherland Front]] and worker and [[trade union]]ist parties.{{sfn|''Government of Vietnam (II)''}} [[File:National Assembly of Vietnam.JPG|thumb|right|alt=Photograph of the National Assembly of Vietnam in Hanoi | The [[National Assembly of Vietnam]] building in Hanoi]] The [[National Assembly of Vietnam]] is the [[unicameral]] state [[legislature]] composed of 500 members.{{sfn|Embassy of Vietnam in USA}} Headed by a [[List of Chairmen of the Standing Committee of the National Assembly of Vietnam|chairman]], it is superior to both the executive and judicial branches, with all government ministers being appointed from members of the National Assembly.{{sfn|''Government of Vietnam (II)''}} The [[Supreme People's Court of Vietnam]], headed by a chief justice, is the country's highest [[court of appeal]], though it is also answerable to the National Assembly. Beneath the Supreme People's Court stand the [[Provincial Municipal Courts of Vietnam|provincial municipal courts]] and many [[Local Courts of Vietnam|local courts]]. [[Military Courts of Vietnam|Military courts]] possess special jurisdiction in matters of [[National security|state security]]. Vietnam maintains the [[Capital punishment in Vietnam|death penalty]] for numerous offences.{{sfn|''Ministry of Justice''|1999}} In 2023, a three-person collective leadership was responsible for governing Vietnam. President [[Võ Văn Thưởng|Vo Van Thuong]] (since 2023),<ref>{{cite news |title=Vietnam parliament elects new president Vo Van Thuong |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/3/2/vietnam-parliament-elects-new-president-vo-van-thuong |work=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> Prime Minister [[Phạm Minh Chính|Pham Minh Chinh]] (since 2021)<ref>{{cite news |title=Vietnam picks new PM and president for next 5 years |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Vietnam-picks-new-PM-and-president-for-next-5-years |work=Nikkei Asia}}</ref> and the most powerful leader [[Nguyễn Phú Trọng|Nguyen Phu Trong]] (since 2011) as the Communist Party of Vietnam’s General Secretary.<ref>{{cite news |title=New president of Vietnam nominated by Communist Party: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/3/1/new-president-of-vietnam-nominated-by-communist-party-report |work=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of Vietnam}} {{multiple image | direction = vertical | image1 = Trần Đại Quang and Vladimir Putin, 2016-01.jpg | alt1 = Trần Đại Quang and Vladimir Putin | caption1 = President [[Trần Đại Quang]] with Russian President [[Vladimir Putin]] on 19 November 2016 | image2 = Secretary Tillerson Joins Commercial Deals Signing Ceremony at the Presidential Palace in Vietnam (38322247422).jpg | alt2 = Secretary Tillerson at the Presidential Palace | caption2 = US Secretary of State [[Rex Tillerson]] accompanies US President [[Donald Trump]] to a commercial deal signing ceremony with Vietnamese President on 12 November 2017. }} Throughout its history, Vietnam's main foreign relationship has been with various Chinese dynasties.{{sfn|Thayer|1994}} Following the partition of Vietnam in 1954, North Vietnam maintained relations with the [[Eastern Bloc]], South Vietnam maintained relations with the [[Western Bloc]].{{sfn|Thayer|1994}} Despite these differences, Vietnam's sovereign principles and insistence on cultural independence have been laid down in numerous documents over the centuries before its independence. These include the 11th-century patriotic poem "''[[Nam quốc sơn hà]]''" and the 1428 proclamation of independence "''[[Bình Ngô đại cáo]]''". Though China and Vietnam are now formally at peace,{{sfn|Thayer|1994}} [[Spratly Islands#Military conflicts and diplomatic dialogues|significant territorial tensions]] remain between the two countries over the South China Sea.{{sfn|Thanh Hai|2016|p=177}} Vietnam holds membership in 63 international organisations, including the [[United Nations]] (UN), [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN), [[Non-Aligned Movement]] (NAM), [[Organisation internationale de la Francophonie|International Organisation of the Francophonie]] (La Francophonie), and [[World Trade Organization]] (WTO). It also maintains relations with over 650 non-governmental organisations.{{sfn|''Ministry of Foreign Affairs''|2018}} As of 2010 Vietnam had established diplomatic relations with 178 countries.{{sfn|''Ministry of Foreign Affairs''|2013}} Vietnam's current foreign policy is to consistently implement a policy of independence, self-reliance, peace, co-operation, and development, as well openness, diversification, [[multilateralism|multilateralisation]] with international relations.{{sfn|''Ministry of Foreign Affairs''|2007}}{{sfn|''Ministry of Foreign Affairs''|2014}} The country declares itself a friend and partner of all countries in the international community, regardless of their political affiliation, by actively taking part in international and regional cooperative development projects.{{sfn|Bich Loan|2007}}{{sfn|''Ministry of Foreign Affairs''|2007}} Since the 1990s, Vietnam has taken several key steps to restore diplomatic ties with capitalist [[Western countries]]. It already had relations with communist Western countries in the decades prior.{{sfn|Dayley|2018|p=98}} Relations with the United States [[United States–Vietnam relations|began improving]] in August 1995 with both states upgrading their ''[[:wikt:liaison|liaison]]'' offices to embassy status.{{sfn|Mitchell|1995}} As diplomatic ties between the two governments grew, the United States opened a [[consul (representative)|consulate general]] in Ho Chi Minh City while Vietnam opened [[List of diplomatic missions in San Francisco|its consulate]] in [[San Francisco]]. Full diplomatic relations were also restored with [[New Zealand]], which opened its embassy in Hanoi in 1995;{{sfn|Green|2012}} Vietnam established an embassy in [[Wellington]] in 2003.{{sfn|Smith|2005|p=386}} President of the United States, [[Bill Clinton]], made a historic visit to Vietnam in November 2000. He was the first U.S. leader ever to officially visit Hanoi and the first to visit Vietnam since U.S. troops withdrew from the country in 1975.<ref name="16 Nov 2000">{{cite web |title=Clinton Makes Historic Visit to Vietnam |url=https://abcnews.go.com/International/story?id=82119&page=1 |website=abcnews.com}}</ref> [[Pakistan]] also reopened its embassy in Hanoi in October 2000, with Vietnam reopening its embassy in [[Islamabad]] in December 2005 and trade office in [[Karachi]] in November 2005.{{sfn|Institute of Regional Studies|2001|p=66}}{{sfn|''Ministry of Foreign Affairs''}} In May 2016, US President [[Barack Obama]] further normalised relations with Vietnam after he announced the lifting of an arms [[United States embargoes|embargo]] on sales of lethal arms to Vietnam.{{sfn|Garamone|2016}} Despite their historical past, today Vietnam is considered to be a potential ally of the United States, especially in the geopolitical context of the [[territorial disputes in the South China Sea]] and in containment of [[Chinese expansionism]].{{sfn|Hutt|2020}}{{sfn|Corr|2019}}{{sfn|Tran|2020}} === Military === {{Main|Vietnam People's Armed Forces}} The [[Vietnam People's Armed Forces]] consists of the [[Vietnam People's Army]] (VPA), the [[Vietnam People's Public Security]] and the Vietnam Self-Defence Militia. The VPA is the official name for the active military services of Vietnam, and is subdivided into the [[Vietnam People's Ground Forces]], the [[Vietnam People's Navy]], the [[Vietnam People's Air Force]], the [[Vietnam Border Guard]] and the [[Vietnam Coast Guard]]. The VPA has an active manpower of around 450,000, but its total strength, including paramilitary forces, may be as high as 5,000,000.{{sfn|Taylor|Rutherford|2011|p=50}} In 2015, Vietnam's [[List of countries by military expenditures|military expenditure]] totalled approximately US$4.4&nbsp;billion, equivalent to around 8% of its total government spending.{{sfn|Yan|2016}} Joint military exercises and war games have been held with [[Brunei]],{{sfn|Voice of Vietnam|2016}} [[India]],{{sfn|''The Economic Times''|2018}} [[Japan]],{{sfn|''The Japan Times''|2015}} Laos,{{sfn|Voice of Vietnam|2018b}} [[Russia]],{{sfn|''Ministry of Defence'' Russia|2018}} [[Singapore]]{{sfn|Voice of Vietnam|2016}} and the US.{{sfn|''The Telegraph''|2012}} In 2017, Vietnam signed the UN treaty on the [[Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|Prohibition of Nuclear Weapons]].{{sfn|United Nations Treaty Collection}}{{sfn|Giap|2017}} === Human rights and sociopolitical issues === {{See also|Human rights in Vietnam}} Under the current constitution, the CPV is the only party allowed to rule, the operation of all other political parties being outlawed. Other human rights issues concern [[freedom of association]], [[freedom of speech]], [[freedom of religion]], and [[freedom of the press]]. In 2009, Vietnamese lawyer [[Lê Công Định]] was arrested and charged with the capital crime of [[subversion]]; several of his associates were also arrested.{{sfn|BBC News|2009}}{{sfn|Mydans|2009}} [[Amnesty International]] described him and his arrested associates as [[prisoners of conscience]].{{sfn|BBC News|2009}} Vietnam has also suffered from human trafficking and related issues.<ref>{{cite web|url=http://un-act.org/vietnam/|title=VIET NAM – UN ACT|website=UN-Act}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Women,-children-and-babies:-human-trafficking-to-China-is-on-the-rise-47513.html|title=Women, children and babies: human trafficking to China is on the rise|date=11 July 2019|website=Asia News}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2019/11/vietnams-human-trafficking-problem-is-too-big-to-ignore/|title=Vietnam's Human Trafficking Problem Is Too Big to Ignore|date=8 November 2019|website=The Diplomat}}</ref> == Administratibo nga mga dibisyon == Vietnam is divided into 58 [[Provinces of Vietnam|provinces]] ({{lang-vi|Tỉnh|link=no}}, [[chữ Hán]]: {{wikt-lang|vi-Hani|省}}).{{sfn|''Japan Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism''}} There are also five [[Municipalities of Vietnam|municipalities]] ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}), which are administratively on the same level as provinces. {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {{Provinces of Vietnam|align=none}} {{col-break|gap=2em}} {| style="margin:auto;" | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Northwest (Vietnam)|Northwest]]'''</div> ---- 6. [[Tỉnh Điện Biên|Điện Biên]]<br /> 22. [[Tỉnh Hòa Bình|Hòa Bình]]<br /> 7. [[Tỉnh Lai Châu|Lai Châu]]<br /> 8. [[Tỉnh Lào Cai|Lào Cai]]<br /> 16. [[Tỉnh Sơn La|Sơn La]]<br /> 12. [[Tỉnh Yên Bái|Yên Bái]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Northeast (Vietnam)|Northeast]]'''</div> ---- 20. [[Tỉnh Bắc Giang|Bắc Giang]]<br /> 14. [[Tỉnh Bắc Kạn|Bắc Kạn]]<br /> 10. [[Tỉnh Cao Bằng|Cao Bằng]]<br /> 9. [[Tỉnh Hà Giang|Hà Giang]]<br /> 11. [[Tỉnh Lạng Sơn|Lạng Sơn]]<br /> 17. [[Tỉnh Phú Thọ|Phú Thọ]]<br /> 21. [[Tỉnh Quảng Ninh|Quảng Ninh]]<br /> 15. [[Tỉnh Thái Nguyên|Thái Nguyên]]<br /> 13. [[Tỉnh Tuyên Quang|Tuyên Quang]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Red River Delta]]'''</div> ---- 1. [[Hanoi|Hà Nội]] (municipality)<br /> 3. [[Hải Phòng|Hải Phòng]] (municipality)<br /> 19. [[Tỉnh Bắc Ninh|Bắc Ninh]]<br /> 26. [[Tỉnh Hà Nam|Hà Nam]]<br /> 24. [[Tỉnh Hải Dương|Hải Dương]]<br /> 23. [[Tỉnh Hưng Yên|Hưng Yên]]<br /> 27. [[Tỉnh Nam Định|Nam Định]]<br /> 28. [[Tỉnh Ninh Bình|Ninh Bình]]<br /> 25. [[Tỉnh Thái Bình|Thái Bình]]<br /> 18. [[Tỉnh Vĩnh Phúc|Vĩnh Phúc]] |- | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[North Central Coast]]'''</div> ---- 31. [[Tỉnh Hà Tĩnh|Hà Tĩnh]]<br /> 30. [[Tỉnh Nghệ An|Nghệ An]]<br /> 32. [[Tỉnh Quảng Bình|Quảng Bình]]<br /> 33. [[Tỉnh Quảng Trị|Quảng Trị]]<br /> 29. [[Tỉnh Thanh Hóa|Thanh Hóa]]<br /> 34. [[Tỉnh Thừa Thiên Huế|Thừa Thiên–Huế]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Central Highlands (Vietnam)|Central Highlands]]'''</div> ---- 41. [[Tỉnh Đắk Lắk|Đắk Lắk]]<br /> 42. [[Tỉnh Đắk Nông|Đắk Nông]]<br /> 38. [[Tỉnh Gia Lai|Gia Lai]]<br /> 37. [[Tỉnh Kon Tum|Kon Tum]]<br /> 44. [[Tỉnh Lâm Đồng|Lâm Đồng]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[South Central Coast]]'''</div> ---- 4. [[Da Nang|Đà Nẵng]] (municipality)<br /> 39. [[Tỉnh Bình Định|Bình Định]]<br /> 46. [[Tỉnh Bình Thuận|Bình Thuận]]<br /> 43. [[Tỉnh Khánh Hòa|Khánh Hòa]]<br /> 45. [[Tỉnh Ninh Thuận|Ninh Thuận]]<br /> 40. [[Tỉnh Phú Yên|Phú Yên]]<br /> 35. [[Tỉnh Quảng Nam|Quảng Nam]]<br /> 36. [[Tỉnh Quảng Ngãi|Quảng Ngãi]] |- | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Southeast (Vietnam)|Southeast]]'''</div> ---- 2. [[Ho Chi Minh City|Hồ Chí Minh City]] (municipality)<br /> 51. [[Tỉnh Vũng Tàu|Bà Rịa–Vũng Tàu]]<br /> 49. [[Tỉnh Bình Dương|Bình Dương]]<br /> 47. [[Tỉnh Bình Phước|Bình Phước]]<br /> 50. [[Tỉnh Đồng Nai|Đồng Nai]]<br /> 48. [[Tỉnh Tây Ninh|Tây Ninh]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''[[Mekong Delta]]'''</div> ---- 5. [[Tỉnh Cần Thơ]] (municipality)<br /> 56. [[Tỉnh An Giang|An Giang]]<br /> 62. [[Tỉnh Bạc Liêu|Bạc Liêu]]<br /> 55. [[Tỉnh Bến Tre|Bến Tre]]<br /> 63. [[Tỉnh Cà Mau|Cà Mau]]<br /> 53. [[Tỉnh Đồng Tháp|Đồng Tháp]]<br /> 59. [[Tỉnh Hậu Giang|Hậu Giang]]<br /> 58. [[Tỉnh Kiên Giang|Kiên Giang]]<br /> 52. [[Tỉnh Long An|Long An]]<br /> 61. [[Tỉnh Sóc Trăng|Sóc Trăng]]<br /> 54. [[Tỉnh Tiền Giang|Tiền Giang]]<br /> 60. [[Tỉnh Trà Vinh|Trà Vinh]]<br /> 57. [[Tỉnh Vĩnh Long|Vĩnh Long]] |} {{col-end}} [[File:Tay Ho Communist propaganda posters in 2015 11.jpg|thumb|alt=A Tay Ho Communist propaganda poster | A [[Communist Party of Vietnam|Communist Party]] poster in Hanoi]] Provinces are subdivided into [[provincial city (Vietnam)|provincial municipalities]] ({{lang|vi|thành phố trực thuộc tỉnh}}, 'city under province'), [[township]]s ({{lang|vi|thị xã}}) and [[county|counties]] ({{lang|vi|huyện}}), which are in turn subdivided into [[town]]s ({{lang|vi|thị trấn}}) or [[commune-level subdivisions (Vietnam)|communes]] ({{lang|vi|xã}}). Centrally controlled municipalities are subdivided into [[district]]s ({{lang|vi|quận}}) and counties, which are further subdivided into [[ward (country subdivision)|wards]] ({{lang|vi|phường}}). == Kultura == {{Main|Kultura sa Biyetnam}} {{multiple image | align = left |direction =vertical | image1 = Hanoi Temple of Litterature.jpeg | alt1 = The Temple of Literature in Hanoi | caption1 = Ang Templo sa Literatura sa [[Hanoi]] | image2 = Hue Vietnam Citadel-of-Huế-01.jpg | alt2 = The [[Meridian Gate (Huế)]] | caption2 = Ang Imperial City sa Huế | image3 = Ópera, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 02.JPG | alt3 = The Municipal Theatre in Ho Chi Minh City | caption3 = Ang Municipal Theater (Saigon Opera House) sa [[Ho Chi Minh City]] }} Ang kultura sa Biyetnam giisip nga bahin sa sinosphere. Ang kultura sa Biyetnam milambo sulod sa mga siglo gikan sa lumadnong karaan Đông Sơn kultura nga adunay basa nga humay isip base sa ekonomiya niini. {{sfn|Higham|1984}}{{sfn|Calò|2009|p=51}} Ang pipila ka mga elemento sa kultura sa nasud adunay mga Intsik nga gigikanan, nga nagkuha sa mga elemento sa Confucianism, Mahāyāna Buddhism, ug Taoism sa tradisyonal nga sistema sa politika ug pilosopiya niini.{{sfn|Tung Hieu|2015|p=71}}{{sfn|Nhu Nguyen|2016|p=32}} Ang katilingbang Binyetnamita kay gambalay sa palibot {{lang|vi|làng}} (mga balangay sa katigulangan);{{sfn|Endres|2001}} tanan Biyetnamita marka a komon nga anibersaryo sa katigulangan sa ikanapulo nga adlaw sa ikatulo lunar nga bulan.{{sfn|Grigoreva|2014|p=4}}{{sfn|UNESCO Intangible Cultural Heritage|2012}} Ang impluwensya sa kulturang Intsik sama sa mga kultura sa Cantonese, Hakka, Hokkien, ug [[Hainan]]ese mas makita sa amihanan diin ang Budhismo kusganong nalambigit sa popular nga kultura.{{sfn|Zhu|Ren|Collins|Warner|2017|p=142}} Bisan pa niini, adunay [[Chinatown]]s sa habagatan, sama sa {{lang|vi|Chợ Lớn|italic=no}}, diin daghang mga Insek ang nakigminyo sa Kinh ug dili mailhan taliwala nila.{{sfn|McLeod|Thi Dieu|2001|p=8}} Sa sentral ug habagatang bahin sa Biyetnam, mga bakas sa Champa ug Khmer kultura napamatud-an pinaagi sa mga salin sa mga kagun-oban, mga artifact ingon man sa sulod sa ilang populasyon ingon nga manununod sa karaan Sa Huỳnh kultura.{{sfn|Momoki|1996|p=36}}{{sfn|Kỳ Phương|Lockhart|2011|p=84}} Sa bag-ohay nga mga siglo, ang mga kultura sa Kasadpan nahimong popular sa mga bag-ong henerasyon sa Binyetnamita.{{sfn|Nhu Nguyen|2016|p=32}} [[File:Ao-dai-xu-Hue-2.jpg|thumb|right|upright|alt=Photograph of two girls wearing a traditional Vietnamese white school uniform, the áo dài—both are holding the nón lá, a conical hat | Biyetnamita tradisyonal nga puti nga uniporme sa eskwelahan alang sa mga babaye sa nasud, ang {{lang|vi|áo dài}} uban sa pagdugang sa {{lang|vi|nón lá}}, usa ka conical nga kalo.]] Ang tradisyonal nga pokus sa kultura sa Biyetnam gibase sa katawhan({{lang|vi|nhân nghĩa}}) ug panag-uyon ({{lang|vi|hòa}}) diin ang mga mithi sa pamilya ug komunidad gitamod pag-ayo. {{sfn|Zhu|Ren|Collins|Warner|2017|p=142}} Ang Biyetnam nagtahod sa daghang mga yawe nga simbolo sa kultura,{{sfn|Vo|2012|p=96}} sama sa Biyetnamita dragon nga gikan sa [[crocodile|buaya]] ug [[bitin]] paghanduraw; Nasyonal nga amahan sa Biyetnam, {{lang|vi|Lạc Long Quân|italic=no}} gihulagway nga usa ka balaang dragon.{{sfn|Grigoreva|2014|p=4}}{{sfn|Gallop|2017}}{{sfn|Vietnamese-American Association}} Ang {{lang|vi|lạc}} usa ka balaan nga langgam nga nagrepresentar sa nasudnong inahan sa Biyetnam, {{lang|vi|Âu Cơ|italic=no}}. Ang ubang prominenteng mga hulagway nga gitahud usab mao ang [[turtle|pawikan]], [[buffalo|kabaw]] ug [[horse|kabayo]].{{sfn|Chonchirdsin|2016}} Daghang Biyetnamita usab ang nagtuo sa labaw sa kinaiyahan ug espiritismo diin ang sakit dad-on sa a tunglo o pamarang o tungod sa dili pagsunod sa usa ka relihiyosong pamatasan. Ang mga tradisyunal nga medikal nga practitioner, anting-anting ug uban pang matang sa espirituhanong proteksyon ug relihiyosong mga buhat mahimong gamiton sa pagtambal sa masakiton nga tawo.{{sfn|Waitemata District Health Board|2015|p=2}} Sa modernong panahon, ang kultural nga kinabuhi sa Vietnam naimpluwensyahan pag-ayo sa kontrolado sa gobyerno nga media ug mga programa sa kultura.{{sfn|Nhu Nguyen|2016|p=32}} Sulod sa daghang mga dekada, ang mga impluwensya sa langyaw nga kultura, labi na ang gigikanan sa Kasadpan, gilikayan. Apan sukad sa bag-o nga repormasyon, ang Vietnam nakakita sa usa ka mas dako nga exposure sa silingang Southeast Asian, East Asian ingon man sa Western kultura ug media.{{sfn|Phuong|2012}} Ang nag-unang Vietnamese pormal nga sinina, ang {{lang|vi|[[áo dài]]}} gisul-ob alang sa mga espesyal nga okasyon sama sa kasal ug relihiyosong mga pista. Puti {{lang|vi|áo dài}} mao ang gikinahanglan nga uniporme para sa mga babaye sa daghang mga high school sa tibuok nasud. Ang ubang mga pananglitan sa tradisyonal nga Vietnamese nga sinina naglakip sa: ang {{lang|vi|áo tứ thân}}, usa ka upat ka piraso nga sinina sa babaye; ang {{lang|vi|áo ngũ}}, usa ka porma sa {{lang|vi|thân}} sa lima ka piraso nga porma, kasagaran gisul-ob sa amihanan sa nasud; ang {{lang|vi|yếm}}, pang-ilalom nga sapot sa babaye; ang {{lang|vi|áo bà ba}}, rural nga nagtrabaho "pyjamas" alang sa mga lalaki ug babaye. == Nota == {{notelist}} == Tan-awa usab == * [[:en:Outline of Vietnam|Outline sa Biyetnam]] == Mga pakisayran == {{Reflist|24em}} == Mga sumpay sa gawas == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Vietnam profile] gikan sa BBC News * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vietnam/ Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109224241/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vietnam |date=2021-01-09 }}. ''The World Factbook''. Central Intelligence Agency. (CIA) * [https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] gikan sa ''UCB Libraries GovPubs'' * {{curlie|Regional/Asia/Vietnam}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628349/Vietnam Vietnam] sa ''Encyclopædia Britannica'' * {{wikiatlas|Vietnam}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=VN Key Development Forecasts for Vietnam] gikan sa International Futures === Gobyerno === * [http://chinhphu.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520095711/http://www.chinhphu.vn/portal/page/portal/English |date=20 May 2020 }} * [http://cpv.org.vn/ Communist Party of Vietnam] – opisyal nga website (sa Biyetnamita) === Media ug censorship === * Robert N. Wilkey. [https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html "Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation?"] ''The John Marshall Journal of Computer and Information Law''. Vol. XX, No. 4. Summer 2002. Retrieved 16 February 2013. === Turismo === * [http://www.vietnamtourism.gov.vn/english/ Opisyal nga website sa turismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914142254/https://vietnamtourism.gov.vn/english/ |date=2021-09-14 }} {{coord|16|N|108|E|display=title}} 2zte2bakj9j61xteofn370knlx7xnqg 0 3115175 37027241 24764096 2026-08-30T15:10:08Z Red Winged Duck 17076 Red Winged Duck moved page [[Ozero Velikoye (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Gomel Oblast, lat 52,05, long 29,32)]] to [[Vialikaje (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Homieĺskaja voblasć, lat 52,05, long 29,32)]] 24764095 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Belarus|date=2015-11}} :''Alang sa ubang mga dapit sa mao gihapon nga ngalan, tan-awa ang [[Ozero Velikoye]].'' {{geobox | 1 = Lake <!-- *** Header *** --> | name = Ozero Velikoye | native_name = Озеро Великое | other_name = | category = Lanaw nga porma ug arko | etymology = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = | image_caption = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Belarus}} | country_flag = | state = [[Gomel Oblast]] | state_type = Voblast | region = | region_type = | district = | district_type = | municipality = | municipality_type = <!-- *** Associated with *** --> | parent = | city = | river = | landmark = <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = | tributary_right = <!-- *** Source and mouth *** --> | source = | source_location = | source_region = | source_country = | source_elevation = | source_lat_d = | source_lat_m = | source_lat_s = | source_lat_NS = | source_long_d = | source_long_m = | source_long_s = | source_long_EW = | source_confluence = | mouth = | mouth_location = | mouth_region = | mouth_country = | mouth_elevation = | mouth_lat_d = | mouth_lat_m = | mouth_lat_s = | mouth_lat_NS = | mouth_long_d = | mouth_long_m = | mouth_long_s = | mouth_long_EW = <!-- *** Size *** --> | area = | length = | width = | depth = | elevation = 112 | volume = | watershed = <!-- *** Flow *** --> | discharge = | discharge_max = | discharge_min = <!-- *** Free *** --> | free = | free_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Notes *** --> | footnotes = | lat_d = 52.0505 | long_d = 29.3247 | timezone_label = Europe/Minsk | utc_offset = +3 | timezone = [[Further-eastern European Time|FET]] | geonames = 8175003 }} <!--H.LKO-->[[Lanaw nga porma ug arko]] ang '''Ozero Velikoye''' ([[Rinuso]]: '''Озеро Великое''') sa [[Belarus]].<ref name = "gn8175003"/> Nahimutang ni sa voblast sa <!--ADM1-->[[Gomel Oblast]], sa sentro nga bahin sa nasod, {{formatnum:240}} km sa habagatan-sidlakan sa [[Minsk (ulohang dakbayan sa Belarus)|Minsk]] ang ulohan sa nasod. {{formatnum:112}} metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Ozero Velikoye.<ref name = "gn8175003"/> Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga {{formatnum:185}} ka metro ug {{formatnum:3.6 }} km sa habagatan-kasadpan sa Ozero Velikoye.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} {{Location map|Belarus |float = right |width=300 | caption = Nahimutangan sa Ozero Velikoye sa Belarus. | label = Ozero Velikoye|position=right|background=white|lat=52.0505|long=29.3247}} Hapit nalukop sa [[lasang]] nga [[sagolsagol]] ang palibot sa Ozero Velikoye.<ref name = "nasalandcover"/> Dunay mga {{formatnum:24}} ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Ozero Velikoye medyo gamay nga populasyon.<ref name = "nasapop"/> Ang klima [[hemiboreal]].<ref name = "koppen"/> Ang kasarangang giiniton {{formatnum:6}} [[°C]]. Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa {{formatnum:20}}&nbsp;[[°C]], ug ang kinabugnawan Disyembre, sa {{formatnum:-10}}&nbsp;°C.<ref name = "nasa"/> {| |- |{{climate chart | Ozero Velikoye | -10| -8| 0 | -11| -5| 0 | -6| 4| 0 | 1| 15| 0 | 7| 21| 0 | 13| 23| 0 | 15| 25| 0 | 14| 23| 0 | 7| 18| 0 | 1| 11| 0 | -6| 5| 0 | -10| -10| 0 |float=left |clear=left |source = <ref name = "nasa"/> }} |} == Saysay == <references group="saysay"/> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn8175003">[{{Geonameslink|gnid=8175003|name=ozero%20velikoye}} Ozero Velikoye] sa [{{Geonamesabout}} GeoNames.Org (cc-by)]; post updated 2012-01-22; database download sa 2015-06-27</ref> <ref name = "vp">{{Cite web |url= {{Viewfinderlink}}|title= Viewfinder Panoramas Digital elevation Model|date= 2015-06-21|format= }}</ref> <ref name = "nasapop">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/SEDAC}}</ref> <ref name = "koppen">{{cite journal |last= Peel|first= M C|last2= Finlayson|first2= B L|date= |title= Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification| url = http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |journal= Hydrology and Earth System Sciences|publisher= |volume= 11|issue= |pages= 1633-1644|doi= 10.5194/hess-11-1633-2007|access-date=30 Enero 2016}}</ref> <ref name = "nasa">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA}}</ref> <ref name = "nasalandcover">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/MODIS}}</ref> </references> [[Kategoriya:Mga lanaw sa Gomel Oblast]] 16w54ukuzm1ci5dx6msun66nqfimyi7 0 3122995 37027294 19425908 2026-08-31T08:40:00Z LJamesCPH 147097 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371997570|Rice]]" 37027294 wikitext text/x-wiki [[Payl:20201102.Hengnan.Hybrid_rice_Sanyou-1.6.jpg|thumb| Tanom nga humay ( ''[[Oryza sativa]]'' ) nga may mga sanga nga uhay nga adunay daghang lugas sa matag punoan]] [[Payl:Rice_grains_(IRRI).jpg|thumb| Mga lugas sa bugas sa lain-laing klase sa International Rice Research Institute (IRRI)]] [[Kategoriya:Humay]] 46c4hjn3vywn3ov0vetxs58h5xy2al4 37027295 37027294 2026-08-31T08:41:53Z LJamesCPH 147097 Nag-usab sa mga detalye 37027295 wikitext text/x-wiki [[Payl:20201102.Hengnan.Hybrid_rice_Sanyou-1.6.jpg|thumb| Tanom nga humay ( ''[[Oryza sativa]]'' ) nga may mga sanga nga uhay nga adunay daghang lugas sa matag punoan]] [[Payl:Rice_grains_(IRRI).jpg|thumb| Mga lugas sa bugas sa lain-laing klase sa International Rice Research Institute (IRRI)]]'''Ang bugas''' usa ka [[Cereal grain|lugas nga gikan sa sereales]] ug, sa iyang pagka- [[Domestication|binuhi]], mao ang [[Staple food|pangunang pagkaon]] sa kapin sa katunga sa [[World's population|populasyon sa kalibutan]], labi na sa [[Aprika|Africa]] ug [[Asya|Asia]] . Ang humay mao ang liso sa klase sa sagbot ''[[Oryza sativa|nga Oryza sativa]]'' (bugas sa Asya)—o, dili kasagaran, ''[[Oryza glaberrima]]'' (bugas sa Africa). Ang bugas gikan sa Asya gi-amuma sa [[Pangmasang Republika sa Tsina|China]] mga 13,500 ngadto sa 8,200 ka tuig ang milabay; ang bugas gikan sa Africa gi-amuma usab nga independente sa [[West Africa]] mga 3,000 ka tuig ang milabay. Ang bugas nahimong komon sa daghang kultura sa tibuok kalibutan; niadtong 2023, 800 milyon ka tonelada ang nahimo, nga nagbutang niini sa ikatulong pwesto sunod [[Tubo|sa tubo]] ug [[Zea mays|mais]] . Mga 8% lang sa bugas ang gibaligya sa tibuok kalibutan. Ang Tsina, India, ug Indonesia mao ang pinakadakong konsumidor sa bugas. Usa ka dakong kantidad sa bugas nga giprodyus sa mga nag-uswag nga nasud ang mawala human sa pag-ani tungod sa mga hinungdan sama sa dili maayong transportasyon ug pagtipig. Ang ani sa humay mahimong mokunhod tungod sa mga peste lakip na [[Insekto|ang mga insekto]], [[Mangungutkut|ilaga]], ug [[Langgam|mga langgam]], ingon man usab sa [[Weed|mga sagbot]], ug sa [[List of rice diseases|mga sakit]] sama sa [[Pyricularia grisea|pagbuto sa bugas]] . Ang tradisyonal nga [[Rice polyculture|mga polyculture sa humay]] sama sa [[Rice-duck farming|pag-uma og rice-duck]], ug modernong [[integrated pest management]] naningkamot sa pagkontrol sa kadaot gikan sa mga peste sa [[Sustainable agriculture|malungtarong]] paagi. Ang lugas sa uga nga bugas gigaling aron makuha ang panggawas nga mga lut-od; depende kung unsa kadaghan ang matangtang, ang mga produkto gikan sa [[brown rice]] hangtod sa bugas nga adunay germ ug [[white rice]] . Ang uban [[Parboiled rice|gipabukalan og gamay]] aron sayon lutoon. Ang bugas walay [[gluten]] ; kini mohatag og [[Protina (kimika)|protina]] apan dili tanang [[Essential amino acids|importanteng amino acid]] nga gikinahanglan para sa maayong panglawas. Ang lain-laing klase sa bugas gikaon sa tibuok kalibutan. Ang komposisyon sa mga sangkap sa starch sulod sa lugas, [[amylose]] ug [[amylopectin]], naghatag niini og lain-laing mga kinaiya sa tekstura. <ref>{{cite book|last1=Rosell|first1=Cristina M.|last2=Marco|first2=Cristina|title=Gluten-Free Cereal Products and Beverages|chapter=Rice|publisher=Elsevier|year=2008|isbn=978-0-12-373739-7|doi=10.1016/b978-012373739-7.50006-x}}</ref> Ang bugas nga taas og lugas, gikan sa ''Indica'' cultivar, kasagarang magpabiling kompleto kon lutoon, ug uga ug humok. Ang mga klase [[Aromatic rice|sa humot nga bugas]], sama sa [[Basmati rice|basmati]] ug [[Jasmine rice|jasmine]], kaylap nga gigamit sa pagluto sa Asya, ug mailhan pinaagi sa ilang maisog ug lami nga nutty. <ref name="pro3">{{cite web|url=https://www.theculinarypro.com/rice-varieties|title=Rice varieties|website=The Culinery Pro}}</ref> Ang medium-grain nga bugas, gikan sa ''Japonica'' o ''Indica'' cultivar, o hybrid sa duha, basa ug humok ug lagmit magtapot. <ref>{{cite web|url=https://www.theperfectrice.com/medium-grain-rice/|title=Exploring Medium-Grain Rice Varieties|website=The Perfect Rice|date=March 28, 2024}}</ref> Ang mga klase niini naglakip [[O. s. subsp. japonica ‘Calrose’|sa Calrose]], nga nagtukod sa [[Rice production in the United States|industriya sa bugas sa California]], [[Carnaroli|ang Carnaroli]], nga giila nga ''hari sa bugas sa Italya'' tungod sa maayo kaayong mga kinaiya sa pagluto niini, <ref>{{cite book|last1=Paolini|first1=David|last2=Vuga|first2=Michela|title=From Rice to Risotto|date=1999|publisher=Cartago|isbn=978-1-900826-29-7}}</ref> ug [[Black rice|itom nga bugas]], nga morag itom nga purpura tungod sa taas nga lebel sa [[Anthocyanin|anthocyanins]], ug nailhan usab nga ''gidili nga bugas'' tungod kay kini gitagana alang sa konsumo sa harianong pamilya sa karaang Tsina. <ref name="v1612">{{cite journal|last1=Oikawa|first1=Tetsuo|last2=Maeda|first2=Hiroaki|last3=Oguchi|first3=Taichi|last4=Yamaguchi|first4=Takuya|last5=Tanabe|first5=Noriko|last6=Ebana|first6=Kaworu|last7=Yano|first7=Masahiro|last8=Ebitani|first8=Takeshi|last9=Izawa|first9=Takeshi|title=The Birth of a Black Rice Gene and Its Local Spread by Introgression|journal=The Plant Cell|publisher=Oxford University Press|volume=27|issue=9|year=2015|doi=10.1105/tpc.15.00310|doi-access=free|pages=2401–2414|pmid=26362607|pmc=4815089|bibcode=2015PlanC..27.2401O}}</ref> Ang mubo nga lugas nga bugas, kasagaran gikan sa klase ''sa Japonica'', adunay oval nga panagway ug lagkit nga tekstura. Kini kaylap nga gigamit sa mga pagluto sa Hapon sama sa sushi (uban sa bugas sama sa ''[[Koshihikari]]'', ''Hatsushimo'', ug ''[[Sasanishiki]]'', nga talagsaon sa lainlaing mga rehiyon sa klima ug heyograpiya sa Japan), <ref>{{cite web|url=https://sushiuniversity.jp/basicknowledge/rice|title=What rice to use for sushi?|publisher=Tabimori Incorporated, Japan}}</ref> tungod kay kini nagpabilin sa iyang porma kung lutoon. Gigamit usab kini alang sa mga tam-is nga putahe sama sa [[mochi]] (nga adunay [[glutinous rice]] ), ug sa [[European cuisine|mga linuto sa Europa]] sama sa [[risotto]] (nga adunay [[arborio rice]] ) ug [[payelya|paella]] (nga adunay [[bomba rice]], nga sa tinuud usa ka klase sa ''Indica'' ). <ref name="pro2">{{cite web|url=https://www.theculinarypro.com/rice-varieties|title=Rice varieties|website=The Culinery Pro}}</ref> Ang linuto nga puti nga bugas adunay 29% [[Karbohidrat|nga carbohydrate]] ug 2% nga protina, nga adunay gamay nga [[Manganeso|manganese]] . Ang [[golden rice]] usa ka klase sa bugas nga gihimo pinaagi sa [[genetic engineering]] nga adunay [[Vitamin A|bitamina A.]] Ang produksiyon sa bugas gibanabana nga nakaingon sa kapin sa 1% sa [[Greenhouse gas emissions|mga greenhouse gas emissions]] sa tibuok kalibutan sa tuig 2022. Nagkalainlain ang mga panagna kon unsaon pag-apekto sa pagbag-o sa klima ang ani sa humay sa lainlaing mga lugar ug konteksto sa sosyoekonomiko. Sa kultura sa tawo, ang bugas adunay papel sa lainlaing mga relihiyon ug tradisyon, sama sa [[Wedding|mga kasal]]. == Mga Reperensya == [[Kategoriya:Humay]] i0n3m0zxzbd87tfw719t7jtiq4d0rcn 0 3142573 37027302 33819344 2026-08-31T09:41:29Z JoyiCPH 147101 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371874114|Coal]]" 37027302 wikitext text/x-wiki [[Payl:Struktura_chemiczna_węgla_kamiennego.svg|thumb| Pananglitan sa kemikal nga istruktura sa karbon]] 0ah8iv334ujs4k3ympsxgrh7s9wogjw 37027303 37027302 2026-08-31T09:44:06Z JoyiCPH 147101 Nag-usab sa mga detalye 37027303 wikitext text/x-wiki '''Ang uling''' usa ka [[Combustible|masunog nga]] itom o brownish-black [[Sedimentary rock|nga sedimentary rock]], nga naporma isip [[Stratum|mga lut-od]] nga gitawag og [[coal seams]] . Ang karbon kasagaran [[karbon]] nga adunay lain-laing gidaghanon sa ubang [[Elemento|mga elemento]], labi na [[Hidroheno|ang hydrogen]], [[Asupri|sulfur]], [[Oksihena|oxygen]], ug [[Nitroheno|nitrogen]]. <ref>{{cite web|last=Blander|first=M|title=Calculations of the Influence of Additives on Coal Combustion Deposits|url=http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|publisher=Argonne National Laboratory|access-date=17 December 2011|page=315|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174436/http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|archive-date=28 May 2010}}</ref> Kini usa ka [[fossil fuel]], nga maporma kon [[Organic matter|ang mga tanom madunot]] ngadto sa [[peat]] nga mahimong karbon pinaagi sa kainit ug presyur sa lawom nga paglubong sulod sa minilyon ka tuig. <ref name="EIA Coal Explained2">{{cite web|url=https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home|title=Coal Explained|publisher=[[US Energy Information Administration]]|work=Energy Explained|date=21 April 2017|access-date=13 November 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208115825/https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home|archive-date=8 December 2017}}</ref> Dakong mga deposito nga naporma gikan sa [[Wetland|mga basang yuta]] nga gitawag og [[Coal forest|mga kalasangan sa karbon]] nga mitabon sa kadaghanan sa mga [[Tropics|tropiko]] atol sa [[Pennsylvanian (geology)|ulahing Carboniferous]] ug sayong [[Permian]]. <ref>{{Cite journal|last=Feulner|first=Georg|date=2017-10-24|title=Formation of most of our coal brought Earth close to global glaciation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=114|issue=43|pages=11333–11337|doi=10.1073/pnas.1712062114|doi-access=free|pmc=5664543|pmid=29073052|bibcode=2017PNAS..11411333F}}</ref> Ang uling gigamit panguna isip sugnod. Samtang ang karbon nailhan ug gigamit sulod sa liboan ka tuig, ang paggamit niini limitado hangtod sa [[Industrial Revolution|Rebolusyong Industriyal]] . Uban sa pag-imbento sa [[steam engine]], misaka ang konsumo sa karbon. <ref>{{Cite web|last=Wilde|first=Robert|date=2019-06-30|title=How the Demand for Coal Impacted the Industrial Revolution|url=https://www.thoughtco.com/coal-in-the-industrial-revolution-1221634|access-date=2024-05-02|website=ThoughtCo|language=en}}</ref> Niadtong 2020, ang karbon nagsuplay og mga ikaupat nga bahin sa [[Primary energy|pangunang enerhiya]] sa kalibutan ug kapin sa ikatulo nga bahin sa [[Electricity generation|kuryente]] niini. <ref name="IEAstats22">{{cite web|url=https://www.iea.org/statistics/?country=WORLD&year=2016&category=Key%20indicators&indicator=ElecGenByFuel&mode=chart&categoryBrowse=false&dataTable=ELECTRICITYANDHEAT&showDataTable=false|title=Global energy data|publisher=[[International Energy Agency]]}}</ref> Ang ubang proseso sa paghimo [[Yero|og puthaw]] ug [[Steel|asero]] ug uban pang mga proseso sa industriya nagsunog og karbon. Ang pagkuha ug pagsunog sa karbon [[Health and environmental impact of the coal industry|makadaot sa kalikopan ug panglawas sa tawo]], hinungdan sa sayo nga kamatayon ug sakit, <ref name="Heal2">{{cite web|date=December 2018|title=Lignite coal – health effects and recommendations from the health sector|url=https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010345/https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf|archive-date=11 December 2018|access-date=12 February 2024|publisher=Health and Environment Alliance}}</ref> ug mao ang pinakadako nga tinubdan sa [[carbon dioxide]] nga nakatampo sa [[Climate change|pagbag-o sa klima]] . Kapin sa kinse bilyon ka tonelada nga carbon dioxide ang gipagawas sa pagsunog sa karbon niadtong 2024, <ref>{{Cite web|title=Annual CO₂ emissions from coal|url=https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-coal?tab=table|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429092854/https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-coal?tab=table|archive-date=2025-04-29|access-date=2025-12-16|website=Our World in Data|language=en}}</ref> nga labaw sa ikaupat nga bahin sa kinatibuk- [[Greenhouse gas emissions|ang emisyon sa greenhouse gas]] sa tibuok kalibutan. <ref>{{Cite web|url=https://www.openaccessgovernment.org/global-greenhouse-gas-emissions-hit-a-record-high-in-2024/197979/|title=Global greenhouse gas emissions hit a record high in 2024}}</ref> Isip kabahin sa tibuok kalibutan [[Energy transition|nga transisyon sa enerhiya]], daghang mga nasud ang [[Coal phase-out|mikunhod o miwagtang sa ilang paggamit sa kuryente sa karbon]] . <ref>{{Cite web|date=2020-08-03|title=Analysis: The global coal fleet shrank for first time on record in 2020|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-the-global-coal-fleet-shrank-for-first-time-on-record-in-2020|access-date=2021-11-09|website=Carbon Brief|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Simon|first=Frédéric|date=2020-04-21|title=Sweden adds name to growing list of coal-free states in Europe|url=https://www.euractiv.com/section/energy/news/sweden-adds-name-to-growing-list-of-coal-free-states-in-europe/|access-date=2021-11-09|website=www.euractiv.com|language=en-GB}}</ref> Ang [[United Nations Secretary General|Kalihim Heneral sa Hiniusang Kanasuran]] mihangyo sa mga gobyerno nga hunongon ang pagtukod og bag-ong [[Coal plants|mga planta sa karbon]] sa tuig 2020. <ref>{{cite news|title=Tax carbon, not people: UN chief issues climate plea from Pacific 'frontline'|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/may/15/tax-carbon-not-people-un-chief-issues-climate-plea-from-pacific-frontline|work=[[The Guardian]]|date=15 May 2019}}</ref> Usa ka rekord nga gidaghanon sa karbon ang nasunog niadtong 2024, <ref>{{Cite news|author-link=Fiona Harvey|date=2025-10-22|title=Global use of coal hit record high in 2024|url=https://www.theguardian.com/environment/2025/oct/22/global-use-of-coal-hit-record-high-in-2024|access-date=2025-12-16|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> apan ang konsumo gilauman nga moabot sa kinapungkayan sa dili pa ang 2030. <ref>{{Cite web|title=Executive summary – World Energy Outlook 2025 – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2025/executive-summary|access-date=2025-12-16|website=IEA|language=en-GB}}</ref> Aron matuman ang target sa [[Paris Agreement|Kasabutan sa Paris]] nga magpabilin [[Global warming|ang pag-init sa kalibutan]] ubos sa {{Convert|2|C-change|F-change|1}} [[Coal phase-out|ang paggamit sa karbon kinahanglan nga mokunhod sa katunga]] gikan sa 2020 hangtod 2030, <ref>{{Cite web}}</ref> ug ang "phasing down" sa karbon nauyonan sa [[Glasgow Climate Pact]] . Ang [[Coal in China|Tsina]] ang pinakadakong konsumidor ug tig-angkat og karbon, nga [[List of countries by coal production|nagmina og halos katunga sa karbon sa kalibutan]], gisundan sa [[Coal in India|India]] nga adunay mga ikanapulo. [[Energy in Indonesia#Coal|Ang Indonesia]] ug [[Coal in Australia|Australia]] ang pinakadaghang [[Fossil fuel exporters#Coal|nag-eksport]], gisundan sa [[Coal in Russia|Russia]] . <ref>{{Cite web|title=Exports – Coal Information: Overview – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview/exports|access-date=2022-01-20|website=IEA|language=en-GB}}</ref><ref name="Overland-20232">{{Cite journal|last1=Overland|first1=Indra|last2=Loginova|first2=Julia|date=2023-08-01|title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia?|journal=Energy Research & Social Science|volume=102|article-number=103150|doi=10.1016/j.erss.2023.103150|issn=2214-6296|doi-access=free|bibcode=2023ERSS..10203150O}}</ref> == Mga Reperensya == m8imqkanhr6wao75mhtvemnq2eox89c 0 4876442 37027239 31602438 2026-08-30T13:09:49Z Jure Grm 14876 new 37027239 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Krowatiya|date=2016-07}} :''Alang sa ubang mga dapit sa mao gihapon nga ngalan, tan-awa ang [[Metković]].'' {{geobox | 1 = Settlement <!-- *** Header *** --> | name = Metković | native_name = Метковић | other_name = | category = Lungsod | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = Metkovic-Hrvatska.png | image_caption = <!-- *** Symbols *** --> | flag = | symbol = Coat of arms Metkovic.svg | symbol_type = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Krowatiya}} | country_flag = | state = [[Dubrovačko-Neretvanska Županija]] | state_type = Lalawigan | region = [[Grad Dubrovnik]] | region_type = Dakbayan | district = | district_type = | municipality = | municipality_type = <!-- *** Associated with *** --> | part = | landmark = | river = <!-- *** Location *** --> | location = | elevation = 5 | lat_d = 43.05417 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = 17.64833 | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_note = | highest_elevation = | highest_elevation_note = | lowest = | lowest_note = | lowest_elevation = | lowest_elevation_note = <!-- *** Dimensions *** --> | length = | length_orientation = | width = | width_orientation = | area = | area_decimals = | area_land = | area_land_decimals = | area_water = | area_water_decimals = | area_urban = | area_urban_decimals = | area_metro = | area_metro_decimals = | area_municipal = | area_municipal_decimals = <!-- *** Population *** --> | population = 13941 | population_date = 2013-01-25 | population_note = <ref name = "gn3195222"/> | population_urban = | population_urban_date = | population_urban_note = | population_metro = | population_metro_date = | population_metro_note = | population_municipal = | population_municipal_date = | population_municipal_note = | population_density = | population_density_note = | population_urban_density = | population_urban_density_note = | population_metro_density = | population_metro_density_note = | population_municipal_density = | population_municipal_density_note = <!-- *** People *** --> | population1 = | population1_type = | population2 = | population2_type = | population3 = | population3_type = <!-- *** History and politics *** --> | established = | established_type = | date = | date_type = | government = | government_location = | government_region = | government_state = | mayor = | mayor_party = | leader = | leader_type = <!-- *** Codes *** --> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code = | postal_code_type = | area_code = | area_code_type = | code = | code_type = | code1 = | code1_type = <!-- *** Free *** --> | free = | free_type = | free1 = | free1_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | website = <!-- *** Notes *** --> | footnotes = | timezone_label = Europe/Zagreb }} <!--P.PPL-->[[Lungsod]] ang '''Metković''' ([[Pinulongang Serbyo]]: '''Метковић''') sa [[Krowatiya]].<ref name = "gn3195222"/> Nahimutang ni sa dakbayan sa <!--ADM2-->[[Grad Dubrovnik]] ug lalawigan sa <!--ADM1-->[[Dubrovačko-Neretvanska Županija]], sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod, {{formatnum:300}} km sa habagatan sa [[Zagreb]] ang ulohan sa nasod. {{formatnum:5}} metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Metković<ref name = "gn3195222"/>, ug adunay <!--pop-->{{formatnum:13941}} ka molupyo.<ref name = "gn3195222"/> Ang yuta palibot sa Metković lain-lain.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa pakigbingkil sa tanan nga gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas, sa sulod sa 10 ka kilometro radius.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga {{formatnum:184}} ka metro ug {{formatnum:1.6 }} km sa habagatan-sidlakan sa Metković.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Dunay mga {{formatnum:129}} ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Metković medyo hilabihan populasyon.<ref name = "nasapop"/> Metković ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Hapit nalukop sa [[durowan]] ug [[kabugangan]] ang palibot sa Metković.<ref name = "nasalandcover"/> Sa rehiyon palibot sa Metković, mga bungtod talagsaon komon.{{efn|group=saysay|Mas sulod sa 20 ka kilometro gilay-on itandi sa average nga densidad sa Yuta, sumala sa GeoNames.<ref name = "gn3195222"/>}} Ang klima [[kasarangan]]. Ang kasarangang giiniton {{formatnum:14}} [[°C]]. Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa {{formatnum:26}}&nbsp;[[°C]], ug ang kinabugnawan Disyembre, sa {{formatnum:4}}&nbsp;°C.<ref name = "nasa"/> Ang kasarangang pag-ulan {{formatnum:2132}} milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Pebrero, sa {{formatnum:298}} milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Agosto, sa {{formatnum:60}} milimetro.<ref name = "nasarain"/> {{Location map|Croatia |float = right |width=300 | caption = Nahimutangan sa Metković sa Krowatiya. | label = Metković|position=right|background=white|lat=43.05417|long=17.64833}} == Saysay == <references group="saysay"/> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn3195222">[{{Geonameslink|gnid=3195222|name=metkovic}} Metković] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2013-01-25; database download sa 2015-05-23</ref> <ref name = "vp">{{Cite web |url= {{Viewfinderlink}}|title= Viewfinder Panoramas Digital elevation Model|date= 2015-06-21|format= }}</ref> <ref name = "nasapop">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/SEDAC}}</ref> <ref name = "nasalandcover">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/MODIS}}</ref> <ref name = "nasa">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA}}</ref> <ref name = "nasarain">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission}}</ref> </references> == Gikan sa gawas nga tinubdan== {{commonscat|Metković|Metković}} [[Kategoriya:Mga lungsod sa Dubrovačko-Neretvanska Županija]] [[Kategoriya:Mga lungsod sa Krowatiya nga mas dako pa kay sa 10,000 ka mga tawo]] 3q7qxyv55laln7338el6sgsie9o80st 0 6660615 37027243 32724538 2026-08-30T16:54:31Z Spokiyny 127995 /* */ 37027243 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Rusya|date=2017-01}} {{geobox | 1 = Settlement <!-- *** Header *** --> | name = Arkhipo-Osipovka | native_name = Архипо-Осиповка | other_name = Arkhipo-Osipovskoye | category = Lungsod | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = | image_caption = <!-- *** Symbols *** --> | flag = | symbol = Arhipo.png | symbol_type = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Rusya}} | country_flag = | state = [[Krasnodarskiy Kray]] | state_type = Lalawigan | region = | region_type = | district = | district_type = | municipality = | municipality_type = <!-- *** Associated with *** --> | part = | landmark = | river = <!-- *** Location *** --> | location = | elevation = 6 | lat_d = 44.37194 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = 38.52972 | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_note = | highest_elevation = | highest_elevation_note = | lowest = | lowest_note = | lowest_elevation = | lowest_elevation_note = <!-- *** Dimensions *** --> | length = | length_orientation = | width = | width_orientation = | area = | area_decimals = | area_land = | area_land_decimals = | area_water = | area_water_decimals = | area_urban = | area_urban_decimals = | area_metro = | area_metro_decimals = | area_municipal = | area_municipal_decimals = <!-- *** Population *** --> | population = 8170 | population_date = 2012-01-17 | population_note = <ref name = "gn580969"/> | population_urban = | population_urban_date = | population_urban_note = | population_metro = | population_metro_date = | population_metro_note = | population_municipal = | population_municipal_date = | population_municipal_note = | population_density = | population_density_note = | population_urban_density = | population_urban_density_note = | population_metro_density = | population_metro_density_note = | population_municipal_density = | population_municipal_density_note = <!-- *** People *** --> | population1 = | population1_type = | population2 = | population2_type = | population3 = | population3_type = <!-- *** History and politics *** --> | established = | established_type = | date = | date_type = | government = | government_location = | government_region = | government_state = | mayor = | mayor_party = | leader = | leader_type = <!-- *** Codes *** --> | timezone = [[Gulf Standard Time|GST]] | utc_offset = +4 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code = {{#property:P281}} | postal_code_type = | area_code = | area_code_type = | code = | code_type = | code1 = | code1_type = <!-- *** Free *** --> | free = | free_type = | free1 = | free1_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | website = <!-- *** Notes *** --> | footnotes = | other_name1 = Arkhipo-Osipovskaya | timezone_label = Europe/Moscow }} <!--P.PPL-->[[Lungsod]] ang '''Arkhipo-Osipovka''' ([[Rinuso]]: '''Архипо-Осиповка''') sa [[Rusya]].<ref name="gn580969" /> Nahimutang ni sa lalawigan sa <!--ADM1-->[[Krasnodarskiy Kray]], sa kasadpang bahin sa nasod, {{formatnum:1300}} km sa habagatan sa [[Moscow (ulohang dakbayan)|Moscow]] ang ulohan sa nasod. {{formatnum:6}} metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Arkhipo-Osipovka{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}}, ug adunay <!--pop-->7,000 ka molupyo.<ref>https://gorodarus.ru/arkhipo-osipovka.html</ref> Ang yuta palibot sa Arkhipo-Osipovka medyo bungtoron. Sa habagatan, dagat ang pinakaduol sa Arkhipo-Osipovka.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa pakigbingkil sa tanan nga gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas, sa sulod sa 10 ka kilometro radius.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga {{formatnum:254}} ka metro ug {{formatnum:1.9 }} km sa kasadpan sa Arkhipo-Osipovka.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Dunay mga {{formatnum:80}} ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Arkhipo-Osipovka medyo hilabihan populasyon.<ref name = "nasapop"/> Arkhipo-Osipovka ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Hapit nalukop sa [[lasang]] nga [[tigkapulak]] ang palibot sa Arkhipo-Osipovka.<ref name = "nasalandcover"/> Ang klima [[kasarangan]]. Ang kasarangang giiniton {{formatnum:13}} [[°C]]. Ang kinainitan nga bulan Agosto, sa {{formatnum:24}}&nbsp;[[°C]], ug ang kinabugnawan Disyembre, sa {{formatnum:4}}&nbsp;°C.<ref name = "nasa"/> Ang kasarangang pag-ulan {{formatnum:1183}} milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Marso, sa {{formatnum:140}} milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa {{formatnum:48}} milimetro.<ref name = "nasarain"/> {{Location map|Russia |float = right |width=300 | caption = Nahimutangan sa Arkhipo-Osipovka sa Rusya. | label = Arkhipo-Osipovka|position=right|background=white|lat=44.37194|long=38.52972}} == Saysay == <references group="saysay"/> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn580969">[{{Geonameslink|gnid=580969|name=arkhipo-osipovka}} Arkhipo-Osipovka] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database download sa 2017-01-07</ref> <ref name = "vp">{{Cite web |url= {{Viewfinderlink}}|title= Viewfinder Panoramas Digital elevation Model|date= 2015-06-21|format= }}</ref> <ref name = "nasapop">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/SEDAC}}</ref> <ref name = "nasalandcover">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/MODIS}}</ref> <ref name = "nasa">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA}}</ref> <ref name = "nasarain">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission}}</ref> </references> == Gikan sa gawas nga tinubdan== {{commonscat|Arkhipo-Osipovka|Arkhipo-Osipovka}} [[Kategoriya:Mga lungsod sa Krasnodarskiy Kray]] [[Kategoriya:Mga lungsod sa Rusya nga mas dako pa kay sa 3000 ka mga tawo]] 0kkblzsv0rx0i3gceqqinsybv51cts0 0 7409924 37027292 32987717 2026-08-31T08:33:23Z Spokiyny 127995 37027292 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Okraniya|date=2017-02}} {{geobox | 1 = Settlement <!-- *** Header *** --> | name = Pustomyty | native_name = | other_name = | category = Kapital sa rayon | etymology = | official_name = Пустомыты | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = | image_caption = <!-- *** Symbols *** --> | flag = | symbol = | symbol_type = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Okraniya}} | country_flag = | state = [[L'vivs'ka Oblast']] | state_type = Lalawigan | region = | region_type = | district = | district_type = | municipality = | municipality_type = <!-- *** Associated with *** --> | part = | landmark = | river = <!-- *** Location *** --> | location = | elevation = 301 | lat_d = 49.71532 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = 23.91295 | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_note = | highest_elevation = | highest_elevation_note = | lowest = | lowest_note = | lowest_elevation = | lowest_elevation_note = <!-- *** Dimensions *** --> | length = | length_orientation = | width = | width_orientation = | area = | area_decimals = | area_land = | area_land_decimals = | area_water = | area_water_decimals = | area_urban = | area_urban_decimals = | area_metro = | area_metro_decimals = | area_municipal = | area_municipal_decimals = <!-- *** Population *** --> | population = 9434 | population_date = 2014-08-06 | population_note = <ref name = "gn696032"/> | population_urban = | population_urban_date = | population_urban_note = | population_metro = | population_metro_date = | population_metro_note = | population_municipal = | population_municipal_date = | population_municipal_note = | population_density = | population_density_note = | population_urban_density = | population_urban_density_note = | population_metro_density = | population_metro_density_note = | population_municipal_density = | population_municipal_density_note = <!-- *** People *** --> | population1 = | population1_type = | population2 = | population2_type = | population3 = | population3_type = <!-- *** History and politics *** --> | established = | established_type = | date = | date_type = | government = | government_location = | government_region = | government_state = | mayor = | mayor_party = | leader = | leader_type = <!-- *** Codes *** --> | timezone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code = | postal_code_type = | area_code = | area_code_type = | code = | code_type = | code1 = | code1_type = <!-- *** Free *** --> | free = | free_type = | free1 = | free1_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | website = <!-- *** Notes *** --> | footnotes = | timezone_label = Europe/Kiev | geonames = 696032 }} <!--P.PPLA2-->[[administratibo nga mga dibisyon sa Okraniya|Kapital sa rayon]] ang '''Pustomyty''' ([[Pinulongang Ukranyano]]: '''Пустомити''', [[Rinuso]]: '''Пустомыты''') sa [[Okraniya]].<ref name="gn696032" /> Nahimutang ni sa lalawigan sa <!--ADM1-->[[L'vivs'ka Oblast']], sa kasadpang bahin sa nasod, {{formatnum:500}} km sa kasadpan sa [[Kiev]] ang ulohan sa nasod. {{formatnum:301}} metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Pustomyty{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}}, ug adunay <!--pop-->9282 ka molupyo.<ref name="gn696032" /> Ang yuta palibot sa Pustomyty patag.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa pakigbingkil sa tanan nga gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas, sa sulod sa 10 ka kilometro radius.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga {{formatnum:370}} ka metro ug {{formatnum:5.4 }} km sa habagatan-sidlakan sa Pustomyty.{{efn|group=saysay|Kalkulado gikan sa gitas-on data (DEM 3") gikan sa Viewfinder Panoramas.<ref name = "vp"/> Ang bug-os nga algoritmo anaa [https://sv.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Projekt_DotNetWikiBot_Framework/Lsjbot/Make-Geonames dinhi].}} Dunay mga {{formatnum:124}} ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Pustomyty medyo hilabihan populasyon.<ref name = "nasapop"/> Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang [[L'viv]], {{formatnum:15.8}} km sa amihanan-sidlakan sa Pustomyty. Hapit nalukop sa [[kaumahan]] ang palibot sa Pustomyty.<ref name = "nasalandcover"/> Ang klima [[hemiboreal]].<ref name = "koppen"/> Ang kasarangang giiniton {{formatnum:7}} [[°C]]. Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa {{formatnum:20}}&nbsp;[[°C]], ug ang kinabugnawan Disyembre, sa {{formatnum:-8}}&nbsp;°C.<ref name = "nasa"/> Ang kasarangang pag-ulan {{formatnum:976}} milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Mayo, sa {{formatnum:146}} milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Nobiyembre, sa {{formatnum:38}} milimetro.<ref name = "nasarain"/> {| |- |{{climate chart | Pustomyty | -11| -6| 80 | -8| -4| 70 | -3| 7| 84 | 3| 18| 56 | 9| 20| 146 | 10| 21| 142 | 16| 24| 100 | 12| 24| 96 | 7| 19| 67 | 4| 13| 48 | -2| 6| 38 | -11| -6| 50 |float=left |clear=left |source = <ref name = "nasa"/> }} |} {{Location map|Ukraine |float = right |width=300 | caption = Nahimutangan sa Pustomyty sa Okraniya. | label = Pustomyty|position=right|background=white|lat=49.71532|long=23.91295}} == Saysay == <references group="saysay"/> == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name="gn696032">ЗВІТ 2026 про чисельність зареєстрованого населення в місті Пустомити За офіційними даними обліку територіальної громади, станом на поточний період у місті Пустомити Львівського району Львівської області офіційно зареєстровано 9282 особи.</ref> <ref name="vp">{{Cite web |url= {{Viewfinderlink}}|title= Viewfinder Panoramas Digital elevation Model|date= 2015-06-21|format= }}</ref> <ref name="nasapop">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/SEDAC}}</ref> <ref name="nasalandcover">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/MODIS}}</ref> <ref name="koppen">{{cite journal |last= Peel|first= M C|last2= Finlayson|first2= B L|date= |title= Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification| url = http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |journal= Hydrology and Earth System Sciences|publisher= |volume= 11|issue= |pages= 1633-1644|doi= 10.5194/hess-11-1633-2007|access-date=30 Enero 2016}}</ref> <ref name="nasa">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA}}</ref> <ref name="nasarain">{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date = 30 Enero 2016 |publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission}}</ref> </references> [[Kategoriya:Mga lungsod sa L'vivs'ka Oblast']] [[Kategoriya:Mga lungsod sa Okraniya nga mas dako pa kay sa 3000 ka mga tawo]] 8w3a54sno0o2ctdabc7shj0bztxinbe 0 7445250 37027254 13171062 2026-08-30T21:22:31Z Xqbot 3552 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Quảng Ninh]] 37027254 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Quảng Ninh]] gv0jcb1jn72mgt945az20puife9ps6b 0 8209605 37027313 30674818 2026-08-31T11:40:05Z Aliwal2012 13336 37027313 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Habagatang Aprika|date=2017-06}} {{geobox | 1 = River <!-- *** Header *** --> | name = Voëlrivier | other_name = Riet River | other_name1 = Vogelsriver | other_name2 = Voël | category = Suba | etymology = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = | image_caption = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Habagatang Aprika}} | country_flag = | state = [[Eastern Cape]] | lat_d = -33.11363 | long_d = 25.12138 | state_type = Lalawigan | elevation = 247 | parent = [[Sondagsrivier (suba sa Habagatang Aprika, Eastern Cape)|Sondagsrivier]] | timezone_label = Africa/Johannesburg | utc_offset = +2 | timezone = [[Central Africa Time|CAT]] | geonames = 943201 }} <!--H.STM-->[[Suba]] ang '''Voëlrivier''' sa [[Habagatang Aprika]].<ref name = "gn943201"/> Nahimutang ni sa lalawigan sa <!--ADM1-->[[Eastern Cape]], sa habagatang bahin sa nasod, {{formatnum:900}} km sa habagatan sa [[Pretoria (ulohang dakbayan)|Pretoria]] ang ulohan sa nasod. Ang Voëlrivier mao ang bahin sa tubig-saluran sa [[Sondagsrivier (suba sa Habagatang Aprika, Eastern Cape)|Sondagsrivier]], ug usa ka sanga sa Sondagsrivier. == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn943201">[{{Geonameslink|gnid=943201|name=voelrivier}} Voëlrivier] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-18; database download sa 2017-02-28</ref> </references> [[Kategoriya:Mga suba sa Eastern Cape]] ijn6m9iqxa6zdch22ox9jfappet3bvj 37027314 37027313 2026-08-31T11:40:29Z Aliwal2012 13336 37027314 wikitext text/x-wiki {{paghimo ni bot|Lsjbot|Habagatang Aprika|date=2017-06}} {{geobox | 1 = River <!-- *** Header *** --> | name = Voëlrivier | other_name = Riet River | other_name1 = Vogelsriver | other_name2 = Voël | category = Suba | etymology = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image = | image_caption = <!-- *** Admin *** --> | country = {{flag|Habagatang Aprika}} | country_flag = | state = [[Eastern Cape]] | lat_d = -33.11363 | long_d = 25.12138 | state_type = Lalawigan | elevation = 247 | parent = [[Sondagsrivier (suba sa Habagatang Aprika, Eastern Cape)|Sondagsrivier]] | timezone_label = Africa/Johannesburg | utc_offset = +2 | timezone = [[Central Africa Time|CAT]] | geonames = 943201 }} {{Location map|South Africa |float = right |width=250 | caption = Nahimutangan sa Voëlrivier sa Habagatang Aprika. | label = Voëlrivier|position=right|background=white|lat=-33.11363|long=25.12138}} <!--H.STM-->[[Suba]] ang '''Voëlrivier''' sa [[Habagatang Aprika]].<ref name = "gn943201"/> Nahimutang ni sa lalawigan sa <!--ADM1-->[[Eastern Cape]], sa habagatang bahin sa nasod, {{formatnum:900}} km sa habagatan sa [[Pretoria (ulohang dakbayan)|Pretoria]] ang ulohan sa nasod. Ang Voëlrivier mao ang bahin sa tubig-saluran sa [[Sondagsrivier (suba sa Habagatang Aprika, Eastern Cape)|Sondagsrivier]], ug usa ka sanga sa Sondagsrivier. == Ang mga gi basihan niini == <references> <ref name = "gn943201">[{{Geonameslink|gnid=943201|name=voelrivier}} Voëlrivier] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-18; database download sa 2017-02-28</ref> </references> [[Kategoriya:Mga suba sa Eastern Cape]] jhi6ktjg5gsz94w3sxoh1rzxcsftsmy 0 9047406 37027253 24763801 2026-08-30T21:22:26Z Xqbot 3552 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Vialikaje (lanaw sa Belarus, Minskaja voblasć)]] 37027253 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vialikaje (lanaw sa Belarus, Minskaja voblasć)]] eqb4bd4qu04n3b5xsb763zcnao0aa1g 0 9047447 37027252 24764097 2026-08-30T21:22:21Z Xqbot 3552 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Vialikaje (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Homieĺskaja voblasć, lat 52,05, long 29,32)]] 37027252 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vialikaje (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Homieĺskaja voblasć, lat 52,05, long 29,32)]] dzs1rqgqti8qopl8j4na5ybbmjqqyl5 0 10097392 37027246 33683347 2026-08-30T19:06:23Z Taketa 1876 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Caulifa cosplay from Dragon Ball Super1.jpg]] → [[File:Caulifla cosplay from Dragon Ball Super1.jpg]] typo 37027246 wikitext text/x-wiki Ang '''Dragon Ball Super''' (kasagaran sa dinaglat ingon sa ''DBS'') ([[Sinugboanon]]: ''Bola sa Dragon Super'') ingon sa og kasunudsunuran kang telebisyon sa [[anime]] nga [[Hinapon]] sa buhat nga Toei Doga (Karon: [[Toei Animation]]). Ang ''Dragon Ball Super'' (Bola sa Dragon Super) mao ang sekuwel nganha ang [[Dragon Ball Z]]. == Galeriya sa hulagway == <gallery> Dragon_Ball_Super.png Dragon_Ball_Super_Timeline_by_Niv_Lugassi.png Caulifla cosplay from Dragon Ball Super1.jpg Caulifa_cosplay_from_Dragon_Ball_Super2.jpg Caulifa_cosplay_from_Dragon_Ball_Super3.jpg </gallery> [[Kategoriya:Anime]] [[Kategoriya:Dragon Ball]] l39ulqcxgwmq03516h8xju273bfk1co 37027247 37027246 2026-08-30T19:07:28Z Taketa 1876 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Caulifa cosplay from Dragon Ball Super2.jpg]] → [[File:Caulifla cosplay from Dragon Ball Super2.jpg]] typo 37027247 wikitext text/x-wiki Ang '''Dragon Ball Super''' (kasagaran sa dinaglat ingon sa ''DBS'') ([[Sinugboanon]]: ''Bola sa Dragon Super'') ingon sa og kasunudsunuran kang telebisyon sa [[anime]] nga [[Hinapon]] sa buhat nga Toei Doga (Karon: [[Toei Animation]]). Ang ''Dragon Ball Super'' (Bola sa Dragon Super) mao ang sekuwel nganha ang [[Dragon Ball Z]]. == Galeriya sa hulagway == <gallery> Dragon_Ball_Super.png Dragon_Ball_Super_Timeline_by_Niv_Lugassi.png Caulifla cosplay from Dragon Ball Super1.jpg Caulifla cosplay from Dragon Ball Super2.jpg Caulifa_cosplay_from_Dragon_Ball_Super3.jpg </gallery> [[Kategoriya:Anime]] [[Kategoriya:Dragon Ball]] bi8dflyktfsi5rjik4a1x4w8wfiwwk2 37027248 37027247 2026-08-30T19:07:46Z Taketa 1876 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Caulifa cosplay from Dragon Ball Super3.jpg]] → [[File:Caulifla cosplay from Dragon Ball Super3.jpg]] typo 37027248 wikitext text/x-wiki Ang '''Dragon Ball Super''' (kasagaran sa dinaglat ingon sa ''DBS'') ([[Sinugboanon]]: ''Bola sa Dragon Super'') ingon sa og kasunudsunuran kang telebisyon sa [[anime]] nga [[Hinapon]] sa buhat nga Toei Doga (Karon: [[Toei Animation]]). Ang ''Dragon Ball Super'' (Bola sa Dragon Super) mao ang sekuwel nganha ang [[Dragon Ball Z]]. == Galeriya sa hulagway == <gallery> Dragon_Ball_Super.png Dragon_Ball_Super_Timeline_by_Niv_Lugassi.png Caulifla cosplay from Dragon Ball Super1.jpg Caulifla cosplay from Dragon Ball Super2.jpg Caulifla cosplay from Dragon Ball Super3.jpg </gallery> [[Kategoriya:Anime]] [[Kategoriya:Dragon Ball]] kf7s3jdx47kt1v6pfb7nfvwtl75hdxv 0 11354951 37027240 37023701 2026-08-30T14:48:30Z Youravreageavaitor 141554 37027240 wikitext text/x-wiki [[Payl:Farhad Mehrad.jpg|thumb]] Si Farhad Mehrad usa ka Iranian nga mang-aawit nga labing nailhan tungod sa iyang hit nga kanta nga Jomeh, nga daghan ang nagtuo nga mahitungod sa kudeta niadtong 1953; naghimo usab siya sa Shabaneh Do.<ref>https://web.archive.org/web/20191022005802/http://www.farhadmehrad.org/fa/bio.htm</ref> Niadtong Agosto 31, 2006, namatay si Farhad Merhad tungod sa Hepatitis C. 0pk12fmwbiix3td0x67da7lnwgqdz0u 0 11355407 37027289 37025951 2026-08-31T08:28:26Z MaricrisCPH 147100 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370153166|Classical antiquity]]" 37027289 wikitext text/x-wiki [[Payl:Griechischen_und_phönizischen_Kolonien.jpg|thumb| Mapa sa mga kolonya sa [[Penisya|Fenicia]] (sa dilaw) ug Gresya (sa pula) mga ika-8 hangtod ika-6 nga siglo BC.]] fjobjhyfoltnhhia0imda2akxzjeapp 37027290 37027289 2026-08-31T08:30:12Z MaricrisCPH 147100 Nag-usab sa mga detalye 37027290 wikitext text/x-wiki '''Ang klasikal nga antigo''', nailhan usab nga '''klasikal nga panahon''', '''klasikal nga panahon''', '''klasikal nga panahon''', o yano nga '''antigo''', <ref>{{Cite book|last=Gruen|first=E.|date=2010|title=Rethinking the Other in Antiquity|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400836550|isbn=9781400836550|url=https://doi.org/10.1515/9781400836550}}</ref> mao ang panahon sa kultural nga [[Kasaysayan sa Uropa|kasaysayan sa Europa]] tali sa ika-8 nga siglo BC ug ika-5 nga siglo AD, nga nagsunod sa [[Greek Dark Ages|Griyego nga Mangitngit nga Panahon]] ug gisundan sa [[Late antiquity|ulahing antigo]] . Kini naglangkob sa nagkasumpay nga mga sibilisasyon sa [[Ancient Greece|karaang Gresya]] ug [[Karaang Roma|Roma]], nga nailhan nga [[Greco-Roman world|Greco-Roman nga kalibutan]], nga adunay dakong papel sa paghulma sa kultura sa [[Mediterranean basin|Mediteranyo]]. <ref>{{Cite web|title=Classical antiquity {{!}} Dates, Art, Literature, & Map|url=https://www.britannica.com/event/Classical-antiquity|access-date=2025-08-20|website=britannica.com|language=en}}</ref> Kini ang panahon diin ang karaang Gresya ug Roma milambo ug adunay dakong impluwensya sa kadaghanan sa [[Uropa|Europa]], [[North Africa|Amihanang Aprika]], ug [[kasadpang Asya|Kasadpang Asya]] .<ref>{{Cite book|last=McLaughlin|first=Raoul|title=The Roman Empire and the Indian Ocean: The Ancient World Economy and the Kingdoms of Africa, Arabia and India|publisher=[[Pen and Sword Books]]|date=11 September 2014|isbn=9781473840959}}</ref><ref>{{Cite book|last=McLaughlin|first=Raoul|title=The Roman Empire and the Silk Routes: The Ancient World Economy & the Empires of Parthia, Central Asia & Han China|publisher=[[Pen and Sword Books]]|date=11 November 2016|isbn=9781473889811}}</ref> Kasagaran, kini giisip nga nagsugod sa labing una nga natala nga [[Homeric Greek|Epikong Griyegong]] balak ni [[Homer]] (ika-8 hangtod ika-7 nga siglo BC) ug natapos sa [[Fall of the Western Roman Empire|pagkapukan sa Kasadpang Imperyong Romano]] niadtong 476 AD. Ang ingon ka halapad nga kasaysayan ug teritoryo naglangkob sa daghang lainlaing mga kultura ug mga panahon. ''Ang klasikal nga karaan nga panahon'' mahimo usab nga magtumong sa usa ka gihanduraw nga panan-awon taliwala sa ulahi nga mga tawo sa kung unsa ang, sa mga pulong ni [[Edgar Allan Poe]], "ang himaya nga mao ang Gresya, ug ang kahalangdon nga mao ang Roma". <ref>Poe EA (1845). "[[To Helen#Revised 1845 version]]".</ref> Ang [[kultura]] sa [[Karaang kasaysayan|karaang]] [[Greeks|mga Griyego]], uban sa pipila ka mga impluwensya gikan sa [[Ancient Near East|karaang Duol nga Sidlakan]], mao ang sukaranan sa arte, <ref>{{Interlanguage link|Helga von Heintze|de}}: Römische Kunst (''Roman art''). In: [[Walter-Herwig Schuchhardt]] (1960): Bildende Kunst I (Archäologie) (''Visual arts I – archaeology''). {{Interlanguage link|Das Fischer Lexikon|de}}. [[S. Fischer Verlag]]. p. 192. "Bestimmend blieb (...) der italisch-römische Geist, der sich der entlehnten Formen nur bediente. (...) Ohne [die] Begegnung [mit der griechischen Formenwelt, author's note] hätte der italisch-römische Geist sich wohl kaum in künstlerischen Schöpfungen ausdrücken können und wäre nicht über die Ansätze, die wir in den ''Kanopen von Chiusi'' (...), der ''kapitolinischen Wölfin'' (...), dem ''Krieger von Capestrano'' (...) erhalten haben, hinausgekommen. Auch die gleichermaßen realistische wie unkünstlerische Auffassung der ''Porträts'' im 2. und 1. J[ahr]h[undert] v[or] Chr[istus] konnte sich nur unter dem Einfluß griechischer Formen ändern." (''"Determinant remained the Italic-Roman spirit, that just availed itself of the borrowed forms. (...) Without having come across [the world of the Greek forms], the Italic–Roman spirit would hardly have been able to express itself in works of art and would not have got beyond the starts that are preserved in the canopic jars of Chiusi, the Capitoline Wolf, the Warrior of Capestrano. Also the likewise realistic and inartistic conception and production of the portraits in the second and the first centuries BC could only change under the influence of Greek forms."'')</ref> pilosopiya, katilingban, ug edukasyon sa Mediteranyo ug Duol nga Sidlakan hangtod sa [[Imperyong Romano|panahon sa imperyo sa Roma]] . Gipreserbar, gisundog, ug [[Campaign history of the Roman military|gipakaylap]] sa mga Romano kini nga kultura sa tibuok Europa, hangtod nga nakahimo sila sa pagkompetensya niini. <ref>[[Brockhaus Enzyklopädie|Der Große Brockhaus]]. 1. vol.: A-Beo. Eberhard Brockhaus, Wiesbaden 1953, p. 315. "Ihre dankbarsten und verständnisvollsten Schüler aber fanden die hellenistische Kultur in den Römern; sie wurden Mäzene, Nachahmer und schließlich Konkurrenten, indem sie die eigene Sprache wetteifernd neben die griechische setzten: so wurde die antike Kultur zweisprachig, griechisch und lateinisch. Das System dieser griechisch-hellenistisch-römischen Kultur, das sich in der römischen Kaiserzeit abschließend gestaltete, enthielt neben Elementen des Orients die griechische Wissenschaft und Philosophie, Dichtung, Geschichtsschreibung, Rhetorik und bildende Kunst." (''"The Hellenistic culture but found its most thankful and its most understanding disciples in the Romans; they became patrons, imitators, and finally rivals, when they competitively set their own language beside the Greek: thus, the antique culture became bilingual, Greek and Latin. The system of this Greco-Latin culture, that assumed its definitive shape in the Roman imperial period, contained, amongst elements of the Orient, the Greek science and philosophy, poetry, historiography, rhetoric and visual arts."'')</ref><ref>[[Veit Valentin]]: Weltgeschichte – Völker, Männer, Ideen (''History of the world – peoples, men, ideas''). {{Interlanguage link|Allert de Lange|de|Allert de Lange Verlag}}, Amsterdam 1939, p. 113. "Es ist ein merkwürdiges Schauspiel – dieser Kampf eines bewussten Römertums gegen die geriebene Gewandtheit des Hellenismus: der römische Geschmack wehrt sich und verbohrt sich trotzig in sich selbst, aber es fällt ihm nicht genug ein, er kann nicht über seine Grenzen weg; was die Griechen bieten, hat soviel Reiz und Bequemlichkeit. In der bildenden Kunst und in der Philosophie gab das Römertum zuerst den Kampf um seine Selbständigkeit auf – Bilden um des Bildes willen, Forschen und Grübeln, theoretische Wahrheitssuche und Spekulation lagen ihm durchaus nicht." (''"It is a strange spectacle: this fight of a conscious Roman striving against the wily ingenuity of Hellenism. The Roman taste offers resistance, defiantly goes mad about itself, but there is not come enough into its mind, it is not able to overcome its limits; there is so much charm and so much comfort in what the Greeks afford. In visual arts and philosophy, Romanticism first abandoned the struggle for its independence – forming for the sake of the form, poring and investigation, theoretical speculation and hunt for truth were by no means in its line."'')</ref> Kining Greco-Roman nga pundasyon sa kultura dako kaayog impluwensya sa pinulongan, politika, balaod, sistema sa edukasyon, [[pilosopiya]], syensya, gubat, literatura, historiograpiya, etika, retorika, arte ug arkitektura sa [[Western world|Kasadpan]], ug pinaagi niini, sa modernong kalibutan. <ref>{{Cite web|title=Traces of Ancient Rome in the Modern World|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/traces-ancient-rome-modern-world|access-date=30 July 2023|website=education.nationalgeographic.org|language=en}}</ref> Ang nahibiling mga tipik sa klasikal nga kultura nakatabang sa pagmugna og usa ka pagkabuhi pag-usab nga nagsugod sa ika-14 nga siglo, nga sa ulahi nailhan nga [[Renasans|Renaissance]], ug lain-laing mga [[Neoclassicism|neo-klasikal]] nga pagkabuhi pag-usab ang nahitabo sa ika-18 ug ika-19 nga siglo. <ref>{{Cite encyclopedia|date=1 June 2023|title=Neoclassical architecture {{!}} Definition, Characteristics, Examples, & Facts|url=https://www.britannica.com/art/Neoclassical-architecture|access-date=30 July 2023|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Classical / Classical Revival / Neo-Classical: an architectural style guide|url=https://www.architecture.com/knowledge-and-resources/knowledge-landing-page/classical-classical-revival-neo-classical|access-date=30 July 2023|website=architecture.com}}</ref> czbiuehciniacytdmvjuqh3zy9ybs1a 0 11355637 37027296 37026862 2026-08-31T08:44:52Z RizaCPH 128040 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370917142|Hellenistic period]]" 37027296 wikitext text/x-wiki   [[Payl:Papyrus_document_containing_signature_of_Cleopatra_VII_of_Egypt.jpg|thumb| Usa ka dokumento sa papiro ( Papyrus Bingen 45 ) nga nadawat niadtong Pebrero 33 BC nga naghatag og mga eksepsiyon sa buhis sa usa ka tawo sa Ehipto nga adunay {{Lang|grc|γινέσθωι}} ( {{Transl|grc|ginésthōi}} ; lit.&nbsp;"himoa kini nga mahitabo" o "mao kana") gidugang sa Griyego, posible sa kaugalingong kamot ni Cleopatra ]] pktsx92jbswxigmot01gkiblvreueje 37027297 37027296 2026-08-31T08:46:11Z RizaCPH 128040 Nag-usab sa mga detalye 37027297 wikitext text/x-wiki Ang panahon sa Helenistiko gisundan sa pag-usbaw sa [[Imperyong Romano|Imperyo sa Roma]] sa Mediteranyo, ang [[Battle of Actium|Gubat sa Actium]] niadtong 31 BC, ug ang pagsakop sa mga Romano sa [[Ptolemaic Kingdom|Ehipto sa panahon ni Ptolemaic]] sa misunod nga tuig, nga nagwagtang sa katapusang mayor nga gingharian sa Helenistiko. <ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition.] Heilbrunn Timeline of Art History, [[Metropolitan Museum of Art]], 2013. Retrieved 27 May 2013. [https://web.archive.org/web/20130531025138/http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Archived here.]</ref><ref name="eb2">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age|title=Hellenistic Age|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|access-date=8 September 2012}}</ref> Ang ngalan niini naggikan sa [[Ancient Greek|Karaang Griyegong]] pulong nga ''Hellas'' ( {{Lang|grc|Ἑλλάς}}, ''Hellás'' ), nga inanay nga giila nga [[Name of Greece|ngalan sa Gresya]], diin gikan niini gikuha ang modernong historiograpiyang termino ''nga Hellenistic'' . <ref>{{Cite web|url=http://www.penfield.edu/webpages/jgiotto/onlinetextbook.cfm?subpage=1653418|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522033957/https://www.penfield.edu/webpages/jgiotto/onlinetextbook.cfm?subpage=1653418|url-status=dead|archive-date=May 22, 2020|title=Alexander the Great and the Hellenistic Age|website=www.penfield.edu|access-date=2017-10-08}}</ref> Ang terminong "Hellenistic" kinahanglan nga mailhan gikan sa "Hellenic" tungod kay ang ulahi nagtumong sa Gresya mismo, samtang ang una naglangkob sa tanan nga karaang mga teritoryo sa panahon nga nailalom sa [[Hellenization|dakong impluwensya sa Gresya]], labi na ang Helenisadong [[Ancient Near East|Karaang Duol nga Sidlakan]], pagkahuman sa mga pagsakop ni [[Alejandro ang Bantogan|Alexander the Great]]. Nabahin ang mga eskolar ug mga historyador kon unsang panghitabo ang nagtimaan sa katapusan sa Helenistikong panahon. Adunay halapad nga kronolohikal nga han-ay sa gisugyot nga mga petsa nga naglakip sa katapusang pagsakop sa mga kasingkasing sa Gresya sa ekspansyonistang [[Republikang Romano|Republika sa Roma]] niadtong 146 BC human sa [[Achaean War|Gubat sa Achaean]], ang katapusang kapildihan sa [[Ptolemaic dynasty|Gingharian sa Ptolemaic]] sa [[Battle of Actium|Gubat sa Actium]] niadtong 31 BC, ang katapusan sa pagmando sa [[Emperador sa Roma|emperador sa Roma nga]] [[Hadrian|si Hadrian]] niadtong AD 138, <ref>{{cite book|last1=Chaniotis|first1=Angelos|author-link1=Angelos Chaniotis|title=Age of Conquests: The Greek World from Alexander to Hadrian|date=2018|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=4}}</ref> ug ang pagbalhin ni emperador [[Constantino ang Bantogan|Constantine the Great]] sa kapital sa Imperyo sa Roma ngadto sa [[Constantinople]] niadtong AD 330.<ref name="eb3">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age|title=Hellenistic Age|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|access-date=8 September 2012}}</ref><ref name="ReferenceC2">{{cite book|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|page=xiii|last=Green|first=P.|isbn=978-0-7538-2413-9|year=2008|publisher=Phoenix}}</ref>Bisan tuod kining gilapdon sa gisugyot nga mga petsa nagpakita sa lain-laing akademikong opinyon, ang usa ka kinatibuk-ang gidawat nga petsa sa kadaghanan sa mga iskolar mao ang 31/30 BC.<ref name="ChapmanWylie20152">{{Cite encyclopedia|last1=Anderson|first1=Terence J.|last2=Twining|first2=William|editor-last1=Chapman|editor-first1=Robert|editor-last2=Wylie|editor-first2=Alison|title=Law and archaeology: Modified Wigmorean Analysis|encyclopedia=Material Evidence: Learning from Archaeological Practice|url=https://books.google.com/books?id=zky2BQAAQBAJ&pg=PT290|access-date=20 August 2019|year=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon, UK; New York, NY|isbn=978-1-317-57622-8|page=290}}</ref><ref>Andrew Erskine, ''A companion to the Hellenistic world''. Blackwell companions to the ancient world. Ancient history. Oxford: Blackwell Publishing Limited, 2003.</ref><ref>R. Malcolm Errington: A History of the Hellenistic World. 323–30 B.C. (Oxford 2008).</ref> dggpwzgwphbz7sqjlotvwtavq8mc6wg 0 11355716 37027242 2026-08-30T15:10:08Z Red Winged Duck 17076 Red Winged Duck moved page [[Ozero Velikoye (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Gomel Oblast, lat 52,05, long 29,32)]] to [[Vialikaje (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Homieĺskaja voblasć, lat 52,05, long 29,32)]] 37027242 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vialikaje (lanaw nga porma ug arko sa Belarus, Homieĺskaja voblasć, lat 52,05, long 29,32)]] dzs1rqgqti8qopl8j4na5ybbmjqqyl5 0 11355717 37027255 2026-08-31T02:18:22Z PAULIX04 134118 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354936896|Soledad Duterte]]" 37027255 wikitext text/x-wiki '''Si Soledad Roa-Duterte''' (natawo nga '''Soledad Gonzales Roa'''; Nobyembre 14, 1916 – Pebrero 4, 2012) maoy usa ka Filipino nga magtutudlo, negosyante ug aktibista. Siya ang inahan ni [[Rodrigo Duterte]], ang ika-16 [[Pamuno-Nasod sa Pilipinas|nga presidente sa Pilipinas]]. [[Kategoriya:Mga namatay sa 2012]] [[Kategoriya:Mga natawo sa 1916]] [[Kategoriya:Articles with hCards]] gxnod81l5vdrno9tt16twzt3bewen8e 37027256 37027255 2026-08-31T02:22:49Z PAULIX04 134118 Nag-usab sa mga detalye 37027256 wikitext text/x-wiki '''Si Soledad Roa-Duterte''' (natawo nga '''Soledad Gonzales Roa'''; Nobyembre 14, 1916 – Pebrero 4, 2012) maoy usa ka Filipino nga magtutudlo, negosyante ug aktibista. Siya ang inahan ni [[Rodrigo Duterte]], ang ika-16 [[Pamuno-Nasod sa Pilipinas|nga presidente sa Pilipinas]]. == Sayong kinabuhi == Si Duterte natawo nga Soledad Gonzales Roa niadtong Nobyembre 14, 1916, sa [[Cabadbaran]], [[Agusan (province)|Agusan]] (karon [[Agusan del Norte]] ) ngadto nila Eleno Roa ug Fortunata Gonzales. Ang mga Roa nagsubay sa ilang mga gamot sa [[Leyte (pulo)|Leyte]] . <ref>[http://www.zamboangatimes.ph/top-news/14939-mayor-rodrigo-roa-duterte-leytes-first-president.html Mayor Rodrigo Roa Duterte: Leyte's first president? &#x2013; ''Zamboanga Times''.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306013153/http://www.zamboangatimes.ph/top-news/14939-mayor-rodrigo-roa-duterte-leytes-first-president.html|date=March 6, 2016}}</ref> Natapos niya ang iyang elementarya ug sekondarya nga edukasyon sa Cabadbaran ug nagtungha sa [[Philippine Normal University|Philippine Normal School]] sa [[Manila]] alang sa iyang pagtuon sa kolehiyo. Unya misulod siya sa Bureau of Public Schools, ug nagtrabaho isip magtutudlo sa publikong eskwelahan. Nagtudlo usab siya sa [[University of the Visayas|Unibersidad sa Kabisay-an]] sa [[Danao]] campus. <ref name="rafi2">{{cite web|title=Soledad Roa Duterte|url=http://rafi.org.ph/triennialawards/awardee/soledad-roa-duterte/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315131529/http://rafi.org.ph/triennialawards/awardee/soledad-roa-duterte/|url-status=dead|archive-date=March 15, 2014|website=RAFI Trienial Awards|publisher=Ramon Aboitiz Foundation Inc.}}</ref> == Karera == Niadtong Oktubre 1966, si Duterte gitudlo nga miyembro sa board sa [[Dakbayan sa Dabaw|Davao City]] chapter sa Citizen's Council for Mass Media, nga nagtumong sa "pagpalambo ug pagpanalipod sa moral nga kaayohan sa atong katilingban" pinaagi sa pagpalambo sa limpyo ug maayong media. <ref>{{cite news|title=Wholesome mass media|work=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=November 1, 1966|location=[[Davao City]]|quote=City Councilor Dominador Zuño who championed the cause of religious, civic and cultural association in fighting the establishment of another motel in this city early this year, was chosen chairman of the organization.}}</ref> Duterte, o ''Nanay Soling'' ( {{Literal translation|Mother Soling}}Si) nga mao ang iyang tawag, nangulo sa Yellow Friday Movement sa Davao City batok sa rehimen ni Presidente [[Ferdinand Marcos]], nga misangpot sa [[Rebolusyon sa EDSA sa 1986|People Power Revolution]] niadtong 1986. <ref>{{cite news|last1=Tupas|first1=Jefry|title=Davao's 'Nanay' passes away|url=http://www.interaksyon.com/article/23735/davaos-nanay-passes-away|access-date=February 8, 2016|publisher=InterAksyon.com|date=February 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213192359/http://www.interaksyon.com/article/23735/davaos-nanay-passes-away|archive-date=February 13, 2016}}</ref> Siya usab ang nagtukod ug nagdumala sa Soledad Duterte Foundation, nga nagpahigayon og pagbansay sa panginabuhian ug kahanas sa mga lumad nga taga Marahan, duol sa utlanan sa [[Bukidnon]] . <ref name="matriarch2">{{cite news|last1=Lacorte|first1=Germilina|title=Duterte matriarch dies at 95|url=http://newsinfo.inquirer.net/140077/duterte-matriarch-dies-at-95|accessdate=February 8, 2016|publisher=Philippine Daily Inquirer|date=February 5, 2012}}</ref> Siya usab ang presidente ug tsirman sa Welfare Action Foundation. <ref>{{cite news|last=Duterte|first=Soledad R.|title=Lesser evil|url=https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&dat=19900222&printsec=frontpage&hl=en|access-date=June 7, 2021|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kagitingan Publications, Inc.|date=February 22, 1990|page=10}}</ref> == Kamatayon == Namatay si Duterte sa [[Davao Doctors Hospital]] niadtong Pebrero 4, 2012, sa edad nga 95. <ref name="matriarch3">{{cite news|last1=Lacorte|first1=Germilina|title=Duterte matriarch dies at 95|url=http://newsinfo.inquirer.net/140077/duterte-matriarch-dies-at-95|accessdate=February 8, 2016|publisher=Philippine Daily Inquirer|date=February 5, 2012}}</ref> == Personal nga kinabuhi == Si Duterte naminyo kang [[Vicente Duterte]], usa ka abogado [[Sugboanon|nga Sugbuanon]] nga iyang unang nahimamat samtang nagtrabaho sa Bureau of Public Schools. Human sa pagbalhin-balhin tali sa [[Kabisay-an|Visayas]] ug [[Mindanao]], ang mga Duterte namuyo sa wala pa mabahin nga [[Davao (probinsya)|probinsya sa Davao]] niadtong 1950, diin si Vicente nagsilbing gobernador. Namatay si Vicente niadtong Pebrero 1968. Ang magtiayon adunay lima ka mga anak: Eleanor; [[Rodrigo Duterte|Rodrigo]] ; ang ika-16 [[Pamuno-Nasod sa Pilipinas|nga presidente sa Pilipinas]] ; Jocelyn, kinsa wala molampos sa pagdagan sa nagkalain-laing posisyon sa Davao City; Emmanuel, kinsa midagan [[Davao City's 1st congressional district|pagka-unang distrito]] sa siyudad; ug Benjamin, kinsa nagserbisyo isip miyembro sa [[Davao City Council|Konseho sa Davao City]] gikan sa 1998 hangtod 2001. <ref name="rafi3">{{cite web|title=Soledad Roa Duterte|url=http://rafi.org.ph/triennialawards/awardee/soledad-roa-duterte/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315131529/http://rafi.org.ph/triennialawards/awardee/soledad-roa-duterte/|url-status=dead|archive-date=March 15, 2014|website=RAFI Trienial Awards|publisher=Ramon Aboitiz Foundation Inc.}}</ref> Siya ang lola sa amahan nila ni [[Davao City's 1st congressional district|Davao City Representative]] [[Paolo Duterte]], [[Vice President of the Philippines|Bise Presidente]] [[Sara Duterte]] ug [[Mayor of Davao City|Mayor]] [[Sebastián Duterte|Sebastian Duterte]] sa Davao City. == Mga Reperensya == [[Kategoriya:Mga namatay sa 2012]] [[Kategoriya:Mga natawo sa 1916]] [[Kategoriya:Articles with hCards]] pu141ih6ekvy60iweq2flxa3tqbilpe 0 11355718 37027257 2026-08-31T02:39:01Z PAULIX04 134118 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357472599|Antonio Mabutas]]" 37027257 wikitext text/x-wiki '''Si Arsobispo Antonio Lloren Mabutas †''' (13 Hunyo 1921 – 22 Abril 1999) mao ang unang obispo sa Diyosesis sa Laoag ug ang ikaduhang Arsobispo sa [[Arkidyosesis sa Dabaw|Arkidiyosesis sa Davao]] . <ref name="Sals2">{{Cite book|title=The History of Agoo: 1578-2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}</ref> Gisundan niya si Clovis Thibault, PME niadtong 9 Disyembre 1972. Nahimo usab siyang Presidente sa [[Catholic Bishops’ Conference of the Philippines|Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] gikan sa 1981 hangtod 1985. <ref name="MarcosAgainstTheChurch2">{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}</ref> [[Kategoriya:Mga namatay sa 1999]] [[Kategoriya:Mga natawo sa 1921]] h8f63cxd29wmm9wvnez5ev115p25b4p 37027258 37027257 2026-08-31T02:45:51Z PAULIX04 134118 Nag-usab sa mga detalye 37027258 wikitext text/x-wiki '''Si Arsobispo Antonio Lloren Mabutas †''' (13 Hunyo 1921 – 22 Abril 1999) mao ang unang obispo sa Diyosesis sa Laoag ug ang ikaduhang Arsobispo sa [[Arkidyosesis sa Dabaw|Arkidiyosesis sa Davao]] . <ref name="Sals2">{{Cite book|title=The History of Agoo: 1578-2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}</ref> Gisundan niya si Clovis Thibault, PME niadtong 9 Disyembre 1972. Nahimo usab siyang Presidente sa [[Catholic Bishops’ Conference of the Philippines|Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] gikan sa 1981 hangtod 1985. <ref name="MarcosAgainstTheChurch2">{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}</ref> Bisan tuod giisip siya nga usa ka konserbatibo sulod sa hirarkiya sa Simbahang Katoliko, <ref name="MarcosAgainstTheChurch3">{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}</ref> si Mabutas nailhan nga unang Arsobispo sa Romano Katoliko nga nagsulat og sulat pastoral aron pagsaway [[Human rights violations of the Marcos dictatorship|sa mga paglapas sa tawhanong katungod]] ubos sa [[Marcos dictatorship|diktaduryang Marcos]] . <ref name="Davao2">{{cite web|title=Honoring Davao's Contributions to the Struggle for Rights, Freedom|url=http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|website=Bantayog ng mga Bayani|accessdate=8 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|archivedate=2018-02-28|url-status=live}}</ref><ref name="Maglana2">{{cite news|last1=Maglana|first1=MAgz|title=VOICES FROM MINDANAO: Fear is not a good foundation for getting Mindanao out of the rut|url=https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|accessdate=8 February 2020|work=MindaNews|date=2017-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200208094745/https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|archivedate=2020-02-08}}</ref> == Ordinasyon == Natawo sa [[Agoo]], [[La Union]], siya giordinahan nga pari niadtong Abril 6, 1946 sa batan-ong edad nga 24. <ref name="Sals3">{{Cite book|title=The History of Agoo: 1578-2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}</ref><ref name="Memoirs2">Memoirs of Antonio Ll. Mabutas: Archbishop of Davao, a Tambara Publication, Ateneo de Davao University, 1996</ref><ref name="ServantOfGodPart12">{{Cite news|last=Quitain|first=Jesus|date=2019-12-01|title=Archbishop Mabutas: A Servant of God and of the People (Part 1)|url=https://www.davaocatholicherald.com/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-1/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921010006/https://www.davaocatholicherald.com/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-1/|archive-date=2022-09-21|access-date=2025-02-07|work=Davao Catholic Herald|language=en-US}}</ref> == Obispo sa Laoag == Niadtong Hunyo 5, 1961, gitudlo siya nga obispo sa Laoag ug gi-ordenahan usa ka bulan human niadto. Obispo sa Laoag. <ref name="Sals">{{Cite book|title=The History of Agoo: 1578-2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}</ref><ref name="Memoirs">Memoirs of Antonio Ll. Mabutas: Archbishop of Davao, a Tambara Publication, Ateneo de Davao University, 1996</ref> Niining panahona, personal nga nakaila ni Mabutas si Senador [[Ferdinand Marcos]] niadtong panahona, kinsa nagsugod sa iyang karera sa politika sa Laoag. Nagpadayon ang ilang panagsulti sa tibuok nilang kinabuhi, bisan pa sa mga pagduhaduha ni Mabutas sa ulahi bahin sa [[Human rights abuses of the Marcos dictatorship|mga pag-abuso sa tawhanong katungod sa diktaduryang Marcos]] . <ref name="MarcosAgainstTheChurch4">{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}</ref><ref name="ServantOfGod22">{{Cite news|last=Quitain|first=Jesus|date=2019-12-08|title=Archbishop Mabutas: A Servant of God and of the People (Part 2)|url=https://www.davaocatholicherald.com/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-2/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127151955/http://www.davaocatholicherald.com:80/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-2/|archive-date=2020-01-27|access-date=2025-02-07|language=en-US}}</ref><ref name="MindanawonsEnrileClaims2">{{Cite news|date=2018-09-23|title=Mindanawons find Enrile's claim of no massacres under martial law "fiction," "delusional" "|url=https://mindanews.com/top-stories/2018/09/mindanawons-find-enriles-claim-of-no-massacres-under-martial-law-fiction-delusional/#gsc.tab=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005070256/https://mindanews.com/top-stories/2018/09/mindanawons-find-enriles-claim-of-no-massacres-under-martial-law-fiction-delusional/|archive-date=2024-10-05|access-date=2025-02-07|language=en-US}}</ref> == Arsobispo sa Davao == Sa wala pa mahimong Arsobispo sa Davao, ang kanhing Most Rev. Antonio Ll. Si Mabutas gitudlo nga coadjutor archbishop sa Davao uban ni Most Rev. Clovis Thibault, PME, JCL, DD isip unang Arsobispo. Kini atol sa panahon nga ang Diyosesis sa Davao gibayaw ngadto sa status sa usa ka Arkidiyosesis. Sa wala pa mahimong Arsobispo sa Davao, nagserbisyo siya isip titular nga arsobispo sa Valeria niadtong Hulyo 25, 1970. Mipuli siya isip arsobispo sa Davao niadtong Disyembre 9, 1972. <ref name="Sals4">{{Cite book|title=The History of Agoo: 1578-2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}</ref> <ref name="Memoirs3">Memoirs of Antonio Ll. Mabutas: Archbishop of Davao, a Tambara Publication, Ateneo de Davao University, 1996</ref> == Pag-atubang sa mga pag-abuso sa diktaduryang Marcos == Usa ka sulat pastoral nga gisulat ni Arsobispo Mabutas niadtong 1979 nga naghisgot bahin sa balaod militar, nga giulohan og "Paghari sa Terorismo sa Kabanikanhan", naghisgot sa [[Human rights abuses of the Marcos dictatorship|mga pag-abuso sa tawhanong katungod]] ug pagpatay sa mga trabahante sa simbahan ug nailhan tungod kay kini ang unang sulat pastoral nga gisulat batok sa administrasyon ni Marcos. <ref name="Davao3">{{cite web|title=Honoring Davao's Contributions to the Struggle for Rights, Freedom|url=http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|website=Bantayog ng mga Bayani|accessdate=8 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|archivedate=2018-02-28|url-status=live}}</ref><ref name="Maglana3">{{cite news|last1=Maglana|first1=MAgz|title=VOICES FROM MINDANAO: Fear is not a good foundation for getting Mindanao out of the rut|url=https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|accessdate=8 February 2020|work=MindaNews|date=2017-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200208094745/https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|archivedate=2020-02-08}}</ref><ref name="MarcosAgainstTheChurch5">{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}</ref> Ang pagkasuod ni Arsobispo Mabutas kang Presidente Marcos sukad pa sa mga adlaw nga silang duha nagserbisyo sa Laoag nagpasabot nga ang administrasyong Marcos naghatag ug pagtagad sa mga reklamo ni Mabutas, nga nagpadala kang Deputy Defense Minister Carmelo Barbero aron makigsulti sa Arsobispo sa usa ka publikong forum niadtong Agosto 1979, diin si Mabutas naghatag ug mga sugyot alang sa mga pagbag-o sa paagi sa pagpatuman sa Martial Law. Ang "Mabutas-Barbero hearings" gibalita sa internasyonal nga prensa, lakip na ang Time magazine, ug nakatabang sa pagduso sa gisugyot nga mga pagbag-o ni Mabutas tungod kay kini gidala na ngadto sa korte sa internasyonal nga opinyon sa publiko. <ref name="ServantOfGod23">{{Cite news|last=Quitain|first=Jesus|date=2019-12-08|title=Archbishop Mabutas: A Servant of God and of the People (Part 2)|url=https://www.davaocatholicherald.com/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-2/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127151955/http://www.davaocatholicherald.com:80/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-2/|archive-date=2020-01-27|access-date=2025-02-07|language=en-US}}</ref><ref name="MindanawonsEnrileClaims3">{{Cite news|date=2018-09-23|title=Mindanawons find Enrile's claim of no massacres under martial law "fiction," "delusional" "|url=https://mindanews.com/top-stories/2018/09/mindanawons-find-enriles-claim-of-no-massacres-under-martial-law-fiction-delusional/#gsc.tab=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005070256/https://mindanews.com/top-stories/2018/09/mindanawons-find-enriles-claim-of-no-massacres-under-martial-law-fiction-delusional/|archive-date=2024-10-05|access-date=2025-02-07|language=en-US}}</ref> == Presidente sa Komperensya sa mga Obispo Katoliko sa Pilipinas == Si Arsobispo Mabutas mao usab ang Presidente sa [[Catholic Bishops’ Conference of the Philippines|Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] gikan sa 1981 hangtod 1985. <ref name="MarcosAgainstTheChurch6">{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}</ref><ref name="ServantOfGod32">{{Cite news|last=Quitain|first=Jesus|date=2019-12-22|title=Archbishop Mabutas: A Servant of God and of the People (Part 3)|url=https://www.davaocatholicherald.com/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-3/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127184914/http://www.davaocatholicherald.com:80/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-3/|archive-date=2020-01-27|access-date=2025-02-07|work=Davao Catholic Herald|language=en-US}}</ref> == Pagretiro ug kamatayon == Miretiro siya isip arsobispo sa Davao niadtong Nobyembre 6, 1996. Namatay siya paglabay sa duha ug tunga ka tuig sa edad nga 77 diin nagserbisyo siya isip pari sulod sa 53 ka tuig ug obispo sulod sa 37 ka tuig. <ref name="ServantOfGod42">{{Cite news|last=Quitain|first=Jesus|date=2019-12-29|title=Archbishop Mabutas: A Servant of God and of the People (Part 4)|url=https://www.davaocatholicherald.com/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-4/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127065556/http://www.davaocatholicherald.com:80/2019/12/archbishop-mabutas-a-servant-of-god-and-of-the-people-part-4/|archive-date=2020-01-27|access-date=2025-02-07|work=Davao Catholic Herald.|language=en-US}}</ref> <ref name="Sals42">{{Cite book|title=The History of Agoo: 1578-2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}</ref> == Kabilin == Ang uban sa mga butang nga gihimo ni Arsobispo Mabutas napreserbar, ug makita sa publiko sa [[Museo de Iloko]] sa iyang lungsod nga natawhan sa Agoo, La Union. <ref name="MuseoDeIloko2">{{Cite web|title=South Circuit – Agoo, La Union|url=https://launion.gov.ph/la-union-circuits/south-circuit/south-circuit-agoo-la-union/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920175155/https://launion.gov.ph/la-union-circuits/south-circuit/south-circuit-agoo-la-union/|archive-date=2020-09-20|access-date=2020-09-20|website=Provincial Government of La Union|language=en-US}}</ref> === Tan-awa usab === * [[Dakbayan sa Dabaw|Dakbayan sa Davao]] * [[Agoo|Agoo, La Union]] * [[Museo de Iloko]] * [[Religious sector resistance against the Marcos dictatorship|Pagsukol sa sektor sa relihiyon batok sa diktaduryang Marcos]] == Mga Reperensya == [[Kategoriya:Mga namatay sa 1999]] [[Kategoriya:Mga natawo sa 1921]] f4kqceiuki9jir0u5b9o7522z2dn2g3 0 11355719 37027259 2026-08-31T02:48:54Z PAULIX04 134118 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371477257|Jabidah massacre]]" 37027259 wikitext text/x-wiki [[Payl:Recreation_of_Jabidah_unit_patch.png|right|thumb| Pag-recreate sa Jabidah unit patch sama sa gihulagway ni [[Ninoy Aquino|Benigno Aquino Jr.]] sa usa ka privilege speech nga gihatag sa Legislative Building, Manila, niadtong Marso 28, 1968. Si Jibin Arula, sa usa ka interbyu niadtong 2009, nahinumdom nga ang iyang unit patch nagpakita og "mga marka sa kalabera". ]] [[Kategoriya:Islam sa Pilipinas]] 117rfk0l8al4555ffnc9ll9on3nnij8 37027260 37027259 2026-08-31T02:53:48Z PAULIX04 134118 Nag-usab sa mga detalye 37027260 wikitext text/x-wiki [[Payl:Recreation_of_Jabidah_unit_patch.png|right|thumb| Pag-recreate sa Jabidah unit patch sama sa gihulagway ni [[Ninoy Aquino|Benigno Aquino Jr.]] sa usa ka privilege speech nga gihatag sa Legislative Building, Manila, niadtong Marso 28, 1968. <ref name="sfof">{{cite web|last=Aquino|first=Benigno S. Jr.|date=March 28, 1968|title=Jabidah! Special Forces of Evil?|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1968/03/28/jabidah-special-forces-of-evil-by-senator-benigno-s-aquino-jr/|work=Delivered at the Legislative Building, Manila, on 28 March 1968|publisher=[[Government of the Philippines]]}}</ref> Si Jibin Arula, sa usa ka interbyu niadtong 2009, nahinumdom nga ang iyang unit patch nagpakita og "mga marka sa kalabera".<ref>{{cite news|last=Arguillas|first=Carolyn O.|title=Q and A with Jibin Arula: 41 years after the Jabidah Massacre|publisher=Mindanews|date=March 15, 2009|url=http://www.mindanews.com/top-stories/2009/03/15/q-and-a-with-jibin-arula-41-years-after-the-jabidah-massacre/|access-date=March 29, 2016}}</ref> ]]Ang '''masaker sa Jabidah''' niadtong Marso 18, 1968, mao ang mga pagpatay o pagbitay sa mga rekrut sa kasundalohang [[Moro (Pilipinas)|Moro]] nga giingong [[Mutiny|mirebelde]] sa dihang nahibal-an nila ang tinuod nga kinaiya sa ilang misyon. <ref name="Gross-20072">{{cite book|last1=Gross|first1=Max L.|author2=National Intelligence University|author3=National Intelligence University Staff|title=A Muslim Archipelago: Islam and Politics in Southeast Asia|date=2007|publisher=United States Department of Defense|isbn=978-1-932946-19-2|url=https://books.google.com/books?id=aJHaAAAAMAAJ&pg=PA183|page=183|access-date=4 February 2021|language=en}}</ref> Giila kini nga usa ka dakong kagubot nga nagsugod sa [[Panagbangi sa Moro|panagbangi sa mga Moro]].<ref name="MoroStory2">{{Cite news|last=Antonio|first=Nicolas Basilio|date=2021-04-10|title=The Moro Story During Martial Law|work=The [[Philippine Collegian]]|url=https://phkule.org/article/12/the-moro-story-during-martial-law|url-status=live|access-date=2021-09-25|archive-url=https://archive.today/20210925165425/https://phkule.org/article/12/the-moro-story-during-martial-law|archive-date=2021-09-25}}</ref><ref name="George19802">{{cite book|last=George|first=T.J.S.|url=https://books.google.com/books?id=HmYKAQAAIAAJ|title=Revolt in Mindanao: The Rise of Islam in Philippine Politics|publisher=Oxford University Press|year=1980|isbn=978-0-19-580429-4}}</ref> Ang awtor nga [[César Adib Majul|si Cesar Adib Majul]] miingon nga ang administrasyon ni [[Ferdinand Marcos]] nagpugong sa pagbalita sa prensa bahin sa maong insidente <ref name="Majul19852">{{cite book|last=Majul|first=Cesar Adib|url=https://books.google.com/books?id=6rpwAAAAMAAJ|title=The contemporary Muslim movement in the Philippines|date=October 1985|publisher=Mizan Press|isbn=978-0-933782-16-7}}</ref> nga misangpot sa kakulang sa dokumentasyon bahin sa insidente ug sa nagkalain-laing mga asoy sa gidaghanon sa mga trainee nga namatay, gikan sa 11 ngadto sa 68. <ref name="Smith20152">{{cite book|last=Smith|first=Paul J.|url=https://books.google.com/books?id=nG6sBwAAQBAJ&pg=PT5|title=Terrorism and Violence in Southeast Asia: Transnational Challenges to States and Regional Stability: Transnational Challenges to States and Regional Stability|date=March 26, 2015|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-45886-9|pages=5–}}</ref><ref>{{cite journal|last=Asani|first=Abdurasad|year=1985|title=The Bangsamoro People: A Nation in Travail|journal=Journal Institute of Muslim Minority Affairs|volume=6|issue=2|pages=295–314|doi=10.1080/13602008508715944}}</ref> Kini sa katapusan nakapukaw sa mga panawagan alang sa kagawasan sa mga Moro ug giila sa [[Bangsamoro|Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao]] (BARMM) isip usa ka importanteng gutlo sa kasaysayan sa Bangsamoro. <ref name="JabidahBangsamoroHistory2">{{Cite web|last=Bangsamoro Information Office|first=Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao|date=2021-03-17|title=Remembering Jabidah and the seeds of the struggle|url=https://bangsamoro.gov.ph/news/latest-news/remembering-jabidah-and-the-seeds-of-the-struggle/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318025403/https://bangsamoro.gov.ph/news/latest-news/remembering-jabidah-and-the-seeds-of-the-struggle/|archive-date=2021-03-18|access-date=2021-03-18|website=BARMM Official Website|publisher=Republic of the Philippines|language=en-US}}</ref> Niadtong 2013, giila sa presidente sa Pilipinas nga [[Noynoy Aquino|si Benigno Aquino III]] nga nahitabo ang masaker ug giangkon nga kini "nagbukas ug lawom nga mga samad" sa mga Muslim nga Pilipino. <ref>{{cite web|url=https://iag.org.ph/news/815-speech-of-president-aquino-at-the-45th-anniversary-of-jabidah-massacre-march-18-2013|title=Speech of President Aquino at the 45th anniversary of Jabidah Massacre, March 18, 2013|date=March 18, 2013|publisher=Institute for Autonomy and Governance}}</ref> === Kaagi === ==== Mga pag-angkon sa Pilipinas sa Sabah ==== {{Main|North Borneo dispute}}Ang amihanan-sidlakang bahin sa [[Sabah (estado)|Sabah]] nailalom sa impluwensya sa [[Sultanato sa Sulu]] sukad kini giingong gihatag kanila sa [[Bruneian Empire|Sultanato sa Brunei]] niadtong 1658 alang sa tabang sa Sultanato sa Sulu sa paghusay sa [[Bruneian Civil War of 1660|nagkagrabe nga panagbangi sibil sa Brunei]] <ref>{{cite news|last=Yunos|first=Rozan|date=March 7, 2013|title=Sabah and the Sulu claims|url=http://www.bt.com.bn/2013/03/07/sabah-and-sulu-claims|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140617035533/http://www.bt.com.bn/2013/03/07/sabah-and-sulu-claims|archive-date=June 17, 2014|access-date=September 20, 2013|newspaper=[[The Brunei Times]]}}</ref> sa wala pa kini giabangan o gitugyan (Ang mga kasabutan gisulat sa Malay gamit [[Jawi alphabet|ang Jawi script]] . Ang kasabutan sa 1878 migamit sa terminong ''padjak'' nga nagkahulogang "pagtugyan o abang", <ref name="British2">{{cite web|url=http://www.lawnet.sabah.gov.my/Lawnet/SabahLaws/Treaties/GrantBySultanOfSuluOfTerritoriesAndLandsOnTheMainlandOfTheIslandOfBorneo.pdf|title=British North Borneo Treaties. (British North Borneo, 1878)|author=British Government|publisher=Sabah State Government (State Attorney-General's Chambers)|year=1878|access-date=February 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913005740/http://www.lawnet.sabah.gov.my/Lawnet/SabahLaws/Treaties/GrantBySultanOfSuluOfTerritoriesAndLandsOnTheMainlandOfTheIslandOfBorneo.pdf|archive-date=September 13, 2015|url-status=dead}}</ref> samtang ang [[North Borneo dispute#1903 Confirmation of cession of certain islands|1903 nga dugang nga kasabutan sa pagtugyan]] migamit sa terminong ''menyerahkan'' nga nagkahulogang "gitugyan". <ref>{{cite web|date=April 29, 1903|title=BRITISH NORTH BORNEO TREATIES. BRITISH NORTH BORNEO, 1903.|url=https://sagc.sabah.gov.my/sites/default/files/law/ConfirmationBySultanOfSuluOfCessionOfCertainIslands.pdf|website=sagc.sabah.gov.my}}</ref>)<ref>{{cite web|last=Cabalza|first=Chester|title=The Sabah Connection: An Imagined Community of Diverse Cultures|url=https://www.academia.edu/4233152|access-date=September 13, 2015|publisher=[[Academia.edu]]}}</ref> ngadto sa [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|mga Briton]] niadtong 1878. <ref name="British">{{cite web|url=http://www.lawnet.sabah.gov.my/Lawnet/SabahLaws/Treaties/GrantBySultanOfSuluOfTerritoriesAndLandsOnTheMainlandOfTheIslandOfBorneo.pdf|title=British North Borneo Treaties. (British North Borneo, 1878)|author=British Government|publisher=Sabah State Government (State Attorney-General's Chambers)|year=1878|access-date=February 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913005740/http://www.lawnet.sabah.gov.my/Lawnet/SabahLaws/Treaties/GrantBySultanOfSuluOfTerritoriesAndLandsOnTheMainlandOfTheIslandOfBorneo.pdf|archive-date=September 13, 2015|url-status=dead}}</ref> Atol sa proseso sa [[Crown Colony of North Borneo|dekolonisasyon sa mga Briton]] human sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan gikan sa 1946, ang Sabah gihiusa isip kabahin sa Malaysian Federation niadtong 1963 ubos sa [[Malaysia Agreement]]. <ref>{{cite web|url=https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%20750/volume-750-i-10760-english.pdf|title=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Singapore (Agreement relating to Malaysia)|publisher=[[United Nations]]|year=1963|access-date=September 13, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913021746/https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%20750/volume-750-i-10760-english.pdf|archive-date=September 13, 2015|url-status=dead}}</ref> Apan giprotesta kini sa gobyerno sa Pilipinas, nga nag-angkon nga ang sidlakang bahin sa Sabah wala pa gyud mabaligya sa mga langyaw nga interes, ug nga kini "gipaabangan" lamang sa Sultanato sa Sulu, ug busa nagpabilin nga kabtangan sa Sultan, ug pinaagi sa dugang, kabtangan sa [[Pilipinas|Republika sa Pilipinas]] . Ang mga paningkamot sa diplomasya ngadto sa Malaysia ug sa United Nations atol sa administrasyon ni Presidente [[Diosdado Macapagal]] napakyas. == Mga Reperensya == [[Kategoriya:Islam sa Pilipinas]] 33fx9vu6r9697br1b2af6uvm0y7bfi5 0 11355720 37027262 2026-08-31T03:10:55Z PAULIX04 134118 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351481133|Communist armed conflicts in the Philippines]]" 37027262 wikitext text/x-wiki [[Payl:Lineage_and_Schisms_of_Communist_and_Socialist_Organizations_in_the_Philippines_(1930–2007).png|center|frame| Usa ka flowchart nga nagpakita sa makasaysayanong ebolusyon, mga pagkabahin-bahin sa ideolohiya, ug mga organisasyonal nga linya sa kalihukang komunista sa Pilipinas.]] 1609efidwpbxpe7gysqph4awzif4of3 37027263 37027262 2026-08-31T03:23:35Z PAULIX04 134118 Nag-usab sa mga detalye 37027263 wikitext text/x-wiki Ang kasaysayan sa '''mga armadong panagbangi sa mga komunista sa Pilipinas''' suod nga nalambigit sa kasaysayan sa [[Communism in the Philippines|Komunismo sa Pilipinas]], diin ang nagkalain-laing armadong panagbangi nalambigit sa armadong mga pako sa nagkalain-laing mga organisasyon sa komunista nga miuswag sukad niadtong 1930. Ang duha ka pinakadakong panagbangi mao ang [[Hukbalahap Rebellion|Rebelyong Hukbalahap]] niadtong 1942–1954, ug ang [[insurhensiya sa New People’s Army|nagpadayon nga rebelyon]] sa [[Bag-ong Kasundalohan sa Katawhan|New People's Army]], nga nagsugod niadtong 1969 ubos sa pagdumala sa [[Partidong Komunista sa Filipinas (1968)|Partido Komunista sa Pilipinas]] (CPP). Apan nagkalain-laing mga splinter nga grupo ang mibulag gikan sa CPP ug adunay kasaysayan sa armadong panagbangi sa gobyerno sa Pilipinas sukad niadto. Ang Hukbalahap Rebellion gipasiugdahan sa [[Partidong Komunistang Filipinhon|Partido Komunista ng Pilipinas]] sa 1930 (PKP-1930) ug sa armadong grupo niini nga Hukbalahap <ref name="Saulo2">{{Cite book|last=Saulo|first=Alfredo|title=Communism in the Philippines: An Introduction|date=1990|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=971-550-403-5|location=Quezon City}}</ref> : 44 (HMB) ( ''Hukbong Mapagpalaya ng Bayan,'' or "People's Liberation Army"). Mihinay ang ilang pag-uswag sa sayong bahin sa dekada 1950 ug sa katapusan napildi pinaagi sa sunod-sunod nga mga reporma ug mga kadaugan sa militar nga misangpot sa pagsurender sa lider niini nga [[Luis Taruc|si Luis Taruc]] niadtong 1954. Ang armadong panagbangi sa New People's Army batok sa gobyerno sa Pilipinas masubay balik sa Marso 29, 1969, sa dihang ang bag-ong natukod nga CPP [[Jose Maria Sison|ni Jose Maria Sison]] nakig-alyansa sa usa ka gamay nga armadong grupo nga gipangulohan ni [[Bernabe Buscayno]] . Apan ang panagbangi nagsugod pa lang niadtong 1972 sa dihang giproklamar [[Ferdinand Marcos|ni Ferdinand Marcos]] [[Martial law under Ferdinand Marcos|ang Balaod Militar]] . Ang deklarasyon ug ang resulta nga [[Human rights abuses of the Marcos dictatorship|mga pag-abuso sa tawhanong katungod]] misangpot sa radikalisasyon bisan sa kasarangan nga oposisyon batok kang Marcos, nga nakapausbaw pag-ayo sa han-ay sa New People's Army. <ref name="RebellionRepressionPh2">{{Cite book|last=John)|first=Kessler, Richard J. (Richard|url=https://archive.org/details/rebellionrepress0000kess|title=Rebellion and repression in the Philippines|date=1989|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300044065|location=New Haven|oclc=19266663|url-access=registration}}</ref> : "43"  Nahitabo ang dakong panagbulag gikan sa Partido Komunista sa Pilipinas niadtong 1992 ug 1996. Usa ka bulan human napalagpot si Marcos pinaagi sa halapad nga nonviolent [[Rebolusyon sa EDSA sa 1986|People Power Revolution]] niadtong Pebrero 1986, ang yunit nga gipangulohan ni [[Conrado Balweg]] nagporma og usa ka splinter group nga nailhan nga [[Cordillera People's Liberation Army]], kansang panagbangi sa gobyerno sa Pilipinas pormal nga natapos sa pagsira sa mga panagsultihanay sa kalinaw niadtong 2011. <ref name="Cordillera.gov.ph2">{{Cite web|date=March 1, 1991|title=Historical Background of Cordillera's Pursuit for Regional Development and Autonomy|url=http://www.cordillera.gov.ph/index.php/the-rdc-agenda-on-regional-autonmy/99-history|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130717080508/http://www.cordillera.gov.ph/index.php/the-rdc-agenda-on-regional-autonmy/99-history|archive-date=July 17, 2013|access-date=September 4, 2013|publisher=Cordillera.gov.ph}}</ref> Niadtong 1992 nahitabo ang gitawag sa CPP nga [[Second Great Rectification Movement|Ikaduhang Dakong Kalihukang Pagtul-id]], usa ka paningkamot kansang gipahayag nga tuyo mao ang "pag-ila, pagsalikway ug pagtul-id sa mga sayop sa [[rebelyon|insureksyonismo]] [[Urban area|sa kasyudaran]], sayo nga dagkong [[Military organization#formations|mga pormasyon]] sa [[Bag-ong Kasundalohan sa Katawhan|Bag-ong Hukbong Bayan]] ug histerya batok [[Double agent|sa paglusot]] ". <ref name="luis2">{{Cite web|last=Jalandoni|first=Luis G.|date=February 8, 2016|title=The Revolutionary Struggle of the Filipino People|url=https://josemariasison.org/the-revolutionary-struggle-of-the-filipino-people/|access-date=November 5, 2017}}</ref> Kini miresulta sa pagkabahin-bahin sa kanhi monolitikong [[Communist party|partido komunista]] [[Pilipino|sa Pilipinas]] ngadto sa labing menos 13 ka paksyon atol sa dekada 1990, <ref name="ProjectPloughshares">{{Cite web|title=Armed Conflicts: Philippines-CPP/NPA (1969–2017)|url=https://ploughshares.ca/pl_armedconflict/philippines-cppnpa-1969-first-combat-deaths/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927144414/http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/philippines-cppnpa-1969-first-combat-deaths/|archive-date=September 27, 2018|access-date=April 15, 2020|website=Project Ploughshares|language=en-US}}</ref><ref name="ProjectPloughshares3">{{Cite web|title=Armed Conflicts: Philippines-CPP/NPA (1969–2017)|url=https://ploughshares.ca/pl_armedconflict/philippines-cppnpa-1969-first-combat-deaths/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927144414/http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/philippines-cppnpa-1969-first-combat-deaths/|archive-date=September 27, 2018|access-date=April 15, 2020|website=Project Ploughshares|language=en-US}}</ref><ref name="SCMPexplainer2">{{Cite news|date=September 16, 2019|title=Philippines' communist rebellion is Asia's longest-running insurgency|language=en|work=[[South China Morning Post]]|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3027414/explained-philippines-communist-rebellion-asias-longest-running|url-status=live|access-date=February 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916060538/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3027414/explained-philippines-communist-rebellion-asias-longest-running|archive-date=September 16, 2019}}</ref> ang labing nailhan mao ang: alyansa nga mao ang [[Revolutionary Workers' Party (Philippines)|Revolutionary Workers' Party]] (RPM-P), ang [[Revolutionary Proletarian Army]] (RPA), ug ang [[Alex Boncayao Brigade]] (ABB); ang Revolutionary People's Army – Mindanao (RPA-M), ug ang [[Rebolusyonaryong Hukbong Bayan]] (RHB, Revolutionary People's Army) sa [[Marxist-Leninist Party of the Philippines]] (MLPP). <ref name="ProjectPloughshares2">{{Cite web|title=Armed Conflicts: Philippines-CPP/NPA (1969–2017)|url=https://ploughshares.ca/pl_armedconflict/philippines-cppnpa-1969-first-combat-deaths/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927144414/http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/philippines-cppnpa-1969-first-combat-deaths/|archive-date=September 27, 2018|access-date=April 15, 2020|website=Project Ploughshares|language=en-US}}</ref> == Mga Reperensya == 2n3azkg3uw686wyb2pfgf9udi9nh391 0 11355721 37027264 2026-08-31T03:24:33Z PAULIX04 134118 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368461259|Edgar Jopson]]" 37027264 wikitext text/x-wiki [[Payl:JAJA_Mural.png|left|thumb| Replika sa orihinal nga poster niadtong 1984 nga gihimo sa grupong Justice for Aquino, Justice for All (JAJA) niadtong 2022, nga nagpakita sa mga prominenteng biktima sa kapintasan sa militar atol sa diktaduryang Marcos. Gikan sa wala ngadto sa tuo: Macli-ing Dulag, Remberto "Bobby" dela Paz, Jopson, Juan "Johnny" Escandor, ug [[Ninoy Aquino|Benigno "Ninoy" Aquino Jr.]] Ang lima ka mga indibidwal lakip sa unang gipasidunggan sa Wall of Remembrance sa [[Monumento sa mga Bayani|Bantayog ng mga Bayani]] .]] [[Kategoriya:Mga Pilipinong komunista]] [[Kategoriya:Mga namatay sa 1982]] [[Kategoriya:Mga natawo sa 1948]] [[Kategoriya:Articles with hCards]] 0jln1uqb2p2v9u7j5zw8kj5osaogosr 37027265 37027264 2026-08-31T03:28:28Z PAULIX04 134118 Nag-usab sa mga detalye 37027265 wikitext text/x-wiki '''Hi Edgardo Gil Mirasol Jopson''' (Septyembre 1, 1948 – Setyembre 21, 1982), mas kilala nga '''Edjop''', usa nga Pilipino nga aktibista. Bisan tuod sa ulahi nahimo siyang miyembro sa [[Partidong Komunista sa Filipinas (1968)|Partido Komunista sa Pilipinas]] (CPP) atol sa [[Martial law under Ferdinand Marcos|rehimeng]] [[martial law]] ubos ni Presidente [[Ferdinand Marcos]], giisip siya nga mas kasarangan nga tingog taliwala sa mga aktibistang estudyante nga nagsandig sa wala atol sa [[First Quarter Storm]]. <ref>{{cite news|last=Pimentel Jr.|first=Benjamin I.|title=Learning from Nilo and Edjop|work=National Midweek|volume=1|issue=5|publisher=Lagda Publishing Inc.|date=December 4, 1985|page=40|quote=Their admiration for Nilo Tayag then was just as intense as their rejection of Edgar Jopson, who was[...] recognized leader of the moderate camp.}}</ref> Si Jopson nagtuon sa [[Unibersidad sa Ateneo de Manila|Ateneo de Manila High School]], ug sa ulahi nipadayon sa [[Unibersidad sa Ateneo de Manila|Ateneo de Manila University]] diin siya migraduwar ubos sa programa sa Management Engineering, ug nakakuha og Latin Honors. Aktibo siya sa politika sukad sa iyang pagtungha sa kolehiyo, ug nagserbisyo isip presidente sa [[National Union of Students of the Philippines]] (NUSP). Atol sa [[First Quarter Storm]], siya ug ang ubang mga miyembro sa NUSP gihatagan og higayon nga makigkita kang Presidente Marcos niadtong Enero 30, 1970, diin namatikdan nga nangayo siya kang Marcos og sinulat nga saad nga dili modagan alang sa ikatulong termino isip presidente. Sa ulahi, miapil siya sa CPP sa tago sa dihang [[Proclamation 1081|gideklara]] ni Presidente Marcos [[Martial law in the Philippines|ang Martial Law]] niadtong 1972. Napatay siya atol sa usa ka pag-atake sa militar sa iyang balay niadtong 1982. <ref>{{Cite book|title=U.G. An Underground Tale: The Journey of Edgar Jopson and the First Quarter Storm Generation|last=Pimentel|first=Benjamin|publisher=Anvil Publishing Inc.|year=2006|edition=2nd|orig-year=1989|isbn=971-27-1590-6}}</ref> == Sayong kinabuhi ug edukasyon == Si Edgar Jopson ang ikaduha nga kamagulangan sa dose ka mga anak kansang pamilya nagpuyo sa Sampaloc, Manila. Giablihan sa iyang amahan ang Jopson Supermarket niadtong 1953 samtang ang iyang inahan mitabang sa grocery section. Niadtong 1955, duha ka tuig human natukod ang ilang negosyo, ang pamilya mibalhin sa [[Philam, Quezon City|Philamlife Homes]] sa [[Dakbayang Quezon|Quezon City]] diin gidapit sila sa pag-abli og usa ka sanga sa subdibisyon. Niadtong 1958, ang pamilya nabangkarota tungod sa pagkapakyas sa negosyo ug napugos sa pagbalik sa Sampaloc diin bukas pa ang ilang unang sanga. Niadtong panahona, si Edjop ug si Inday, ang iyang magulang nga babaye, mitabang sa tindahan samtang nagpadayon sa ilang pag-eskwela. <ref>Pimentel, p. 4-7.</ref> == Edukasyon == Si Jopson ginganlan nga labing talagsaong estudyante sa iyang klase sa Telly Zulueta Kindergarten sa [[Malate, Manila]] niadtong 1954. Atol sa seremonyas sa paghatag og pasidungog, nakahigayon siya sa paghatag og pakigpulong. Usa ka paring Heswita nga mitambong sa seremonyas miduol sa amahan ni Ed aron dasigon kini nga magpalista sa [[Unibersidad sa Ateneo de Manila|Ateneo Grade School]] . Ang angga nga Edjop nagpabilin kaniya sa dihang ang iyang magtutudlo sa geometry napakyas sa paglitok sa "Jopson" sa [[Kinatsila]] nga paglitok, nga naghatag niini og kusog nga tunog nga "J" imbes nga "H". Sa hayskul, si Ed adunay estrikto nga iskedyul sa pagtuon diin ang iyang rutina gitakda matag gabii. Giatiman siya sa iyang mga ginikanan pinaagi sa pagpahimo og usa ka lungib nga espesyal alang kaniya. <ref>Pimentel, p.12.</ref> Si Jopson nakaugmad og pipila ka mga "kahanginan" nga nakapahimo kaniya nga mas arogante tungod sa iyang pagpuyo sa Ateneo. Sa dihang junior pa siya, nangayo siyag sakyanan sa iyang amahan, kay nangangkong ang iyang mga higala naa may mga sakyanan, ug mitubag ang iyang amahan, "Dili mi pareha nila, ug dili ko ganahan sa imong kinaiya." Gimandoan siya nga mosakay og bus sukad niadto. Sa tibuok niyang kinabuhi sa hayskul, miapil siya sa daghang mga organisasyon sama sa Math Club ug Debating Society, ug aktibo usab sa mga relihiyosong organisasyon, sama sa Ateneo Catechetical Instructors League. Tungod sa edukasyon sa mga Heswita nga nagdasig sa mga Atenas nga mahimong "lalaki alang sa uban", gikonsiderar ni Ed ang pagsulod sa pagkapari apan iyang naamgohan human sa usa ka retreat nga dili na niya kinahanglan nga mosulod sa seminaryo aron makatabang sa mga tawo. Sa laing bahin, ang iyang amahan mihatag ug usa ka anekdota nga mas nakapasabot sa iyang pagbag-o sa kasingkasing: human sa usa ka biyahe ngadto sa Mindoro, si Ed nahingangha sa wala pa matandog nga yuta nga iyang nakita ug giaghat ang iyang amahan nga paliton ang yuta, nga nag-ingon nga mas gusto niya nga mahimong usa ka mag-uuma kaysa usa ka pari, nga nalipay sa iyang amahan. Gipalit sa pamilya ang yuta, ug nagtukod og umahan ug balay bakasyunan didto. Sa kadugayan, si Ed nahimong valedictorian sa klase ug sa iyang pakigpulong, miingon, "Dili lang kita magdamgo sa atong tumong sa kinabuhi nga walay gibuhat bahin niini. Atong palambuon ang tanan natong mga talento ug gasa sa hingpit, aron makaalagad kita kaninyo, sa atong silingan, ug sa atong nasud, sa labing maayo natong mahimo." Apan, atol sa usa ka biyahe sa Hong Kong, gibutyag ni Ed sa iyang amahan nga dili siya komportable nga mahimong valedictorian sa klase tungod sa dugang nga kabug-at nga dala niini sa iyang kinabuhi. <ref>Pimentel, p.15-17.</ref> Si Jopson mipadayon sa kursong Management Engineering sa Ateneo de Manila University. Atol sa iyang pagpuyo didto, nailhan siya sa pagkuha og taas nga grado sa mga subject sama sa Kasaysayan ug Teolohiya, samtang dili siya kaayo impresibo sa Matematika ug Natural nga Siyensya. Natapos niya ang lima ka tuig nga programa sa management engineering niadtong Abril 1970 sulod sa upat ka tuig. Tungod sa iyang maayong performance sa hayskul, ug sa iyang paggradwar isip valedictorian, nahimo siyang usa ka posibleng kandidato sa pagka-presidente sa klase nga iyang nadaog niadtong 1969. Gawas sa student council, aktibo usab siya sa lain-laing mga organisasyon ug nagsugod sa uban pa, sama sa Ateneo History Club ug AIESEC-Ateneo. <ref name=":02">Pimentel, p. 24.</ref> Nisulod siya sa [[University of the Philippines College of Law|UP College of Law]] nga iyang giundangan duha ka tuig human niadto, ug namatikdan nga ang propesyon sa balaod para lang sa mga adunahan. <ref>Pimentel, p. 72-73.</ref> [[Kategoriya:Mga Pilipinong komunista]] [[Kategoriya:Mga namatay sa 1982]] [[Kategoriya:Mga natawo sa 1948]] [[Kategoriya:Articles with hCards]] fcypgeoc9na26a0q06dwdmrg3jfajmx 0 11355722 37027267 2026-08-31T06:53:53Z PAULIX04 134118 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368324052|Economic history of the Philippines (1965–1986)]]" 37027267 wikitext text/x-wiki [[Payl:GDP_per_capita_development_in_the_Philippines_1965-1986.svg|right|thumb|305x305px| Tinuod nga GDP kada kapita nga kalamboan sa Pilipinas, 1965 hangtod 1986]] lp9oibdz44xqf7jb3xjqk54mom2g2a6 37027269 37027267 2026-08-31T07:00:29Z PAULIX04 134118 Nag-usab sa mga detalye 37027269 wikitext text/x-wiki [[Payl:GDP_per_capita_development_in_the_Philippines_1965-1986.svg|right|thumb|305x305px| Tinuod nga GDP kada kapita nga kalamboan sa Pilipinas, 1965 hangtod 1986]]Ang '''kasaysayan sa ekonomiya sa Pilipinas atol sa rehimeng Marcos''' (1965-1986) usa ka panahon sa kalisod alang sa [[ekonomiya sa Pilipinas]] ubos [[Ferdinand Marcos|ni Ferdinand Marcos]].<ref name="EJGuido&CheDeLosReyes201709212">{{Citation|last1=Guido|first1=Edson Joseph|last2=de los Reyes|first2=Che|title=The best of times? Data debunk Marcos's economic 'golden years'|newspaper=ABSCBN News and Public Affairs|year=2017|url=https://www.abs-cbn.com/business/09/21/17/the-best-of-times-data-debunk-marcoss-economic-golden-years}}</ref><ref name="Galang201102212">{{Cite web|last=GALANG|first=PING|date=2009-09-21|title=Martial law: costly lessons in economic development|url=https://www.gmanetwork.com/news/money/content/172779/martial-law-costly-lessons-in-economic-development/story/|access-date=2025-01-12|website=GMA News Online|language=en}}</ref><ref name="JCPunongbayan201709112">{{cite news|last=Punongbayan|first=JC|title=Marcos plundered to 'protect' the economy? Makes no economic sense|newspaper=Rappler|location=Ortigas Center, Pasig|date=11 September 2017|url=https://www.rappler.com/voices/thought-leaders/181743-ferdinand-marcos-plunder-philippine-economy-no-economic-sense/}}</ref><ref name="Kasaysayan9ch102">{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=Democracy at the Crossroads}}</ref> Ang unang mga tuig sa administrasyon ni Marcos nakakita sa padayon nga pagtubo sa ekonomiya sa miaging mga administrasyon sa [[History of the Philippines (1946–1965)|Ikatulong Republika sa Pilipinas]], nga miabot sa kinatas-ang punto nga hapit 9% niadtong 1973 ug 1976. Apan, sa ulahing mga tuig, nahitabo ang pinakagrabe nga resesyon sa [[History of the Philippines|kasaysayan sa Pilipinas]], diin ang ekonomiya mikunhod og 7.3% sa 1984 ug 1985. <ref name="EJGuido&CheDeLosReyes201709213">{{Citation|last1=Guido|first1=Edson Joseph|last2=de los Reyes|first2=Che|title=The best of times? Data debunk Marcos's economic 'golden years'|newspaper=ABSCBN News and Public Affairs|year=2017|url=https://www.abs-cbn.com/business/09/21/17/the-best-of-times-data-debunk-marcoss-economic-golden-years}}</ref><ref name="MartialLawMuseumCronyism2">{{Cite web|url=https://martiallawmuseum.ph/magaral/the-philippines-during-the-martial-law/|title=It Takes a Village to Loot a Nation: Cronyism and Corruption|website=Martial Law Museum|access-date=20 July 2018|archive-date=25 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213544/https://martiallawmuseum.ph/magaral/the-philippines-during-the-martial-law/|url-status=dead}}</ref><ref name="PingGalang200909212">{{Cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/story/172779/money/martial-law-costly-lessons-in-economic-development/|title=Martial law: costly lessons in economic development|last=Galang|first=Ping|date=21 September 2009|work=GMA News Online|access-date=15 December 2018|language=en-US}}</ref> [[Kinatibuk-ang produkto sa nasud|Ang gross domestic product]] (GDP) misaka gikan sa $5.27 bilyon niadtong 1964 ngadto sa $37.14 bilyon niadtong 1982, <ref name="data.worldbank.org3">{{cite web|title=GDP (current US$) – Data|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=PH|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923182558/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=PH|archive-date=September 23, 2016|access-date=September 20, 2016|website=data.worldbank.org}}</ref><ref name="nberc90473">{{cite book|url=https://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|title=Introduction to "The Marcos Legacy: Economic Policy and Foreign Debt in the Philippines"|date=1989|publisher=National Bureau of Economic Research|access-date=March 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403141748/http://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|archive-date=April 3, 2018|url-status=live}}</ref> sa wala pa kini mikunhod ngadto sa $30.7 bilyon niadtong 1985. <ref name="data.worldbank.org2">{{cite web|title=GDP (current US$) – Data|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=PH|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923182558/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=PH|archive-date=September 23, 2016|access-date=September 20, 2016|website=data.worldbank.org}}</ref> Apil niini ang pagtubo gikan sa $8 bilyon niadtong 1972 ngadto sa $32.45 bilyon niadtong 1980 – 6% kada tuig, ang pinakamaayong resulta niini sukad niadtong 1945. <ref>{{cite web|last=L.|first=Edward|date=May 31, 1984|title=The Roots of the Philippines' Economic Troubles|url=http://www.heritage.org/research/reports/1984/05/the-roots-of-the-philippines-economic-troubles|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616054032/http://www.heritage.org/research/reports/1984/05/the-roots-of-the-philippines-economic-troubles|archive-date=June 16, 2010|access-date=December 23, 2019|website=[[The Heritage Foundation]]}}</ref> Mitubo usab ang ekonomiya bisan pa sa mga pag-uyog sa lana sa kalibutan human sa [[1979 energy crisis|krisis sa enerhiya]] niadtong [[1973 oil crisis|1973]] ug 1979. <ref name="nberc90472">{{cite book|url=https://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|title=Introduction to "The Marcos Legacy: Economic Policy and Foreign Debt in the Philippines"|date=1989|publisher=National Bureau of Economic Research|access-date=March 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403141748/http://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|archive-date=April 3, 2018|url-status=live}}</ref> Ang palisiya sa gobyerno sa pagtukod og mga monopolyo miresulta sa dakong dili patas nga kita, <ref name="DeDios19842">{{Cite book|title=An Analysis of the Philippine Economic Crisis : A Workshop Report, June 1984|date=1984|publisher=University of the Philippines Press|isbn=9711050153|editor-last=De Dios|editor-first=Emmanuel|location=Quezon City, Philippines|oclc=12285401}}</ref> korapsyon, ug pag-ikyas sa kapital. <ref name="JCPunongbayan201709113">{{cite news|last=Punongbayan|first=JC|title=Marcos plundered to 'protect' the economy? Makes no economic sense|newspaper=Rappler|location=Ortigas Center, Pasig|date=11 September 2017|url=https://www.rappler.com/voices/thought-leaders/181743-ferdinand-marcos-plunder-philippine-economy-no-economic-sense/}}</ref><ref>{{cite web|title=The Marcos legacy of fraudulent and illegitimate debts|url=http://fdc.ph/programs/debt-and-public-finance/news-on-debt-and-public-finance/65-the-marcos-legacy-of-fraudulent-and-illegitimate-debts|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322223830/http://fdc.ph/programs/debt-and-public-finance/news-on-debt-and-public-finance/65-the-marcos-legacy-of-fraudulent-and-illegitimate-debts|archive-date=March 22, 2016|access-date=January 19, 2019|publisher=Freedom from debt coalition}}</ref><ref name="USLCCountrystudiesPh572">{{Cite web|url=http://countrystudies.us/philippines/57.htm|title=Martial Law and its Aftermath|series=[[Library of Congress Country Studies]]: Philippines|publisher=US Library of Congress|access-date=27 October 2018}}</ref><ref name="PaulineMacaraegMLImpact3">{{Cite news|last=Macaraeg|first=Pauline|last2=|date=21 September 2020|title=How Did the Declaration of Martial Law in 1972 Impact the Economy?|work=Esquire Philippines|url=https://www.esquiremag.ph/money/industry/martial-law-1972-impact-economy-a00222-20200921|url-status=live|access-date=2021-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004050629/https://www.esquiremag.ph/money/industry/martial-law-1972-impact-economy-a00222-20200921|archive-date=2020-10-04}}</ref> Ang aberids nga binulan nga kita mikunhod og 20% gikan sa 1972 hangtod 1980. Pag-abot sa 1981, ang pinakadato nga 10% sa populasyon nakadawat og doble nga kita kon itandi sa ubos nga 60%. <ref name="PaulineMacaraegMLImpact2">{{Cite news|last=Macaraeg|first=Pauline|last2=|date=21 September 2020|title=How Did the Declaration of Martial Law in 1972 Impact the Economy?|work=Esquire Philippines|url=https://www.esquiremag.ph/money/industry/martial-law-1972-impact-economy-a00222-20200921|url-status=live|access-date=2021-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004050629/https://www.esquiremag.ph/money/industry/martial-law-1972-impact-economy-a00222-20200921|archive-date=2020-10-04}}</ref> Ang kakabus misaka gikan sa 41% sa dekada 1960 ngadto sa 59% sa 1986. <ref name="nberc90474">{{cite book|url=https://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|title=Introduction to "The Marcos Legacy: Economic Policy and Foreign Debt in the Philippines"|date=1989|publisher=National Bureau of Economic Research|access-date=March 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403141748/http://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|archive-date=April 3, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Martial Law and Its Aftermath|url=http://countrystudies.us/philippines/57.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027170506/http://countrystudies.us/philippines/57.htm|archive-date=October 27, 2021|access-date=December 6, 2016|publisher=US Library of Congress}}</ref><ref>{{cite web|title=The Marcos legacy of fraudulent and illegitimate debts|url=http://fdc.ph/programs/debt-and-public-finance/news-on-debt-and-public-finance/65-the-marcos-legacy-of-fraudulent-and-illegitimate-debts|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322223830/http://fdc.ph/programs/debt-and-public-finance/news-on-debt-and-public-finance/65-the-marcos-legacy-of-fraudulent-and-illegitimate-debts|archive-date=March 22, 2016|access-date=January 19, 2019|publisher=Freedom from debt coalition}}</ref> Ang gidaghanon sa kawalay trabaho misaka gikan sa 3.9% niadtong 1975 ngadto sa 12.6% niadtong 1985. <ref>{{cite web|date=November 25, 2016|title=Under Marcos dictatorship unemployment worsened, prices soared, poverty persisted|url=https://www.ibon.org/under-marcos-employment-fell-prices-soared-poverty-persisted/|accessdate=November 12, 2023|publisher=IBON Foundation}}</ref> Ang dakong pagsaka ug pagkahugno sa ekonomiya sa Pilipinas niining panahona gipasangil sa paggamit sa administrasyong Marcos og mga langyaw nga pautang (nga gipadagan sa utang sukwahi sa pagtubo nga gipadagan sa produktibidad). <ref name="Dohner&IntalInSachs19892">{{Cite book|title=Developing country debt and the world economy|last1=Dohner|first1=Robert|last2=Intal|first2=Ponciano|date=1989|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226733386|editor-last=Sachs|editor-first=Jeffrey D.|editor-link=Jeffrey Sachs|location=Chicago|chapter=Debt Crisis and Adjustment in the Philippines|oclc=18351577}}</ref><ref name="Boyce-1993-p103">{{cite book|author=Boyce, James K.|url={{google books|plainurl=y|id=IAL5Dx5SWy4C|page=10}}|title=The political economy of growth and impoverishment in the Marcos era|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1993|isbn=978-971-550-096-8|page=10}}</ref> <ref>See {{cite book|author=Hutchcroft, Paul David|url={{google books|plainurl=y|id=IqlmT6BsFoQC}}|title=Booty capitalism: the politics of banking in the Philippines|publisher=Cornell University Press|year=1998|isbn=978-0-8014-3428-0}}</ref> Ang [[External debt of the Philippines|utang panggawas sa Pilipinas]] misaka og kapin sa 70 ka pilo gikan sa $360 milyon niadtong 1962 ngadto sa US$2.3 bilyon niadtong 1970 ngadto sa US$17.2 bilyon niadtong 1980 ngadto sa $26.2 bilyon niadtong 1985, <ref>{{cite book|url=https://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|title=Introduction to "The Marcos Legacy: Economic Policy and Foreign Debt in the Philippines"|date=1989|publisher=National Bureau of Economic Research|series=Developing Country Debt and Economic Performance, Volume 3: Country Studies – Indonesia, Korea, Philippines, Turkey|access-date=March 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403141748/http://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|archive-date=April 3, 2018|url-status=live}}</ref> nga nag-aghat sa Pilipinas nga mahimong usa sa mga nasod sa Asya nga adunay labing utangan. <ref name="Boyce-1993-p102">{{cite book|author=Boyce, James K.|url={{google books|plainurl=y|id=IAL5Dx5SWy4C|page=10}}|title=The political economy of growth and impoverishment in the Marcos era|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1993|isbn=978-971-550-096-8|page=10}}</ref> Sa katapusan sa 1979, ang ratio sa utang ngadto sa GDP halos parehas ra sa South Korea. <ref name="nberc90475">{{cite book|url=https://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|title=Introduction to "The Marcos Legacy: Economic Policy and Foreign Debt in the Philippines"|date=1989|publisher=National Bureau of Economic Research|access-date=March 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403141748/http://www.nber.org/chapters/c9047.pdf|archive-date=April 3, 2018|url-status=live}}</ref> Atol sa iyang pagmando, ang [[Piso sa Pilipinas|peso sa Pilipinas]] miubos gikan sa 3.9 ngadto sa 20.53 ngadto sa [[Dolyar sa Tinipong Bansa|dolyar sa Estados Unidos]]. == Mga Reperensya == t29g8sjt0tnmw1ambk83c155rye7ue4 0 11355723 37027270 2026-08-31T07:07:37Z LJamesCPH 147097 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352194740|Tropical rainforest]]" 37027270 wikitext text/x-wiki [[Payl:Aerial_view_of_the_Amazon_Rainforest.jpg|thumb| Usa ka lugar sa lasang sa Amazon sa [[Brasil|Brazil]] . Ang tropikal nga mga kalasangan sa [[Habagatang Amerika]] adunay pinakadakong diversity sa mga espisye sa [[Kalibotan (planeta)|Yuta]] . ]] [[Payl:Koppen-Geiger_Map_Af_present.svg|thumb| Mga sona sa klima sa tropikal nga kalasangan (Af).]] [[Payl:Tropical_Forests_2000_by_Major_Ecological_Domains.tif|right|thumb|300x300px| Mga tropikal nga kalasangan: gikan sa report sa UN FRA2000]] mkrj3zb3qf6in9jhwqj2zbzhgnvo5pk 37027271 37027270 2026-08-31T07:11:51Z LJamesCPH 147097 Nag-usab sa mga detalye 37027271 wikitext text/x-wiki [[Payl:Aerial_view_of_the_Amazon_Rainforest.jpg|thumb| Usa ka lugar sa lasang sa Amazon sa [[Brasil|Brazil]] . Ang tropikal nga mga kalasangan sa [[Habagatang Amerika]] adunay pinakadakong diversity sa mga espisye sa [[Kalibotan (planeta)|Yuta]] . ]] [[Payl:Koppen-Geiger_Map_Af_present.svg|thumb| Mga sona sa klima sa tropikal nga kalasangan (Af).]] [[Payl:Tropical_Forests_2000_by_Major_Ecological_Domains.tif|right|thumb|300x300px| Mga tropikal nga kalasangan: gikan sa report sa UN FRA2000]]'''Ang mga tropikal nga kalasangan''' kay baga ug init [[Rainforest|nga mga kalasangan]] nga adunay taas nga ulan nga kasagarang makita tali sa 10° amihanan ug habagatan sa [[Ekwador]] . Sila usa ka subset sa [[tropical forest]] [[biome]] nga makita sulod sa 28° latitudes (sa [[torrid zone]] tali sa [[Tropic of Cancer]] ug [[Tropic of Capricorn]]). Ang mga tropikal nga kalasangan usa ka klase sa [[Tropical moist broadleaf forest|tropikal nga basa nga kalasangan nga lapad ang dahon]], nga naglakip sa mas lapad [[Seasonal tropical forest|nga mga tropikal nga kalasangan nga panagsa ra motubo]]. Ang tinuod nga mga rainforest kasagarang makita sa [[Tropical rainforest climate|mga klima sa tropikal nga rainforest]] diin walay [[Ting-init|ting-init nga]] mahitabo; ang tanang bulan adunay aberids [[Precipitation|nga ulan]] nga labing menos 60 milimetro (2.4). Ang mga tropikal nga kalasangan nga may [[Tropical monsoon climate|tropikal nga monsoon]] o klima [[Tropical savanna climate|sa savanna]] usahay gilakip sa mas lapad nga kahulugan. Ang mga ekosistema sa tropikal nga kalasangan nailhan tungod sa ilang makanunayon ug taas nga temperatura, nga molapas 18 °C (64 °F) binulan, ug daghang tinuig nga ulan. Ang daghang ulan moresulta sa mga yuta nga kulang sa sustansya ug natunawan sa tubig, nga dako kaayog epekto sa mga tanom ug mananap nga nahiangay niining mga kondisyon. Kini nga mga rainforest nailhan tungod sa ilang dakong [[biodiversity]] . Sila ang pinuy-anan sa 40–75% sa tanang espisye sa tibuok kalibutan, lakip ang katunga sa mga espisye sa hayop ug tanom sa kalibutan, ug dos-tersiya sa tanang espisye sa tanom nga mamulak. Talagsaon ang ilang baga nga populasyon [[Insekto|sa mga insekto]] ug ang lainlaing mga kahoy ug mas taas nga mga tanom. Gihulagway nga "pinakadako nga botika sa kalibutan", kapin sa ikaupat nga bahin sa natural nga mga tambal ang nadiskobrehan niini. Apan, ang mga tropikal nga kalasangan gihulga sa mga kalihokan sa tawo, sama sa [[Logging|pagpamutol og kahoy]] ug pagpalapad sa agrikultura, nga mosangpot sa [[Habitat fragmentation|pagkabahin-bahin]] ug [[Habitat destruction|pagkawala]] sa puy-anan. Ang istruktura sa usa ka tropikal nga kalasangan gibahin-bahin ngadto sa mga lut-od, nga ang matag usa adunay talagsaon nga [[Ecosystem|mga ekosistema]] . Apil niini ang emergent layer nga adunay habog nga mga kahoy, ang dasok nga populasyon [[Canopy (biology)|nga canopy]] layer, ang [[understory]] layer nga dato sa wildlife, ug ang [[Forest floor|salog sa lasang]], nga nihit tungod sa hinay nga pagsulod sa kahayag. Ang yuta kinaiyanhon nga kulang sa sustansya ug asido. Ang mga tropikal nga kalasangan adunay taas nga kasaysayan sa [[Ecological succession|ekolohikal nga pagsunod-sunod]], nga naimpluwensyahan sa natural nga mga panghitabo ug mga kalihokan sa tawo. Importante kini alang sa mga gimbuhaton sa ekolohiya sa kalibutan, lakip [[Carbon sequestration|ang pagtago sa carbon]] ug regulasyon [[Klima|sa klima]] . Daghang [[Indigenous peoples|mga lumad nga katawhan]] sa tibuok kalibutan ang nagpuyo sa mga kalasangan sulod sa liboan ka tuig, nagsalig niini alang sa ilang panginabuhi ug kapuy-an, apan nag-atubang sa mga hagit gikan sa modernong mga kalihokan sa ekonomiya. Nagkalainlain ang mga paningkamot [[Nature conservation|sa konserbasyon]], nga nagpunting sa parehong preserbasyon ug malungtarong pagdumala. Ang mga internasyonal nga palisiya, sama sa mga programa nga Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation ([[REDD and REDD+|REDD ug REDD+]]), nagtumong sa pagpugong sa [[Deforestation|pagkaguba sa kalasangan]] ug pagkadaot sa kalasangan. Bisan pa niining mga paningkamot, ang mga tropikal nga kalasangan padayon nga nag-atubang sa mga dakong hulga gikan sa pagkaguba sa kalasangan ug [[Climate change|pagbag-o sa klima]], nga nagpasiugda sa nagpadayon nga hagit sa pagbalanse sa konserbasyon uban sa mga panginahanglanon sa kalamboan sa tawo. == Mga Reperensya == 2qtkhnn82yjki3nigzag9h19nnzx6ve 37027272 37027271 2026-08-31T07:13:16Z LJamesCPH 147097 Nag usab 37027272 wikitext text/x-wiki [[Payl:Aerial_view_of_the_Amazon_Rainforest.jpg|thumb| Usa ka lugar sa lasang sa Amazon sa [[Brasil|Brazil]] . Ang tropikal nga mga kalasangan sa [[Habagatang Amerika]] adunay pinakadakong diversity sa mga espisye sa [[Kalibotan (planeta)|Yuta]] . ]] [[Payl:Koppen-Geiger_Map_Af_present.svg|thumb| Mga sona sa klima sa tropikal nga kalasangan (Af).]] [[Payl:Tropical_Forests_2000_by_Major_Ecological_Domains.tif|right|thumb|300x300px| Mga tropikal nga kalasangan: gikan sa report sa UN FRA2000]]'''Ang mga tropikal nga kalasangan''' kay baga ug init [[Rainforest|nga mga kalasangan]] nga adunay taas nga ulan nga kasagarang makita tali sa 10° amihanan ug habagatan sa [[Ekwador]] . Sila usa ka subset sa [[tropical forest]] [[biome]] nga makita sulod sa 28° latitudes (sa [[torrid zone]] tali sa [[Tropic of Cancer]] ug [[Tropic of Capricorn]]). Ang mga tropikal nga kalasangan usa ka klase sa [[Tropical moist broadleaf forest|tropikal nga basa nga kalasangan nga lapad ang dahon]], nga naglakip sa mas lapad [[Seasonal tropical forest|nga mga tropikal nga kalasangan nga panagsa ra motubo]]. Ang tinuod nga mga rainforest kasagarang makita sa [[Tropical rainforest climate|mga klima sa tropikal nga rainforest]] diin walay [[Ting-init|ting-init nga]] mahitabo; ang tanang bulan adunay aberids [[Precipitation|nga ulan]] nga labing menos 60 milimetro (2.4). Ang mga tropikal nga kalasangan nga may [[Tropical monsoon climate|tropikal nga monsoon]] o klima [[Tropical savanna climate|sa savanna]] usahay gilakip sa mas lapad nga kahulugan. Ang mga ekosistema sa tropikal nga kalasangan nailhan tungod sa ilang makanunayon ug taas nga temperatura, nga molapas 18 °C (64 °F) binulan, ug daghang tinuig nga ulan. Ang daghang ulan moresulta sa mga yuta nga kulang sa sustansya ug natunawan sa tubig, nga dako kaayog epekto sa mga tanom ug mananap nga nahiangay niining mga kondisyon. Kini nga mga rainforest nailhan tungod sa ilang dakong [[biodiversity]] . Sila ang pinuy-anan sa 40–75% sa tanang espisye sa tibuok kalibutan, lakip ang katunga sa mga espisye sa hayop ug tanom sa kalibutan, ug dos-tersiya sa tanang espisye sa tanom nga mamulak. Talagsaon ang ilang baga nga populasyon [[Insekto|sa mga insekto]] ug ang lainlaing mga kahoy ug mas taas nga mga tanom. Gihulagway nga "pinakadako nga botika sa kalibutan", kapin sa ikaupat nga bahin sa natural nga mga tambal ang nadiskobrehan niini. Apan, ang mga tropikal nga kalasangan gihulga sa mga kalihokan sa tawo, sama sa [[Logging|pagpamutol og kahoy]] ug pagpalapad sa agrikultura, nga mosangpot sa [[Habitat fragmentation|pagkabahin-bahin]] ug [[Habitat destruction|pagkawala]] sa puy-anan. Ang istruktura sa usa ka tropikal nga kalasangan gibahin-bahin ngadto sa mga lut-od, nga ang matag usa adunay talagsaon nga [[Ecosystem|mga ekosistema]] . Apil niini ang emergent layer nga adunay habog nga mga kahoy, ang dasok nga populasyon [[Canopy (biology)|nga canopy]] layer, ang [[understory]] layer nga dato sa wildlife, ug ang [[Forest floor|salog sa lasang]], nga nihit tungod sa hinay nga pagsulod sa kahayag. Ang yuta kinaiyanhon nga kulang sa sustansya ug asido. Ang mga tropikal nga kalasangan adunay taas nga kasaysayan sa [[Ecological succession|ekolohikal nga pagsunod-sunod]], nga naimpluwensyahan sa natural nga mga panghitabo ug mga kalihokan sa tawo. Importante kini alang sa mga gimbuhaton sa ekolohiya sa kalibutan, lakip [[Carbon sequestration|ang pagtago sa carbon]] ug regulasyon [[Klima|sa klima]] . Daghang [[Indigenous peoples|mga lumad nga katawhan]] sa tibuok kalibutan ang nagpuyo sa mga kalasangan sulod sa liboan ka tuig, nagsalig niini alang sa ilang panginabuhi ug kapuy-an, apan nag-atubang sa mga hagit gikan sa modernong mga kalihokan sa ekonomiya. Nagkalainlain ang mga paningkamot [[Nature conservation|sa konserbasyon]], nga nagpunting sa parehong preserbasyon ug malungtarong pagdumala. Ang mga internasyonal nga palisiya, sama sa mga programa nga Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation ([[REDD and REDD+|REDD ug REDD+]]), nagtumong sa pagpugong sa [[Deforestation|pagkaguba sa kalasangan]] ug pagkadaot sa kalasangan. Bisan pa niining mga paningkamot, ang mga tropikal nga kalasangan padayon nga nag-atubang sa mga dakong hulga gikan sa pagkaguba sa kalasangan ug [[Climate change|pagbag-o sa klima]], nga nagpasiugda sa nagpadayon nga hagit sa pagbalanse sa konserbasyon uban sa mga panginahanglanon sa kalamboan sa tawo. r70gb2o7qgcu8rllqr2xtsxtobvrnoz 0 11355724 37027273 2026-08-31T07:16:14Z RizaCPH 128040 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355262375|Atlantic Europe]]" 37027273 wikitext text/x-wiki [[Payl:Floristic_regions_in_Europe_(english).png|right|thumb|350x350px| Mga rehiyon sa bulak sa Europa]] [[Kategoriya:Kadagatang Atlantiko]] [[Kategoriya:Heyograpiya sa Uropa]] 6w67m5y6exha1202abipv5o9txflcvt 37027274 37027273 2026-08-31T07:17:34Z RizaCPH 128040 Nag-usab sa mga detalye 37027274 wikitext text/x-wiki [[Payl:Floristic_regions_in_Europe_(english).png|right|thumb|350x350px| Mga rehiyon sa bulak sa Europa]]'''Ang Atlantikong Europa''' naglangkob sa kasadpang bahin sa Europa nga nag-utlanan sa [[Kadagatang Atlantiko]] . Ang termino mahimong magtumong sa ideya sa Atlantikong Europa isip usa ka yunit sa kultura ug/o isip usa ka [[Biogeography|rehiyon sa bioheograpiya]]. Kini naglangkob [[Ireland (pulo)|sa Ireland]], [[Gran Britanya]], [[Islandya|Iceland]], [[Belhika|Belgium]], [[Olandres|Netherlands]], ang sentral ug amihanang mga rehiyon sa [[Portugal]], amihanan-kasadpan ug amihanang [[Espanya]], ang habagatan-kasadpan ug kasadpang bahin sa [[Pransiya]], kasadpang [[Eskandinabya|Scandinavia]] ingon man ang kasadpan ug amihanang [[Alemanya]]. Ang panahon ug kinatibuk-ang pisikal nga kondisyon halos parehas niining dapita (gawas sa mga bahin sa Scandinavia ug [[Baltic region|Baltic]] ), nga miresulta sa susamang mga talan-awon nga adunay komon nga [[Endemism|endemic]] nga mga espisye sa tanom ug hayop. Gikan sa pisikal nga punto sa panglantaw, kadaghanan sa baybayon sa Atlantiko sa Europa mahimong isipon nga usa ka [[Biogeography|rehiyon sa biogeograpiya]]. <ref>[http://www.seenet.info/images/Maps/Indicative%20map%20of%20the%20European%20biogeographical%20regions.gif Indicative map of the European biogeographical regions 2005.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712020722/http://www.seenet.info/images/Maps/Indicative%20map%20of%20the%20European%20biogeographical%20regions.gif|date=July 12, 2007}}</ref><ref>[[:File:Europe biogeography countries.svg|Map of the biogeographical regions of Europe]]</ref> Gitawag [[Physical geography|sa mga pisikal nga heograpo]] kini nga biogeographical nga lugar isip ''European Atlantic Domain'', nga kabahin sa [[Euro-Siberian botanic region|rehiyon sa botanika sa Euro-Siberian]]. <ref>[[:File:Floristic regions in Europe (english).png|Map of the floristic regions of Europe]]{{Circular reference|date=March 2019}}</ref> [[Kategoriya:Kadagatang Atlantiko]] [[Kategoriya:Heyograpiya sa Uropa]] 7kvd3l450gnrq1p4hg8ui1y9gezqazn 0 11355725 37027275 2026-08-31T07:19:18Z MaricrisCPH 147100 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343803725|Tudḫaliya I]]" 37027275 wikitext text/x-wiki [[Payl:Térkép_Tudhalijasz_és_Arnuvandasz_koráról.png|alt=Map of Anatolia under Tudhaliyas I and Arnuvandas I.|right|thumb| Mapa sa Anatolia ubos ni Tudhaliyas I ug Arnuvandas I.]] l4wdo0gsl5qeb5jy8525xwvoy4vhu1y 37027276 37027275 2026-08-31T07:24:51Z MaricrisCPH 147100 Nag-usab sa mga detalye 37027276 wikitext text/x-wiki [[Payl:Térkép_Tudhalijasz_és_Arnuvandasz_koráról.png|alt=Map of Anatolia under Tudhaliyas I and Arnuvandas I.|right|thumb| Mapa sa Anatolia ubos ni Tudhaliyas I ug Arnuvandas I.]]'''Si Tudḫaliya I''' (usahay giisip nga parehas sa [[Tudhaliya II|Tudḫaliya II]] ug gitawag nga Tudḫaliya I/II <ref>Bryce 2005: 121-123.</ref><ref>{{cite book|last1=Bryce|first1=Trevor|title=The Kingdom of the Hittites|date=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199281329|pages=121-123|edition=New}}</ref> ) usa ka bantugang hari [[Itita|sa mga Hittite]] sa ika-15 nga siglo BC, nga nagmando tingali mga 1465–c. 1440 BC <ref>Freu 2007b: 311; Kuhrt 1995: 230 dates him within the range 1430–1400 BC.</ref> == Identidad == Ang pag-ihap sa mga haring Hittite nga ginganlag Tudḫaliya (Hittite:𒌅𒌓𒄩𒇷𒅀 managlahi taliwala sa mga eskolar tungod sa debate mahitungod sa identidad (o dili) taliwala sa unang duha ka nagdala sa ngalan. Kining Tudḫaliya, nga karon giila nga anak sa usa ka Kantuzzili, mipuli kang [[Muwatalli I]], human kini gipatay sa mga opisyal nga sila si Ḫimuili ug Kantuzzili (dili kinahanglan nga parehas sa amahan ni Tudḫaliya). <ref>Wilhelm 2004: 75; Bryce 2005: 122; Freu 2007a: 180-183; Freu 2007b: 20-21; Weeden 2022: 561.</ref> Ang parehas o lahi [[Tudhaliya II|nga Tudḫaliya]] mao ang ugangan ug gisundan ni [[Arnuwanda I|Arnuwanda I.]] <ref>Bryce 2005: 128-129; Freu 2007b: 98, 102-103; Weeden 2022: 569.</ref> Tungod sa kawalay kasiguruhan, nabahin ang mga iskolar sa interpretasyon sa ebidensya. Daghang mga eskolar ang naghanduraw sa usa ka Tudḫaliya (I <ref>Astour 1989: 74; Beckman 2000: 25-27; Weeden 2022: 560-569.</ref> o I/II <ref>Klengel 1999: 104; Bryce 2005: 122-123.</ref> ), samtang ang uban nagkonsiderar sa duha ka managlahing hari, si Tudḫaliya I ug Tudḫaliya II. <ref>Kuhrt 1995: 230; Carruba 2005: 264-267; Freu 2007b: 18-45.</ref> Ang katarungan sa pagmintinar sa kalainan tali sa duha gipresentar ni Jacques Freu, kinsa miingon, lakip na, nga si Tudḫaliya I mao ang anak nga lalaki sa wala maghari nga Kantuzzili, samtang si Tudḫaliya II nagsulat nga siya misaka sa trono isip usa ka batan-on human sa kamatayon sa iyang amahan; <ref>Freu 2007b: 22; Wilhelm 2004: 75 n. 19 suggested that this problem can be avoided by positing that Kantuzzili did reign, for which there is no evidence.</ref> sa susama, ang iyang igsoon nga babaye nga si Ziplantawiya mao ang anak nga babaye sa usa ka hari. <ref>Freu 2007b: 97-98.</ref> Dugang pa, si Freu nag-ingon nga ang Kasabotan [[Šunaššura|sa Šunaššura]] tali sa Gingharian sa mga Hittite ug [[Kizzuwatna]] nagpakita sa sunod-sunod nga patas ug dili patas nga mga kahikayan sa kasabotan ubos sa duha ka lain-laing hugpong sa mga hari sa duha ka kilid, <ref>Freu 2007b: 23-27; Beckman 1996: 13-14 thought they were successive arrangements under a single Hittite king.</ref> nag-ila sa tulo ka Tudḫaliyas isip mga gisundan ni [[Muršili II]] sa iyang "cruciform seal," <ref>Freu 2007b: 27-28.</ref> ug nangatarungan nga ang mga Tudḫaliyas nga miapil sa balik-balik nga aksyong militar sa Syria ug sa kasadpang Anatolia kinahanglan nga mailhan gikan sa usag usa aron malikayan ang sobra ka taas nga paghari. <ref>Freu 2007b: 29.</ref> Ang pagsaysay sa ubos temporaryong nagsunod sa pag-ila ni Freu sa duha ka bantugang hari sa mga Hittite sa ika-15 nga siglo BC nga ginganlag Tudḫaliya. dptvs617ir133t7f313ercmag2gmc7b 0 11355726 37027284 2026-08-31T08:10:31Z LJamesCPH 147097 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352776479|List of Graeco-Roman geographers]]" 37027284 wikitext text/x-wiki [[Payl:Herodotus_world_map-en.svg|right|thumb|200x200px| Pagtukod pag-usab sa Oikumene (gipuy-an nga kalibutan) sama sa gihulagway ni Herodotus niadtong ika-5 nga siglo BC.]] [[Payl:Hecataeus_world_map-en.svg|thumb|200x200px| Pagtukod pag-usab sa mapa ni Hecataeus]] gj0ki6xyrqicjpzy8bdiyuo4szidqbw 37027285 37027284 2026-08-31T08:13:21Z LJamesCPH 147097 Nag-usab sa mga detalye 37027285 wikitext text/x-wiki [[Payl:Herodotus_world_map-en.svg|right|thumb|200x200px| Pagtukod pag-usab sa Oikumene (gipuy-an nga kalibutan) sama sa gihulagway ni Herodotus niadtong ika-5 nga siglo BC.]] [[Payl:Hecataeus_world_map-en.svg|thumb|200x200px| Pagtukod pag-usab sa mapa ni Hecataeus]] * [[Homer]] * [[Anaximander|Si Anaximander]] (namatay {{Circa|546 BC}} ) * [[Hecataeus sa Mileto|Si Hecataeus sa Miletus]] (namatay {{Circa|476 BC}} ) * [[Massaliote Periplus]] (ika-6 nga siglo BC) * [[Scylax of Caryanda|Si Scylax sa Caryanda]] (ika-6 nga siglo BC) * [[Herodotus|Si Herodotus]] (namatay {{Circa|425 BC}} ) * [[Ctesias|Mga Ctesias]] ( {{Circa|401}} BC) == Panahong Helenistiko == * [[Pytheas|Si Pytheas]] (namatay {{Circa|310 BC}} ) * ''[[Periplus of Pseudo-Scylax|Periplus ni Pseudo-Scylax]]'' (ika-3 o ika-4 nga siglo BC) * [[Megasthenes|Si Megasthenes]] (namatay {{Circa|290 BC}} ) * [[Autolycus of Pitane|Si Autolycus sa Pitane]] (namatay {{Circa|290 BC}} ) * [[Dicaearchus]] (namatay {{Circa|285 BC}} ) * [[Deimakos]] (ika-3 nga siglo BC) * [[Timosthenes]] ( [[Floruit|fl.]] 270s BC) * [[Eratosthenes]] (mga 276–194 BC) * [[Scymnus of Chios|Si Scymnus sa Chios]] ( [[Floruit|fl.]] 180s BC) * [[Hipparchus]] (mga 190–120 BC) * [[Agatharchides]] (ika-2 nga siglo BC) * [[Posidonius]] (mga 135–51 BC) * [[Pseudo-Scymnus]] (mga 90 BC) * [[Diodorus Siculus]] (mga 90–30 BC) * [[Alexander Polyhistor]] (ika-1 nga siglo BC) == Panahon sa Imperyo sa Roma == [[Payl:PtolemyWorldMap.jpg|thumb|200x200px|Ika-15 nga siglo nga rekonstruksyon sa [[Ptolemy world map|mapa ni Ptolemy]] .]] * ''[[Periplus of the Erythraean Sea|Periplus sa Dagat Erythraean]]'' * [[Strabo]] (63 BC – 24 AD) * [[Pomponius Mela]] (fl. 40s AD) * [[Isidore of Charax|Isidoro sa Charax]] (ika-1 nga siglo AD) * [[Mucianus]] (ika-1 nga siglo AD) * [[Pliny the Elder|Si Pliny nga Tigulang]] (AD 23 – 79), ''[[Naturalis historia|Kasaysayan sa Kinaiyahan]]'' * [[Marinus of Tyre|Si Marinus sa Tiro]] (70 – 130 AD) <ref>Hubert Cancik and Helmuth Schneider (ed.): "Marinus", ''[[Brill's New Pauly]]'', Brill, 2010:</ref> * [[Ptolemy]] (90–168), ''[[Geographia (Ptolemy)|Heograpiya]]'' * [[Pausanias (geographer)|Pausanias]] (ika-2 nga siglo) * [[Agathedaemon of Alexandria|Agathedaemon sa Alexandria]] (ika-2 nga siglo) * [[Dionysius of Byzantium|Dionysius sa Byzantium]] (ika-2 nga siglo) * [[Agathemerus]] (ika-3 nga siglo) * ''[[Tabula Peutingeriana]]'' (ika-4 nga siglo) * [[Alypius of Antioch|Si Alypius sa Antioquia]] (ika-4 nga siglo) * [[Marcian of Heraclea|Si Marcian sa Heraclea]] (ika-4 nga siglo) * [[Expositio totius mundi et gentium]] (AD 350–362) * [[Julius Honorius]] (dili kaayo sigurado: ika-4, ika-5 o ika-6 nga siglo) == Imperyong Byzantine == * [[Hierocles (author of Synecdemus)|Hierocles (tagsulat sa Synecdemus)]] (ika-6 nga siglo) * [[Cosmas Indicopleustes]] (ika-6 nga siglo) * [[Stephanus of Byzantium|Stephanus sa Byzantium]] (ika-6 nga siglo) === Tan-awa usab === [[History of geography|Kasaysayan sa heyograpiya]] == Mga Reperensya == 3ar9rr3lhe8d76p37cdbu8ukcabo3k0 0 11355727 37027286 2026-08-31T08:18:37Z RizaCPH 128040 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1360727893|Vasily Tatishchev]]" 37027286 wikitext text/x-wiki {{Infobox tawo|name=Vasily Tatishchev|image=Portrait of V.N. Tatishcheva 1780s.jpg|image_size=|caption=Vasily Nikitich Tatishchev, a portrait by an unknown painter, 1780s.|native_name={{nobold|Василий Татищев}}|native_name_lang=Russian|birth_date=19 April 1686|birth_place=Boredki, Ostrovsky Uyezd, [[Pskov Governorate]], Russian Empire|death_date=15 July 1750 (aged 64)|death_place=Boldino, Dmitrovsky Uyezd, [[Moscow Governorate]], Russian Empire|alma_mater=[[Jacob Bruce]] Moscow Artillery and Engineering School|occupation=[[historian]], [[geographer]], [[ethnographer]], [[linguist]], statesman|known_for=Book on Russian history|spouse=Anna Vasilyevna Andreevskaya|children=Eupraksiya Tatishcheva (1715–1769)<br />Eugraf Tatishchev (1717–1781)|mother=Fetinya Andreevna Arshenevskaya|father=Nikita Alekseevich Tatishchev (d. 1706)|family=[[Tatishchev family]]}} [[Kategoriya:Mga namatay sa 1750]] [[Kategoriya:Articles with hCards]] 5bks2ljrv8bhj5gvjkuedql2tw5ht0j 37027288 37027286 2026-08-31T08:26:39Z RizaCPH 128040 Nag-usab sa mga detalye 37027288 wikitext text/x-wiki {{Infobox tawo|name=Vasily Tatishchev|image=Portrait of V.N. Tatishcheva 1780s.jpg|image_size=|caption=Vasily Nikitich Tatishchev, a portrait by an unknown painter, 1780s.|native_name={{nobold|Василий Татищев}}|native_name_lang=Russian|birth_date=19 April 1686|birth_place=Boredki, Ostrovsky Uyezd, [[Pskov Governorate]], Russian Empire|death_date=15 July 1750 (aged 64)|death_place=Boldino, Dmitrovsky Uyezd, [[Moscow Governorate]], Russian Empire|alma_mater=[[Jacob Bruce]] Moscow Artillery and Engineering School|occupation=[[historian]], [[geographer]], [[ethnographer]], [[linguist]], statesman|known_for=Book on Russian history|spouse=Anna Vasilyevna Andreevskaya|children=Eupraksiya Tatishcheva (1715–1769)<br />Eugraf Tatishchev (1717–1781)|mother=Fetinya Andreevna Arshenevskaya|father=Nikita Alekseevich Tatishchev (d. 1706)|family=[[Tatishchev family]]}}'''Vasily Nikitich Tatishchev''' (usahay spelling '''Tatischev''' ; Russian ,{{IPA|ru|vɐˈsʲilʲɪj nʲɪˈkʲitʲɪtɕ tɐˈtʲiɕːɪf|IPA}} ; Abril 19, 1686 – Hulyo 15, 1750) usa ka Rusong estadista, historyador, [[Russian philosophy|pilosopo]], ug [[Ethnographer|etnograpo]] . Nailhan siya nga tagsulat sa usa ka libro bahin sa kasaysayan sa Russia nga giulohan og ''The History of Russia'' ( Russian: ), gipatik human sa iyang kamatayon niadtong 1767. Nagtukod usab siya og tulo ka siyudad sa Imperyong Ruso: [[Tol'yatti|Stavropol-on-Volga]] (nailhan karon nga Tolyatti), [[Yekaterinburg]], ug [[Perm (kapital sa lalawigan sa Rusya)|Perm]]. Kanunay nga wala gikutlo ni Tatishchev ang iyang mga tinubdan, nga nanginahanglan sa ulahi nga mga kritikal nga historyador aron mahibal-an kung diin niya nakuha ang iyang impormasyon. Human madiskobrehi ang daghang mga tinubdan, ang mga teksto ni Tatishchev nga wala mailhi (sama sa giingong ''[[Ioachim Chronicle]]'', nga wala pa gyud makit-i) nailhan nga " [[Tatishchev information]] " ( Russian:), nga dili kasaligan hangtod nga kini gisuportahan sa laing naglungtad nga tinubdan.{{sfn|Ostrowski|2018|pp=36, 38, 47}} == Kinabuhi == Si Tatishchev natawo duol [[Pskov (kapital sa lalawigan sa Rusya)|sa Pskov]] niadtong Abril 19, 1686. Ang batan-ong si Tatishchev gi-homeschool, gitudloan og German ug Polish.{{sfn|Thaden|1986|p=368}}Sa iyang pagkahamtong, nagtuon usab siya og pipila ka Pranses ug Latin, bisan wala gyud niya kaayo ma-master kining duha ka pinulongan.{{sfn|Thaden|1986|p=368}}Human migraduwar sa Artillery and Engineering school sa [[Moscow]], miapil siya sa 1700–1721 [[Great Northern War|nga Dakong Gubat sa Amihanan]] batok [[Suwesya|sa Sweden]] . Sa pag-alagad ni [[Peter I of Russia|Peter the Great,]] nakakuha siya og prominenteng posisyon sa [[Foreign Office]], nga iyang gigamit aron pagsupak sa mga palisiya sa [[Supreme Privy Council]] ug pagsuporta sa pagsaka ni [[Anna of Russia|Anna]] sa trono sa Russia niadtong 1730. Gisaligan siya ni Anna og usa ka dakog kita nga opisina sa pagdumala sa mga pabrika [[Ural (region)|sa Ural]] . Sa maong posisyon, iyang gitukod ang mga siyudad sa [[Perm (kapital sa lalawigan sa Rusya)|Perm]] ug [[Yekaterinburg]], nga sukad niadto nahimong tinuod nga mga kapital sa Urals. Usa ka monumento alang kaniya ang gibuksan sa Perm niadtong 2003. Atol sa [[Mga Bashkir|Gubat sa Bashkir niadtong 1735-40,]] siya ang nangulo sa mga operasyon sa Siberia gikan sa tingtugnaw sa 1736-37 ug nangulo sa tibuok operasyon gikan sa tingpamulak sa 1737. Gitangtang siya sa pagmando human sa Marso 1739, tungod sa mga pasangil sa korapsyon, apan tungod kay daghan na kaayo siyag mga kaaway. Natapos ni Tatishchev ang iyang opisyal nga karera isip gobernador sa [[Astrakhan'|Astrakhan]] (1741–44). Namatay siya sa Boldino estate duol sa Moscow niadtong Hulyo 15, 1750. == Trabaho == {{Further|Tatishchev information}}Human miretiro gikan sa aktibong serbisyo, ang tigulang nga estadista nagpahinungod sa iyang kaugalingon sa mga buluhaton sa akademya. Tungod kay gibati niya nga ang [[Historiography|historiograpiya]] sa Russia gipasagdan, iyang nadiskobrehan ug gipatik ang daghang legal nga mga monumento nga adunay dakong interes, sama pananglit, ang ''[[Russkaya Pravda]]'' ug ang [[Sudebnik of 1550|''Sudebnik'' sa 1550]] . Ang iyang [[Masterpiece|magnum opus]] mao ang unang dibuho sa kasaysayan sa Russia, nga giulohan og ''Russian History Dating Back to the Most Ancient Times'' ug gipatik sa 5 ka tomo human sa iyang kamatayon. Siya usab ang nagtigom sa unang ensiklopedikong [[Diksionaryo|diksyonaryo]] sa [[Rinuso|pinulongang Ruso]]. Ang siyentipikong mga merito sa trabaho ni Tatishchev gikuwestiyon bisan sa ika-18 nga siglo. Ang historyador nga Aleman [[August Ludwig von Schlözer|nga si August Ludwig von Schlözer]] (1735–1809) misulat nga '[Si Tatishchev] walay nakat-unan, wala mahibalo bisan usa ka pulong sa Latin, ug wala gani makasabot sa bisan unsang modernong pinulongan gawas sa Aleman'. {{sfn|Thaden|1986|pp=367–368}} Apan, ang Amerikanong historyador nga [[Edward C. Thaden|si Edward C. Thaden]] (1986) miingon nga kini nga pagsaway medyo gipasobrahan, tungod sa iyang kahibalo sa Aleman ug Polako, apan dili maayo nga pagsabot sa Pranses ug Latin; bisan pa niana, ang iyang pagbansay ug kasinatian sa militar ug administratibo nakahatag kaniya og pipila ka kahanas niining mga natad.{{sfn|Thaden|1986|pp=367–368}} Gitawag sa historyador nga Ruso [[Nikolay Karamzin|nga si Nikolay Karamzin]] (1766–1826) ang tanang walay tinubdan o dili maayong tinubdan nga mga pangangkon ni Tatishchev nga "mga imbensyon" ug "mga pantasya". {{sfn|Luria|1968|pp=1–2}}Tinuod nga migamit siyag pipila ka mga kronika nga nawala na sukad niadto, apan kadaghanan niini, labi na ang ''[[Ioachim Chronicle]]'', kadudahan ang pagkatinuod, ug basin wala gyud kini naglungtad sa sinugdanan.{{sfn|Luria|1968|pp=1–2}} Kini ang nakaaghat sa historyador sa Sobyet nga si Iakov S. Lur'e (1968) sa pagsulat bahin sa " [[Tatishchev information|impormasyon ni Tatishchev]] ", nga iyang gihubit nga "datos nga makita lamang sa maong historyador", nga kinahanglan nga duolon uban ang pagduhaduha ug grabeng pag-amping. {{sfn|Luria|1968|pp=1–2}}Tinuod usab nga dili gyud niya mailhan ang tinuod nga buhat gikan sa peke,  ug ang ubang mga insidente nga gisal-ot sa iyang kasaysayan mahimong mga produkto sa iyang kaugalingong imahinasyon.{{sfn|Luria|1968|pp=7–9}} == Pagsaulog == === Mga Dapit === [[Tatishchevo (inhabited locality)|Daghang gipuy-ang mga dapit]] sa [[Saratovskaya Oblast'|Saratov Oblast]], [[Samarskaya Oblast'|Samara Oblast]] ug [[Orenburgskaya Oblast'|Orenburg Oblast]] ang ginganlan sunod kang Tatishchev. ==== Mga Monumento ==== * Niadtong 1998, usa ka [[Tatishchev Monument (Tolyatti)|dakong estatwa ni Tatishchev nga mangangabayo]] ang gitukod sa Tolyatti. * Sa 1998 sa [[Yekaterinburg]] sa Plotinka (ang dam sa pond sa siyudad sa [[Iset' (suba sa Rusya, Sverdlovskaya Oblast', lat 56,96, long 60,40)|Iset River]] ) usa ka monumento ang gitukod agig pasidungog sa mga magtutukod sa Yekaterinburg nga giulohan og "Glorious sons of Russia VN Tatishchev and [[Georg Wilhelm de Gennin|W. de Gennin]], Yekaterinburg is thankful, 1998" ( ''rus'' . ''В. Татищеву и В. де Геннину Екатеринбург благодарный 1998'' ). <ref>{{Cite web|url=https://www.e1.ru/news/spool/news_id-66133240.html|title=How de Gennin got a hat or why sculptors were not paid for their work|author=Anna Zhilova|date=25 June 2019|language=ru|access-date=2019-12-30|publisher=E1, Yekaterinburg online}}</ref> Ang tagsulat sa monumento mao ang eskultor nga si Peter Chusovitin. <ref>{{Cite web|url=https://www.dreamstime.com/editorial-image-monument-to-tatishchev-de-gennin-yekaterinburg-russia-founders-sculptor-peter-chusovitin-was-unveiled-image91030510|title=Monument to Tatishchev and de Gennin in Yekaterinburg, Russia|language=en|access-date=2019-12-30|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230100006/https://www.dreamstime.com/editorial-image-monument-to-tatishchev-de-gennin-yekaterinburg-russia-founders-sculptor-peter-chusovitin-was-unveiled-image91030510|url-status=dead}}</ref> === Uban pa === * Usa ka award na Tatishcheva ug de Gennin gitukod sa [[Yekaterinburg]] . <ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/801105169|title=Provisions, a commemorative medal and the procedure for submitting works for the V.N. Tatishchev and G.V. de Gennin Prize|publisher=docs.cntd.ru|language=ru|access-date=2019-12-30}}</ref> * Ang Bukid Tatishchev mao ang kinatas-ang punto sa teritoryo sa modernong [[Yekaterinburg]] . <ref>{{Cite web|url=https://chrontime.com/object-gora-tatisheva|title=Mount Tatishchev|publisher=chrontime.com|language=ru|access-date=2019-12-30}}</ref> * Niadtong 1985, usa ka sobre nga gipahinungod kang Tatishchev ang gi-isyu. <ref>{{Cite web|url=http://filpersona.ru/picture.php/1390|title=Tatishchev Vasily Nikitich on a 1985 envelope|language=ru|access-date=2019-12-30}}</ref> * Niadtong 1991 sa USSR isip kabahin sa "Russian historians stamp series" usa ka selyo nga naghulagway kang Vasily Tatishchev ang gi-isyu. <ref>{{Cite web|url=https://colnect.com/en/stamps/stamp/170826-Russian_historian_V_N_Tatishchev-Russian_Historians-Soviet_Union_USSR|title=Russian historian V. N. Tatishchev|publisher=Colnect|language=en|access-date=2019-12-30}}</ref> * Usa ka gamay nga planeta, human nadiskobrehan niadtong Septiyembre 27, 1978 sa astronomong Sobyet nga si [[Lyudmila Chernykh|L.I. Chernykh]] sa [[Crimean Astrophysical Observatory]], ginganlan sunod kang Tatishchev - [[List of minor planets: 4001–5000|(4235) Tatishchev]]. === Tan-awa usab === [[Tatishchev family|Pamilyang Tatishchev]] == Mga Reperensya == [[Kategoriya:Mga namatay sa 1750]] [[Kategoriya:Articles with hCards]] ivb8d3h5fci4h9d8x03zigr1215o2uq 0 11355728 37027291 2026-08-31T08:32:46Z JoyiCPH 147101 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371705972|Genetics and archaeogenetics of South Asia]]" 37027291 wikitext text/x-wiki [[Payl:South_Asia_non_political.jpg|thumb|The people of South Asia are broadly of a mixture of the Western Steppe Herder (WSH), the Iran Neolithic derived IVC-related ancestry and excess Ancient Ancestral South Indian (AASI) hunter-gatherer ancestry.<ref name="SchorkowitzChávezSchröder20192">{{cite book|last1=Schorkowitz|first1=Dittmar|last2=Chávez|first2=John R.|last3=Schröder|first3=Ingo W.|title=Shifting Forms of Continental Colonialism: Unfinished Struggles and Tensions|date=28 September 2019|publisher=Springer Nature|isbn=978-981-13-9817-9|page=251-252|language=en|quote=The Indo-Aryans (the Eurasian Steppe people) brought with them the mastery of the chariot, an early version of Sanskrit, and various cultural practices, such as sacrificial rituals, that formed the basis of early Vedic-Hindu culture. ... The first two major migrations had thus culminated in the development of Harappa or Indus Valley civilization. The third, Indo-Aryan migration might have caused some amount of upheaval when it encountered the Indus Valley population. Consequently, some of the latter moved farther south, joined, and mixed with South Asian hunter-gatherers, the Ancient Ancestral South Indian (AASI), to create the Ancestral South Indian (ASI) population. The Indo-Aryan steppe pastoralists mixed with groups of the Indus Valley periphery living in the northern fringe, to create the Ancestral North Indian (ANI) branch. More migration into the Indian subcontinent occurred in later times, though mostly from East Asia. These groups assimilated with one of the two dominant groups. Thus, most of the South Asian populations carry either the lineage of ASI or ANI or a mixture of both.}}</ref>]] c4ops84ra3ldmxu7eausql6aj2lpv4p 37027293 37027291 2026-08-31T08:36:23Z JoyiCPH 147101 Nag-usab sa mga detalye 37027293 wikitext text/x-wiki [[Payl:South_Asia_non_political.jpg|thumb|The people of South Asia are broadly of a mixture of the Western Steppe Herder (WSH), the Iran Neolithic derived IVC-related ancestry and excess Ancient Ancestral South Indian (AASI) hunter-gatherer ancestry.<ref name="SchorkowitzChávezSchröder20192">{{cite book|last1=Schorkowitz|first1=Dittmar|last2=Chávez|first2=John R.|last3=Schröder|first3=Ingo W.|title=Shifting Forms of Continental Colonialism: Unfinished Struggles and Tensions|date=28 September 2019|publisher=Springer Nature|isbn=978-981-13-9817-9|page=251-252|language=en|quote=The Indo-Aryans (the Eurasian Steppe people) brought with them the mastery of the chariot, an early version of Sanskrit, and various cultural practices, such as sacrificial rituals, that formed the basis of early Vedic-Hindu culture. ... The first two major migrations had thus culminated in the development of Harappa or Indus Valley civilization. The third, Indo-Aryan migration might have caused some amount of upheaval when it encountered the Indus Valley population. Consequently, some of the latter moved farther south, joined, and mixed with South Asian hunter-gatherers, the Ancient Ancestral South Indian (AASI), to create the Ancestral South Indian (ASI) population. The Indo-Aryan steppe pastoralists mixed with groups of the Indus Valley periphery living in the northern fringe, to create the Ancestral North Indian (ANI) branch. More migration into the Indian subcontinent occurred in later times, though mostly from East Asia. These groups assimilated with one of the two dominant groups. Thus, most of the South Asian populations carry either the lineage of ASI or ANI or a mixture of both.}}</ref>]]'''Ang henetika ug arkeogenetika sa Habagatang Asya''' mao ang pagtuon sa [[Genetics|henetika]] ug [[Archaeogenetics|arkeogenetika]] sa mga [[Ethnic groups of South Asia|grupong etniko sa Habagatang Asya]] . Kini nagtumong sa pagbutyag sa [[Genetic history|mga kasaysayan sa henetiko]] niining mga grupoha. Ang lokasyon sa heyograpiya sa [[Indian Subcontinent|subkontinente sa India]] naghimo sa biodiversity niini nga importante alang sa pagtuon sa sayo nga pagkatibulaag sa [[Anatomically modern human|mga anatomikal nga moderno nga mga tawo]] sa tibuok [[Asya]]. Base sa mga kalainan sa mitochondrial DNA ( [[mtDNA]] ), ang genetic unity sa lain-laing mga subpopulasyon sa South Asia nagpakita nga kadaghanan sa mga ancestral nodes sa phylogenetic tree sa tanang mtDNA types naggikan sa subcontinent. <ref name="Kumar">{{cite book|vauthors=Singh AK|title=Science & Technology For Upsc|url=https://books.google.com/books?id=CzV1MgFH6oMC&pg=PA595|year=2007|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-065548-5|page=595|access-date=24 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103134039/http://books.google.com/books?id=CzV1MgFH6oMC&pg=PA595|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Kumar2">{{cite book|vauthors=Singh AK|title=Science & Technology For Upsc|url=https://books.google.com/books?id=CzV1MgFH6oMC&pg=PA595|year=2007|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-065548-5|page=595|access-date=24 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103134039/http://books.google.com/books?id=CzV1MgFH6oMC&pg=PA595|archive-date=3 January 2014|url-status=live}}</ref> Nagkalainlain ang mga konklusyon sa mga pagtuon nga gibase sa kalainan sa Y chromosome ug kalainan sa autosomal DNA. Ang henetikong pagkagama sa modernong mga taga-Habagatang Asya mahimong ihulagway sa kinahiladman nga lebel isip kombinasyon sa mga katigulangan sa Kasadpang Eurasia (nga may kalabotan sa karaan ug modernong mga tawo sa Europa ug [[kasadpang Asya|Kasadpang Asya]] ) nga adunay lain-laing [[Karaang Sidlakang Eurasian|mga katigulangan sa Sidlakang Eurasia]] . Ang ulahi naglakip sa gisugyot nga lumad nga sangkap sa Habagatang Asya (gitawag nga ''Ancient Ancestral South Indians'', mubo nga "AASI") nga layo nga may kalabutan sa mga [[Mga katawhang Andamanese|katawhang Andamanese]], ingon man sa [[East Asian people|mga taga-Sidlakan]] / [[Ethnic groups in Southeast Asia|Habagatang-Sidlakang Asya]] ug [[Australasia|mga Australasian]], ug dugang naglakip sa dugang, rehiyonal nga lainlain nga mga sangkap sa taga-Sidlakan/Habagatang-Sidlakang Asya.<ref name="Narasimhan_20192">{{cite journal|vauthors=Narasimhan VM, Patterson N, Moorjani P, Rohland N, Bernardos R, Mallick S, Lazaridis I, Nakatsuka N, Olalde I, Lipson M, Kim AM, Olivieri LM, Coppa A, Vidale M, Mallory J, Moiseyev V, Kitov E, Monge J, Adamski N, Alex N, Broomandkhoshbacht N, Candilio F, Callan K, Cheronet O, Culleton BJ, Ferry M, Fernandes D, Freilich S, Gamarra B, Gaudio D, Hajdinjak M, Harney É, Harper TK, Keating D, Lawson AM, Mah M, Mandl K, Michel M, Novak M, Oppenheimer J, Rai N, Sirak K, Slon V, Stewardson K, Zalzala F, Zhang Z, Akhatov G, Bagashev AN, Bagnera A, Baitanayev B, Bendezu-Sarmiento J, Bissembaev AA, Bonora GL, Chargynov TT, Chikisheva T, Dashkovskiy PK, Derevianko A, Dobeš M, Douka K, Dubova N, Duisengali MN, Enshin D, Epimakhov A, Fribus AV, Fuller D, Goryachev A, Gromov A, Grushin SP, Hanks B, Judd M, Kazizov E, Khokhlov A, Krygin AP, Kupriyanova E, Kuznetsov P, Luiselli D, Maksudov F, Mamedov AM, Mamirov TB, Meiklejohn C, Merrett DC, Micheli R, Mochalov O, Mustafokulov S, Nayak A, Pettener D, Potts R, Razhev D, Rykun M, Sarno S, Savenkova TM, Sikhymbaeva K, Slepchenko SM, Soltobaev OA, Stepanova N, Svyatko S, Tabaldiev K, Teschler-Nicola M, Tishkin AA, Tkachev VV, Vasilyev S, Velemínský P, Voyakin D, Yermolayeva A, Zahir M, Zubkov VS, Zubova A, Shinde VS, Lalueza-Fox C, Meyer M, Anthony D, Boivin N, Thangaraj K, Kennett DJ, Frachetti M, Pinhasi R, Reich D|display-authors=6|title=The formation of human populations in South and Central Asia|journal=Science|volume=365|issue=6457|article-number=eaat7487|date=September 2019|pmid=31488661|pmc=6822619|doi=10.1126/science.aat7487|bibcode=2019Sci...365t7487N}}</ref><ref name="Yelmen_20192">{{cite journal|vauthors=Yelmen B, Mondal M, Marnetto D, Pathak AK, Montinaro F, Gallego Romero I, Kivisild T, Metspalu M, Pagani L|display-authors=6|title=Ancestry-Specific Analyses Reveal Differential Demographic Histories and Opposite Selective Pressures in Modern South Asian Populations|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=36|issue=8|pages=1628–1642|date=August 2019|pmid=30952160|pmc=6657728|doi=10.1093/molbev/msz037|quote=The two main components (i.e., autochthonous South Asian and West Eurasian) of Indian genetic variation form one of the deepest splits among non-African groups, which took place when South Asian populations separated from East Asian and Andamanese populations, shortly after having separated from West Eurasian populations (Mondal et al. 2016; Narasimhan et al. 2018).}}</ref><ref name="Yang_20222">{{Cite journal|vauthors=Yang MA|date=6 January 2022|title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia|url=https://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html|journal=Human Population Genetics and Genomics|language=en|volume=2|issue=1|pages=1–32|article-number=0001|doi=10.47248/hpgg2202010001|issn=2770-5005|quote=The branches predominantly associated with present-day Asian populations include the Ancient Ancestral South Indian (AASI) lineage, Australasian (AA) lineage, and East and Southeast Asian (ESEA) lineage.|doi-access=free}}</ref><ref name="Pathak2">{{Cite journal|last1=Pathak|first1=Ajai K.|last2=Kadian|first2=Anurag|last3=Kushniarevich|first3=Alena|last4=Montinaro|first4=Francesco|last5=Mondal|first5=Mayukh|last6=Ongaro|first6=Linda|last7=Singh|first7=Manvendra|last8=Kumar|first8=Pramod|last9=Rai|first9=Niraj|last10=Parik|first10=Jüri|last11=Metspalu|first11=Ene|last12=Rootsi|first12=Siiri|last13=Pagani|first13=Luca|last14=Kivisild|first14=Toomas|last15=Metspalu|first15=Mait|date=6 December 2018|title=The Genetic Ancestry of Modern Indus Valley Populations from Northwest India|url=|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=103|issue=6|pages=918–929|doi=10.1016/j.ajhg.2018.10.022|pmid=30526867|s2cid=54476711|issn=0002-9297|quote=A previous ancient-DNA study has suggested that the Iran_N and Steppe_EMBA groups are the best proxies for the ancient West Eurasian component in South Asians. The study also suggested that most South Asians can be modeled as a mixture of these two groups but also have Onge- and Han-related ancestries.|doi-access=free|pmc=6288199}}</ref> Ang gisugyot nga AASI type ancestry mao ang pinakaduol sa non-West Eurasian nga bahin, nga gitawag og ''S-component'', nga gikuha gikan sa mga sample sa South Asia, labi na kadtong gikan sa tribo [[Irula people|sa Irula]], ug kasagaran makita sa tanang grupo sa etniko sa South Asia sa lain-laing ang-ang. <ref name="Yelmen_20193">{{cite journal|vauthors=Yelmen B, Mondal M, Marnetto D, Pathak AK, Montinaro F, Gallego Romero I, Kivisild T, Metspalu M, Pagani L|display-authors=6|title=Ancestry-Specific Analyses Reveal Differential Demographic Histories and Opposite Selective Pressures in Modern South Asian Populations|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=36|issue=8|pages=1628–1642|date=August 2019|pmid=30952160|pmc=6657728|doi=10.1093/molbev/msz037|quote=The two main components (i.e., autochthonous South Asian and West Eurasian) of Indian genetic variation form one of the deepest splits among non-African groups, which took place when South Asian populations separated from East Asian and Andamanese populations, shortly after having separated from West Eurasian populations (Mondal et al. 2016; Narasimhan et al. 2018).}}</ref> Ang kagikan sa West Eurasian, nga suod nga may kalabutan sa [[Mesolithic|mga Mesolithic]] hunter-gatherers ug [[Neolithic]] farmers nga nagpuyo sa [[Talampas sa Iran|Iranian Plateau]] (nga suod usab nga may kalabutan sa [[Caucasus hunter-gatherer|mga Caucasus hunter-gatherers]] ), mao ang nag-unang tinubdan sa South Asian genetic makeup, ug inubanan sa lain-laing ang-ang sa AASI ancestry, mao ang nagporma sa ''Indus Periphery [[Cline (biology)|Cline]]'' mga ~5400–3700 BCE, nga naglangkob sa nag-unang ancestral heritage sa kadaghanan sa modernong mga grupo sa South Asia. Ang kagikan sa Indus Periphery, mga ika-2 nga milenyo BCE, gisagol sa laing West Eurasian wave, ang misulod nga kadaghanan gidumala sa mga lalaki nga [[Yamnaya culture|Yamnaya]] -Steppe component (archaeogenetically called [[Western Steppe Herders]] ) aron maporma ang ''Ancestral North Indians'' (ANI), samtang sa samang higayon nakatampo kini sa pagporma sa ''Ancestral South Indians'' (ASI) pinaagi sa pagsagol sa mga mangangayam-tigpanguha nga adunay mas taas nga proporsyon sa kagikan nga may kalabotan sa AASI. Ang ANI–ASI gradient, sama sa gipakita sa mas taas nga proporsyon sa ANI sa tradisyonal nga [[kasta|taas nga kasta]] ug mga mamumulong [[mga pinulongang Indoewropanhon|sa Indo-European]], nga miresulta tungod sa pagsagol tali sa ANI ug ASI pagkahuman sa 2000 BCE sa lainlaing mga proporsyon gitawag nga ''Indian Cline'' .<ref name="Narasimhan_20193">{{cite journal|vauthors=Narasimhan VM, Patterson N, Moorjani P, Rohland N, Bernardos R, Mallick S, Lazaridis I, Nakatsuka N, Olalde I, Lipson M, Kim AM, Olivieri LM, Coppa A, Vidale M, Mallory J, Moiseyev V, Kitov E, Monge J, Adamski N, Alex N, Broomandkhoshbacht N, Candilio F, Callan K, Cheronet O, Culleton BJ, Ferry M, Fernandes D, Freilich S, Gamarra B, Gaudio D, Hajdinjak M, Harney É, Harper TK, Keating D, Lawson AM, Mah M, Mandl K, Michel M, Novak M, Oppenheimer J, Rai N, Sirak K, Slon V, Stewardson K, Zalzala F, Zhang Z, Akhatov G, Bagashev AN, Bagnera A, Baitanayev B, Bendezu-Sarmiento J, Bissembaev AA, Bonora GL, Chargynov TT, Chikisheva T, Dashkovskiy PK, Derevianko A, Dobeš M, Douka K, Dubova N, Duisengali MN, Enshin D, Epimakhov A, Fribus AV, Fuller D, Goryachev A, Gromov A, Grushin SP, Hanks B, Judd M, Kazizov E, Khokhlov A, Krygin AP, Kupriyanova E, Kuznetsov P, Luiselli D, Maksudov F, Mamedov AM, Mamirov TB, Meiklejohn C, Merrett DC, Micheli R, Mochalov O, Mustafokulov S, Nayak A, Pettener D, Potts R, Razhev D, Rykun M, Sarno S, Savenkova TM, Sikhymbaeva K, Slepchenko SM, Soltobaev OA, Stepanova N, Svyatko S, Tabaldiev K, Teschler-Nicola M, Tishkin AA, Tkachev VV, Vasilyev S, Velemínský P, Voyakin D, Yermolayeva A, Zahir M, Zubkov VS, Zubova A, Shinde VS, Lalueza-Fox C, Meyer M, Anthony D, Boivin N, Thangaraj K, Kennett DJ, Frachetti M, Pinhasi R, Reich D|display-authors=6|title=The formation of human populations in South and Central Asia|journal=Science|volume=365|issue=6457|article-number=eaat7487|date=September 2019|pmid=31488661|pmc=6822619|doi=10.1126/science.aat7487|bibcode=2019Sci...365t7487N}}</ref> <ref name="Narasimhan_20194">{{cite journal|vauthors=Narasimhan VM, Patterson N, Moorjani P, Rohland N, Bernardos R, Mallick S, Lazaridis I, Nakatsuka N, Olalde I, Lipson M, Kim AM, Olivieri LM, Coppa A, Vidale M, Mallory J, Moiseyev V, Kitov E, Monge J, Adamski N, Alex N, Broomandkhoshbacht N, Candilio F, Callan K, Cheronet O, Culleton BJ, Ferry M, Fernandes D, Freilich S, Gamarra B, Gaudio D, Hajdinjak M, Harney É, Harper TK, Keating D, Lawson AM, Mah M, Mandl K, Michel M, Novak M, Oppenheimer J, Rai N, Sirak K, Slon V, Stewardson K, Zalzala F, Zhang Z, Akhatov G, Bagashev AN, Bagnera A, Baitanayev B, Bendezu-Sarmiento J, Bissembaev AA, Bonora GL, Chargynov TT, Chikisheva T, Dashkovskiy PK, Derevianko A, Dobeš M, Douka K, Dubova N, Duisengali MN, Enshin D, Epimakhov A, Fribus AV, Fuller D, Goryachev A, Gromov A, Grushin SP, Hanks B, Judd M, Kazizov E, Khokhlov A, Krygin AP, Kupriyanova E, Kuznetsov P, Luiselli D, Maksudov F, Mamedov AM, Mamirov TB, Meiklejohn C, Merrett DC, Micheli R, Mochalov O, Mustafokulov S, Nayak A, Pettener D, Potts R, Razhev D, Rykun M, Sarno S, Savenkova TM, Sikhymbaeva K, Slepchenko SM, Soltobaev OA, Stepanova N, Svyatko S, Tabaldiev K, Teschler-Nicola M, Tishkin AA, Tkachev VV, Vasilyev S, Velemínský P, Voyakin D, Yermolayeva A, Zahir M, Zubkov VS, Zubova A, Shinde VS, Lalueza-Fox C, Meyer M, Anthony D, Boivin N, Thangaraj K, Kennett DJ, Frachetti M, Pinhasi R, Reich D|display-authors=6|title=The formation of human populations in South and Central Asia|journal=Science|volume=365|issue=6457|article-number=eaat7487|date=September 2019|pmid=31488661|pmc=6822619|doi=10.1126/science.aat7487|bibcode=2019Sci...365t7487N}}</ref><ref name="Yelmen_2019">{{cite journal|vauthors=Yelmen B, Mondal M, Marnetto D, Pathak AK, Montinaro F, Gallego Romero I, Kivisild T, Metspalu M, Pagani L|display-authors=6|title=Ancestry-Specific Analyses Reveal Differential Demographic Histories and Opposite Selective Pressures in Modern South Asian Populations|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=36|issue=8|pages=1628–1642|date=August 2019|pmid=30952160|pmc=6657728|doi=10.1093/molbev/msz037|quote=The two main components (i.e., autochthonous South Asian and West Eurasian) of Indian genetic variation form one of the deepest splits among non-African groups, which took place when South Asian populations separated from East Asian and Andamanese populations, shortly after having separated from West Eurasian populations (Mondal et al. 2016; Narasimhan et al. 2018).}}</ref><ref name="Broushaki_2016">{{cite journal|vauthors=Broushaki F, Thomas MG, Link V, López S, van Dorp L, Kirsanow K, Hofmanová Z, Diekmann Y, Cassidy LM, Díez-Del-Molino D, Kousathanas A, Sell C, Robson HK, Martiniano R, Blöcher J, Scheu A, Kreutzer S, Bollongino R, Bobo D, Davudi H, Munoz O, Currat M, Abdi K, Biglari F, Craig OE, Bradley DG, Shennan S, Veeramah K, Mashkour M, Wegmann D, Hellenthal G, Burger J|display-authors=6|title=Early Neolithic genomes from the eastern Fertile Crescent|journal=Science|volume=353|issue=6298|pages=499–503|date=July 2016|pmid=27417496|pmc=5113750|doi=10.1126/science.aaf7943|bibcode=2016Sci...353..499B}}; {{lay source | |template=cite web|title=Prehistoric genomes from the world's first farmers in the Zagros mountains reveal different Neolithic ancestry for Europeans and South Asians|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2016/07/160714151201.htm|access-date=26 November 2021|website=ScienceDaily|quote=The research team found that the Iranian genomes represent the main ancestors of modern-day South Asians. ...the Zagros people of the Neolithic eastern Fertile Crescent that are ancestral to most modern South Asians...}}</ref> Ang Sidlakang Asyanong kaliwat mao ang nag-unang kaliwat sa mga mamumulong og [[Tibeto-Burmese]] ug [[Khasian languages|Khasian]], ug kasagaran makita lamang sa [[Mahābhārat Lekh|tiilan sa Himalayas]] ug [[Northeast India|Amihanang-sidlakang India]], nga adunay dakong presensya usab sa [[Munda languages|mga grupo nga nagsultig Munda]], ingon man sa pipila ka populasyon sa amihanan, sentral ug sidlakang Habagatang Asya.<ref name="ChaubeyEast2">{{cite journal|vauthors=Chaubey G|title=East Asian ancestry in India|date=January 2015|journal=Indian Journal of Physical Anthropology and Human Genetics|volume=34|issue=2|pages=193–199|url=https://serialsjournals.com/abstract/78963_2.pdf|quote=Here the analysis of genome wide data on Indian and East/Southeast Asian demonstrated their restricted distinctive ancestry in India mainly running along the foothills of Himalaya and northeastern part.}}</ref><ref name="Chaubey_20102">{{cite journal|vauthors=Chaubey G, Metspalu M, Choi Y, Mägi R, Romero IG, Soares P, van Oven M, Behar DM, Rootsi S, Hudjashov G, Mallick CB, Karmin M, Nelis M, Parik J, Reddy AG, Metspalu E, van Driem G, Xue Y, Tyler-Smith C, Thangaraj K, Singh L, Remm M, Richards MB, Lahr MM, Kayser M, Villems R, Kivisild T|display-authors=6|title=Population genetic structure in Indian Austroasiatic speakers: the role of landscape barriers and sex-specific admixture|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=28|issue=2|pages=1013–1024|date=February 2011|pmid=20978040|pmc=3355372|doi=10.1093/molbev/msq288}}</ref><ref name="Chaubey_20152">{{cite journal|vauthors=Chaubey G, Kadian A, Bala S, Rao VR|title=Genetic Affinity of the Bhil, Kol and Gond Mentioned in Epic Ramayana|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=6|article-number=e0127655|date=10 June 2015|pmid=26061398|pmc=4465503|doi=10.1371/journal.pone.0127655|s2cid=848806|doi-access=free|bibcode=2015PLoSO..1027655C}}</ref><ref name="Pakistan2">{{cite journal|vauthors=Das R, Upadhyai P|title=Investigating the West Eurasian ancestry of Pakistani Hazaras|journal=Journal of Genetics|volume=98|issue=2|article-number=43|date=June 2019|pmid=31204712|doi=10.1007/s12041-019-1093-2|s2cid=145022010}}</ref><ref name="Lazaridis_20162">{{cite journal|vauthors=Lazaridis I, Nadel D, Rollefson G, Merrett DC, Rohland N, Mallick S, Fernandes D, Novak M, Gamarra B, Sirak K, Connell S, Stewardson K, Harney E, Fu Q, Gonzalez-Fortes G, Jones ER, Roodenberg SA, Lengyel G, Bocquentin F, Gasparian B, Monge JM, Gregg M, Eshed V, Mizrahi AS, Meiklejohn C, Gerritsen F, Bejenaru L, Blüher M, Campbell A, Cavalleri G, Comas D, Froguel P, Gilbert E, Kerr SM, Kovacs P, Krause J, McGettigan D, Merrigan M, Merriwether DA, O'Reilly S, Richards MB, Semino O, Shamoon-Pour M, Stefanescu G, Stumvoll M, Tönjes A, Torroni A, Wilson JF, Yengo L, Hovhannisyan NA, Patterson N, Pinhasi R, Reich D|display-authors=6|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|journal=Nature|volume=536|issue=7617|pages=419–424|date=August 2016|pmid=27459054|pmc=5003663|doi=10.1038/nature19310|bibcode=2016Natur.536..419L}}</ref><ref name="Chaubey20142">{{cite journal|vauthors=Chaubey G, Singh M, Crivellaro F, Tamang R, Nandan A, Singh K, Sharma VK, Pathak AK, Shah AM, Sharma V, Singh VK, Selvi Rani D, Rai N, Kushniarevich A, Ilumäe AM, Karmin M, Phillip A, Verma A, Prank E, Singh VK, Li B, Govindaraj P, Chaubey AK, Dubey PK, Reddy AG, Premkumar K, Vishnupriya S, Pande V, Parik J, Rootsi S, Endicott P, Metspalu M, Lahr MM, van Driem G, Villems R, Kivisild T, Singh L, Thangaraj K|display-authors=6|title=Unravelling the distinct strains of Tharu ancestry|journal=European Journal of Human Genetics|volume=22|issue=12|pages=1404–1412|date=December 2014|pmid=24667789|pmc=4231405|doi=10.1038/ejhg.2014.36}}</ref><ref name="Arciero2">{{cite journal|vauthors=Arciero E, Kraaijenbrink T, Haber M, Mezzavilla M, Ayub Q, Wang W, Pingcuo Z, Yang H, Wang J, Jobling MA, van Driem G, Xue Y, de Knijff P, Tyler-Smith C|display-authors=6|title=Demographic History and Genetic Adaptation in the Himalayan Region Inferred from Genome-Wide SNP Genotypes of 49 Populations|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=35|issue=8|pages=1916–1933|date=August 2018|pmid=29796643|pmc=6063301|doi=10.1093/molbev/msy094}}</ref> == Mga Reperensya == ck8rcxussleg8etno0gddsuon3ejnpq 0 11355729 37027298 2026-08-31T08:54:29Z MaricrisCPH 147100 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358045477|Eurasian nomads]]" 37027298 wikitext text/x-wiki [[Payl:Nomads_near_Namtso.jpg|thumb| Kinabuhi sa mga nomad sa Eurasian Steppe]] [[Payl:Cerf_d'or_Scythe.jpg|thumb| Dayandayan sa taming sa Scythian nga usa ka osa, nga hinimo sa bulawan]] dak5trbv872oqec4dj2wkqow8w23s25 37027299 37027298 2026-08-31T08:56:48Z MaricrisCPH 147100 Nag-usab sa mga detalye 37027299 wikitext text/x-wiki [[Payl:Nomads_near_Namtso.jpg|thumb| Kinabuhi sa mga nomad sa Eurasian Steppe]] [[Payl:Cerf_d'or_Scythe.jpg|thumb| Dayandayan sa taming sa Scythian nga usa ka osa, nga hinimo sa bulawan]]'''Ang mga nomad nga Eurasian''' nagporma og mga grupo sa [[Nomadic peoples|mga nomad nga katawhan]] nga nagpuyo sa lainlaing mga lugar sa [[Eurasian Steppe]] . Kasagaran nailhan sila sa kasaysayan pinaagi sa mga tinubdan sa kasaysayan gikan sa [[Uropa|Europa]] ug [[Asya]]. <ref>{{Britannica|565551|the Steppe}} - "steppe peoples left very little writing for historians to use, and Chinese, Middle Eastern, and European records tell only what happened within a restricted range across their respective steppe frontiers."</ref> Ang mga nomad sa steppe walay permanente nga puy-anan, apan nagbiyahe gikan sa usa ka lugar ngadto sa lain aron mangita og preskong sibsibanan para sa ilang mga kahayopan. Ang heneral nga pagtawag naglangkob sa lain-laing mga grupo etniko nga usahay nagpuyo sa mga rehiyon [[Steppe|sa steppe]] sa kasamtangang [[Khasakstan|Kazakhstan]], [[Kirgistan|Kyrgyzstan]], [[Tayikistan|Tajikistan]], [[Turkmenistan]], [[Osbekistan|Uzbekistan]], [[East Turkestan|Uyghuristan]], [[Mongolia]], [[Pangmasang Republika sa Tsina|China]], [[Rusya|Russia]], ug [[Ukranya|Ukraine]]. [[Domestication of the horse|Gi-amuma nila ang kabayo]] mga 3500 BCE, nga nakapausbaw pag-ayo sa mga posibilidad sa nomadic nga estilo sa kinabuhi, <ref>Matossian ''Shaping World History'' p. 43</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imh.org/exhibits/online/what-we-theorize-when-and-where-domestication-occurred|title=What We Theorize – When and Where Domestication Occurred|access-date=2015-01-27|work=International Museum of the Horse|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719000140/http://www.imh.org/exhibits/online/what-we-theorize-when-and-where-domestication-occurred|archive-date=2016-07-19|url-status=dead}}</ref><ref name="cbc.ca2">{{cite news|title=Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction|url=http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work=Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald|publisher=[[CBC Radio]]|date=2009-03-07|access-date=2010-09-18}}</ref>ug pagkahuman ang ilang mga ekonomiya ug kultura nagpasiugda sa [[Horse breeding|pagpasanay sa kabayo]], [[Horse riding|pagsakay sa kabayo]], ug [[Nomadic pastoralism|nomadic nga pastoralismo]] ; kini kasagaran naglambigit sa pamatigayon uban sa mga namuyo nga mga tawo sa palibot sa mga daplin sa steppe. Ilang gipalambo ang [[Chariot|karwahe]], <ref>{{Cite journal|last=Lindner|first=Stephan|date=April 2020|title=Chariots in the Eurasian Steppe: a Bayesian approach to the emergence of horse-drawn transport in the early second millennium BC|journal=Antiquity|volume=94|issue=374|pages=361–380|doi=10.15184/aqy.2020.37|s2cid=216205961|issn=0003-598X|quote=[...] this article demonstrates that [...] early European chariots date to no later than the first proto-chariots of the ancient Near East. This result suggests the earlier emergence of chariots on the Eurasian Steppe than previously thought [...].|doi-access=free}}</ref> ang [[Wagon|kariton]], <ref>{{cite book|last1=Haarmann|first1=Harald|author-link1=Harald Haarmann|date=21 September 2020|chapter=The Wheel, the Wagon, and the Chariot: Dynamics of Technological Transfer in Antiquity|title=Advancement in Ancient Civilizations: Life, Culture, Science and Thought|url=https://books.google.com/books?id=8EH_DwAAQBAJ|publication-place=Jefferson, North Carolina|publisher=McFarland|page=49|isbn=9781476640754|access-date=19 October 2024|quote=Experiments with the wheel and the wagon were made in a natural environment that favored the free movement of wheeled vehicles, the steppes. It is especially noteworthy that technicians in those advanced civilizations that had established trade relations with the steppe people took due notice of the new technology and quickly recognized its immense potential. [...] the need for efficient transport facility beyond the use of pack animals must have been vital in communities with mobile life ways since local groups were accustomed to move from one camp site to another, depending on the seasonal movement of the herds in search of favorable pastures. Given the flatness of the steppes terrain, the innovation to introduce wheeled wagons as transport vehicles seems conclusive for such an ecological environment. [...] The time window for the origins of wheeled vehicles opens between ca. 4000 and ca, 3500 BCE. Archaeological evidence [...] comes from areas on the north-eastern periphery of the Danube civilization, dating to a period between 3500 and 3350. This area had been infiltrated by Indo-European migrants of the second out-migration from the steppes, Kurgan II.}}</ref> [[Cavalry|ang kabalyeriya]], ug [[Horse archery|ang pagpana sa kabayo]], ug nagpaila sa mga inobasyon sama sa [[Bridle|renda]], [[Bit (horse)|rib]], [[Stirrup|estribo]], <ref>For example: {{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/oldwrld/armies/stirrups.html|title=Stirrups|orig-date=|publisher=The Applied History Research Group, The University of Calgary|access-date=19 October 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018005122/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/oldwrld/armies/stirrups.html|archive-date=18 October 2013|quote=Some scholars believe that the first true stirrups were devised in Central Asia during the first century BCE by a nomadic group known as the Sarmatians. This innovation soon spread to other Central Asian peoples, who would have quickly noted that bracing one's feet in a set of stirrups made it much easier to shoot a bow from the saddle. [...] Invaders from Central Asia, such as the Huns, brought the stirrup to Europe [...].}}</ref> ug [[Saddle|siyahan]]. The very rapid rate at which innovations crossed the steppelands spread these innovations widely, making them available for copying by settled peoples living in areas bordering the steppes. During the [[Iron Age]], [[Scythian cultures]] emerged among the Eurasian nomads, which were characterized by a distinct [[Scythian art]]. k7q7czhf6hefv2uhajto7osnk005y1t 0 11355730 37027300 2026-08-31T09:35:39Z MaricrisCPH 147100 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371918340|Natural gas]]" 37027300 wikitext text/x-wiki [[Payl:Cooking_with_gas.jpg|alt=Close-up image of a natural gas burner on a stove showing the characteristic blue hue of a natural gas flame.|thumb| Pagsunog sa natural nga gas sa gas stove]] 2epdas9jmvoeantmd9fegqgvwfek808 37027301 37027300 2026-08-31T09:38:40Z MaricrisCPH 147100 Nag-usab sa mga detalye 37027301 wikitext text/x-wiki [[Payl:Cooking_with_gas.jpg|alt=Close-up image of a natural gas burner on a stove showing the characteristic blue hue of a natural gas flame.|thumb| Pagsunog sa natural nga gas sa gas stove]]'''Ang natural nga gas''' (gitawag usab '''nga gas''', '''methane gas''' o '''fossil gas''' ) usa ka [[fossil fuel]], nga natural nga makita sa mga pormasyon sa heolohiya. Kasagaran, ang gas usa ka sagol nga [[Hydrocarbon|mga hydrocarbon nga]] gas, kasagaran [[Metano|methane]] (95%), <ref>{{cite web|url=https://group.met.com/en/media/energy-insight/composition-of-natural-gas|title=Composition of natural gas: Understanding its key elements}}</ref> gamay nga kantidad sa mas taas [[Alkane|nga alkane]], ug mga timailhan sa [[carbon dioxide]] ug [[Nitroheno|nitrogen]], [[hydrogen sulfide]] ug [[Helyo|helium]]. <ref>{{Cite web|title=Background|url=http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709040340/http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-date=2014-07-09|access-date=2012-07-14|publisher=Naturalgas.org}}</ref> Ang methane usa ka walay kolor ug walay baho nga gas, ug, sunod sa carbon dioxide, mao ang ikaduha nga pinakadako nga [[greenhouse gas]] nga nakatampo sa [[Climate change|pagbag-o sa klima]] sa kalibutan. <ref>{{cite book|doi=10.1002/14356007.a17_073.pub2|chapter=Natural Gas|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2006|last1=Hammer|first1=Georg|last2=Lübcke|first2=Torsten|last3=Kettner|first3=Roland|last4=Pillarella|first4=Mark R.|last5=Recknagel|first5=Herta|last6=Commichau|first6=Axel|last7=Neumann|first7=Hans-Joachim|last8=Paczynska-Lahme|first8=Barbara|isbn=978-3-527-30385-4}}</ref><ref name="Kashtan-20232">{{Cite journal|last1=Kashtan|first1=Yannai S.|last2=Nicholson|first2=Metta|last3=Finnegan|first3=Colin|last4=Ouyang|first4=Zutao|last5=Lebel|first5=Eric D.|last6=Michanowicz|first6=Drew R.|last7=Shonkoff|first7=Seth B.C.|last8=Jackson|first8=Robert B.|date=June 15, 2023|title=Gas and Propane Combustion from Stoves Emits Benzene and Increases Indoor Air Pollution|journal=Environmental Science & Technology|volume=57|issue=26|pages=9653–9663|doi=10.1021/acs.est.2c09289|pmid=37319002|pmc=10324305|bibcode=2023EnST...57.9653K}}</ref> Tungod kay ang natural nga gas walay baho, usa ka komersyal [[Odorizer|nga odorizer]], sama sa [[methanethiol]], nga adunay baho sa hydrogen sulfide (dunot nga itlog) ang gidugang sa gas para sa dali nga pag-ila sa mga leak sa gas. <ref>{{Cite web|title=Why Does Natural Gas Smell Like Rotten Eggs? &#124; Metropolitan Utilities District|url=https://www.mudomaha.com/blog/why-does-natural-gas-smell-rotten-eggs}}</ref> Ang natural nga gas usa ka [[fossil fuel]] nga maporma kung ang mga lut-od sa [[Organic matter|organikong butang]] (kasagaran mga mikroorganismo sa dagat) <ref>{{Cite web|title=How Natural Gas Is Formed {{!}} Union of Concerned Scientists|url=https://www.ucsusa.org/resources/how-natural-gas-formed|access-date=2022-05-03|website=www.ucsusa.org|language=en}}</ref> madugta sa kainit ubos sa mga kondisyon nga walay oksiheno, nga gipailalom sa grabe nga kainit ug presyur sa ilawom sa yuta sulod sa minilyon ka tuig. <ref name="eiaex3">{{Cite web|title=Natural gas explained|url=https://www.eia.gov/energyexplained/natural-gas/|access-date=2020-09-30|publisher=[[U.S. Energy Information Administration]]}}</ref> Ang enerhiya nga nakuha sa mga nadunot nga organismo gikan sa adlaw pinaagi sa [[photosynthesis]] gitipigan isip kemikal nga enerhiya sulod sa mga molekula sa methane ug uban pang hydrocarbon. <ref name="epa_ng2">{{Cite web|title=Electricity from Natural Gas|url=http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606215324/http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|archive-date=2014-06-06|access-date=2013-11-10}}</ref> Kadaghanan sa natural nga gas gikolekta gikan sa [[Geological formation|mga pormasyon sa geolohiya]] sa ilalom sa yuta, kasagaran uban sa ubang mga fossil fuel sama sa [[Coal|karbon]] ug [[Petrolyo|lana]] (petrolyo). <ref>{{Cite web|title=Organic Origins of Petroleum|url=https://energy.er.usgs.gov/gg/research/petroleum_origins.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527093933/http://energy.er.usgs.gov/gg/research/petroleum_origins.html|archive-date=2010-05-27|publisher=US Geological Survey}}</ref><ref name="eiaex2">{{Cite web|title=Natural gas explained|url=https://www.eia.gov/energyexplained/natural-gas/|access-date=2020-09-30|publisher=[[U.S. Energy Information Administration]]}}</ref> Ang natural nga gas kasagaran usa ka byproduct sa produksiyon sa petrolyo, diin kini mahimo nga ipagawas nga dili masunog, [[Gas flare|i-flare]] (sunugon) o kolektahon. Ang pagkuha ug pagkonsumo sa natural nga gas usa ka dakong industriya. Sumala sa usa ka 2025 IEA report, ang panginahanglan misaka sa bag-ohay nga mga tuig. <ref>{{Cite web|title=Natural gas – Global Energy Review 2025 – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2025/natural-gas|access-date=2026-03-27|website=IEA|language=en-GB}}</ref> Kon sunogon para sa [[Furnace (central heating)|kainit]] o [[Gas-fired power plant|kuryente]], ang natural nga gas mopagawas ug gamay nga makahilong mga hugaw sa hangin, gamay nga carbon dioxide, ug halos walay particulate matter kon itandi sa ubang fossil fuels. <ref>{{Cite web|title=Natural gas and the environment|url=https://www.eia.gov/energyexplained/natural-gas/natural-gas-and-the-environment.php|access-date=2020-09-30|publisher=[[U.S. Energy Information Administration]]}}</ref> Apan, ang industriya sa natural gas usa sa pinakadakong hinungdan sa [[Climate change|pagbag-o sa klima]] : [[Gas venting|ang pagpagawas sa gas]] ug ang wala tuyoa [[Fugitive emissions|nga pagpagawas sa hangin]] sa tibuok [[supply chain]] mahimong moresulta sa natural gas nga adunay parehas o mas dako nga [[carbon footprint]] sa ubang fossil fuels sa kinatibuk-an. <ref>{{Cite web|date=2020-02-19|title=Natural gas is a much 'dirtier' energy source, carbon-wise, than we thought|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/super-potent-methane-in-atmosphere-oil-gas-drilling-ice-cores|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218011119/https://www.nationalgeographic.com/science/article/super-potent-methane-in-atmosphere-oil-gas-drilling-ice-cores|archive-date=18 February 2021|access-date=2022-04-03|website=Science|language=en}}</ref> Kadaghanan niini gimaneho sa mas dakong epekto sa methane sa [[radiative forcing]] . <ref name="Initiative">{{Cite web}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Slanger|first=Dan|date=2023-07-13|title=Reality Check: Natural Gas's True Climate Risk|url=https://rmi.org/reality-check-natural-gas-true-climate-risk/|access-date=2026-03-27|website=RMI|language=en-US}}</ref> Sa tibuok kalibutan, ang bag-ong na-instalar nga imprastraktura sa natural gas usa sa pinakadakong tinubdan sa dugang nga greenhouse gas emissions para sa produksiyon sa enerhiya. <ref>{{Cite web|title=CO2 Emissions – Global Energy Review 2025 – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2025/co2-emissions|access-date=2026-03-27|website=IEA|language=en-GB}}</ref> Aron makab-ot ang mga tumong sa klima, [[IPCC Sixth Assessment Report|ang 2023 IPCC Sixth Assessment report]] mihinapos nga ang bag-ong imprastraktura sa fossil gas angay lamang ubos sa piho nga mga kondisyon nga adunay mga teknolohiya [[Carbon capture and storage|sa pagdakop sa carbon]] ug pagpugong [[Fugitive gas emissions|sa fugitive gas]], <ref name=":62">{{Cite web|title=WGIII Summary for Policymakers Headline Statements|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/resources/spm-headline-statements/|access-date=2026-03-12|website=www.ipcc.ch|language=en}}</ref> kung dili, kini mameligro nga molapas ang emisyon o mahimong [[Stranded asset|mga stranded asset]]. <ref>{{Cite web|last=Slanger|first=Dan|date=2023-07-13|title=Reality Check: Natural Gas's True Climate Risk|url=https://rmi.org/reality-check-natural-gas-true-climate-risk/|access-date=2026-03-27|website=RMI|language=en-US}}</ref> == Mga Reperensya == g6zntoe15gqt23iecn3dazi38tz7ivy 0 11355731 37027304 2026-08-31T09:49:03Z LJamesCPH 147097 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371190687|Paris Agreement]]" 37027304 wikitext text/x-wiki [[Payl:GUSTAVO-CAMACHO-GONZALEZ-L1060274_(23430273715).jpg|thumb| Mga pangulo sa mga delegasyon sa 2015 United Nations Climate Change Conference sa Paris]] 01n1cinxj9wbxiwmug1n6rhelqtwprh 37027305 37027304 2026-08-31T09:52:01Z LJamesCPH 147097 Nag-usab sa mga detalye 37027305 wikitext text/x-wiki Ang '''Kasabutan sa Paris''' (gitawag usab nga '''Paris Accords''' o '''Paris Climate Accords''' ) usa ka internasyonal nga kasabotan bahin sa [[Climate change|pagbag-o sa klima]] nga gipirmahan niadtong 2016. <ref name=":02">{{cite web|title=Paris Agreement, FCCC/CP/2015/L.9/Rev.1|url=http://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212194411/http://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf|archive-date=12 December 2015|access-date=12 December 2015|work=UNFCCC secretariat}}</ref> Ang tratado naglangkob sa [[Climate change mitigation|pagpaminus]], [[Pagpahiangay sa pagbag-o sa klima|pagpahiangay]], ug [[Climate finance|pinansya]] sa pagbag-o sa klima. Ang Kasabutan sa Paris gikasabutan sa 196 [[Party (law)|ka partido]] sa [[2015 United Nations Climate Change Conference]] duol sa [[Paris]], France. Sukad sa Enero 2026, 194 ka miyembro sa [[United Nations Framework Convention on Climate Change]] (UNFCCC) ang mga partido sa kasabutan. Sa tulo ka mga estado nga miyembro sa UNFCCC nga wala [[Ratification|moratipika]] sa kasabutan, ang [[Climate change in Iran|Iran]] lamang ang nag-unang [[List of countries by greenhouse gas emissions|nagpagawas sa emisyon]] . Ang Estados Unidos, ang ikaduha nga pinakadako nga nagpagawas sa enerhiya, [[United States and the Paris Agreement|miatras gikan sa kasabutan]] niadtong 2020, <ref name="UScom2">{{cite web|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2017/CN.464.2017-Eng.pdf|title=Reference: C.N.464.2017.TREATIES-XXVII.7.d (Depositary Notification)|date=8 August 2017|access-date=14 August 2017|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815062938/https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2017/CN.464.2017-Eng.pdf|archive-date=15 August 2017|url-status=live}}</ref> miapil pag-usab niadtong 2021, <ref name=":202">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/19/us-official-return-paris-climate-pact|title=US makes official return to Paris climate pact|date=19 February 2021|access-date=19 February 2021|publisher=[[Associated Press]]|via=[[The Guardian]]|archive-date=19 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219091824/https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/19/us-official-return-paris-climate-pact|url-status=live}}</ref> ug [[Executive Order 14162|miatras pag-usab niadtong 2026.]] <ref>{{Cite web|last=Calma|first=Justine|date=20 January 2025|title=Donald Trump pulls US out of Paris climate agreement|url=https://www.theverge.com/2025/1/20/24345964/donald-trump-paris-climate-agreement-exit|access-date=20 January 2025|website=The Verge|language=en}}</ref> Ang Kasabutan sa Paris adunay usa ka dugay nga tumong sa temperatura nga mao ang pagpadayon sa pagsaka sa [[Global surface temperature|temperatura sa ibabaw sa kalibutan]] nga ubos sa {{Convert|2|C-change}} labaw sa lebel [[Industrial Revolution|sa wala pa ang industriyalisasyon]] . Ang tratado nag-ingon usab nga mas maayo nga ang limitasyon sa pagtaas kinahanglan nga {{Convert|1.5|C-change}} lamang. . Kini nga mga limitasyon gihubit isip aberids sa temperatura sa kalibutan nga gisukod sulod sa baynte ka tuig. <ref>{{cite journal|last1=Bevacqua|first1=E.|last2=Schleussner|first2=C.-F.|last3=Zscheischler|first3=J.|title=A year above 1.5 °C signals that Earth is most probably within the 20-year period that will reach the Paris Agreement limit|journal=Nature Climate Change|volume=15|pages=262–265|date=2025|doi=10.1038/s41558-025-02246-9}}</ref><ref name=":212">{{Cite news|last1=Zhong|first1=Raymond|last2=Plumer|first2=Brad|last3=Rojanasakul|first3=Mira|date=10 January 2025|title=2024's Record-Breaking Heat Brought the World to a Dangerous Threshold. Now What?|url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/01/09/climate/2024-heat-record-climate-goal.html|access-date=10 January 2025|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Kon mas ubos ang pagtaas sa temperatura, mas gamay ang [[Effects of climate change|mga epekto sa pagbag-o sa klima]] nga mahimong mapaabot. Aron makab-ot kini nga tumong sa temperatura, [[Greenhouse gas emissions|ang mga emisyon sa greenhouse gas]] kinahanglan nga pakunhuran sa labing madali, ug kutob sa mahimo. Moabot pa gani sila sa [[Net-zero emissions|net zero]] sa tunga-tunga sa ika-21 nga siglo. <ref>{{Cite web|last=UNFCCC|title=The Paris Agreement|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement|url-status=live|access-date=18 September 2021|website=unfccc.int|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319205057/https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement}}</ref> Magpabilin ubos sa 1.5{{Nbsp}}°C sa pag-init sa kalibutan, ang mga emisyon kinahanglan nga pakunhuran og halos 50% sa tuig 2030. Kini nga numero nagkonsiderar sa [[Nationally determined contribution|mga dokumentadong saad sa matag nasud]] . <ref name=":172">{{Cite web|last=Schleussner|first=Carl-Friedrich|title=The Paris Agreement – the 1.5 °C Temperature Goal|url=https://climateanalytics.org/briefings/15c/|access-date=29 January 2022|website=Climate Analytics|language=en}}</ref> Human mapirmahan ang Kasabutan sa Paris, ang mga emisyon sa kalibutan nagpadayon sa pagsaka imbes nga pag-ubos. <ref name=":214">{{Cite news|last1=Zhong|first1=Raymond|last2=Plumer|first2=Brad|last3=Rojanasakul|first3=Mira|date=10 January 2025|title=2024's Record-Breaking Heat Brought the World to a Dangerous Threshold. Now What?|url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/01/09/climate/2024-heat-record-climate-goal.html|access-date=10 January 2025|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Ang 2024 mao ang pinakainit nga tuig nga natala, nga adunay pagtaas nga sobra sa 1.5&nbsp;°C sa aberids nga temperatura sa kalibutan. <ref name=":213">{{Cite news|last1=Zhong|first1=Raymond|last2=Plumer|first2=Brad|last3=Rojanasakul|first3=Mira|date=10 January 2025|title=2024's Record-Breaking Heat Brought the World to a Dangerous Threshold. Now What?|url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/01/09/climate/2024-heat-record-climate-goal.html|access-date=10 January 2025|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Ang kasabotan nagtumong sa pagtabang sa mga nasud nga mopahiangay sa mga epekto sa pagbag-o sa klima, ug pagpalihok sa igong pinansyal. Ubos sa kasabutan, ang matag nasud kinahanglan nga motino, magplano, ug [[Enhanced Transparency Framework|regular nga moreport]] sa mga kontribusyon niini. Walay mekanismo nga nagpugos sa usa ka nasud sa pagtakda og espesipikong [[Emissions target|mga target sa emisyon]], apan ang matag target kinahanglan nga molapas sa miaging mga target. Sukwahi sa 1997 [[Kyoto Protocol]], ang kalainan tali sa naugmad ug nag-uswag nga mga nasud hanap, mao nga ang ulahi kinahanglan usab nga magsumite og mga plano alang sa pagkunhod sa emisyon. Ang Kasabutan sa Paris giablihan alang sa pirma niadtong Abril 22, 2016 ( [[Earth Day|Adlaw sa Kalibutan]] ) sa usa ka seremonya sulod sa [[Headquarters of the United Nations|hedkuwarter sa UN]] sa [[Dakbayan sa Bag-ong York|New York City]] . Human gi-ratipika sa [[Unyong Uropeyo|European Union]] ang kasabutan, igo na nga mga nasud ang nag-ratipika sa kasabutan nga responsable sa igo nga greenhouse gases sa kalibutan aron ang kasabutan moepekto sa Nobyembre 4, 2016. Gidayeg sa mga lider sa kalibutan ang kasabutan. <ref name="auto22">{{cite web|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=12 December 2015|title=Historic Paris Agreement on Climate Change – 195 Nations Set Path to Keep Temperature Rise Well Below 2 Degrees Celsius|url=http://newsroom.unfccc.int/unfccc-newsroom/finale-cop21/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117141004/http://newsroom.unfccc.int/unfccc-newsroom/finale-cop21/|archive-date=17 January 2016|access-date=14 December 2015|website=UN Climate Change Newsroom|publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> Apan, adunay debate bahin sa kaepektibo niini, diin ang pipila ka mga environmentalist ug analista misaway niini tungod sa dili igo nga estrikto. Samtang ang mga saad ubos sa Kasabutan sa Paris dili igo aron makab-ot ang gitakdang mga tumong sa temperatura, adunay mekanismo sa [[Global stocktake|dugang nga ambisyon]] . Ang Kasabutan sa Paris malampusong gigamit sa [[Climate change litigation|mga kaso sa klima]] sa ulahing bahin sa 2010s, nga nagpugos sa mga nasud ug mga kompanya sa lana sa pagpalig-on sa aksyon sa klima. <ref name=":182">{{Cite web|last=Corder|first=Mike|date=20 December 2019|title=Activists cheer victory in landmark Dutch climate case|url=https://apnews.com/article/europe-the-hague-courts-supreme-courts-international-news-5534fe18ac5352ba43c74c9a64d6a20a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190944/https://apnews.com/article/europe-the-hague-courts-supreme-courts-international-news-5534fe18ac5352ba43c74c9a64d6a20a|archive-date=9 July 2021|access-date=2 July 2021|website=AP news|language=en}}</ref> <ref name=":192">{{cite web|last=Boffey|first=Daniel|date=26 May 2021|title=Court orders Royal Dutch Shell to cut carbon emissions by 45% by 2030|url=https://www.theguardian.com/business/2021/may/26/court-orders-royal-dutch-shell-to-cut-carbon-emissions-by-45-by-2030|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526142843/https://www.theguardian.com/business/2021/may/26/court-orders-royal-dutch-shell-to-cut-carbon-emissions-by-45-by-2030|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021|work=[[The Guardian]]}}</ref> == Mga Reperensya == qpyfwcvi3c3ni420kbv4nzsghfdk4sg 0 11355732 37027306 2026-08-31T09:54:10Z RizaCPH 128040 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371874527|Renewable energy]]" 37027306 wikitext text/x-wiki [[Payl:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb| Ang enerhiya gikan sa kahayag sa adlaw o uban pang mabag-o nga enerhiya gikombertir ngadto sa potensyal nga enerhiya alang sa pagtipig sa mga aparato sama sa mga de-kuryenteng baterya. Ang natipigang potensyal nga enerhiya sa ulahi gikombertir ngadto sa elektrisidad nga idugang sa power grid, bisan kon ang orihinal nga tinubdan sa enerhiya dili magamit.]] 83re8aow8v2wckm7qa74d2ln11e5r03 37027307 37027306 2026-08-31T09:57:05Z RizaCPH 128040 Nag-usab sa mga detalye 37027307 wikitext text/x-wiki '''Ang renewable energy''' (gitawag usab nga '''green energy''' ) usa [[Enerhiya|ka enerhiya]] nga hinimo gikan sa [[Renewable resource|renewable natural resources]] nga gipulihan sa usa ka [[Human lifetime|takdang panahon sa tawo]] . Ang labing kaylap nga gigamit nga mga klase sa renewable energy mao ang [[solar energy]], [[wind power]], ug [[hydropower]] . [[Bioenergy|Ang bioenergy]] ug [[Geothermal power|geothermal nga gahum]] hinungdanon usab sa pipila ka mga nasud. Ang mga instalasyon sa nabag-o nga enerhiya mahimong dako o gamay ug angay alang sa mga urban ug rural nga lugar. Ang nabag-o nga enerhiya kasagarang gigamit uban sa dugang [[Electrification|nga elektripikasyon]] . Kini adunay daghang mga benepisyo: ang kuryente [[Heat pump|makadala sa kainit]] ug [[Electric vehicle|mga sakyanan]] nga episyente ug limpyo sa punto sa pagkonsumo. <ref>{{cite journal|last1=Armaroli|first1=Nicola|author-link=Nicola Armaroli|last2=Balzani|first2=Vincenzo|author-link2=Vincenzo Balzani|year=2011|title=Towards an electricity-powered world|journal=[[Energy and Environmental Science]]|volume=4|issue=9|pages=3193–3222|doi=10.1039/c1ee01249e|bibcode=2011EnEnS...4.3193A}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Armaroli|first1=Nicola|last2=Balzani|first2=Vincenzo|year=2016|title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition|journal=[[Chemistry – A European Journal]]|volume=22|issue=1|pages=32–57|doi=10.1002/chem.201503580|pmid=26584653|bibcode=2016ChEuJ..22...32A}}</ref> Ang mga [[Variable renewable energy|pabagu-bago nga tinubdan sa renewable energy]] mao kadtong adunay nag-usab-usab nga kinaiya, sama sa wind power ug solar power. Sa kasukwahi, ''ang kontroladong mga tinubdan sa renewable energy'' naglakip sa dammed [[hydroelectricity]], [[bioenergy]], o [[geothermal power]]. Para mahimong mabag-o ang usa ka enerhiya, kinahanglan kini nga walay kinutuban nga tinubdan <ref>{{Cite web|last=Nations|first=United|title=What is renewable energy?|url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy|access-date=2026-08-19|website=United Nations|language=en}}</ref> . Busa, ang gahum nukleyar dili giisip nga mabag-o, tungod sa pagsalig niini sa dili mabag-o nga sugnod. <ref>{{Cite web|title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html|access-date=2026-08-19|website=www.nhm.ac.uk|language=en}}</ref> Ang mga sistema sa nabag-o nga enerhiya paspas nga nahimong mas episyente ug mas barato sa miaging 40 ka tuig. <ref>{{Cite web|date=2 April 2019|title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity|url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|archive-date=2 April 2019|access-date=2 December 2020|website=irena.org}}</ref> Kadaghanan sa bag-ong na-instalar nga kapasidad sa kuryente sa tibuok kalibutan karon mabag-o na. <ref>{{Cite web|date=2 April 2019|title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity|url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|archive-date=2 April 2019|access-date=2 December 2020|website=irena.org}}</ref> Ang mga tinubdan sa mabag-o nga enerhiya, sama sa solar ug wind power, nakasinati og dakong pagkunhod sa gasto sa miaging dekada, nga naghimo niini nga mas kompetitibo sa tradisyonal nga mga fossil fuel. <ref>{{Cite web|title=2023 Levelized Cost Of Energy+|url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/|access-date=2024-06-10|website=www.lazard.com|language=en}}</ref> Sa pipila ka mga lokasyon, [[Photovoltaic system|ang photovoltaic solar]] o [[Wind power|onshore wind]] mao ang pinakabarato nga bag-ong gitukod nga kuryente. <ref name="IEA Renewables 20202">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Gikan sa 2011 hangtod 2021, ang renewable energy mitubo gikan sa 20% ngadto sa 28% sa suplay sa kuryente sa kalibutan. Ang gahom gikan sa adlaw ug hangin mao ang hinungdan sa kadaghanan niini nga pag-usbaw, nga mitubo gikan sa hiniusa nga 2% ngadto sa 10%. Ang paggamit sa [[Fossil energy|enerhiyang fossil]] mikunhod gikan sa 68% ngadto sa 62%. <ref name=":82">{{cite journal|date=14 June 2019|title=Renewables 2022|url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/|journal=Global Status Report|issue=renewable energies|page=44|access-date=5 September 2022|archive-date=24 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/}}</ref> Sa tuig 2025, ang mga renewable energy mikabat ug sobra sa 30% sa global nga pagmugna og kuryente ug gibanabana nga moabot ug sobra sa 45% sa tuig 2030. <ref>{{Cite web|title=Global Electricity Review 2025|url=https://ember-energy.org/latest-insights/global-electricity-review-2025/|access-date=2025-04-11|website=Ember|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Renewables - Energy System|url=https://www.iea.org/energy-system/renewables|website=IEA|language=en-GB}}</ref> Daghang mga nasud ang adunay mga renewable energy nga nakatampo og sobra sa 20% sa ilang kinatibuk-ang suplay sa enerhiya, diin ang uban nagmugna og sobra sa katunga o bisan sa tanan nilang kuryente gikan sa renewable sources. <ref>{{Cite web|last=Sensiba|first=Jennifer|date=2021-10-28|title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity|url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/|archive-date=17 November 2021|access-date=2021-11-22|website=CleanTechnica}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sensiba|first=Jennifer|date=2021-10-28|title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity|url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/|archive-date=17 November 2021|access-date=2021-11-22|website=CleanTechnica}}</ref> Ang pangunang motibasyon sa paggamit sa renewable energy imbes nga fossil fuels mao ang pagpakunhod [[Greenhouse gas emissions|sa greenhouse gas emissions]], nga maoy hinungdan [[Climate change|sa climate change]] . Sa kinatibuk-an, ang mga tinubdan sa renewable energy dili kaayo makahugaw kon itandi sa mga fossil fuel. <ref name=":23">{{Cite book|last1=Ehrlich|first1=Robert|title=Renewable energy: a first course|last2=Geller|first2=Harold A.|last3=Geller|first3=Harold|date=2018|publisher=Taylor & Francis, CRC Press|isbn=978-1-138-29738-8|edition=2nd|location=Boca Raton London New York}}</ref> Ang mga renewable energy (EE) mas gamay usab [[Air pollution|ang polusyon sa hangin]] kon itandi sa mga fossil fuel, nga makapaayo sa panglawas sa publiko, ug dili kaayo [[Noise pollution|saba]] . <ref name=":22">{{Cite book|last1=Ehrlich|first1=Robert|title=Renewable energy: a first course|last2=Geller|first2=Harold A.|last3=Geller|first3=Harold|date=2018|publisher=Taylor & Francis, CRC Press|isbn=978-1-138-29738-8|edition=2nd|location=Boca Raton London New York}}</ref> Gibanabana sa [[International Energy Agency]] nga aron makab-ot ang [[net zero emissions]] sa 2050, 90% sa global nga kuryente kinahanglan nga mamugna gikan sa renewables. <ref>{{Cite web|date=2024-05-30|title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly|url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly|access-date=2024-05-31|website=International Energy Agency|language=en}}</ref> Ang kasamtangang gikusgon sa pagpalapad sa nabag-o nga enerhiya layo pa kaayo niining gikinahanglan nga gikusgon sa tibuok kalibutan, <ref>{{cite journal|last1=Cherp|first1=Aleh|last2=Vinichenko|first2=Vadim|last3=Tosun|first3=Jale|last4=Gordon|first4=Joel A.|last5=Jewell|first5=Jessica|title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets|journal=Nature Energy|date=19 July 2021|volume=6|issue=7|pages=742–754|doi=10.1038/s41560-021-00863-0|bibcode=2021NatEn...6..742C}}</ref> lakip na sa mga dagkong ekonomiya nga adunay taas nga kapasidad sa pinansyal sama sa G7 ug EU. <ref>{{cite journal|last1=Suzuki|first1=Masahiro|last2=Jewell|first2=Jessica|last3=Cherp|first3=Aleh|title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets|journal=Energy Research & Social Science|date=December 2023|volume=106|article-number=103281|doi=10.1016/j.erss.2023.103281|bibcode=2023ERSS..10603281S|hdl=20.500.14018/14250|hdl-access=free}}</ref> Ang paggamit sa renewable energy nag-atubang gihapon og mga babag, ilabina [[Fossil fuel subsidies|ang mga subsidyo sa fossil fuel]], <ref>{{cite journal|last1=Timperley|first1=Jocelyn|title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill|journal=Nature|date=21 October 2021|volume=598|issue=7881|pages=403–405|doi=10.1038/d41586-021-02847-2|pmid=34671143|bibcode=2021Natur.598..403T|doi-access=free}}</ref> [[Lobbying|ang pag-lobby]] sa mga kasamtangang power providers, <ref>{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Matthew|last2=Mitchell|first2=Catherine|last3=Hoggett|first3=Richard|title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity|journal=Energy Policy|date=May 2020|volume=140|article-number=111426|doi=10.1016/j.enpol.2020.111426|bibcode=2020EnPol.14011426L|hdl=10871/120327|hdl-access=free}}</ref> ug ang lokal nga pagsupak sa paggamit sa yuta para sa mga renewable installation. <ref>{{Cite journal}}</ref> <ref name=":02">{{Cite web|date=18 May 2021|title=Net Zero by 2050 – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050|access-date=2023-03-19|website=IEA|language=en-GB}}</ref> Sama sa tanang pagmina, ang pagkuha sa mga mineral nga gikinahanglan alang sa daghang mga teknolohiya sa renewable energy moresulta usab sa [[Environmental effects of mining|kadaot sa kalikopan]]. <ref>{{Cite web|last=Isaacs-Thomas|first=Bella|date=2023-12-01|title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better|url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better|access-date=2024-05-31|website=PBS NewsHour|language=en-us}}</ref> Ang uban nag-isip usab [[Nuclear power proposed as renewable energy|sa gahum nukleyar nga usa ka mabag-o nga gigikanan sa kuryente]], bisan kung kini kontrobersyal, tungod kay ang enerhiya nukleyar nanginahanglan pagmina sa uranium, usa ka dili mabag-o nga kapanguhaan. == Mga Reperensya == niylnytmaw9nqv5eokabbp3xf9v40es 0 11355733 37027308 2026-08-31T09:58:57Z MaricrisCPH 147100 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369026810|Sponge city]]" 37027308 wikitext text/x-wiki [[Payl:Tianjin_Qiaoyuan_Park_(Tianjin_City,_built_2008).jpg|thumb| Tianjin Qiaoyuan Park sa [[Tianjin Shi (lalawigan sa Pangmasang Republika sa Tśina)|Tianjin City]] .]] rf8ytdlrsxgliuqc714msdteouwfkku 37027309 37027308 2026-08-31T10:00:19Z MaricrisCPH 147100 Nag-usab sa mga detalye 37027309 wikitext text/x-wiki [[Payl:Tianjin_Qiaoyuan_Park_(Tianjin_City,_built_2008).jpg|thumb| Tianjin Qiaoyuan Park sa [[Tianjin Shi (lalawigan sa Pangmasang Republika sa Tśina)|Tianjin City]] .]]'''Dakbayan sa espongha''' ( {{Lang-zh|海绵城市}} ) usa ka modelo [[Urban planning|sa pagplano sa kasyudaran]] [[Nature-based solutions|nga gibase sa kinaiyahan]] nga naggikan sa [[Pangmasang Republika sa Tsina|China]] nga nagpasiugda sa pagpatuman sa mga imprastraktura [[Ekolohiya|sa ekolohiya]] sa pagdumala [[Hydrological|sa hydrological]] [[Urban area|sa kasyudaran]]. <ref name=":632">Yu, K., Li, D., Yuan, H., Fu, W., Qiao, Q., & Wang, S. (2015). Sponge City: Theory and Practice. City Planning Review, 39(6), 26–36.</ref> Ang mga siyudad sa espongha nagpunting sa [[Flood prevention|pagpugong sa baha]] ug pagdumala [[Stormwater|sa tubig-ulan]] pinaagi sa paggamit sa [[Green infrastructure|berdeng imprastraktura]] imbes nga magsalig lang sa mga sistema [[Drainage|sa drainage]]. <ref>{{Cite web|title=Sponginess and why it matters|url=https://www.arup.com/insights/sponginess-and-why-it-matters/|access-date=2025-06-02|website=www.arup.com|language=en}}</ref> [[Urban flooding|Ang pagbaha sa kasyudaran]], [[Water shortage|kakulang sa tubig]], ug ang [[Heat island effect|epekto sa heat island]] mahimong maibanan pinaagi sa pagbaton og dugang [[Urban park|mga parke sa kasyudaran]], [[Garden|mga tanaman]], [[Urban green space|mga berde nga luna]], [[Wetland|mga kalamakan]], [[Nature strip|mga nature strip]], ug [[Permeable paving|mga permeable nga paving]], nga parehong makapauswag sa ecological [[biodiversity]] para sa [[Urban wildlife|mga wildlife sa kasyudaran]] ug makapamenos [[Flood|sa mga baha]] pinaagi sa pagsilbing [[Reservoir|mga reservoir]] para sa [[Stormwater harvesting|pagdakop]], [[Retarding basin|pagpabilin]], ug [[Groundwater recharge|pagsuhop sa]] sobra [[Storm water|nga tubig sa bagyo]] . Ang ngalan gikan sa [[Analogy|analohiya]] nga [[Greening|ang berde]] nga mga talan-awon makatipig, makapahinay, ug "makasuyop" [[Surface water|sa tubig sa ibabaw]] sama sa [[Sponge (tool)|mga espongha]], sa ingon makatabang sa ubang [[Land development|naugmad]] / [[Human settlement|gipuy-an]] nga mga lugar nga magpabiling uga. Ang konsepto nadasig sa karaang kaalam sa pagpahiangay sa mga hagit sa klima, labi na sa mga rehiyon [[Habagat|sa monsoon]] sa [[South China|habagatang-]] [[East China|sidlakang Tsina]] nga daling maapektuhan sa [[Flash flood|kalit nga pagbaha]].<ref>{{Cite web|last=Frontiers|date=14 June 2021|title=Kongjian Yu {{!}} Nature-based solutions for ecological "sponge cities"|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=g2tl3zC6wX4}}</ref><ref name=":62">{{Cite news|first=Brigid|last=Delaney|date=21 March 2018|title=Turning cities into sponges: how Chinese ancient wisdom is taking on climate change|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2018/mar/21/turning-cities-into-sponges-how-chinese-ancient-wisdom-is-taking-on-climate-change}}</ref><ref>{{Cite web|last=Campbell|first=Maeve|date=15 November 2021|title=China's sponge cities are a 'revolutionary rethink' to prevent flooding|url=https://www.euronews.com/green/2021/11/15/china-s-sponge-cities-are-a-revolutionary-rethink-to-prevent-flooding}}</ref> Una nga gisugyot sa arkitekto sa talan-awon nga si [[Kongjian Yu]], ang modelo sa pagplano sa kasyudaran gidawat sa [[Chinese Communist Party|Partido Komunista sa Tsina]] (CCP) ug sa [[State Council of the People's Republic of China|Konseho sa Estado]] isip usa ka palisiya sa pagpalambo sa kasyudaran sa tibuok nasud niadtong 2014. <ref>{{cite web|url=https://www.worldfuturecouncil.org/sponge-cities-what-is-it-all-about/|title=Sponge Cities: What is it all about?|date=20 January 2016|website=World Future Council}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|last=Wong|first=Tessa|date=11 November 2021|title=The man turning cities into giant sponges to embrace floods|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-59115753|website=BBC News}}</ref><ref name=":12">{{Cite journal|last=Gies|first=Erica|title=Sponge Cities Can Limit Urban Floods and Droughts|url=https://www.scientificamerican.com/article/sponge-cities-can-limit-urban-floods-and-droughts/|journal=Scientific American|date=December 2018|volume=December 2018|pages=80–85}}</ref> Sumala sa mga awtoridad sa China, "Ang mga siyudad sa espongha kabahin sa usa ka tibuok kalibutan nga kalihukan nga adunay lain-laing mga ngalan: 'green infrastructure' sa [[Uropa|Europe]], ' [[Low-impact development (U.S. and Canada)|low-impact development]] ' (LID) sa [[Tinípong Bánsà|Estados Unidos]], ' [[water-sensitive urban design]] ' sa [[Ostralya|Australia]], 'natural infrastructure' sa [[Peru]], 'nature-based solutions' sa [[Kanada|Canada]] . Bisan pa, ang mga siyudad sa espongha kanunay nga gisagol niini nga mga konsepto, labi na ang LID, apan adunay dagkong mga kalainan. <ref name=":132">{{Cite journal|last1=Wang|first1=Jin|last2=Zhou|first2=Lingling|last3=Han|first3=Ping|last4=Li|first4=Guangxue|date=2020|title=The Impact of Urbanization and LID Technology on Hydrological Effect|journal=Journal of Coastal Research|pages=14–22|jstor=48640876|issn=0749-0208}}</ref> Ang mga siyudad sa espongha naggamit ug mga konsepto sa ekolohiya ug teknikal samtang ang LID naggamit kasagaran ug mga konsepto sa teknikal. Ang disenyo sa siyudad sa espongha makatabang sa [[Water quality|kalidad sa tubig]], remediation, pagtukod sa [[Habitat|mga puy-anan]], ug labaw pa sa pagpamenos sa baha ug regulasyon sa tubig sa bagyo. Ang hydro-ecological infrastructure ug kinaiyahan konektado sa mga siyudad ug mga watershed sa disenyo sa siyudad sa espongha. Kini nga modelo nagpreserbar ug nagpahiuli sa mga ekosistema, nga nagtugot sa mga ekosistema sa tubig nga mabuhi nga magkauban sa mga tawo. <ref name=":633">Yu, K., Li, D., Yuan, H., Fu, W., Qiao, Q., & Wang, S. (2015). Sponge City: Theory and Practice. City Planning Review, 39(6), 26–36.</ref> Sukwahi sa [[Industrial management|pagdumala sa industriya]], diin ang mga tawo naglimite sa tubig gamit ang [[Levee|mga dike]], [[Channel (geography)|mga kanal]] ug [[Asphalt concrete|aspalto]] ug gipadali kini gikan sa yuta sa labing madali, kini nga mga mas bag-ong pamaagi nagtinguha sa pagpahiuli sa natural nga tendensya sa tubig nga magpabilin sa mga lugar sama sa mga kalamakan ug [[Floodplain|mga kapatagan sa baha]] ." <ref name="Gies20212">{{Cite journal|last=Gies|first=Erica|title=The architect making friends with flooding|url=https://www.technologyreview.com/2021/12/21/1041318/flooding-landscape-architecture-yu-kongjian/|journal=MIT Technology Review|language=en|access-date=10 March 2022}}</ref> == Mga Reperensya == evicqm2vb480fkqdvakdmts85qoregl 0 11355734 37027310 2026-08-31T10:14:13Z MaricrisCPH 147100 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368613935|Pan-Asianism]]" 37027310 wikitext text/x-wiki [[Payl:Asia_satellite_orthographic.jpg|thumb| Litrato sa Asya nga gikan sa satellite gamit ang orthographic projection .]] 4dj54qcmxxjaa2djyksumworm5t0kul 37027311 37027310 2026-08-31T10:15:05Z MaricrisCPH 147100 Nag-usab sa mga detalye 37027311 wikitext text/x-wiki [[Payl:Asia_satellite_orthographic.jpg|thumb| Litrato sa Asya nga gikan sa satellite gamit ang orthographic projection .]]'''Ang Pan-Asianismo''' (nailhan usab nga '''Asianismo''' o '''Dakong Asyanismo''' ) usa ka ideolohiya nga nagtumong sa pagmugna og usa ka politikal ug ekonomikanhong panaghiusa taliwala sa mga katawhang [[Asian people|Asyano]] . Nagkalain-laing mga teorya ug mga kalihukan sa Pan-Asianismo ang gisugyot, labi na gikan sa [[Sidlakang Asya|Sidlakan]], [[habagatang Asya|Habagatan]] ug [[Habagatan-sidlakang Asya|Habagatang-Sidlakang Asya]] . Ang motibo sa kalihukan mao ang pagsupak sa mga mithi sa [[Western imperialism in Asia|Kasadpang imperyalismo]] ug [[Colonialism|kolonyalismo]], ug nga [[Asian values|ang mga mithi sa Asya]] mas labaw kay sa [[European values|mga mithi sa Europa]]. <ref>{{cite journal|last1=Szpilman|first1=Christopher W. A.|last2=Saaler|first2=Sven|title=Pan-Asianism as an Ideal of Asian Identity and Solidarity, 1850–Present|journal=The Asia-Pacific Journal|date=25 April 2011|volume=9|issue=17|url=https://apjjf.org/2011/9/17/Christopher-W.-A.-Szpilman/3519/article.html}}</ref> Ang konsepto sa Asyanismo sa [[Hapon|Japan]] ug China nausab sa sayong bahin sa ika-20 nga siglo gikan sa usa ka langyaw nga gipatuman ug negatibo nga gidawat, ngadto sa usa ka konsepto nga nagtumong sa kaugalingon ug gidawat, sumala sa historyador nga si Torsten Weber. <ref>{{Cite book|last=Weber|first=Torsten|url=https://books.google.com/books?id=OyVUwAEACAAJ|title=Embracing 'Asia' in China and Japan: Asianism Discourse and the Contest for Hegemony, 1912-1933|date=2019-06-04|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-87960-4|language=en}}</ref> tvkv9bew83e8rkz7zp43chivl4twrly 828 11355735 37027312 2026-08-31T11:27:24Z Aliwal2012 13336 Created page with "return { name = 'South Africa', top = -21.8, bottom = -35.2, left = 16.0, right = 33.2, image = 'South Africa adm location map.svg', image1 = 'South Africa relief location map.svg' }" 37027312 Scribunto text/plain return { name = 'South Africa', top = -21.8, bottom = -35.2, left = 16.0, right = 33.2, image = 'South Africa adm location map.svg', image1 = 'South Africa relief location map.svg' } mobgxd097dxmy1dbvl03n8o6ylo17gv