Википеди cewiki https://ce.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%8C%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D0%B3%D3%80%D0%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа ГӀирс Дийцар Декъашхо Декъашхочун дийцар Википеди Википедин дийцаре Файл Файл йийцар MediaWiki MediaWiki йийцар Кеп Кеп йийцар ГӀо ГӀо дийцар Категори Категори йийцар Ков Ков дийцаре TimedText TimedText talk Модуль Модуль йийцар Event Event talk Нохчийн Республика Ичкери 0 1500 25778664 25572044 2026-09-21T23:12:30Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778664 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Нохчийн Республика Ичкери |Доланиг дожар = |ХӀост = Coat of arms of the Chechen Republic of Ichkeria.svg |Байракх = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg |ХӀостан метта = |Девиз = «[[Нохчийчоь (назма)|Ма̇ршуо йє Јо̇жалла]]» |Кхайкхаман иллина цӀе = Ма̇ршуо йє Јо̇жалла |Гимн = Нохчийн Дай кхайкхаман илли.ogg |Куьйгаллин барам = Пхьарленан пачхьалкх |Пачхьалкха дин = [[Ков:Ислам|Ислам]] |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 20|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 45|lon_min = 40|lon_sec = 0 |region = CE |CoordScale = |Картин тӀехь = Chechnya (orthographic projection).png |Картин тӀехь2 = Europe Location Chechen Republic of Ichkeria.svg |Мотт = [[Нохчийн мотт|Нохчийн]] мотт. |Кхоллайелла = 7500 эзар шо хьалха ([[Нохь]] пайхамар хенахь) |Маьрша йаьлла хан = 27 лахьанан бутт 1990 шо |Маьрша йелира церах = [[Оьрсийн Федераций|Российх]] |Коьрта гӀала = [[Соьлжа-ГӀала|Джовхар-гӀала]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Гуьмсе]], [[Мартан]], [[Шела]], [[Устрада-ГІала]] |Куьйгалхойн даржаш = Паччахь |Куьйгалхой = |Аренаш мацхолгӀачу меттигехь йу = 155 |Мел ду дерриге латта = 17 600 |Латтан тӀехула долу хина барам = 0.3 |Дакъошца йолу къома цӀераш = нохчо, нохчи, нохьарчий <ref>нохьех схьадойла долун дела олу нохьарчий - нохчий, дуккха нохьарчий бохург ду иза.</ref> |Бахархойн меттигаш = 550 |Бахархой = 1 200 000 |Мах хадоран шо = 2009 |Бахархойн дуккхалла = 1 200 000 |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 240 |Алсам хьалкъ долу меттиг = 300 |Дерриге чоьхьара сурсаташ ДЧС (НЭТ) = 30.884.000 мл. |Дагардина шо ДЧС (НЭТ) = |Дукхалло яьккхина меттиг ДЧС (НЭТ) = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (дозалла) = 30.884.000 |Дагардина шо ДЧС (дозалла) = 2009 |Дукхалло яьккхина меттиг ДЧС (дозалла) = 400 |ХӀораннан а сина ДЧС (дозалла) = 25,73 <ref>Цхьан стаган кхочуш долу ахча 25,73 $</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (дозалла) яьккхина меттиг = 330 |Адаман дукхаллийн кхиаман меттигаш АКИ = |Дагардина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Мохакеман йукъаралла = Российс йохийна <ref>Оьрсаша йохийна Вай Моха кеман йукъаралла, массо хlума гlаскхаш йохийна дlайаьккхина, кхин тlе вай адам хlаллак деш бу</ref> |Ахча = [[Нахар]] |Дуьнена машан цӀераш = [[.com]] [[.org]] [[.info]] |ISO код = 001 CE, NOH |Телефонан код = |Сахьтан аса = |Билгалдар = {{Reflist}} <!-- |Байракх а ХӀост яц=* --> <!-- |Кхайкхаман илли доцуш=* --> }} '''Нохчийн Республика Ичкери''' — [[Къилбаседа Кавказ|Къилбседа Кавказехь]] а йолуш, Европин къилб-малхбалехьар мохк бу. Къилбседа-малхбалехьа Российца, къилбехьа Гуьржийчоьца, къилбседа-малхбалехьа Российца, къилбседехьа юха а Российца дозанаш ду. Пачхьалкхан йерриге йоккхалла 17 600 км. Пачхьалкхан латта мехкан хьолаца лаьмнийн а, арен декъашка декъалуш ду. Уггаре лекха бохь Тебул-Мате лам (Тебулос-Мта) (4512м) лам бу. Махкахь дуккхах долу лаьмнаш юькъа хьаннех дойла ду. Коьрта хиш: [[Терк]], [[Соьлжа (эрк)|Соьлжа]], Орга, Ӏасса, Марта, [[Къоьзана Ӏам]]. Ӏаламан-лаьтта бахам: Мехк-даьтта, газ, деши, дети. [[Файл:LocationIchkeria.png|300px|мини|Ичкери]] == Нах а, бахархой а == Нохчийн Пачхьалкхехь 2010 шарахь 1,269,000 адам дехаш дар. Бахархойн йоккхалла Нохчех кхоллалуш йу (99%). Кхин долу къаьмнаш: Туркой (0,1%), ногIий (0,6%), суьйлий (0,2%), жуьктий (0,1%). Нохчийн а, оьрсийн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш ду, иштта: [[Ӏаьрбойн]], [[ингалсан мотт|ингалсан]] меттанаш даьржина ду. Дуккхах болу бахархой бусулба бу (Сунниташ 99%). Дахаран йукъера дохала: божарий 69-73, зударий 70-87. == Ӏаламан хӀоттам == Ӏаламан-хӀоттам хьокъехь [[Нохчийчоь|Нохчийчохь]] ерриге географийн шораллаш йу. Къилбседехьара йекъа аренаш, бакъ йолу гӀамарашка йоьрзий, буьрса мехашца гӀуьтту. Къилбехьа гӀод йукъалца горга шарахь бешаш боцуш ша лаьтта. Лаьмнашкахь Ӏа шийла хуьлу, аьхке гӀехь. == Дитташ а бецаш == Ӏаламан-хӀоттам тайп-тайпан хиларо Ӏаламан бахам гойту. Пачхьалкх ехаш йу тайп-тайпан хьаннашций, бецашций. Амма, Российца 1994 шарахь бола беллачу тӀамо, дуккха нагахь бен ца хуьлу бецаш, хьаннаш хӀаллак йина. Мехала дитташ: Поп, поп-наж. Лаьмнашкахь а аренашкахь а Нохчийчохь бен ца йолу дуккха бецаш йу. == Эркаш == Даккхий эркаш: [[Терк]], [[Соьлжа (эрк)|Соьлжа]], [[Орга (эрк)|Орга]], [[Шара-Орга]], [[Гиха]], [[Хул-Хуло]], [[Хьач-хи]], [[Яьсса]], [[Марта (эрк)|Марта]], [[Бас (эрк)|Бас]], [[Гумс (эрк)|Гумс]], [[Ваштара]], [[БургӀалт]], [[Ивги]], [[Шалажа (эрк)|Шалажа]], [[Нитхи]], [[Рошни (эрк)|Рошни]], [[Мичиг-Хи]], [[Искарг (эрк)|Искерга]], [[Марта (Ӏаьс-хин га)|Марта]], [[Ӏаьс-хи]]. == Акхарой == Пачхьалкхан акхарой дуьне чӀогӀа дехаш ду. ГӀа долу хьаннашкахь Нохчийн сира берзалой лела. Иштта кхиа: [[ча|черчи]], [[чагӀалкх|чагIалкх]]аш, [[акха цициг]]аш, [[нал]]аш, [[сай]]ш. Даккхий а, кегий а олхазараш: [[аьрзу]], [[хьаргӀа]], [[селасат]], [[атйокх]], [[гӀаргӀули]], [[гӀургӀаз]], [[къора кхокха]]. == Пачхьлкхан кеп а, балалуьтту тобанаш а == Дийна цlе - '''Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь'''. Пачхьалкхан кеп: Паччахьан Пачхьалкх. Мохк 16 кlоштане бекъна бу. Коьрта гlала: [[Джовхар-гӀала]]. Тlехьара бlе шарахь Нохчийчоьс шен йозуш ца хилар шозза метта хlоттийна. Къоман дез денош: Мархa дастар, Пачхьалкх йозуш йацаран де: 26 лаьхьанан бутт 1990 шо, Толаман де: 6 турс-седан бутт 1996 шо. Пачхьалкхан куьйгалхо Паччахь, [[Нохчийчоь|НПН]]-ан Низамца Паччахь премьер-министр а волуш Тlема-Ницlкъийн коьрта Куьйгалхо ву. Нохчийн Пачхьалкхан йозуш ца хилар кхаъ пачхьалкхо къобал дина: [[Къилбаседа Кипран Туркойн Республика]] - (1992 шо), Гуьржийн Пачхьалкх - (1994 шо), [http://www.lenta.ru/vojna/2000/01/16/taliban/ АфхIанхойн Бусулба Пачхьалкх] - (2000 шо). Пачхьалкхан коьрта балалуьтту тобанаш: [[Вайнехан Халкъа Куьйгаллийца йолу тоба]], [[Маьрша Нохчийчоь]], [[Нохчийн Дуненайукъара Фонд-Нохь]], [[НПН-ан йозуш цахилар лар йаран АССАМБЛЕЙ]]. == Кхоор == Карахь йолчу хенахь Пачхьалкхан кхооран хьал дацаре дина. [[Росси]]ца болу тlамал хьалха [[Нохчийчоь]] индустроально-аграрни Пачхьалкх йара. Амма, Россис дозанаш къовлар, кхооран дика ца декха делира. Дуккхах йолу сурсаташна кхианаш йара: мехк-даьттадакхара, мехк-даьттакхехкоран, дагоран, хьайбанаш лелорн, хьун лелоран, юьрта бахам. Ахча-Нахар. Йохк эцаран коьрта накъостий: [[Азербайджан]], [[Гуьржийчоь]], [[Туркойчоь]], [[Росси]]. == Нохчийн Пачхьалкхан Куьйгалхой == *[[ДудагӀеран Мусан ЖовхӀар]] 1991 - 1996 *[[Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович]] 1996 - 1997 *[[Масхадов, Аслан Алиевич]] 1997 - 2005 *[[Сайд-Iелийн Iабдул-Хьалим]] 2005 - 2006 == Суьрташ == <gallery perrow=12 widths="250px" heights="250px"> Файл:Ichkeriapresidents.jpg|Дудаев а, Яндарбиев а, Масхадов а. Файл:Evstafiev-chechnya-prayer3.jpg|Нохчо Файл:Evstafiev-checnnya-soldier-fire.jpg|Нохчийн тӀемло </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажа кхин а == * [[Нохчийчоь]] == Хьажоргаш == * [http://www.ichkeria.250x.com/ ichkeria.250x.com]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nmayd.com/forum/forumdisplay.php?f=79 nmayd.com forum]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.chechenews.com/ chechenews.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615141537/http://www.chechenews.com/ |date=2008-06-15 }} * [http://www.chechenpress.org/ chechenpress.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306120422/http://www.chechenpress.org/ |date=2012-03-06 }} * [http://www.lenta.ru/vojna/2000/01/16/taliban/ АфхIан Пачхьалкхийн Iедало къобал дина Нохчийчоь йозуш ца хилар] * [http://old.cry.ru/text.shtml?200001/20000124104601.inc Нохчийн Пачхьалкхан Векалат схьа йиллина Кабулехь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127131645/http://old.cry.ru/text.shtml?200001%2F20000124104601.inc |date=2012-01-27 }} * [http://ichkeria.info/content/view/3212/36/ Нохчийн Пачхьалкхан деза денош]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.teptar.com/2008/03/13/page,1,6,ichkeria.html Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{СССРн мехкан тӀера къобал цайина а ахкъобал йина пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Европа]] [[Категори:Нохчийчоь|*]] liuq8wb57jnp1vctfh17zx85k9n4pyo Росси 0 1922 25778676 11752244 2026-09-21T23:13:00Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778676 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Росси |Йаккхий гӀаланаш = |Шен цӀе = <small>Россия</small> |Пачхьалкхан дин = дуьненан Ӏедал |Доланиг дожар = Россин |Кхоьллина = <!-- Если Пачхьалкх - не США, то не может быть одной даты основания/независимости. Нужно переделать сам шаблон для указания процесса формирования государства и его текущего статуса, а пока что вот так - более правильный вариант, перечисление юридически значимых (для текущих статуса и момента) событий истории как в статьях англовики (см. в англовики те же США, Великобританию, Францию, Германию, Италию и т.п.) -->[[862 шо]]<ref> {{книга |заглавие = [[Большая советская энциклопедия]] |издание = 3-е изд |ответственный = Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |место = М. |издательство = [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |год = 1977 |том = 24, II |страницы = 89, 90, 500 }}</ref><ref> {{книга|ссылка=http://books.google.ru/books?id=DpyGN_vAvFwC|автор=Пчелов Е. В.|заглавие=Рюриковичи. История династии|место={{М.}}|издательство=Олма-пресс|год=2001|серия=Архив|isbn=5-224-03160-5|страницы=4—5}}</ref> (оьрсийн пачхьалкхаллин юьхь) |ХӀост = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |Байракх = |Шатлакхан Илли = Россин Федерацин шатлакхан илли |Аудио = National_Anthem_of_Russia_(2000),_three_verses.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 66|lat_min = 25|lat_sec = <!-- [[Географический центр России]] --> |lon_dir = E|lon_deg = 94|lon_min = 15|lon_sec = |region = RU |CoordScale = 30000000 |Мотт = [[Оьрсийн мотт|оьрсийн]]<!--<ref group="К">В 23 субъектах федерации наряду с русским используются [[Государственные и официальные языки в субъектах Российской Федерации|другие 66 государственных языков]].</ref>--> |Урхаллин тайпа = [[Ийна республика]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Ӏедалан председатель]]<br />[[Федерацин Советан председатель|Федерацин Советан <br />председатель]]<br />[[Пачхьалкхан Думин председатель|Пачхьалкхан Думин <br />председатель]] |Куьйгалхой= [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]]<br />[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] <br />[[Матвиенко, Валентина Ивановна|Валентина Матвиенко]]<br />[[Нарышкин, Сергей Евгеньевич|Сергей Нарышкин]] |ДЧС (НЭТ) = 3,492 трлн<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2013&ssd=1&sic=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=39&pr1.y=11&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=PPPGDP&grp=0&a= ''IMF: Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP''] ''МВФ: ВВП по паритету покупательной способности (ППС). Октябрь 2014.''{{ref-en}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2013 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 6 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{num|24298}}<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2013&ssd=1&sic=1&sort=subject&ds=%2C&br=1&pr1.x=28&pr1.y=6&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=PPPPC&grp=0&a= ''IMF: GDP based on purchasing-power-parity (PPP) per capita GDP''] ''МВФ: ВВП по ППС на душу населения.''{{ref-en}}</ref><ref name="wb">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc ''WB: GDP based on purchasing-power-parity (PPP) per capita GDP''] ''ВБ: ВВП по ППС на душу населения.''{{ref-en}}</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 46 |ДЧС (номинал) = 2,097 трлн<ref name="IMF-GDP">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&sic=1&sort=subject&ds=%2C&br=1&pr1.x=67&pr1.y=8&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=NGDPD&grp=0&a= ''IMF: Gross domestic product, nominal''] ''МВФ: Валовой внутренний продукт, номинал, апрель 2014.''{{ref-en}}</ref> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2013 |ДЧС (номинал) меттиг = 8 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 14&nbsp;591<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2013&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=29&pr.y=8 World Economic Outlook Database-October 2014], [[International Monetary Fund]]</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 51 |АКИ = 0,778<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=10 January 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АКИ меттиг = 57 |Лерина шо АКИ = 2014 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">высокий</span> |Латтанца меттиг = 1 |Латта = 17 098 246<ref name="Area2011">[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (стр. 223)</ref> |Хина процент = 4,22%<ref name="Area2011"/> |Бахархойн цӀерш = россия́нин |Бахархойн меттиг = 9 |Бахархой = 143 657 134 <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls|title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2014 года и в среднем за 2013 год (опубликовано 23.01.2014г.)|archiveurl= |archivedate= }}</ref> |Мах хадина шо = 2014 |Бахархой ларарца = 142 856 536<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|title=Бахархой, учтенное при Всероссийской переписи населения 2010 года|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2013-05-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVoIZini|archivedate=2013-05-10}}</ref><ref>То есть учитывается постоянное Бахархой Российской Федерации, находившееся на территории страны</ref> |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 8,39 |Доменаш = [[.su]], [[.ru]], [[.рф]]<!--<ref group="К">Кириллический, введён [[12 мая]] [[2010 год]]а. [http://info.nic.ru/node/3204 Домен РФ доступен в Интернете]</ref>--> |Ахча = [[Россин рубль]] ('''RUB''', 1991-98 RUR) |МОК = RUS |Сахьтан аса = +3…+12, без +5<!--<ref group="К">На территории России действует [[декретное время]]</ref>--><ref>[http://eco.rian.ru/business/20110209/332280913.html Отмена перехода на зимнее время увеличит световой день в Сибири | Экономический фактор | Экология]</ref> }} '''Росси''' ({{lang-ru|Россия}}) иштта официалан '''Росси́н Федера́ци'''<ref name="Нохчийн меттан нийсайаздаран коьрта бакъонаш"/> ({{lang-ru|Российская Федерация}}<ref>«Наименования Российская Федерация и Россия равнозначны» // [[s:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 1|Конституции Российской Федерации, ст. 1]], часть 2</ref>; практикехь аббревиатурах а пайда оьцу '''РФ'''<!--<ref group="К">Сокращённое наименование ''РФ'' не является нормативно установленным, но широко используется, в том числе в подзаконных нормативно-правовых актах, судебных решениях и официальной документации.</ref>-->) — малхбалехьара Европин а, Къилбаседа Азин а пачхьалкх йу. Бахархой — 146 519 759 адам ду (2016-чу шарахь лерина). Мехкан йоккхалла — 17 125 246 км². Дуьненахь хьалхар меттехь йу мехкан йокхаллица, 9 меттехь бахархойн дукхаллица. Коьрта гӀала — [[Москох]] йу. Пачхьалкхан мотт — [[оьрсийн мотт]] бу. Федеративни дӀахӀоттаман ийна республика йу. 2012-чу шеран майхь президентан болх [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путинас]] дӀаэцна, правительствон председатель — [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитри Медведев]] ву. Россин Федерацин хӀоттаман йукъа 85 субъект йогӀу, 22 — республика а, 9 — йист а. == ЦӀе == {| class="standard" |- class="bright" ! style="width:20%" rowspan=2 | Дожаран цӀе ! colspan=2 | Дожар ! style="width:14%" rowspan=2 | Хаттар ! style="width:30%" rowspan=2 | Масалш |- class="bright" ! style="width:13%" | <small>транслитераци</small> ! style="width:13%" | <small>оригинал</small> |- | ЦӀерниг || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossi ||style="background-color:#F0F0F0" | **Росси** || Мила? ХӀун? || Росси — вайн мохк йу. |- | [[Доланиг дожар|Доланиг]] || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossin ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россин**<ref name="Нохчийн меттан нийсайаздаран коьрта бакъонаш">{{Жайна |автор = Джамалханов З.Д., Мациев А.Г., Овхадов М.Р., Халидов А.И. и.д.кх. |дакъа = |хьажорг дакъа = |корта = Нохчийн меттан нийсайаздаран коьрта бакъонаш |оригинал = |мотт = ce |хьажорг = https://mon95.ru/media/5utcw4kb/gular.pdf |викитека = |жоьпаллин = |арахецнарг = |меттиг = Соьлжа-ГӀала |арахоьцийла = АЙ «Арахецаран-полиграфин комплекс «Грозненский рабочий» |шо = |том = |йерриге агӀонаш =224 |агӀо = |бӀогӀамалгаш = |сери = |isbn = 978-5-4314-0419-1 |doi = |тираж = |ref = |archiveurl = |archivedate = }}</ref> || Хьан? Стен? || Россин дозанаш. |- | Луриг || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossina ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россина** || Хьанна? Стенна? || Россина пайдехь хилар. |- | Дийриг || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossis ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россис** || Хьан? Стен? || Россис сацам бира. |- | Коьчалниг || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossica ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россица** || Хьанца? Стенца? || Россица доза ду. |- | Хотталург || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossix ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россих** || Хьанах? Стерах? || Россих лаьцна йаздар. |- | Меттигниг || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossiga ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россига** || Хьанга? Стенга? || Россига кхайкхам бар. |- | Дустург || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossil ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россил** || Хьанал? Стерал? || Россил йоккха пачхьалкх йац. |- | Меттигниг <small>(локатив)</small> || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossexh ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россехь** || Стенгахь? || Россехь деха къаьмнаш. |- | Меттигниг <small>(элатив)</small> || style="background-color:#F0F0F0; height:45px" | Rossera ||style="background-color:#F0F0F0" | **Россера** || Стенгара? || Россера схьаваьлла. |} == Регионаш == === Областаш === {| class="wikitable" |- | colspan="3" | [[Файл:Oblasts of Russia.png|left|500px|thumb]] |- | * 1. [[Амуран область]] * 2. [[Архангельскан область]] * 3. [[Аштаркханан область]] * 4. [[Белгородан область]] * 5. [[Брянскан область]] * 6. [[Челябинскан область]] * 7. [[Иркутскан область]] * 8. [[Ивановн область]] * 9. [[Калининградан область]] * 10. [[Калугин область]] * 11. [[Кемеровн область]] * 12. [[Кировн область]] * 13. [[Костромин область]] * 14. [[Курганан область]] * 15. [[Курскан область]] * 16. [[Ленинградан область]] * 17. [[Липецкан область]] * 18. [[Магаданан область]] * 19. [[Москохан область]] * 20. [[Мурманскан область]] * 21. [[Нижни Новгородан область]] * 22. [[Новгородан область]] * 23. [[Новосибирскан область]] | valign="top" | * 24. [[Омскан область]] * 25. [[Оренбурган область]] * 26. [[Орёлан область]] * 27. [[Пензин область]] * 28. [[Пскован область]] * 29. [[Ростовн область]] * 30. [[Рязанан область]] * 31. [[Сахалинан область]] * 32. [[Самарин область]] * 33. [[Саратовн область]] * 34. [[Смоленскан область]] * 35. [[Свердловскан область]] * 36. [[Тамбовн область]] * 37. [[Томскан область]] * 38. [[Тулин область]] * 39. [[Тверан область]] * 40. [[Тюменан область]] * 41. [[Ульяновскан область]] * 42. [[Владимиран область]] * 43. [[Волгоградан область]] * 44. [[Вологдин область]] * 45. [[Воронежан область]] * 46. [[Ярославлан область]] |} === Мехкаш === [[Файл:Krais of Russia.png]]<!-- <imagemap> Image:Krais of Russia.png| poly 230 308 274 311 260 336 238 334 [[Алтайн мохк]] poly 517 92 557 69 566 89 556 116 577 131 599 179 560 166 541 109 [[Камчаткин мохк]] poly 476 173 510 169 501 233 528 227 551 264 529 284 499 275 483 253 471 224 [[Хабаровскан мохк]] poly −1 272 16 266 25 283 5 297 [[Краснодаран мохк]] poly 321 316 297 327 268 143 298 65 345 109 354 159 355 266 [[Красноярскан мохк]] poly 140 212 172 221 146 257 133 248 [[Пермин мохк]] poly 532 291 551 278 552 323 533 336 [[Приморьен мохк]] poly 28 284 18 297 27 311 41 304 [[Ставрополан мохк]] poly 387 327 399 338 447 314 441 268 415 253 413 299 [[Забайкальскан мохк]] desc bottom-right </imagemap>--> # [[Алтайн мохк]] ([[Барнаул]]) # [[Камчаткин мохк]] ([[Петропавловск-Камчатски]]) # [[Хабаровскан мохк]] ([[Хабаровск]]) # [[Краснодаран мохк]] ([[Краснодар]]) # [[Красноярскан мохк]] ([[Красноярск]]) # [[Пермийн мохк]] ([[Пермь]]) # [[Приморьен мохк]] ([[Владивосток]]) # [[Ставрополан мохк]] ([[Ставрополь]]) # [[Байкалдехьара мохк]] ([[Чита]]) === Республикаш === <imagemap> Image:Republics of Russia1.png| poly 1 278 17 278 16 290 6 292 [[Адыгейчоь]] poly 262 335 276 327 286 341 287 348 278 353 262 345 [[Республика Алтай]] poly 119 266 134 252 150 264 129 293 [[Башкирийчоь]] poly 382 278 406 272 419 283 387 336 342 328 343 315 372 323 [[Буряти]] poly 83 335 83 322 67 323 68 335 [[ДегӀаста]] poly 52 312 64 311 63 325 54 325 [[ГIалгIайчоь]] poly 0 321 9 318 13 330 2 334 [[ГӀебартойн-Балкхаройчоь]] poly 31 285 52 281 55 299 43 307 [[ГӀалмакхойчоь]] poly 18 267 31 267 30 281 21 281 [[Кхарачой-Чергазийчоь]] poly 108 120 117 133 103 172 72 150 [[Карели]] poly 159 165 217 181 171 218 125 213 [[Коми Республика]] poly 96 207 116 207 118 237 98 229 [[Республика Марий Эл]] poly 78 226 58 248 70 263 91 241 [[Мордови]] poly 350 111 474 38 475 246 381 255 [[Якути]] poly 26 346 24 330 9 334 9 348 [[Къилбаседа ХӀирийчоь]] poly 97 246 115 240 123 255 115 266 [[ГӀезалойчоь]] poly 332 318 333 342 293 346 290 334 [[Республика Тыва]] poly 125 226 142 235 129 249 120 244 [[Удмурти]] poly 283 300 303 313 288 328 [[Хакаси]] poly 68 207 88 206 89 225 70 221 [[Чуваши]] desc bottom-right </imagemap> {| | 1. [[Адыгейчоь]] ([[Майкоп]])<br /> 2. [[Республика Алтай]] ([[Горно-Алтайск]])<br /> 3. [[Башкирийчоь]] ([[Уфа]])<br /> 4. [[Буряти]] ([[Улан-Удэ]])<br /> 5. [[ДегӀаста]] ([[ХIинжа-гIала]])<br /> 6. [[ГIалгIайчоь]] ([[МагIас]])<br /> 7. [[ГӀебартойн-Балкхаройчоь]] ([[Нальчик]]) | width=20 | | 8. [[ГӀалмакхойчоь]] ([[Элиста]])<br /> 9. [[Кхарачой-Чергазийчоь]] ([[Черкесск]])<br /> 10. [[Карели]] ([[Петрозаводск]])<br /> 11. [[Коми Республика]] ([[Сыктывкар]])<br /> 12. [[Республика Марий Эл]] ([[Йошкар-Ола]])<br /> 13. [[Мордови]] ([[Саранск]])<br /> 14. [[Якути]] ([[Якутск]]) | width=20 | | 15. [[Къилбаседа ХӀирийчоь]] ([[БуритӀе]])<br /> 16. [[ГӀезалойчоь]] ([[Казань]])<br /> 17. [[Республика Тыва]] ([[Кызыл]])<br /> 18. [[Удмурти]] ([[Ижевск]])<br /> 19. [[Хакаси]] ([[Абакан]])<br /> 20. [[Нохчийчоь]] ([[Соьлжа-ГӀала]])<br /> 21. [[Чуваши]] ([[Чебоксара]])<br /> 22. [[Республика ГӀирма]] ([[Симферополь]]) |} == Истори == == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.gov.ru/ www.gov.ru] {{ref-ru}} * [http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Russian%20Federation Статистика] {{ref-en}} <!-- Категориш --> <!-- Йукъарвики кхузе лахахьа --> {{Европин пачхьалкхаш}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Росси]] 003mhdog7jio56mbtowuabdod7j6lj2 Исланди 0 2109 25778599 9092639 2026-09-21T23:09:47Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778599 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе =Исланди |Шен цӀе=Ísland |Доланиг дожар=Исландии |ХӀост=Coat of arms of Iceland.svg |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе=Lofsöngur |Аудио=Lofsöngur.ogg |Картан тӀехь=Island (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 64|lat_min = 49|lat_sec = 50 |lon_dir = W|lon_deg = 17|lon_min = 59|lon_sec = 12 |region = IS |CoordScale = |Мотт=[[Исландхойн мотт|исландхойн]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1944]] шеран [[17 июнь|17 июнехь]] |Маьрша йелира=[[Дани|Данехь]] |Коьрта гӀала=[[Рейкьявик]] |Йаккхий гӀаланаш=Рейкьявик, [[Коупавогюр]], [[Хабнарфьордюр]], [[Акюрейри]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Исландин президент|Президент]]<br />[[могӀам премьер-министров Исландии|Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Гвюдни Йоуханнессон]]<br /> [[Катрин Якобсдоуттир]] |Пачхьалкхан дин=[[лютеранство]] ([[Исландин килс]]) |Латтанца меттиг=105 |Латта=103 125 |Хина процент=2,7 |Бахархойн цӀерш= [[исландхой]] |Бахархойн меттиг=177 |Бахархой= 321 857<ref>{{cite web|url=http://www.statice.is/Pages/1135|title=Population development 2012|publisher=Statistics Iceland|format=PDF|pages=С. 6|accessdate=2013-03-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FQrLf4a7|archivedate=2013-03-27}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=3,1 |АКИ = 0,906<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 13 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ДЧС=12,409 млрд. |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=132 |ХӀораннан а сина ДЧС=36,32 эзар. |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=9 |Ахча=[[Исландин крона]], ([[ISK, код 352]]) |Домен=[[.is]] |Телефонан код=354 |Сахьтан аса=+0 }} '''Исла́нди''' ({{lang-is|Ísland}} {{IPA|[ˈislant]}} — «шенийн пачхьалкх» йа «шена пачхьалкх») — [[гӀайренан пачхьалкх]] Европин пачхьалкх йу. И мохк бу цхьан гІайрен тІехъ. == Административан йекъайалар == {{main|Исландин административан йекъайалар}} Исландин административан дакъош ду сисла (sýslur) а гӀаланийн гуош а (''kaupstaður'') (царех цхьаъ пачхьалкхан коьрта гӀала ю), сислаш чохь йу гӀаланаш а коммунаш а (''sveit'') {| class="standard" ! colspan="4" | Исландин административан йекъайалар |- | rowspan="8" width=260px | {{Исландин карта (Суьртан карта)|250px|center|||bottom-right}} |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" !№ !Регион !Исландийн маттахь <br />{{lang-is|}} !Административан центр |- |1 |[[Хёвюдборгарсвайдид]] |''Höfuðborgarsvæðið'' |[[Рейкьявик]] <small>({{lang-is|Reykjavík}})</small> |- |2 |[[Судурнэс]] |''Suðurnes'' |[[Кефлавик]] <small>({{lang-is|Keflavík}})</small> |- |3 |[[Вестурланд]] |''Vesturland'' |[[Боргарнес]] <small>({{lang-is|Borgarnes}})</small> |- |4 |[[Вестфирдир]] |''Vestfirðir'' |[[Исафьордюр]] <small>({{lang-is|Isafjörður}})</small> |- |5 |[[Нордурланд Вестра|Нордюрланд-Вестра]] |''Norðurland Vestra'' |[[Сёйдауркроукюр]] <small>({{lang-is|Sauðárkrókur}})</small> |- |6 |[[Нордюрланд-Эйстра]] | ''Norðurland Eystra'' |[[Акюрейри]] <small>({{lang-is|Akureyri}})</small> |- |7 |[[Эйстюрланд]] |''Austurland'' |[[Эгильсстадир]] <small>({{lang-is|Egilsstaðir}})</small> |- |8 |[[Сюдюрланд]] |''Suðurland'' |[[Сельфосс]] <small>({{lang-is|Selfoss}})</small> |- |} |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Исланди]] bp8v6pa5bycpu975m3wgo8blqnpza57 Норвеги 0 2117 25778663 25002085 2026-09-21T23:12:28Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778663 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Норвеги (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Норвеги |Шен цӀе = {{lang-nb|Kongeriket Norge}}<br>{{lang-nn|Kongeriket Noreg}} |Доланиг дожар = Норвегин |ХӀост = Greater royal coat of arms of Norway.svg |lat_dir = N |lat_deg = 65 |lat_min = 50 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 13 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = NO |CoordScale = 5000000 |Меттанаш = [[Норвегийн мотт|норвегийн]]<br />([[букмол]] а [[Керла норвегийн|нюнорск]])<br />меттигера даржехь — [[Саамийн меттанаш|саамийн]]<ref name="Statistisk sentralbyrå">{{cite web|url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/minifakta_en/ru/|title=Краткие сведения о Норвегии|author=|date=январь 2013|work=|publisher=Статистическое бюро Норвегии ({{lang-no2|Statistisk sentralbyrå}})|accessdate=2013-09-03|lang=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |Коьрта гӀала = [[Осло]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Осло]], [[Берген]], [[Ставангер]], [[Тронхейм]] |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] |Кхоьллина = [[872 шо|872]] |Маьрша йаьлла терахь = [[7 июнь]] [[1905 шо|1905]] (кхайкхам бина)<br />[[26 октябрь]] [[1905 шо|1905]] (къобалйина) |Маьрша йелира = [[Шведийн-норвегин уни]] |Шатлакхан Иллинан цӀе = {{lang-no2|Ja, vi elsker dette landet}}<br>(Хlаъ, тхуна хlара мохк дукхабеза) |Аудио = Norway (National Anthem).ogg |Куьйгалхойн даржаш = [[монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Haakon VIII]]<br /> [[Йонас Гар Сторе]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) (2021–) |Латтанца меттиг = 67 |Латта = 385 207<ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-20}}</ref> |Хина процент = 6 |Бахархойн цӀерш = норвег [[норвегаш]] |Бахархойн меттиг = 120 |Бахархой = {{num|5 627 400}}<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2026 |Луьсталла = 14.6 |ДЧС = {{nts|335.3}} млрд. |ДЧС лерина шо = 2010 |ДЧС меттиг = 25 |ХӀораннан а сина ДЧС = {{nts|59600}} |АКИ = 0,966<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-17|language=en}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2022 |АКИ меттиг = 2 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Норвегин крона]] ([[NOK, код 578]]) }} '''Норвеги''' ({{lang-nb|Kongeriket Norge}}, {{lang-nn|Kongeriket Noreg}}) — [[Къилбаседа Европа|Къилбаседа Европин]] [[Скандинавин ахгӀайре]]нан тӀехь йолу пачхьалкх, цуьна йукъабогӀу уллера дуккху кегий гӀайренаш, цул совнах [[Шпицберген]] (Свальбард) цӀе йолу архипелаг йу, Къилбаседа Шен Ӏапказан чохь болу [[Ян-Майен]] а, [[Чена (гӀайре, Норвеги)|Чена]] а гӀайренаш. Норвегин хӀордал дехьара мохк бу [[Атлантикин Ӏапказ]]ан къилба декъехь болу [[Буве гӀайре|Буве]] цӀе йолу гӀайре. Кхин Норвеги [[Антарктика]]н латтанашна претензеш йолуш йу, [[Антарктикан барт|1961 шеран конвенцин]] йукъа догӀуш долу — [[Петран I гӀайре]] а, [[Мод паччахьан латта]] а. Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла [[Шираскандинавийн мотт|шираскандинавийн]] дешах {{lang-non2|Norðrvegr}} — «къилбаседе некъ».<ref name="Tvil-Forskning">{{cite web |url = http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |archiveurl = http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |archivedate = 1 November 2016 |title = Sår tvil om Norges opphav |publisher = Forskning.no for [[Universitetet i Agder]] |language = Norwegian }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014021538/http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |date=2017-10-14 }}</ref> Урхаллин кеп — [[конституцин монархи]], пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп — [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]]. Король — [[Харальд{{nbsp}}V]], премьер-министр — [[Сульберг, Эрна|Эрна Сульберг]]. Норвеги йекъалуш йу {{num|19|[[фюльке]]}}, уьш йу 5{{nbsp}} официлан йоцу регионаш. Коьрта гӀала йу — [[Осло]]. Норвеги йукъайогӀуш йу [[Скандинавин паспортан барт]] а, [[Шенгенан зона]]н а. <!-- С [[2001 год|2001 года]] до [[2006 год|2006 года]] и начиная с [[2010 год|2010 года]], Норвегия возглавляет список стран по [[Индекс человеческого развития|Индексу человеческого развития]]. --> == Административан дакъош == [[File:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|left|Фюльке 2024<ref name="fylker">{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/|title=Fylkesinndelingen fra 2024 |publisher=Regjeringen|date=2022-07-05|accessdate=2024-03-01|language=no}}</ref>]] {| class="wikitable sortable" !# !Фюльке 2024<ref name="fylker" /> !Capital |- | align=left|3||[[File:Oslo_komm.svg| 28x28px]] [[Oslo]]||[[Oslo]] |- | align=left|11||[[File:Rogaland_våpen.svg| 28x28px]] [[Rogaland]]||[[Stavanger]] |- | align=left|15||[[File:Møre_og_Romsdal_våpen.svg| 27x27px]] [[Møre og Romsdal]]||[[Molde]] |- | align=left|18||[[File:Nordland_våpen.svg| 28x28px]] [[Nordland]]||[[Bodø]] |- | align=left|31||[[File:Østfold_våpen.svg| 28x28px]] [[Østfold]]||[[Sarpsborg]] |- | align=left|32||[[File:Akershus_våpen.svg| 28x28px]] [[Akershus]]||[[Oslo]] |- | align=left|33||[[File:Buskerud_våpen.svg| 28x28px]] [[Buskerud]]||[[Drammen]] |- | align=left|34||[[File:Innlandet_våpen.svg| 28x28px]] [[Innlandet]]||[[Hamar]] |- | align=left|39||[[File:Vestfold våpen.svg| 28x28px]] [[Vestfold]]||[[Tønsberg]] |- | align=left|40||[[File:Telemark våpen.svg| 28x28px]] [[Telemark]]||[[Skien]] |- | align=left|42||[[File:Agder_våpen.svg| 28x28px]] [[Agder]]||[[Kristiansand]] |- | align=left|46||[[File:Vestland_våpen.svg| 28x28px]] [[Vestland]]||[[Bergen]] |- | align=left|50||[[File:Trøndelag våpen.svg| tlo|28x28px]] [[Trøndelag]]||[[Steinkjer]] |- | align=left|55||[[File:Troms våpen.svg| 28x28px]] [[Troms]]||[[Tromsø]] |- | align=left|56||[[File:Finnmark våpen.svg| 28x28px]] [[Finnmark]]||[[Vadsø]] |}{{clear|left}} 2017: [[Файл:Norway counties ru.svg|350px|Норвегин Фюльке 2017]] * [[Нур-Норге]] (Къилбаседа Норвеги): ** фюльке [[Нурланн]] — административан центр: [[Будё]]; ** фюльке [[Тромс]] — административан центр: [[Тромсё]]; ** фюльке [[Финнмарк]] — административан центр: [[Вадсё]]; * [[Трёнделаг]] (Йуккъера Норвеги): ** фюльке [[Нур-Трёнделаг]] — административан центр: [[Стейнхьер]]; ** фюльке [[Сёр-Трёнделаг]] — административан центр: [[Тронхейм]]; * [[Вестланн]] (Малхбузен Норвеги): ** фюльке [[Мёре-о-Румсдал]] — административан центр: [[Молде]]; ** фюльке [[Согн-ог-Фьюране]] — административан центр: [[Лейкангер]]; ** фюльке [[Хордаланн]] — административан центр: [[Берген]]; ** фюльке [[Ругаланд]] — административан центр: [[Ставангер]]; * [[Эстланн]] (Малхбален Норвеги): ** фюльке [[Осло]] — административан центр: [[Осло]]; ** фюльке [[Акерсхус]] — административан центр: [[Осло]]; ** фюльке [[Эстфолл]] — административан центр: [[Мосс (гӀала)|Мосс]]; ** фюльке [[Бускеруд]] — административан центр: [[Драммен]]; ** фюльке [[Вестфолл]] — административан центр: [[Тёнсберг]]; ** фюльке [[Телемарк]] — административан центр: [[Шиен]]; ** фюльке [[Хедмарк]] — административан центр: [[Хамар]]; ** фюльке [[Оппланн]] — административан центр: [[Лиллехаммер]]; * [[Сёрланн]] (Къилба Норвеги): ** фюльке [[Эуст-Агдер]] — административан центр: [[Арендал]]; ** фюльке [[Вест-Агдер]] — административан центр: [[Кристиансанн]]. == Географи == == Истори == <center><gallery > Bryggen (6-2007).jpg|Берген Geiranger2.JPG|Geiranger Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord Vippetangen2.jpg|Осло Vegaoyan.jpg|West Norway coast Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest Norway National House.JPG|Norway Tradional House Troll_A_Platform.jpg|Oil platform </gallery></center> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Скандинави]] [[Категори:Норвеги]] [[Категори:Конституцийн монархи]] nfcrr3x3qri8iva65kpumaw0g60e35s Швеци 0 2145 25778725 11136331 2026-09-21T23:15:09Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778725 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Швеци |Шен цӀе = {{lang-sv|Konungariket Sverige}} |Доланиг дожар = Швеции |ХӀост=Great shield of arms of Sweden.svg <!-- |Вместо ХӀоста=--> |Девиз = För Sverige i tiden |Девизан цӀе = За Швецию — во все времена! |Шатлакхан Иллинан цӀе = Du gamla, Du fria <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа= [[конституцин монархи]], [[представительни демократи]] |lat_dir = N|lat_deg =63 |lat_min = 20|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg =16 |lon_min = 52|lon_sec = 0 |region = SE |CoordScale = 8000000 |Картан тӀехь=EU-Sweden.svg |картан куьг = '''Швеции''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт = [[Шведийн мотт|шведийн]]<ref>C [[1 июль]] [[2009 шо]]</ref><ref>[[Финийн]], [[меянкиели]], [[Саамийн меттанаш|саамийн]], [[Цыганийн мотт|цыганийн]] а, [[идиш]] а — к1езиг къаьмнийн официальни меттанаш</ref> |Кхоьллина = [[900 шо]] герга |Коьрта гӀала = [[Стокгольм]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Стокгольм]], [[Гётеборг]], [[Мальмё]], [[Уппсала]] |Куьйгалхойн даржаш =[[Король]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Карл XVI Густав]]<br />[[Ульф Кристерсон]] |Латтанца меттиг = 55 |Латта = 449 964 |Хина процент = 8,67 |Бахархойн меттиг = 92 |Бахархой = 9 119 423<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 21,9 |АКИ = 0,916<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 8 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Бахархойн цӀерш = Швед [[Шведаш]] |ДЧС = 399,4 млрд. |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 35 |ХӀораннан а сина ДЧС = 40418 |Ахча = [[Шведийн крона]] (SEK) |Доменаш = [[.se]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) |Телефонан код = 46 |Сахьтан аса = [[UTC+1]] ([[UTC+2]] в [[аьхккий]]) |Билгалдахарш = }} '''Швеци''' ([[Шведийн мотт|швед.]] {{Audio|Sv-Konungariket_Sverige.ogg|''Konungariket Sverige''}}) — [[Европа|Европин]] мохк, Скандинавера пачхьалкх. == Географи == == Истори == == Ленаш == {| | width=30% | * [[Стокгольм (лен)|Стокгольм]] (AB) * [[Уппсала (лен)|Уппсала]] (C) * [[Сёдерманланд (лен)|Сёдерманланд]] (D) * [[Эстергётланд (лен)|Эстергётланд]] (E) * [[Йёнчёпинг (лен)|Йёнчёпинг]] (F) * [[Крунуберг]] (G) * [[Кальмар (лен)|Кальмар]] (H) * [[Готланд (лен)|Готланд]] (I) * [[Блекинге (лен)|Блекинге]] (K) * [[Сконе (лен)|Сконе]] (M) * [[Халланд (лен)|Халланд]] (N) * [[Вестра-Гёталанд]] (O) * [[Вермланд (лен)|Вермланд]] (S) * [[Эребру (лен)|Эребру]] (T) * [[Вестманланд (лен)|Вестманланд]] (U) * [[Даларна (лен)|Даларна]] (W) * [[Евлеборг]] (X) * [[Вестерноррланд]] (Y) * [[Емтланд (лен)|Емтланд]] (Z) * [[Вестерботтен (лен)|Вестерботтен]] (AC) * [[Норрботтен (лен)|Норрботтен]] (BD) | align=right width=40% | <imagemap> Image:SverigesLän2007mKod.svg|210px| poly 187 419 203 446 223 447 228 461 199 462 168 485 157 475 156 457 181 442 [[Стокгольм (лен)]] poly 156 402 182 407 187 417 181 437 159 455 149 453 141 425 154 421 [[Уппсала (лен)]] poly 167 484 153 475 155 457 132 457 123 464 117 476 147 496 [[Сёдерманланд (лен)]] poly 144 496 119 479 99 496 91 520 101 521 105 537 110 540 117 531 123 534 126 527 124 519 132 517 144 525 148 502 [[Эстергётланд (лен)]] poly 81 519 99 521 102 539 114 543 113 560 99 563 96 561 85 564 84 575 78 567 65 569 53 566 69 538 69 528 [[Йёнчёпинг (лен)]] poly 113 561 121 572 120 576 113 575 109 594 96 600 79 593 61 597 57 579 69 568 80 572 86 575 86 566 [[Крунуберг (лен)]] poly 144 527 135 519 128 524 129 531 111 539 114 561 120 576 109 594 136 608 154 556 [[Кальмар (лен)]] poly 190 526 208 521 200 550 183 572 177 544 [[Готланд (лен)]] poly 126 605 123 614 114 614 116 629 101 625 101 612 90 617 84 605 87 597 114 595 [[Блекинге (лен)]] poly 89 617 89 598 74 593 63 598 55 601 46 595 36 602 47 632 41 644 79 649 [[Сконе (лен)]] poly 22 544 35 543 36 557 41 556 53 566 65 565 66 577 55 577 62 596 50 600 [[Халланд (лен)]] poly 25 464 60 481 84 478 94 492 82 520 72 524 53 561 36 554 35 541 22 543 8 473 [[Вестра-Гёталанд (лен)]] poly 84 477 58 481 27 465 24 447 37 381 51 382 90 434 [[Вермланд (лен)]] poly 87 433 101 429 112 441 118 474 115 485 94 490 84 478 [[Эребру (лен)]] poly 147 453 119 465 110 438 120 435 120 426 126 424 132 431 142 422 [[Вестманланд (лен)]] poly 46 327 56 329 71 356 92 359 108 363 118 384 127 390 134 395 129 405 141 424 132 429 126 423 118 425 118 432 112 436 99 426 91 431 52 382 39 348 [[Даларна (лен)]] poly 157 401 151 419 144 423 129 405 134 397 129 386 121 383 107 356 98 361 92 357 95 345 107 345 113 335 111 327 116 324 128 328 160 333 [[Евлеборг (лен)]] poly 158 331 194 270 186 257 175 252 174 247 162 251 140 245 136 261 120 262 127 271 146 296 132 307 101 314 107 326 [[Вестерноррланд (лен)]] poly 91 194 139 246 135 260 120 262 147 295 133 305 100 312 99 322 108 326 112 334 104 343 99 344 93 356 72 353 64 342 69 338 44 327 40 278 [[Емтланд (лен)]] poly 115 137 99 146 91 195 141 243 162 251 176 243 198 271 205 270 241 221 233 191 200 182 192 192 [[Вестерботтен (лен)]] poly 193 10 158 35 147 55 127 84 132 103 115 137 191 189 198 180 231 193 283 156 271 102 261 55 239 30 [[Норрботтен (лен)]] desc bottom-left </imagemap> | align=center | [[Файл:Blekinges vapen.svg|30px|Блекинге]] [[Файл:Värmlands vapen.svg|30px|Вермланд]] [[Файл:Västerbottens läns vapen.svg|30px|Вестерботтен]] <br /> [[Файл:Västernorrlands läns vapen.svg|30px|Вестерноррланд]] [[Файл:Västmanlands vapen.svg|30px|Вестманланд]] [[Файл:Västra Götalands läns vapen.svg|30px|Вестра Гёталанд]] <br /> [[Файл:Gotlands vapen.svg|30px|Готланд]] [[Файл:Dalarnas vapen.svg|30px|Даларна]] [[Файл:Gävleborgs län vapen.svg|30px|Евлеборг]] <br /> [[Файл:Jämtlands läns vapen.svg|30px|Емтланд]] [[Файл:Jönköping läns vapen.svg|30px|Йёнчёпинг]] [[Файл:Kalmars läns vapen.svg|30px|Кальмар]] <br /> [[Файл:Kronobergs läns vapen.svg|30px|Крунуберг]] [[Файл:Norrbottens läns vapen.svg|30px|Норрботтен]] [[Файл:Södermanlands vapen.svg|30px|Сёдерманланд]] <br /> [[Файл:Skånes läns vapen.svg|30px|Сконе]] [[Файл:Stockholms läns vapen.svg|30px|Стокгольм]] [[Файл:Upplands vapen.svg|30px|Упсала]] <br /> [[Файл:Hallands vapen.svg|30px|Халланд]] [[Файл:Örebros läns vapen.svg|30px|Эребру]] [[Файл:Östergötland vapen .svg|30px|Эстергётланд]] |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Швеци]] [[Категори:Конституцийн монархий]] 9tfj13frnv4ezd8e1zan1qu3hw85j35 Дани 0 2147 25778589 10740333 2026-09-21T23:09:27Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778589 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Дани (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Дани |Шен цӀе=Kongeriget Danmark |Доланиг дожар=Данин |ХӀост=National coat of arms of Denmark.svg |Девиз=Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke<ref name="motto">{{cite web|url=http://kongehuset.dk/Den-kongelige-familie/Regentparret/HM-Dronningen/hm-dronningen|title=Hendes Majestæt Dronning Margrethe II|publisher=Kongehuset|lang=da|accessdate=2013-05-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVoSJDkL|archivedate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126060545/http://kongehuset.dk/Den-kongelige-familie/Regentparret/HM-Dronningen/hm-dronningen |date=2013-01-26 }}</ref> (Дели гlо, халкъан безам, Дании ницкъ) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Der er et yndigt land <!-- |Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |Картан тӀехь=EU-Denmark.svg |картан куьг = '''Дани ю''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 47|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 47|lon_sec = 0 |region = DK |CoordScale = |Меттанаш=[[датхойн мотт|датхойн]]<ref name="lang">также [[Гренландийн мотт|гренландийн]] [[Гренланди|Гренландехь]] а [[Фарерийн мотт|фарерийн]] [[Фарерийн гӀайренаш]]кахь, а къилбера Данехь — [[немцойн мотт]].</ref> |Кхоьллина=[[VIII бӀешо]] <!-- |Маьрша йелира=--> |Коьрта гӀала=[[Копенгаген]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Копенгаген]], [[Орхус]], [[Оденсе]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Фредерик X]]<br />[[Хелле Торнинг-Шмитт]] |Пачхьалкхан дин=[[Лютеранство]] |Латтанца меттиг=130 |Латта=43 094<ref>Без учета [[Гренландия|Гренландии]] и [[Фарерские острова|Фарерских островов]].</ref> |Хина процент=1,6 |Бахархойн цӀерш=датхой |Бахархойн меттиг=110 |Бахархой=5 587 085<ref name="statistics">{{cite web|url=http://www.dst.dk/HomeUK/Statistics/Key_indicators/Population/pop.aspx|title=Population by region and time|date=2012-10|publisher=Statistics Denmark|accessdate=2012-10-02|lang=en||archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkrng3H|archivedate=2012-10-14}}</ref> |Бахархой лерина шо=2011 |Луьсталла=126,4 |ДЧС=200,796 млрд<ref name="imf.org">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=128&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=39&pr.y=4 Report for Selected Countries and Subjects<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=50 |ХӀораннан а сина ДЧС=36 336<ref name="imf.org"/> |ДЧС (номинал) = 347,0 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2019 |ДЧС (номинал) меттиг = 37 | ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = {{терахь|59770}}<ref name="dataimf"/> | ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 10 |АКИ = 0,901<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 15 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[Данин крона]] ([[Общероссийский классификатор валют|DKK, код 208]]) |Домен=[[.dk]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъахо санна) |Телефонан код=45 |Сахьтан аса= +1 }} '''Дани''' ({{lang-da|Danmark}} {{IPA|[ˈd̥ænmɑɡ̊]}}) — [[Европа|Европин]] мохк, Скандинавий чохь. == Географи == == Истори == == Данин регионаш == [[Файл:Denmark regions label.svg|300px|Данин регионаш]] {| class="standard sortable" ! №п/п ! Регион ! Майда, <br />[[км²]] ! Бахархой, <br />адам. ! [[Административан центр|Административан<br />центр]] |- | 1 | [[Коьрта гӀалин регион]] <br />(''Hovedstaden'') |align=right| 2561 |align=right| 1&nbsp;636&nbsp;749 | [[Хиллерёд]] |- | 2 | [[Зеланди (регион)|Зеланди]] <br />(''Sjælland'') |align=right| 7273 |align=right| 816&nbsp;118 | [[Сорё (гӀала)|Сорё]] |- | 3 | [[Къилбаседа Ютланди (регион)|Къилбаседа Ютланди]] <br />(''Nordjylland'') |align=right| 8020 |align=right| 576&nbsp;972 | [[Ольборг]] |- | 4 | [[Йуккъера Ютланди (регион)|Йуккъера Ютланди]] <br />(''Midtjylland'') |align=right| 13&nbsp;053 |align=right| 1&nbsp;227&nbsp;428 | [[Виборг (гӀала)|Виборг]] |- | 5 | [[Къилба Дани (регион)|Къилба Дани]] <br />(''Syddanmark'') |align=right| 12&nbsp;191 |align=right| 1&nbsp;189&nbsp;817 | [[Вайле]] |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Дани]] [[Категори:Конституцийн монархи]] rhwk51gtykqtvoqa37kuezg1ecdi5u5 Германи 0 2149 25778503 25638331 2026-09-21T18:53:50Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778503 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна}} {{Пачхьалкх | Нохчийн цӀе = Федеративан Республика Германи | Цера шаьш йоккху цӀе = Bundesrepublik Deutschland | Доланиг дожар = Германин | ХӀост = Coat of arms of Germany.svg | Девиз = Цхьаалла, бакъо, маршо<ref>http://www.rfhwb.de/Docs/Februar%20April%202012/FRG%20-%20obschaya%20inf.%2014.04.12.pdf</ref> <br /> {{lang-de|Einigkeit und Recht und Freiheit}}<ref>''"„Die zentralen Worte daraus, „Einigkeit und Recht und Freiheit", waren zum offiziellen Wahlspruch der BRD erhoben worden."'' - Peter Ebenbauer, Christian Wessely und Reinhold Esterbaue: Religiöse Appelle und Parolen: Interdisziplinäre Analysen zu einer neuen Sprachform, Kohlhammer, 2008, S. 84 [http://books.google.de/books?id=ScivyPoZkmwC&pg=PA84&dq=einigkeit+und+recht+und+freiheit++deutschland+wahlspruch&hl=de&sa=X&ei=4wufUqyMN-K9ygPezYKgBg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=einigkeit%20und%20recht%20und%20freiheit%20%20deutschland%20wahlspruch&f=false Online]</ref> | Шатлакхан Иллинан цӀе = третья строфа «Песни немцев» | Аудио = Deutschlandlied-novocals.ogg | Урхаллин тайпа = [[Федераци|Федеративан]] [[парламентан республика]] | Пачхьалкхан дин = | lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = | lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 55|lon_sec = | region = DE | Картан тӀехь = EU-Germany.svg |картан куьг = '''Германи йу''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин союз]]ехь (сирла-баьццара) | Мотт = [[Немцойн мотт]]<ref group="прим">[http://bundesrecht.juris.de/vwvfg/__23.html Юстицин Федеральни министерство] {{ref-de}}</ref><ref group="прим">Немцойн литературни мотт кхоьллина бу лакхаранемцойн диалектан бух тIехь. [[Датский язык|Датски]], [[Лужицкие языки|лужицки]], [[Фризский язык|фризски]], [[Цыганский язык|цыганийн]] меттанаш, къаьмнийн кегийрхойн меттанаш ду аьлла, тIеэцна ду. [[Нижненемецкий язык|Лахаранемцойн мотт]] - региональни диалект лерина йу.</ref> | Кхоьллина = | Коьрта гӀала = [[Берлин]] | Яккхий гӀаланаш = [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Франкфурт-на-Майне]] | Ӏедал = {{Пачхьалкх/Германин Ӏедал}} | Латтанца меттиг = 62 | Латта = 357 021 | Хина процент = 2,42 % | Бахархойн цӀерш = [[немцо]], [[немцой]]. | Бахархойн меттиг = 16 | Бахархой = 80 523 746<ref name="ES"/> | Мах хадийна шо = 2013 | Бахархой ларарца = 80 219 695<ref name="Zensus 2011">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1 June 2013.</ref> | Бахархой лерина шо = 2011 | Луьсталла = 229 | Луьсталлина меттиг = 36 | ДЧС (НЭТ) = 3,089 трлн<ref name=IMF>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|title=Germany|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/617ETuvD2|archivedate=2011-08-22}}</ref> | ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2011 | ДЧСн (НЭТ) меттиг = 5 | ХӀораннан а синах ДЧС (НЭТ) = 37 814&nbsp;<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 21 | ДЧС (номинал) = 3,235 трлн<ref name=IMF/> | ДЧС (номинал) лерина шо = 2009 ||ДЧС (номинал) меттиг = 4 | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) = 39&nbsp;442<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) меттиг = 19 | АДКИ = 0,920<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DEU.html Germany — Country profile of human development indicators]</ref> | Лерина шо АДКИ = 2013 | АДКИ меттиг = 5 | Локхалла АДКИ = <span style="color:#090;">лакхара.</span> | Авиакомпани = [[Lufthansa]] | Ахча = [[Евро]] ('''EUR''', [[код 978]])<ref group="прим">[[2002 шо]] кхаччал — [[немцойн марка]].</ref> | Домен = [[.de]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) | ISO = DE | Телефонан код = 49 | Сахьтан аса = +1 (аьхккий +2) }} '''Герма́ни''', '''Лоьмсойчоь''' ({{lang-de|Deutschland}}), официалан цӀе — '''Федерати́вн Респу́блика Герма́ни''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ФРГ''' ({{lang-de|BRD}}) — Йуккъерчу [[Малхбузен Европа|Европин]] пачхьалкх. Майда — 357 408,74 км²<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Бахархойн барам 31.12.2015 шо — 82 175 684 бахархой<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>.<br>Дуьненахь бахархойн барамца 16-гӀа меттигехь йу (2-гӀа [[Европа|Европехь]]) цул совнах майданца 62-гӀа меттигехь йу. Коьрта гӀала — [[Берлин]]. Пачхьалкх — [[Немцойн мотт|немцойн]]. 65 % герга бахархой [[керста]] динлелош бу. [[Пачхьалкхан дӀахӀоттаран кеп]]ца [[федеративан пачхьалкх]] йу цуьна йукъахь йу 16 административан-территорин дакъош — [[Федералан латта (Германи)|федералан латтанаш]] (Бавари а, Баден-Вюртемберг а, Берлин а, Бранденбург а, Бремен а, Гамбург а, Гессен а, Мекленбург-Хьалха Померани а, Лаха Саксони а, Рейнланд-Пфальц а, Саар а, Саксони а, Саксони-Анхальт а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а, Тюринги а, Шлезвиг-Гольштейн а). [[Пачхьалкхан урхалин кеп]] йу — [[парламентан республика]]. [[Евробарт|Европин бертан]] йуккъехь йу, Германин гонахьа бу [[Балтийн хӀорд|Балтийн]] а, [[Къилбаседа хӀорд|Къилбаседа]] а хӀордаш. Дозанаш ду [[Дани]]ца къилбаседехьа, [[Польша|Польшца]] а, [[Чехи]]ца малхбалехьа, [[Австри]]ца а, [[Швейцари]]а къилбехьа, [[Франци]]ца а, [[Люксембург]]ца а, [[Бельги]]ца а, [[Нидерландаш]]ца а малхбузехьа. <!-- Германия — [[великая держава]] с динамично развивающейся экономикой. Объём [[Валовой внутренний продукт|ВВП]] за 2009 год составил 3,24 триллиона [[Доллар США|долларов США]] (около 39 442 долларов США на душу населения). Денежная единица — [[евро]]. Будучи мировым лидером в ряде промышленных и технологических секторов, она является [[Список стран по экспорту|третьим в мире экспортером]] и [[Список стран по импорту|импортером]] товаров. Германия — развитая страна с [[Список стран по индексу человеческого развития|очень высоким уровнем жизни]] (14 место в мировом рейтинге). Она поддерживает [[социальное обеспечение]] и [[Медицина в Германии|универсальную систему здравоохранения]], охрану окружающей среды и [[Образование в Германии|бесплатное высшее образование]]<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC |date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015}}</ref>. Германия является одной из стран-основателей и членом [[Европейский союз|Европейского союза]], членом [[Къилбаседа Атлантикан бартан организаци|НАТО]], входит в «[[Большая семёрка|Большую семёрку]]». Является второй в мире страной по популярности [[Иммиграция в Германию|иммиграции]] после США<ref>{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014}}</ref>. --> == Географи == {{main|Германин географи}} Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбехьа — [[Швейцари]], [[Австри]], малхбалехьа — [[Польша]], [[Чехи]], малхбузехьа — [[Нидерландаш]], [[Бельги]], [[Франци]]. === ТӀие === [[Файл:Deutschland topo.jpg|thumb|200px|Германин топографии]] Германин къилбаседехьара дакъа шен заманахь кхолла ела аренан тогӀе йу [[Къилба-Германин тогӀе]], уггар лахара тӀадам Нойендорф-Саксенбандехь бу [[Вильстермарш]] цӀе йолу коммунехь, хӀордан сизал 3,54 м лаха. Йуккъера декъехь тогӀена гӀоьрттина хьуьн йолу ламанан кӀажа йу, ткъа къилбехьо долалуш ду [[Альпаш]] (Германин латтан техь уггар лекха тӀадам бу — [[Цугшпитце]] цӀе йолу лам, 2 962 [[метр]]). <!-- === Реки и озёра === По территории Германии протекает большое количество [[Река|рек]], наиболее крупными из которых являются [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба (река)|Эльба]], [[Везер (река)|Везер]] и [[Одра|Одер]], реки соединены каналами, наиболее известный канал — [[Кильский канал|Кильский]], который соединяет Балтийское и Северное моря. Кильский канал начинается в [[Кильская бухта|Кильской бухте]] и оканчивается в устье реки Эльба. Самое крупное озеро в Германии — [[Боденское озеро|Боденское]], площадь которого 540 кв. км, и глубина 250 [[метр]]ов. === Климат === Погода часто носит переменчивый характер. Посреди лета может быть тепло и солнечно, но уже на следующий день может стать холодно и пойти дождь. По-настоящему экстремальные природные явления (сильные [[засуха|засухи]], [[Смерч|торнадо]], [[шторм]]ы, сильный [[Мороз (холод)|мороз]] или [[жара]]) относительно редки. Это также связано с тем, что Германия находится в [[Умеренный климат|умеренном климатическом поясе]], на севере климат морской, южнее переходит в умеренно-континентальный. За последние несколько лет в Германии, как и во всей [[Европа|Европе]], произошло несколько масштабных [[наводнение|наводнений]], но, принимая во внимание долгую [[история|историю]] Германии, это скорее редкие [[природные явления]]. Многие склонны видеть в этом свидетельства [[Глобальное потепление|потепления климата]]. Летом [[2003 год]]а Германия пострадала от засухи: «лето столетия», как его окрестили в [[СМИ]], было одним из самых жарких на протяжении нескольких последних десятилетий. Последствием засухи, среди прочего, стали значительные неурожаи. [[Землетрясение|Землетрясений]] с тяжёлыми последствиями в Германии до настоящего времени не происходило. Это можно объяснить тем, что Германия находится на [[Евразийская плита|Евразийской плите]]. Так как внутри Германии нет границ между [[Тектоника плит|тектоническими плитами]], то землетрясения происходят относительно редко. Средняя температура июля от +16 до +22 градусов Цельсия. Средняя температура января от +2 до −5 градусов по Цельсию. Среднегодовая температура +5-+10 градусов по Цельсию. Самая низкая температура в Германии наблюдалась в прошлом веке на её юге, в горной части страны, на высоте 1601 метр над уровнем моря 47 северной широты, у озера Фунтензи, и составила −45,8 градусов, что ниже абсолютного температурного минимума в более северной и восточной Эстонии (-43,5 градусов, Йыгева, почти 59 северной широты). === Особо охраняемые природные территории === В Германии насчитывается 14 [[Национальный парк|национальных парков]], 19 [[Всемирная сеть биосферных резерватов|биосферных резерватов]], 95 [[Природный парк|природных парков]] и множество других охраняемых природных территорий и [[Памятник природы|памятников природы]]. {{seealso|Список национальных парков Германии}} === Города === Самыми крупными [[город]]ами Германии являются [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]] и [[Кёльн]]. Следующим по значимости является пятый по численности населения город Германии и финансовая метрополия [[Франкфурт-на-Майне]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|самый крупный аэропорт]] Германии. Это третий по размерам аэропорт [[Европа|Европы]] и первый по объёмам прибыли от грузовых авиаперевозок. [[Рурский бассейн]] — регион с самой высокой [[Плотность населения|плотностью населения]]. {{seealso|Список городов Германии}} --> == Истори == {{Main|Германин истори}} Дуьххьара [[шира германхой]] хьахийна [[Шира грекаш|ширчу грекийн]] а, румхойн а белхашкахь. Уггаре хьалха хьахийначех цхьаъ ду [[98 шо]]. Иза йаздина руман историко [[Публий Корнелий Тацит|Тацита]] ({{lang-la|Tacitus}}). ХӀинцалерачу Германин берриг мохк [[Эльба (хи)|Эльбан]] малхбале (славянийн Лаба) [[X бӀешо]] кхаччалц дӀалаьцна йара славянийн тайпанаша<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml Племена Средней и Северо-Восточной Европы (VI—I вв. до н. э.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430161338/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml |date=2010-04-30 }}</ref>. (уллера хьажа: [[полабийн славянаш]]). [[XII бӀешо|XII]]—[[XIV бӀешо|XIV бӀешерашкахь]] и латташ доьд-доьдуш йукъадахара тайп-тайпанчу немцойн пачхьалкхийн кхолламашна, оцу хенахь хӀоттаман дакъа [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н. Хан мел йолу меттигерачу славянашна массарна а санна ассимиляци йира немцоша. И процесс йахйелира [[Йуккъера бӀешераш|Йуккъера бӀешерийн]] чеккхенгара, [[керла зама]] йолаяллалц, ткъа меттигашкахь, тӀеххьарчу, хӀинца а йуьззина ассимиляци йанза долчу славянийн къоман — [[лужичахой]]н, хӀинци а йоьдуш йу. Руман импери йоьхначул тӀаьхьа [[Малхбузан Европа|Малхбузан Европехь]] кхоллайелира [[Франкийн пачхьалкх]], цул тӀаьхьа кхо бӀе шо даьлча, [[Карл Сийлахь-Воккха]] волуш, империи хилира ([[800 шо]]). Карлан империс дӀалацнера хӀинцалерачу цхьа могӀа пачхьалкхийн мехкаш, царна йукъахь Германи а. Амма Карлан импери дукха ца лаьттира — оцу императоран кӀента бераш йийкъира иза шайна йукъахь, кхоллайелира кхоъ пачхьалла — [[Малхбуза-Франкийн паччахьалла|Малхбуза-Франкийн]] (тӀаьхьа Франци), [[Малхбале-Франкийн паччахьалла|Малхбале-Франкийн]] (тӀаьхьа Германи), [[Йуккъера паччахьалла]] (сихха йекъайелира [[Итали]]н, [[Прованс]]ан, [[Лотаринги]]н). Германин пачхьалкх кхолларан ламаст хилла терахь ду [[962 шо|962 шеран]] [[2 февраль]]: оцу дийнахь малхбаленфранкийн паччахьан [[Оттон I]]-чун таж а тиллина [[Рум]]ехь, [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н император хилира; и импери лаьттара мехкийн ({{lang-de|Land}}) конфедерацех, хӀоранна а дара шен эскар, арахоьцура шайн ахча. Сийлахь-Йоккха Руман Импери коьртехь лаьттара император, иза хоржура курфюрстийн кхеташоно, мехкийн векалийн меже йара, — [[Рейхстаг (Сийлахь-Йоккха Руман Импери)|Рейхстаг]] ({{lang-de|Reichstag}}). ХӀора а махкехь йара сословин монархи [[ландтаг]] ({{lang-de|Landtag}}). Иштта хьал лаьттира [[1806 шо]] кхаччалц, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон I-чун]] Ӏаткъамца йохийра [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]], ткъа цуьнан император волавелира Австрийн императоран дарж лело. Немцойн пачхьалкхийн барм хаъал охьабелира, кхоьллира [[Рейнан Союз]], иза а йара иштта маьршачу мехкех лаьттачу конфедераци. Рейнан бертан коьртехь лаьттира Федералан Президент (иза вара Французийн Император) а, шеш долу мехкийн меже — [[Бундестаг (Германийн союз)|Бундестаг]] ({{lang-de|Bundestag}}) а. <!-- [[Венский конгресс]] способствовал дальнейшему объединению немецких государств, в результате чего из 38 германских государств образовался [[Германский союз]], который также оставался конфедерацией независимых земель. Во главе Германского Союза стоял Федеральный Президент, которым являлся Кайзер Австрийской Империи, органом, представлявшим земли, являлся Бундестаг. Началось преобразований монархических немецких государств из абсолютных монархий в конституционные — преобразование ландтагов из нерегулярных собраний представителей в постоянные цензовые парламенты. После революции [[1848 год]]а стал назревать конфликт между наращивающей своё влияние [[Пруссия|Пруссией]] и [[Австрийская империя|Австрийской империей]]. Это привело к [[австро-прусская война|войне 1866 года]], в которой Пруссия одержала победу и присоединила ряд немецких княжеств. Германский союз распался. 10 августа 1866 года был создан Северогерманский союз — федеративаное государство с формой правления в виде дуалистической монархии была создана единая армия и единая денежная система. В [[1868 год]]у была принята конституция [[Северогерманский союз|Северогерманского Союза]], учредившая Федеральный Совет ({{lang-de|Bundesrat}}), формировавшийся главами земель, и Рейхстаг ({{lang-de|Reichstag}}), избиравшийся народом, на основе всеобщего избирательного права, в качестве законодательных органов, и должность Государственного Президента ({{lang-de|Reichspräsident}}), которым являлся Король Пруссии, в качестве главы государства. Началось введение всеобщего избирательного права при выборах в ландтаги. [[10 декабря]] [[1870 год]]а рейхстаг Северогерманского Союза переименовал Северогерманский Союз в [[Германская империя|Германскую империю]] ({{lang-de|Deutsches Reich}}), конституцию Северогерманского союза — в конституцию Германской империи, а президента Северогерманского Союза — в германского императора ({{lang-de|Deutscher Kaiser}}). [[Канцлер]]ом Германии был назначен граф [[Отто фон Бисмарк]]. Возникли политические партии: Социалистическая рабочая партия Германии, либеральные Немецкая прогрессивная партия и Национально-либеральная партия, консервативные Немецкая партия центра и Немецкая консервативная партия. Рост национального самосознания немцев привёл к расцвету немецких культуры, науки и философии. В XIX веке в Германии творили такие прославленные деятели, как композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], экономист [[Карл Маркс]], писатель Генрих Гейне, физики [[Генрих Герц]] и [[Макс Планк]], помимо многих других. Немцы [[Карл Бенц]] и [[Готлиб Даймлер]] изобрели автомобиль. [[Зигмунд Фрейд]] заложил основы психоаналитики. В [[1914 год]]у Германия вступила в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. 4-9 ноября 1918 г. Германию охватило антимонархическое восстание, восставшие стали на уровне предприятий формировать рабочие советы (''arbeiterrat''). 9 ноября Король Пруссии бежал в Нидерланды, где вскоре отрёкся от престола, Германская Империя была провозглашена Германской Социалистической Республикой, 10 ноября Общее собрание берлинских рабочих и солдатских советов (Vollversammlung der Berliner Arbeiter- und Soldatenräte), избрало временные органы государственной власти — Исполнительному совету рабочих и солдатских советов Большого Берлина (''Vollzugsrat des Arbeiter- und Soldatenrates Groß-Berlin'') и Совет народных уполномоченных (''Rat der Volksbeauftragten''), последний состоял из представителей СДПГ и недавно отколовшейся от неё более левой Независимой социал-демократической партии Германии, председателями Совета народных уполномоченных (''Vorsitzende des Rates der Volksbeauftragten'') стали социал-демократ Фридрих Эберт, Филипп Шайдеман и независимый социал-демократ Гуго Газе. 16-21 декабря 1918 г. на прошедшем Имперском конгрессе рабочих и солдатских советов для принятия конституции было принято решение созвать II Немецкое Национальное Собрание, в качестве временного парламента был избран Центральный совет Германской Социалистической Республики (''Zentralrat der Deutschen Sozialistischen Republik'') и утверждён состав Совета народных уполномоченных. 19 января 1919 г. прошли выборы во II Немецкое Национальное Собрание, первое место на котором заняла СДПГ и 10 февраля 1919 г. был принят Закон о временной имперской власти, согласно которому законодательным органами стали Комитет Государств (''Staatenausschuss''), избираемый земельными правительствами, и Национальное Собрание, избираемое народом, главой государства — Имперский президент, избираемый Национальным Собранием, исполнительным органом — Имперское министерство (''Reichsministerium''), назначаемое Имперским президентом, состоящее из Имперского премьер-министра (''Reichsministerpräsident'') и имперских министров. 28 июня 1919 года был в Версале был подписан договор о мире между Францией, Великобританией и США с одной стороны и Германией с другой, согласно которому фактически констатировалось поражение последней. [[Западная Пруссия]] и [[Познань]] отошли к [[Польша|Польше]], [[Эльзас]] к [[Франция|Франции]], [[Эйпен]] — [[Бельгия|Бельгии]], [[Саар]] был передан под управление Лиги Наций, из Рейнской Провинции были выведены германские воинские формирования, вследствие чего была предпринята попытка полностью отделить её от Германии. Имперское войско было распущено, вместо него была создана ограниченная по численности Имперская оборона ({{lang-de|Reichswehr}}). 31 июня 1919 г. II Германское Национальное Собрание приняло Конституцию, согласно которой законодательными органами являлись Государственный Совет (''Reichsrat''), назначаемый земельными правительствами, и Рейхстаг, избираемый на основе всеобщего, равного и прямого избирательного права при тайном голосовании, главой государства — Государственный Президент ({{lang-de|Reichspräsident}}) избираемый народом, исполнительным органом — Государственное Правительство ({{lang-de|Reichsregierung}}), состоящее из Государственного канцлера ({{lang-de|reichskanzler}}) и государственных министров ({{lang-de|reichsminister}}), назначаемое Государственным Президентом и ответственное перед Рейхстагом, Германская Империя оставалась федеративаным государством, состояла из земель, законодательными органами земель являлись [[ландтаг]]и, избираемые народом, исполнительными органами — государственные министерства ({{lang-de|staatsministerium}}), состоящие из премьер-министров (''ministerpräsident'') и государственных министров ({{lang-de|staatsminister}}), представительными органами местного самоуправления — провинциальные ландтаги (''provinziallandtag, ''в провинциях Пруссии), крейстаги ({{lang-de|kreistag}}), городские собрания уполномоченных (''stadtvereordnetenversammlung''), общинные представительства (''gemeindevertretung''), исполнительные органы местного самоуправления — земельные комитеты (''landesausschuss, ''в провинциях Пруссии), районные комитеты (''kreisausschuss''), магистраты (''magistrat''), общинные правления (''gemeindevorstand''), главы исполнительной власти в местных единицах — земельные губернаторы (''landeshauptman'', в провинциях Пруссии), ландраты (в районах), бургомистры, органом конституционного надзора — Государственный суд правосудия (''Staatsgerichtshof''), высшей судебной инстанцией — Государственный Суд (''Reichsgericht''). Крупнейшими политическими партиями стали: [[Социал-демократическая партия Германии]] (СДПГ), ориентированная на власть рабочих советов Коммунистическая партия Германии (КПГ), либеральная демократическая — Германская демократическая партия (ГДП), консервативная демократическая партия — [[Партия Центра (Германия)|Германская партия центра]] (ГПЦ), либеральная реваншистская — Германская народная партия (ГНП), консервативная монархическая — Германская национальная народная партия (ГННП). Три демократические партии (СДПГ, ГДП, ГПЦ), образовали между собой «Веймарскую коалицию», выступавшую против реваншизма, при этом в случае если эта коалиция не имела абсолютного большинства в парламенте она вступала в большую коалицию с ГНП. В [[1933 год]]у [[рейхсканцлер]]ом Германии был назначен председатель [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|Национал-социалистической немецкой рабочей партии]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]]. Германия была объявлена унитарным государством, были упразднены ландтаги — законодательные органы [[Земли Германии|земель]], их функции перешли назначаемым государственным наместникам, также был упразднён Рейхсрат. В 1933—1945 гг. Германия проводила агрессивную экспансионистскую и [[Реваншизм|реваншистскую]] политику, которая в [[1939 год]]у привела ко [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]]. После поражения во [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]] [[Германский рейх]] был ликвидирован, государственная независимость земель восстанавливалась, власть у государственных наместников была отобрана и передана восстановленным ландтагам, а до их избрания временным собраниям (Beratende Versammlung), земля [[Пруссия]] была также ликвидирована, провинции Пруссии получили независимость, [[Восточная Пруссия]], [[Силезия]], [[Померания]], [[Нижняя Силезия]], [[Верхняя Силезия]], [[Западная Померания]] были ликвидированы, их территории была разделены между [[СССР]] и Польшей, немцы с этих территорий, а также из [[Судеты|Судетов]], были депортированы, а сами эти территории были заселены поляками, русскими, чехами, независимость [[Люксембург]]а была восстановлена, Судеты возвращены Чехословакии, Эйпен — Бельгии, [[Южный Тироль]] — Италии, [[Эльзас]] был передан Франции. На территории остальных немецкоязычных государств оставались оккупационные войска, для управления оккупационными войсками были образованы четыре зоны оккупации: * [[Французская зона оккупации Германии|Французскую]], в которую вошли южная часть Вюртемберга, южная часть Бадена и южная часть Рейнской Области и Пфальц; * [[Британская зона оккупации Германии|Британскую]], в которую вошли северная часть Рейнской Области, Вестфалия, Ганновер, Брауншвейг, Ольденбург, Шаумбург-Липпе; * [[Американская зона оккупации Германии|Американскую]], в которую вошли Бавария, Гессен, северная часть Бадена и северная часть Вюртемберга; * [[Советская зона оккупации Германии|Советскую]], в которую вошли Саксония, Галле-Мерзебург, Магдебург, Анхальт, Тюрингиия, Бранденбург, Мекленбург и Передняя Померания; * Берлин также был разделён на четыре сектора. Сначала в Советской, а позже и в других зонах оккупации были разрешены политические партии — была восстановлена Коммунистическая партия Германии и все три партии бывшей веймарской коалиции — СДПГ, ГДП и ГПЦ. Однако вскоре партийная верхушка ГДП совместно с бывшими членам ГНП создают Свободно-демократическую партию Германии (СвДП) (в Советской зоне оккупации — Либерально-демократическую партию (ЛДП)), а партийная верхушка ГПЦ совместно с бывшими членами ГННП создают [[Христианско-демократический союз Германии|Христианско-демократический союз]] (ХДС), в результате чего ГДП и ГПЦ маргинализируются. В Советской зоне оккупации предпринимается попытка воссоздать подобие Веймарской коалиции, что приводит к созданию «Демократического блока», в который вошли КПГ, СДПГ, ЛДП, [[Христианско-демократический союз (ГДР)|восточногерманский ХДС]], руководящий орган которого формировался на основе паритета всех входящих в блок партий. Аналогичные блоки были созданы и на земельном уровне, на паритетной основе этих партий были образованы временные земельные собрания, в которые вошли также представители некоторых общественных организаций. В апреле 1946 года СДПГ и КПГ в Советской зоне оккупации объединяются в Социалистическую единую партию Германии (СЕПГ), руководящие органы которой формировались на основе паритета бывших коммунистов и социал-демократов. СДПГ трёх остальных зон от такого объединения отказались, организациями СЕПГ этих зон стали организации КПГ. В 1946—1947 гг. воссоздаются выборные населением земельные и районные собрания, общинные советы (или общинные представительства), причём на выборах в них в Советской зоне оккупации, в которых КПГ и СДПГ были объединены в СЕПГ, СЕПГ получила большинство, в остальных большинство получали либо СДПГ, либо ХДС. 29 мая 1947 года в Британской и Американской зонах оккупации был создан Экономический совет объединённой экономики (''Wirtschaftsrat des Vereinigten Wirtschaftsgebietes''), избираемый ландтагами и Совет Земель (''Länderrat'') избираемый земельными правительствами и Административаный Совет (''Verwaltungsrat''), формируемый Экономическим Советом. В Советской Зоне Оккупации возник Немецкий Народный Конгресс (''Deutscher Volkskongress''), состоявший из делегатов от партий и общественных организаций, избиравший из своего состава Немецкий Народный Совет (''Deutscher Volksrat''). 1 марта 1948 года оккупационной администрацией Британской и Американской Зон Оккупации был учреждён Банк Немецких Земель и 20 июня он начал эмиссию Немецкой Марки. В ответ на это в Советской Зоне Оккупации 20 июля был создан Немецкий Эмиссионный Банк который начал эмиссию, а 24 июля началась эмиссия Немецкой Марки Немецкого Эмиссионного Банка. 1 сентября 1948 года в Бонне был созван Парламентский Совет (''Parlamentarischer Rat''), избранный ландтагами, который 8 мая 1949 года принял, а 23 мая ввёл в силу Основной Закон федеративаной Республики Германии (ФРГ) и избрал Федерального Президента, признанный землями западных зон оккупации. Этот основной закон учреждал Федеральный Совет (''Bundesrat''), Бундестаг (''Bundestag'') в качестве законодательных органов, должность Федерального Президента (''Bundespräsident'') в качестве главы государства и Федеральное Правительство (''Bundesregierung'') в качестве исполнительного органа. В Советской Зоне Оккупации были проведены прямые выборы в III Немецкий Народный Конгресс, который 7 октября 1949 года ввёл в действие Конституцию Германской Демократической Республики (ГДР) и избрал Президента. Этой конституцией были учреждены Палата Земель (''Länderkammer''), Народная Палата (''Volkskammer'') в качестве законодательных органов, должность Президента (Präsident) в качестве главы государства и правительство в качестве исполнительного органа. В 1950 году прошли выборы в Бундестаг и Народную Палату. В 1951 году Банк Немецких Земель был передан ФРГ, в том же году Немецкий Эмиссионный Банк был передан ГДР. В 1952 году в ГДР были упразднены земли, территория государства была разделена на округа. В этом же году Баден, Вюртемберг-Баден и Вюртемберг-Гогенцоллерн объединились в землю Баден-Вюртемберг. В 1955 году в качестве вооружённых сил ФРГ была создана Федеральная Оборона ([[Бундесвер]]), а сама ФРГ была принята в НАТО. Годом позже в качестве вооружённых сил ГДР была создана Национальная Народная Армия (''Nationale Volksarmee''), а сама ГДР вступила в ОВД. При этом сначала и ФО и ННА были немногочисленными и комплектовались добровольцами, однако в 1957 году в ФРГ был введён призыв на действительную военную службу, а в 1962 году призыв на действительную военную службу был введён и в ГДР и в том же году ННА была введена на территорию Восточного Берлина. В 1956 году в состав ФРГ вошёл Саар. В 1958 году была упразднена Палата Земель ГДР, а в 1960 году была упразднена должность Президента ГДР. В 1973 году ГДР и ФРГ стали членами [[Организация Объединённых Наций|ООН]]. [[3 октября]] [[1990 год]]а [[Германская Демократическая Республика]] и [[Западный Берлин]] были включены в состав [[федеративаная Республика Германия|федеративаной Республики Германии]], Народная Палата и Правительство ГДР были упразднены. Имеет дипломатические отношения с [[Россия|Российской Федерацией]], которые были установлены [[СССР]] в [[1955 год]]у (с [[ГДР]] в [[1949 год]]у). --> == Пачхьалкхан дӀахӀоттам == <!-- {{main|Государственный строй Германии}} {{seealso|Политические партии Германии|Конституция Германии}} [[Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|280px|[[Рейхстаг (здание)|Рейхстаг]], резиденция немецкого парламента, [[Бундестаг Германии]]]] [[Берлин]] — [[столица]] Германии. Между тем, в ходе длительных переговоров относительно условий переноса столицы из [[Бонн]]а в Берлин, Бонну удалось оставить на своей территории большинство федеральных министерств, а также целый ряд главных важнейших федеральных ведомств (например, федеральной счётной палаты). Германия — [[Демократия|демократическое]], [[Социальное государство|социальное]], [[правовое государство]]. Она состоит из 16 [[Земли Германии|земель]]. Государственное устройство регламентировано [[Основной закон Германии|Основным законом Германии]]. По форме правления Германия — парламентская республика. Германия — демократическое государство: «Вся государственная власть исходит от народа. Она осуществляется народом путём выборов и голосований, а также через специальные органы законодательства, исполнительной власти и правосудия» [[Глава государства]] — [[Федеральный президент Германии|федеральный президент]], который выполняет скорее представительские функции и назначает [[Федеральный канцлер Германии|федерального канцлера]]. Федеральный президент ФРГ приносит следующую присягу: «Я клянусь посвятить свои силы благу немецкого народа, умножать его достояние, оберегать его от ущерба, блюсти и охранять Основной закон и законы Федерации, добросовестно исполнять свои обязанности и соблюдать справедливость по отношению к каждому.» При желании он может добавить религиозную формулировку «Да поможет мне Бог». Федеральный канцлер является главой Правительства Германии. Он руководит деятельностью [[Федеральное Правительство Германии|Федерального правительства]]. Поэтому форму правления Германии часто ещё называют канцлерской демократией. Германия имеет [[Федерация|федеративаное]] устройство. Это значит, что [[Политическая система Германии|политическая система]] государства делится на два уровня: федеральный, на котором принимаются общегосударственные решения международного значения, и региональный, на котором решаются задачи федеральных земель. Каждый уровень обладает собственными органами [[Исполнительная власть|исполнительной]], [[Законодательная власть|законодательной]] и [[Судебная власть|судебной]] власти. Хотя земли и имеют неравное представительство в Бундесрате, юридически они имеют равный статус, что характеризует германскую федерацию как симметричную. [[Германский бундестаг]] (парламент) и [[Бундесрат Германии|бундесрат]] (орган представительства земель) осуществляют законосовещательную и законодательную функции на федеральном уровне и уполномочены большинством голосов в две трети в каждом из органов вносить изменения в конституцию. [[Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Ведомство федерального канцлера Германии]] в [[Берлин]]е]] Исполнительная власть на федеральном уровне представлена [[Федеральное Правительство Германии|Федеральным правительством]], во главе которого стоит [[федеральный канцлер Германии]]. === Политические партии === ==== Левые ==== * [[Левые (партия, Германия)|Левые]] — левая социалистическая партия * [[Союз 90/Зелёные]] — экологистская партия ==== Левоцентристы ==== * [[Социал-демократическая партия Германии]] — социал-демократическая партия * [[Партия пиратов Германии]] — пиратская партия ==== Центристы ==== * [[Свободная демократическая партия Германии]] — либеральная партия ==== Правоцентристы ==== * [[Христианско-демократический союз Германии]] — консервативная партия (баварская земельная ассоциация — [[Христианско-социальный союз]]) ==== Правые ==== * [[Альтернатива для Германии]] — евроскептическая правоконсервативная партия * [[Национал-демократическая партия Германии]] — ультраправая партия в ФРГ === Этапы реформирования федеративаной системы === После принятия Основного закона в [[1949 год]]у власти Германии неоднократно предпринимали попытки усовершенствовать федеративаную систему. Первая крупномасштабная реформа была осуществлена правительством «большой коалиции» (ХДС/ХСС-СДПГ) при канцлере К-Г. [[Кизингер]]е в [[1966 год|1966]] — [[1969 год]]ах. В результате реформы переплетение интересов земель и федерального центра получило новое измерение. В финансовой сфере был введён принцип «кооперативного федерализма», который станет одним из камней преткновения на современном этапе истории ФРГ. При правительстве [[Шрёдер, Герхард|Шрёдера]] ([[1998 год|1998]]—[[2005 год|2005]]) была поставлена цель провести масштабную конституционную реформу федерализма, чтобы упростить политические процессы в стране, сделать их более прозрачными для населения и менее зависимыми от сиюминутных партийных расчётов. Реформа была призвана перераспределить полномочия между центром и субъектами федерации, уточнить законодательную компетенцию между бундестагом и бундесратом и в итоге повысить дееспособность государства в целом. Число законов, требующих обязательного одобрения бундесрата, планировалось сократить до 35-40 % за счёт изъятия законов о принципах администрирования всех земель из механизма согласования с бундесратом. То есть в будущем земли должны будут исходить из федеральных установок, что предполагает наделение ландтагов большей ответственностью. В марте [[2003 год]]а Конвент по проблемам федерализма (в составе глав земельных парламентов и руководителей фракций представленных в них партий) одобрил «Любекское заявление», содержащее конкретные меры по модернизации федеративаной системы. [[17 октября]] [[2003 год]]а была создана Комиссия по федерализму, куда вошли тогдашний генсек СДПГ Ф. Мюнтеферинг и председатель ХСС и премьер-министр Баварии Э. Штойбер. [[18 ноября]] [[2005 год]]а был подписан коалиционный договор ХДС/ХСС и СДПГ («Вместе за Германию — с мужеством и человечностью»), в котором были оговорены предложения данных партий по разграничению полномочий и ответственности между землями и центром. [[7 июля]] [[2006 год]]а после одобрения бундесратом реформа вступила в силу. Пакет нововведений охватывает следующие сферы: 1. ''Образование''. Теперь текущие вопросы образования отошли в компетенцию земель, причем им напрямую будут перечисляться средства из федерального бюджета. Это исключает нецелевое использование полученных средств. 2. ''Распределение доходов''. Федеральные законы не могут ставить перед городами и общинами задачи, требующие от органов местного самоуправления дополнительных материальных расходов. Если федеральные законы вторгаются в компетенцию земель, эти законы обязательно должны получить согласие бундесрата. 3. ''Высшая школа''. Полностью отошла в компетенцию земель. Федерация может участвовать в финансировании научных исследований, но лишь с согласия земель. 4. ''Охрана окружающей среды''. Федерация может разрабатывать рамочное законодательство, однако земли могут принимать решения, отходящие от него. При этом необходимо учитывать и нормативные акты ЕС по защите окружающей среды. 5. ''Бюджет''. Введение «Пакта стабильности по образцу ЕС». В связи с проблемой долгов земель, эвентуальные долговые санкции на 65 % лягут на плечи федерации, и на 35 % — на плечи земель. 6. ''Земельное законодательство''. В компетенцию земель вошли жилищное право, вопросы собраний, объединений и печати, [[пенитенциарная система]], законодательство об охоте, часы работы магазинов, правила открытия ресторанов. 7. ''Борьба с терроризмом''. Исключительная компетенция федерации (Федеральное ведомство уголовной полиции), наряду с атомной энергетикой, регистрацией граждан, регулирование оборота оружия и взрывчатых веществ. 8. ''Государственная служба''. Компетенция земель<ref>И. Павлов Германский федерализм: опыт реформирования//МЭ и МО, № 10.2007 г. С. 57—61</ref>. 15 декабря 2006 года стартовал новый этап реформы федерализма. Основные нерешенные на 1 этапе вопросы: уменьшение долгов земель, перекосы в финансовых отношениях федерация—земли и самими землями. Суть проблемы в том, что все земли должны выполнять общефедеральные задачи, однако возможности у них для этого очень разные. Поэтому в Конституции Германии (абз. 2 ст. 107) зафиксировано, что «законом должно обеспечиваться соразмерное выравнивание различий в финансовых возможностях земель; при этом должны учитываться финансовые возможности и потребности общин» Для этого существовала процедура выравнивания бюджетной обеспеченности регионов, то есть часть средств «богатых» земель перераспределяется в пользу «бедных», иногда — с вливаниями и из федерального бюджета<ref>http://www.rfhwb.de/Pravo/Pravo_ru/pravo_ru1.htm Конституция ФРГ на русском языке</ref>. Формально федеративаное государственное устройство в Германии имеет два уровня: федерация как целое государство и земли как члены этого государства. Но в реальности существует и «третий», неформальный уровень отношений федерации и земель — «кооперативный федерализм»; то есть наряду с горизонтальной самокоординацией земель сложилась практика вертикальной координации по оси федерация-земли: участие федерации в земельном финансировании. В рамках вертикальной координации создаются комиссии из представителей федерации и земель. Основные проблемы горизонтальных и вертикальных отношений в Германии связаны с распределением финансовых средств между богатыми и бедными федеральными землями и реализацией принципа «равноценности» жизненных условий. «Горизонтальное» выравнивание позволяет оказывать помощь слабо развитым регионам путём перераспределения доходов, которые федерация и земли получают совместно (корпорационный и подоходный налог). Подобное положение вызывает много нареканий, прежде всего со стороны либералов (СвДП, О. Ламбсдорф), которые выступают за снижение «благотворительной» роли государства. С подобными предложениями согласны также и политики других партий. Например, премьер-министр Баварии Штойбер (ХСС) требует усиления регионализации, а премьер-министр Баден-Вюртемберга Тойфель (ХДС) — сократить число земель и увеличить легислатурные (законодательные) сроки. Кратко их идеи по реформированию федерализма можно сформулировать так: # Присвоение каждому уровню своих налоговых полномочий; переход всех земель в статус «солидных финансовых единиц»; # Сокращение «горизонтального выравнивания» земельных бюджетов; # Отмена смешанного финансирования; # Уменьшение законодательной компетенции федерации в пользу земель путём ограничения полномочий центра такими сферами, как оборона, правопорядок, права человека, внешняя политика и «рамочное» регулирование вопросов экологии, экономики и социальной политики; # Существенное ограничение права вето Бундесрата. Общие принципы администрирования в землях были изъяты из тем законопроектов, требующих обязательного одобрения Бундесрата. Поиски более эффективной модели федерализма осложняются в Германии тремя факторами: обострением противоречий между бедными и богатыми землями, наличием конкурирующих проектов крупных политических партий и потребностями европейского федерализма, вынужденного учитывать как опыт государств с централизованным управлением ([[Англия]] и [[Франция]]), так и опыт федераций (Германия)<ref>[http://www.russia-today.ru/2004/no_04/04_parallels_1.htm Германия в поисках другого федерализма]</ref>. === Внешняя политика === {{main|Внешняя политика Германии}} [[Файл:Dmitry Medvedev with Angela Merkel-1.jpg|thumb|[[Ангела Меркель]] и [[Дмитрий Медведев]]. Октябрь [[2008 год]]а]] Во внешней политике ориентированный на Запад канцлер Германии К. Аденауэр (1949—1963) действовал согласно лозунгу идеолога южногерманского либерализма [[Карл фон Роттек|К. фон Роттека]]: ''«Лучше свобода без единства, чем единство без свободы»''. Европейская политика Германии 1949—1963 гг. как соотношение цели и средств делится на два этапа. На первом этапе (с [[1949 год]]а до середины 50-х гг.) она была средством, при помощи которого западная Германия планировала восстановить свою экономику, создать собственные вооружённые силы и добиться признания мировыми державами. Внешняя политика проводилась ради внутренней. На втором этапе (с середины 50-х гг. по 1963 г.) теперь уже внутренняя политика проводилась ради внешней: Германия стремилась стать не просто независимым, но и сильным государством<ref>Ерюхин А. А. «Европейская политика ФРГ при Аденауэре»</ref>. Европейская военная политика ФРГ в 1958-63 гг. основывалась на сближении с Францией (ось «Берлин-Париж») и отказе от плана ''«многосторонних ядерных сил»'', предложенного [[США]]. Подписание соглашения о германо-французском сотрудничестве подвело черту под многовековым противостоянием этих государств. Аденауэр признал установленное Петерсбергскими соглашениями международное управление промышленностью Рура, рассматривая это как основу будущей западноевропейской интеграции. В [[1950 год]]у Аденауэр принял разработанный Р. Шуманом план создания [[Европейское объединение угля и стали|Европейского объединения угля и стали]] (ЕОУС). Аденауэр также поддерживал идею создания Европейского оборонительного сообщества (ЕОС), предложенную У. Черчиллем. В [[1952 год]]у был подписан Боннский договор, отменивший оккупационный статус и предоставивший ФРГ государственный суверенитет. [[5 мая]] [[1955 год]]а вступили в силу [[Парижские соглашения (1954)|Парижские соглашения]], важнейшим из которых стала договоренность о вступлении Германии в [[НАТО]]. Тем не менее, в то время [[суверенитет]] Германии нельзя было назвать полноценным: иностранные войска оставались на её территории, Германия была лишена права обладать многими видами стратегического оружия<ref>А. И. Патрушев «Германия в XX веке»</ref>. В [[1959 год]]у в [[Женева|Женеве]] прошла конференция четырёх держав: [[США]], [[Великобритания|Великобритании]], [[СССР]] и [[Франция|Франции]], которая закончилась фактическим признанием существования трёх немецких государств: ФРГ, ГДР и Западный Берлин. Одним из важных приоритетов внешней политики Германии является углубление интеграции государств [[Евросоюз]]а. Германия играет решающую роль в построении и организации европейских структур. При этом с самого начала преследовалась цель развеять послевоенный страх стран-соседей перед Германией и сделать излишними ограничения, введённые советскими оккупационными силами. С [[1950 год]]а Германия стала членом [[Совет Европы|Совета Европы]], а в [[1957 год]]у подписала [[Римские соглашения]], которые стали фундаментом в создании Европейского союза: Германия вошла в [[Европейское сообщество|Европейское экономическое сообщество]] (ЕЭС) и [[Европейское сообщество по атомной энергии]] (ЕВРАТОМ). Итак, важными результатами европейской политики Германии в 1949-63 гг. стали: признание суверенитета Германии и её статуса важного европартнёра и начало формирования основ экономического могущества Германии. С [[1964 год]]а Германия член «[[Группа десяти|Группы десяти]]». Во время [[Холодная война|холодной войны]] внешняя политика Германии была сильно ограничена. Одной из главных её задач было воссоединение [[федеративаная Республика Германии (до 1990)|Западной Германии]] с [[ГДР|Восточной Германией]]. Военно-политически ФРГ была тесно связана с блоком [[НАТО]]. На территории Западной Германии были размещены американские ядерные боеголовки. Современная Германия по праву считается узловым центром как между Востоком и Западом, так и между Скандинавским и Средиземноморским регионами, странами Западной и Восточной Европы. С присоединением ГДР к ФРГ была устранена угроза использования ГДР в качестве плацдарма развёртывания иностранных войск, исключен риск превращения Германии в объект применения [[ядерное оружие|ядерного оружия]], а также опасной игры «третьих стран» на противоречиях ГДР и ФРГ<ref>Дмитриев В. А. «Роль современной Германии в мировой политике». Горчаковские чтения</ref>. До недавнего времени одним из самых спорных был вопрос о возможности использования германских вооружённых сил за пределами сферы совместной ответственности НАТО. Согласно конституции, Германия не имеет права принимать участия в захватнических войнах. Это ограничение является предметом постоянных споров. Её вооружённые силы стоят на защите суверенитета и целостности Германии и стран НАТО. Лишь с недавнего времени [[бундесвер]] принимает участие в различных мероприятиях, направленных на поддержание мира. Это стало возможным после решения [[Конституционный суд Германии|Конституционного суда]], допустившего использование ВС ФРГ для миротворческих<ref name="mir1">[http://www.dw.de/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5/a-368829-0 Германия и операция в Афганистане]</ref><ref name="mir2">[http://www.almanacwhf.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=104:mirotvorcy1&catid=18:14nomer&Itemid=21 Влияние фактора миротворческих войск на развитие вооруженного конфликта]</ref><ref name="mir3">[http://www.un.org/ru/peacekeeping/operations/financing.shtml Операции ООН по поддержаню мира: Финансирование]</ref> миссий [[ООН]], причем для каждого конкретного случая требуется согласие [[Германский бундестаг|бундестага]], которое до сих пор давалось только с временными ограничениями. При этом разрешается применение оружия только для самозащиты. Все попытки различных партий добиться от Конституционного суда пересмотра этого вопроса пока отвергались. Германские войска принимали и принимают участие в разрешении следующих конфликтных ситуаций: * [[1992 год|1992]] — [[1996 год|1996]]: Операция [[SHARP GUARD]] с применением военных кораблей и самолетов-разведчиков в Адриатическом море против [[Югославия|Югославии]]; * [[1993 год|1993]] — [[1995 год|1995]]: Операция [[Вооружённые силы ООН|сил ООН]] в [[Сомали]] [[UNOSOM II]]; * [[1999 год|1999]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] против [[Югославия|Югославии]], операция [[KFOR]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] в Афганистане, операция [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Операция [[Enduring Freedom]] с участием военно-морского контингента в прибрежных водах Восточной Африки и [[Средиземное море|Средиземном море]]; * [[2003 год|2003]] — по настоящее время: С самолетами-разведчиками [[AWACS]], с правом пересечения воздушного пространства [[Ирак]]а, но без права оккупации. * [[2005 год|2005]] — по настоящее время: Поддержание мира в [[Судан]]е в рамках операции UNMIS. * [[2006 год|2006]] — [[2008 год|2008]]: Участие в вооружённой миссии ЕС по обеспечению выборов в [[Республика Конго|Конго]] * [[2006 год|2006]] — по настоящее время: Охрана прибрежных вод [[Ливан]]а с целью пресечения [[контрабанда|контрабанды]] оружия (в рамках миссии [[UNIFIL]]) * [[2008 год|2008]] — по настоящее время: Патруль прибрежных вод Сомали в рамках операции ATLANTA (Противодействие пиратам). * [[2012 год|2012]] — по настоящее время: Миссия НАТО по защите турецко-сирийской границы зенитными комплексами «[[Пэтриот]]». --> == Бакъонийн система == <!-- Орган конституционного надзора — [[Федеральный конституционный суд]] (''Bundesverfassungsgericht''), органы конституционного надзора земель — конституционные суды правосудия (''Verfassungsgerichtshof'') (в Тюрингии, Северный Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Саар, Саксония, Бавария, Берлин), земельные конституционные суды (''Landesverfassungsgericht'') (в Саксонии-Анхальт, Шлезвиг-Голштейн, Мекленбург-Передня Померания), государственные суды правосудия (''Staatsgerichtshof'') (в Баден-Вюртемберге, Бремене, Гессен, Нижняя Саксония), конституционные суды (''Verfassungsgericht'') (Бранденбург, Гамбург). Высшая судебная инстанция — [[Федеральный суд юстиции]] (''Bundesgerichtshof'') в [[Карлсруэ]], суды апелляционной инстанции — верховные земские суды (''Oberlandesgericht''), суды первой инстанции — земские суды (''Landgericht''), низшее звено судебной системы — суды управлений (''Amtsgericht''). Высшая судебная инстанция административаной юстиции — [[Федеральный административаный суд]] (''Bundesverwaltungsgericht'') в [[Лейпциг]]е, суды апелляционной инстанции административаной юстиции — верховные административаные суды (''Oberverwaltungsgericht'') в Баден-Вюртемберге, Баварии и Гессене — административаные суды правосудия (''Verwaltungsgerichtshof''), суды первой инстанции административаной юстиции — административаные суды (''Verwaltungsgerichte''). Высшая судебная инстанции трудовой юстиции — [[Федеральный суд по трудовым спорам]] (''Bundesarbeitsgericht''), суды апелляционной инстанции трудовой юстиции — земельные трудовые суды (''Landesarbeitsgericht''), суды первой инстанции трудовой юстиции — трудовые суды (''Arbeitsgerichte''). Высшая судебная инстанция социальной юстиции — [[Федеральный общественный суд]] (''Bundessozialgericht''), суды апелляционной инстанции социальной юстиции — земельные социальные суды (''Landessozialgericht'') (по одному на каждую землю, исключения — Бранденбург и Берлин, а также Нижняя Саксония и Бремен имеют общий земельный социальный суд), суды первой инстанции социальной юстиции — социальные суды (''Sozialgerichte''). Высшая судебная инстанция финансовой юстиции — [[Федеральный финансовый суд]] (''Bundesfinanzhof'') в [[Мюнхен]]е, земельные финансовые суды — финансовые суды (''Finanzgericht''), суд по делам авторских прав — Федеральный патентный суд (''Bundespatentgericht''), суд по делам служебной дисциплины — Дисциплинарный суд Севера (''Truppendienstgericht Nord''). Большая часть судебных разбирательств находится в ответственности земель. Федеральные суды в основном занимаются пересмотром дел и проверяют решения судов земель на предмет формальной законности. Органы прокурорского надзор — Федеральный Генеральный Прокурор (Generalbundesanwalt), генеральные прокуроры земель, прокуроры земских судов. --> == Суьрташ == <gallery widths=250 heights=250> Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|Рейхстаг, немцойн парламентан резиденци, Бундестаг Германи Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|Федеральни канцлеран ведомство (Берлинехь) Файл:Berlin Skyline voll.jpg|Берлин Файл:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|Майн-тӀера-Франкфурт </gallery> == Административан йекъайалар == {{main|Германин административан йекъайалар}} хьажа иштта [[Германин латтанаш]] [[Файл:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|300px|right]] Германи йу — федеративан хӀоттам болу пачхьалкх; цуна йукъайогӀуш йу 16 цхьаттера бакъонаш йолу регионаш — латтанаш (''land'') {| class="wikitable" !Латта!! [[Коьрта гӀала]] !! Латтан немцойн маттахь цӀе !! Коьрта гӀалин немцойн маттахь цӀе |- |1. [[Баден-Вуьртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавари|Маьрша латта Бавари]]||[[Муьнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (латта)|Маьрша ганзейн гӀала Бремен]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Маьрша ганзейн гӀала Гамбург]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Хьалхара Померани]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Лаха Саксони]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Къилбаседа Рейн-Вестфали]]||[[Дуьссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбруьккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксони (латта)]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксони-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||[[Киль (гӀала)|Киль]]||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Туьринги|Маьрша латта Туьринги]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} == Галерей == <gallery widths=250 heights=250> Cleanroom1.jpg|Немцойн электронан завод Porsche-Panamera at Porsche-Museum.JPG|Немцойн Porsche Panamera автомобиль </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Германи| ]] ph2m2s1lckzzi7wzeb5p8c2i1yc0w5c 25778512 25778503 2026-09-21T19:43:02Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778512 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна}} {{Пачхьалкх | Нохчийн цӀе = Федеративан Республика Германи | Цера шаьш йоккху цӀе = Bundesrepublik Deutschland | Доланиг дожар = Германин | ХӀост = Coat of arms of Germany.svg | Девиз = Цхьаалла, бакъо, маршо<ref>http://www.rfhwb.de/Docs/Februar%20April%202012/FRG%20-%20obschaya%20inf.%2014.04.12.pdf</ref> <br /> {{lang-de|Einigkeit und Recht und Freiheit}}<ref>''"„Die zentralen Worte daraus, „Einigkeit und Recht und Freiheit", waren zum offiziellen Wahlspruch der BRD erhoben worden."'' - Peter Ebenbauer, Christian Wessely und Reinhold Esterbaue: Religiöse Appelle und Parolen: Interdisziplinäre Analysen zu einer neuen Sprachform, Kohlhammer, 2008, S. 84 [http://books.google.de/books?id=ScivyPoZkmwC&pg=PA84&dq=einigkeit+und+recht+und+freiheit++deutschland+wahlspruch&hl=de&sa=X&ei=4wufUqyMN-K9ygPezYKgBg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=einigkeit%20und%20recht%20und%20freiheit%20%20deutschland%20wahlspruch&f=false Online]</ref> | Шатлакхан Иллинан цӀе = третья строфа «Песни немцев» | Аудио = Deutschlandlied-novocals.ogg | Урхаллин тайпа = [[Федераци|Федеративан]] [[парламентан республика]] | Пачхьалкхан дин = | lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = | lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 55|lon_sec = | region = DE | Картан тӀехь = EU-Germany.svg |картан куьг = '''Германи йу''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин союз]]ехь (сирла-баьццара) | Мотт = [[Немцойн мотт]]<ref group="прим">[http://bundesrecht.juris.de/vwvfg/__23.html Юстицин Федеральни министерство] {{ref-de}}</ref><ref group="прим">Немцойн литературни мотт кхоьллина бу лакхаранемцойн диалектан бух тIехь. [[Датский язык|Датски]], [[Лужицкие языки|лужицки]], [[Фризский язык|фризски]], [[Цыганский язык|цыганийн]] меттанаш, къаьмнийн кегийрхойн меттанаш ду аьлла, тIеэцна ду. [[Нижненемецкий язык|Лахаранемцойн мотт]] - региональни диалект лерина йу.</ref> | Кхоьллина = | Коьрта гӀала = [[Берлин]] | Йаккхий гӀаланаш = [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Франкфурт-на-Майне]] | Ӏедал = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} | Латтанца меттиг = 62 | Латта = 357 021 | Хина процент = 2,42 % | Бахархойн цӀерш = [[немцо]], [[немцой]]. | Бахархойн меттиг = 16 | Бахархой = 80 523 746<ref name="ES"/> | Мах хадийна шо = 2013 | Бахархой ларарца = 80 219 695<ref name="Zensus 2011">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1 June 2013.</ref> | Бахархой лерина шо = 2011 | Луьсталла = 229 | Луьсталлина меттиг = 36 | ДЧС (НЭТ) = 3,089 трлн<ref name=IMF>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|title=Germany|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/617ETuvD2|archivedate=2011-08-22}}</ref> | ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2011 | ДЧСн (НЭТ) меттиг = 5 | ХӀораннан а синах ДЧС (НЭТ) = 37 814&nbsp;<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 21 | ДЧС (номинал) = 3,235 трлн<ref name=IMF/> | ДЧС (номинал) лерина шо = 2009 ||ДЧС (номинал) меттиг = 4 | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) = 39&nbsp;442<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) меттиг = 19 | АДКИ = 0,920<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DEU.html Germany — Country profile of human development indicators]</ref> | Лерина шо АДКИ = 2013 | АДКИ меттиг = 5 | Локхалла АДКИ = <span style="color:#090;">лакхара.</span> | Авиакомпани = [[Lufthansa]] | Ахча = [[Евро]] ('''EUR''', [[код 978]])<ref group="прим">[[2002 шо]] кхаччал — [[немцойн марка]].</ref> | Домен = [[.de]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) | ISO = DE | Телефонан код = 49 | Сахьтан аса = +1 (аьхккий +2) }} '''Герма́ни''', '''Лоьмсойчоь''' ({{lang-de|Deutschland}}), официалан цӀе — '''Федерати́вн Респу́блика Герма́ни''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ФРГ''' ({{lang-de|BRD}}) — Йуккъерчу [[Малхбузен Европа|Европин]] пачхьалкх. Майда — 357 408,74 км²<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Бахархойн барам 31.12.2015 шо — 82 175 684 бахархой<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>.<br>Дуьненахь бахархойн барамца 16-гӀа меттигехь йу (2-гӀа [[Европа|Европехь]]) цул совнах майданца 62-гӀа меттигехь йу. Коьрта гӀала — [[Берлин]]. Пачхьалкх — [[Немцойн мотт|немцойн]]. 65 % герга бахархой [[керста]] динлелош бу. [[Пачхьалкхан дӀахӀоттаран кеп]]ца [[федеративан пачхьалкх]] йу цуьна йукъахь йу 16 административан-территорин дакъош — [[Федералан латта (Германи)|федералан латтанаш]] (Бавари а, Баден-Вюртемберг а, Берлин а, Бранденбург а, Бремен а, Гамбург а, Гессен а, Мекленбург-Хьалха Померани а, Лаха Саксони а, Рейнланд-Пфальц а, Саар а, Саксони а, Саксони-Анхальт а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а, Тюринги а, Шлезвиг-Гольштейн а). [[Пачхьалкхан урхалин кеп]] йу — [[парламентан республика]]. [[Евробарт|Европин бертан]] йуккъехь йу, Германин гонахьа бу [[Балтийн хӀорд|Балтийн]] а, [[Къилбаседа хӀорд|Къилбаседа]] а хӀордаш. Дозанаш ду [[Дани]]ца къилбаседехьа, [[Польша|Польшца]] а, [[Чехи]]ца малхбалехьа, [[Австри]]ца а, [[Швейцари]]а къилбехьа, [[Франци]]ца а, [[Люксембург]]ца а, [[Бельги]]ца а, [[Нидерландаш]]ца а малхбузехьа. <!-- Германия — [[великая держава]] с динамично развивающейся экономикой. Объём [[Валовой внутренний продукт|ВВП]] за 2009 год составил 3,24 триллиона [[Доллар США|долларов США]] (около 39 442 долларов США на душу населения). Денежная единица — [[евро]]. Будучи мировым лидером в ряде промышленных и технологических секторов, она является [[Список стран по экспорту|третьим в мире экспортером]] и [[Список стран по импорту|импортером]] товаров. Германия — развитая страна с [[Список стран по индексу человеческого развития|очень высоким уровнем жизни]] (14 место в мировом рейтинге). Она поддерживает [[социальное обеспечение]] и [[Медицина в Германии|универсальную систему здравоохранения]], охрану окружающей среды и [[Образование в Германии|бесплатное высшее образование]]<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC |date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015}}</ref>. Германия является одной из стран-основателей и членом [[Европейский союз|Европейского союза]], членом [[Къилбаседа Атлантикан бартан организаци|НАТО]], входит в «[[Большая семёрка|Большую семёрку]]». Является второй в мире страной по популярности [[Иммиграция в Германию|иммиграции]] после США<ref>{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014}}</ref>. --> == Географи == {{main|Германин географи}} Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбехьа — [[Швейцари]], [[Австри]], малхбалехьа — [[Польша]], [[Чехи]], малхбузехьа — [[Нидерландаш]], [[Бельги]], [[Франци]]. === ТӀие === [[Файл:Deutschland topo.jpg|thumb|200px|Германин топографии]] Германин къилбаседехьара дакъа шен заманахь кхолла ела аренан тогӀе йу [[Къилба-Германин тогӀе]], уггар лахара тӀадам Нойендорф-Саксенбандехь бу [[Вильстермарш]] цӀе йолу коммунехь, хӀордан сизал 3,54 м лаха. Йуккъера декъехь тогӀена гӀоьрттина хьуьн йолу ламанан кӀажа йу, ткъа къилбехьо долалуш ду [[Альпаш]] (Германин латтан техь уггар лекха тӀадам бу — [[Цугшпитце]] цӀе йолу лам, 2 962 [[метр]]). <!-- === Реки и озёра === По территории Германии протекает большое количество [[Река|рек]], наиболее крупными из которых являются [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба (река)|Эльба]], [[Везер (река)|Везер]] и [[Одра|Одер]], реки соединены каналами, наиболее известный канал — [[Кильский канал|Кильский]], который соединяет Балтийское и Северное моря. Кильский канал начинается в [[Кильская бухта|Кильской бухте]] и оканчивается в устье реки Эльба. Самое крупное озеро в Германии — [[Боденское озеро|Боденское]], площадь которого 540 кв. км, и глубина 250 [[метр]]ов. === Климат === Погода часто носит переменчивый характер. Посреди лета может быть тепло и солнечно, но уже на следующий день может стать холодно и пойти дождь. По-настоящему экстремальные природные явления (сильные [[засуха|засухи]], [[Смерч|торнадо]], [[шторм]]ы, сильный [[Мороз (холод)|мороз]] или [[жара]]) относительно редки. Это также связано с тем, что Германия находится в [[Умеренный климат|умеренном климатическом поясе]], на севере климат морской, южнее переходит в умеренно-континентальный. За последние несколько лет в Германии, как и во всей [[Европа|Европе]], произошло несколько масштабных [[наводнение|наводнений]], но, принимая во внимание долгую [[история|историю]] Германии, это скорее редкие [[природные явления]]. Многие склонны видеть в этом свидетельства [[Глобальное потепление|потепления климата]]. Летом [[2003 год]]а Германия пострадала от засухи: «лето столетия», как его окрестили в [[СМИ]], было одним из самых жарких на протяжении нескольких последних десятилетий. Последствием засухи, среди прочего, стали значительные неурожаи. [[Землетрясение|Землетрясений]] с тяжёлыми последствиями в Германии до настоящего времени не происходило. Это можно объяснить тем, что Германия находится на [[Евразийская плита|Евразийской плите]]. Так как внутри Германии нет границ между [[Тектоника плит|тектоническими плитами]], то землетрясения происходят относительно редко. Средняя температура июля от +16 до +22 градусов Цельсия. Средняя температура января от +2 до −5 градусов по Цельсию. Среднегодовая температура +5-+10 градусов по Цельсию. Самая низкая температура в Германии наблюдалась в прошлом веке на её юге, в горной части страны, на высоте 1601 метр над уровнем моря 47 северной широты, у озера Фунтензи, и составила −45,8 градусов, что ниже абсолютного температурного минимума в более северной и восточной Эстонии (-43,5 градусов, Йыгева, почти 59 северной широты). === Особо охраняемые природные территории === В Германии насчитывается 14 [[Национальный парк|национальных парков]], 19 [[Всемирная сеть биосферных резерватов|биосферных резерватов]], 95 [[Природный парк|природных парков]] и множество других охраняемых природных территорий и [[Памятник природы|памятников природы]]. {{seealso|Список национальных парков Германии}} === Города === Самыми крупными [[город]]ами Германии являются [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]] и [[Кёльн]]. Следующим по значимости является пятый по численности населения город Германии и финансовая метрополия [[Франкфурт-на-Майне]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|самый крупный аэропорт]] Германии. Это третий по размерам аэропорт [[Европа|Европы]] и первый по объёмам прибыли от грузовых авиаперевозок. [[Рурский бассейн]] — регион с самой высокой [[Плотность населения|плотностью населения]]. {{seealso|Список городов Германии}} --> == Истори == {{Main|Германин истори}} Дуьххьара [[шира германхой]] хьахийна [[Шира грекаш|ширчу грекийн]] а, румхойн а белхашкахь. Уггаре хьалха хьахийначех цхьаъ ду [[98 шо]]. Иза йаздина руман историко [[Публий Корнелий Тацит|Тацита]] ({{lang-la|Tacitus}}). ХӀинцалерачу Германин берриг мохк [[Эльба (хи)|Эльбан]] малхбале (славянийн Лаба) [[X бӀешо]] кхаччалц дӀалаьцна йара славянийн тайпанаша<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml Племена Средней и Северо-Восточной Европы (VI—I вв. до н. э.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430161338/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml |date=2010-04-30 }}</ref>. (уллера хьажа: [[полабийн славянаш]]). [[XII бӀешо|XII]]—[[XIV бӀешо|XIV бӀешерашкахь]] и латташ доьд-доьдуш йукъадахара тайп-тайпанчу немцойн пачхьалкхийн кхолламашна, оцу хенахь хӀоттаман дакъа [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н. Хан мел йолу меттигерачу славянашна массарна а санна ассимиляци йира немцоша. И процесс йахйелира [[Йуккъера бӀешераш|Йуккъера бӀешерийн]] чеккхенгара, [[керла зама]] йолаяллалц, ткъа меттигашкахь, тӀеххьарчу, хӀинца а йуьззина ассимиляци йанза долчу славянийн къоман — [[лужичахой]]н, хӀинци а йоьдуш йу. Руман импери йоьхначул тӀаьхьа [[Малхбузан Европа|Малхбузан Европехь]] кхоллайелира [[Франкийн пачхьалкх]], цул тӀаьхьа кхо бӀе шо даьлча, [[Карл Сийлахь-Воккха]] волуш, империи хилира ([[800 шо]]). Карлан империс дӀалацнера хӀинцалерачу цхьа могӀа пачхьалкхийн мехкаш, царна йукъахь Германи а. Амма Карлан импери дукха ца лаьттира — оцу императоран кӀента бераш йийкъира иза шайна йукъахь, кхоллайелира кхоъ пачхьалла — [[Малхбуза-Франкийн паччахьалла|Малхбуза-Франкийн]] (тӀаьхьа Франци), [[Малхбале-Франкийн паччахьалла|Малхбале-Франкийн]] (тӀаьхьа Германи), [[Йуккъера паччахьалла]] (сихха йекъайелира [[Итали]]н, [[Прованс]]ан, [[Лотаринги]]н). Германин пачхьалкх кхолларан ламаст хилла терахь ду [[962 шо|962 шеран]] [[2 февраль]]: оцу дийнахь малхбаленфранкийн паччахьан [[Оттон I]]-чун таж а тиллина [[Рум]]ехь, [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н император хилира; и импери лаьттара мехкийн ({{lang-de|Land}}) конфедерацех, хӀоранна а дара шен эскар, арахоьцура шайн ахча. Сийлахь-Йоккха Руман Импери коьртехь лаьттара император, иза хоржура курфюрстийн кхеташоно, мехкийн векалийн меже йара, — [[Рейхстаг (Сийлахь-Йоккха Руман Импери)|Рейхстаг]] ({{lang-de|Reichstag}}). ХӀора а махкехь йара сословин монархи [[ландтаг]] ({{lang-de|Landtag}}). Иштта хьал лаьттира [[1806 шо]] кхаччалц, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон I-чун]] Ӏаткъамца йохийра [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]], ткъа цуьнан император волавелира Австрийн императоран дарж лело. Немцойн пачхьалкхийн барм хаъал охьабелира, кхоьллира [[Рейнан Союз]], иза а йара иштта маьршачу мехкех лаьттачу конфедераци. Рейнан бертан коьртехь лаьттира Федералан Президент (иза вара Французийн Император) а, шеш долу мехкийн меже — [[Бундестаг (Германийн союз)|Бундестаг]] ({{lang-de|Bundestag}}) а. <!-- [[Венский конгресс]] способствовал дальнейшему объединению немецких государств, в результате чего из 38 германских государств образовался [[Германский союз]], который также оставался конфедерацией независимых земель. Во главе Германского Союза стоял Федеральный Президент, которым являлся Кайзер Австрийской Империи, органом, представлявшим земли, являлся Бундестаг. Началось преобразований монархических немецких государств из абсолютных монархий в конституционные — преобразование ландтагов из нерегулярных собраний представителей в постоянные цензовые парламенты. После революции [[1848 год]]а стал назревать конфликт между наращивающей своё влияние [[Пруссия|Пруссией]] и [[Австрийская империя|Австрийской империей]]. Это привело к [[австро-прусская война|войне 1866 года]], в которой Пруссия одержала победу и присоединила ряд немецких княжеств. Германский союз распался. 10 августа 1866 года был создан Северогерманский союз — федеративаное государство с формой правления в виде дуалистической монархии была создана единая армия и единая денежная система. В [[1868 год]]у была принята конституция [[Северогерманский союз|Северогерманского Союза]], учредившая Федеральный Совет ({{lang-de|Bundesrat}}), формировавшийся главами земель, и Рейхстаг ({{lang-de|Reichstag}}), избиравшийся народом, на основе всеобщего избирательного права, в качестве законодательных органов, и должность Государственного Президента ({{lang-de|Reichspräsident}}), которым являлся Король Пруссии, в качестве главы государства. Началось введение всеобщего избирательного права при выборах в ландтаги. [[10 декабря]] [[1870 год]]а рейхстаг Северогерманского Союза переименовал Северогерманский Союз в [[Германская империя|Германскую империю]] ({{lang-de|Deutsches Reich}}), конституцию Северогерманского союза — в конституцию Германской империи, а президента Северогерманского Союза — в германского императора ({{lang-de|Deutscher Kaiser}}). [[Канцлер]]ом Германии был назначен граф [[Отто фон Бисмарк]]. Возникли политические партии: Социалистическая рабочая партия Германии, либеральные Немецкая прогрессивная партия и Национально-либеральная партия, консервативные Немецкая партия центра и Немецкая консервативная партия. Рост национального самосознания немцев привёл к расцвету немецких культуры, науки и философии. В XIX веке в Германии творили такие прославленные деятели, как композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], экономист [[Карл Маркс]], писатель Генрих Гейне, физики [[Генрих Герц]] и [[Макс Планк]], помимо многих других. Немцы [[Карл Бенц]] и [[Готлиб Даймлер]] изобрели автомобиль. [[Зигмунд Фрейд]] заложил основы психоаналитики. В [[1914 год]]у Германия вступила в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. 4-9 ноября 1918 г. Германию охватило антимонархическое восстание, восставшие стали на уровне предприятий формировать рабочие советы (''arbeiterrat''). 9 ноября Король Пруссии бежал в Нидерланды, где вскоре отрёкся от престола, Германская Империя была провозглашена Германской Социалистической Республикой, 10 ноября Общее собрание берлинских рабочих и солдатских советов (Vollversammlung der Berliner Arbeiter- und Soldatenräte), избрало временные органы государственной власти — Исполнительному совету рабочих и солдатских советов Большого Берлина (''Vollzugsrat des Arbeiter- und Soldatenrates Groß-Berlin'') и Совет народных уполномоченных (''Rat der Volksbeauftragten''), последний состоял из представителей СДПГ и недавно отколовшейся от неё более левой Независимой социал-демократической партии Германии, председателями Совета народных уполномоченных (''Vorsitzende des Rates der Volksbeauftragten'') стали социал-демократ Фридрих Эберт, Филипп Шайдеман и независимый социал-демократ Гуго Газе. 16-21 декабря 1918 г. на прошедшем Имперском конгрессе рабочих и солдатских советов для принятия конституции было принято решение созвать II Немецкое Национальное Собрание, в качестве временного парламента был избран Центральный совет Германской Социалистической Республики (''Zentralrat der Deutschen Sozialistischen Republik'') и утверждён состав Совета народных уполномоченных. 19 января 1919 г. прошли выборы во II Немецкое Национальное Собрание, первое место на котором заняла СДПГ и 10 февраля 1919 г. был принят Закон о временной имперской власти, согласно которому законодательным органами стали Комитет Государств (''Staatenausschuss''), избираемый земельными правительствами, и Национальное Собрание, избираемое народом, главой государства — Имперский президент, избираемый Национальным Собранием, исполнительным органом — Имперское министерство (''Reichsministerium''), назначаемое Имперским президентом, состоящее из Имперского премьер-министра (''Reichsministerpräsident'') и имперских министров. 28 июня 1919 года был в Версале был подписан договор о мире между Францией, Великобританией и США с одной стороны и Германией с другой, согласно которому фактически констатировалось поражение последней. [[Западная Пруссия]] и [[Познань]] отошли к [[Польша|Польше]], [[Эльзас]] к [[Франция|Франции]], [[Эйпен]] — [[Бельгия|Бельгии]], [[Саар]] был передан под управление Лиги Наций, из Рейнской Провинции были выведены германские воинские формирования, вследствие чего была предпринята попытка полностью отделить её от Германии. Имперское войско было распущено, вместо него была создана ограниченная по численности Имперская оборона ({{lang-de|Reichswehr}}). 31 июня 1919 г. II Германское Национальное Собрание приняло Конституцию, согласно которой законодательными органами являлись Государственный Совет (''Reichsrat''), назначаемый земельными правительствами, и Рейхстаг, избираемый на основе всеобщего, равного и прямого избирательного права при тайном голосовании, главой государства — Государственный Президент ({{lang-de|Reichspräsident}}) избираемый народом, исполнительным органом — Государственное Правительство ({{lang-de|Reichsregierung}}), состоящее из Государственного канцлера ({{lang-de|reichskanzler}}) и государственных министров ({{lang-de|reichsminister}}), назначаемое Государственным Президентом и ответственное перед Рейхстагом, Германская Империя оставалась федеративаным государством, состояла из земель, законодательными органами земель являлись [[ландтаг]]и, избираемые народом, исполнительными органами — государственные министерства ({{lang-de|staatsministerium}}), состоящие из премьер-министров (''ministerpräsident'') и государственных министров ({{lang-de|staatsminister}}), представительными органами местного самоуправления — провинциальные ландтаги (''provinziallandtag, ''в провинциях Пруссии), крейстаги ({{lang-de|kreistag}}), городские собрания уполномоченных (''stadtvereordnetenversammlung''), общинные представительства (''gemeindevertretung''), исполнительные органы местного самоуправления — земельные комитеты (''landesausschuss, ''в провинциях Пруссии), районные комитеты (''kreisausschuss''), магистраты (''magistrat''), общинные правления (''gemeindevorstand''), главы исполнительной власти в местных единицах — земельные губернаторы (''landeshauptman'', в провинциях Пруссии), ландраты (в районах), бургомистры, органом конституционного надзора — Государственный суд правосудия (''Staatsgerichtshof''), высшей судебной инстанцией — Государственный Суд (''Reichsgericht''). Крупнейшими политическими партиями стали: [[Социал-демократическая партия Германии]] (СДПГ), ориентированная на власть рабочих советов Коммунистическая партия Германии (КПГ), либеральная демократическая — Германская демократическая партия (ГДП), консервативная демократическая партия — [[Партия Центра (Германия)|Германская партия центра]] (ГПЦ), либеральная реваншистская — Германская народная партия (ГНП), консервативная монархическая — Германская национальная народная партия (ГННП). Три демократические партии (СДПГ, ГДП, ГПЦ), образовали между собой «Веймарскую коалицию», выступавшую против реваншизма, при этом в случае если эта коалиция не имела абсолютного большинства в парламенте она вступала в большую коалицию с ГНП. В [[1933 год]]у [[рейхсканцлер]]ом Германии был назначен председатель [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|Национал-социалистической немецкой рабочей партии]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]]. Германия была объявлена унитарным государством, были упразднены ландтаги — законодательные органы [[Земли Германии|земель]], их функции перешли назначаемым государственным наместникам, также был упразднён Рейхсрат. В 1933—1945 гг. Германия проводила агрессивную экспансионистскую и [[Реваншизм|реваншистскую]] политику, которая в [[1939 год]]у привела ко [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]]. После поражения во [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]] [[Германский рейх]] был ликвидирован, государственная независимость земель восстанавливалась, власть у государственных наместников была отобрана и передана восстановленным ландтагам, а до их избрания временным собраниям (Beratende Versammlung), земля [[Пруссия]] была также ликвидирована, провинции Пруссии получили независимость, [[Восточная Пруссия]], [[Силезия]], [[Померания]], [[Нижняя Силезия]], [[Верхняя Силезия]], [[Западная Померания]] были ликвидированы, их территории была разделены между [[СССР]] и Польшей, немцы с этих территорий, а также из [[Судеты|Судетов]], были депортированы, а сами эти территории были заселены поляками, русскими, чехами, независимость [[Люксембург]]а была восстановлена, Судеты возвращены Чехословакии, Эйпен — Бельгии, [[Южный Тироль]] — Италии, [[Эльзас]] был передан Франции. На территории остальных немецкоязычных государств оставались оккупационные войска, для управления оккупационными войсками были образованы четыре зоны оккупации: * [[Французская зона оккупации Германии|Французскую]], в которую вошли южная часть Вюртемберга, южная часть Бадена и южная часть Рейнской Области и Пфальц; * [[Британская зона оккупации Германии|Британскую]], в которую вошли северная часть Рейнской Области, Вестфалия, Ганновер, Брауншвейг, Ольденбург, Шаумбург-Липпе; * [[Американская зона оккупации Германии|Американскую]], в которую вошли Бавария, Гессен, северная часть Бадена и северная часть Вюртемберга; * [[Советская зона оккупации Германии|Советскую]], в которую вошли Саксония, Галле-Мерзебург, Магдебург, Анхальт, Тюрингиия, Бранденбург, Мекленбург и Передняя Померания; * Берлин также был разделён на четыре сектора. Сначала в Советской, а позже и в других зонах оккупации были разрешены политические партии — была восстановлена Коммунистическая партия Германии и все три партии бывшей веймарской коалиции — СДПГ, ГДП и ГПЦ. Однако вскоре партийная верхушка ГДП совместно с бывшими членам ГНП создают Свободно-демократическую партию Германии (СвДП) (в Советской зоне оккупации — Либерально-демократическую партию (ЛДП)), а партийная верхушка ГПЦ совместно с бывшими членами ГННП создают [[Христианско-демократический союз Германии|Христианско-демократический союз]] (ХДС), в результате чего ГДП и ГПЦ маргинализируются. В Советской зоне оккупации предпринимается попытка воссоздать подобие Веймарской коалиции, что приводит к созданию «Демократического блока», в который вошли КПГ, СДПГ, ЛДП, [[Христианско-демократический союз (ГДР)|восточногерманский ХДС]], руководящий орган которого формировался на основе паритета всех входящих в блок партий. Аналогичные блоки были созданы и на земельном уровне, на паритетной основе этих партий были образованы временные земельные собрания, в которые вошли также представители некоторых общественных организаций. В апреле 1946 года СДПГ и КПГ в Советской зоне оккупации объединяются в Социалистическую единую партию Германии (СЕПГ), руководящие органы которой формировались на основе паритета бывших коммунистов и социал-демократов. СДПГ трёх остальных зон от такого объединения отказались, организациями СЕПГ этих зон стали организации КПГ. В 1946—1947 гг. воссоздаются выборные населением земельные и районные собрания, общинные советы (или общинные представительства), причём на выборах в них в Советской зоне оккупации, в которых КПГ и СДПГ были объединены в СЕПГ, СЕПГ получила большинство, в остальных большинство получали либо СДПГ, либо ХДС. 29 мая 1947 года в Британской и Американской зонах оккупации был создан Экономический совет объединённой экономики (''Wirtschaftsrat des Vereinigten Wirtschaftsgebietes''), избираемый ландтагами и Совет Земель (''Länderrat'') избираемый земельными правительствами и Административаный Совет (''Verwaltungsrat''), формируемый Экономическим Советом. В Советской Зоне Оккупации возник Немецкий Народный Конгресс (''Deutscher Volkskongress''), состоявший из делегатов от партий и общественных организаций, избиравший из своего состава Немецкий Народный Совет (''Deutscher Volksrat''). 1 марта 1948 года оккупационной администрацией Британской и Американской Зон Оккупации был учреждён Банк Немецких Земель и 20 июня он начал эмиссию Немецкой Марки. В ответ на это в Советской Зоне Оккупации 20 июля был создан Немецкий Эмиссионный Банк который начал эмиссию, а 24 июля началась эмиссия Немецкой Марки Немецкого Эмиссионного Банка. 1 сентября 1948 года в Бонне был созван Парламентский Совет (''Parlamentarischer Rat''), избранный ландтагами, который 8 мая 1949 года принял, а 23 мая ввёл в силу Основной Закон федеративаной Республики Германии (ФРГ) и избрал Федерального Президента, признанный землями западных зон оккупации. Этот основной закон учреждал Федеральный Совет (''Bundesrat''), Бундестаг (''Bundestag'') в качестве законодательных органов, должность Федерального Президента (''Bundespräsident'') в качестве главы государства и Федеральное Правительство (''Bundesregierung'') в качестве исполнительного органа. В Советской Зоне Оккупации были проведены прямые выборы в III Немецкий Народный Конгресс, который 7 октября 1949 года ввёл в действие Конституцию Германской Демократической Республики (ГДР) и избрал Президента. Этой конституцией были учреждены Палата Земель (''Länderkammer''), Народная Палата (''Volkskammer'') в качестве законодательных органов, должность Президента (Präsident) в качестве главы государства и правительство в качестве исполнительного органа. В 1950 году прошли выборы в Бундестаг и Народную Палату. В 1951 году Банк Немецких Земель был передан ФРГ, в том же году Немецкий Эмиссионный Банк был передан ГДР. В 1952 году в ГДР были упразднены земли, территория государства была разделена на округа. В этом же году Баден, Вюртемберг-Баден и Вюртемберг-Гогенцоллерн объединились в землю Баден-Вюртемберг. В 1955 году в качестве вооружённых сил ФРГ была создана Федеральная Оборона ([[Бундесвер]]), а сама ФРГ была принята в НАТО. Годом позже в качестве вооружённых сил ГДР была создана Национальная Народная Армия (''Nationale Volksarmee''), а сама ГДР вступила в ОВД. При этом сначала и ФО и ННА были немногочисленными и комплектовались добровольцами, однако в 1957 году в ФРГ был введён призыв на действительную военную службу, а в 1962 году призыв на действительную военную службу был введён и в ГДР и в том же году ННА была введена на территорию Восточного Берлина. В 1956 году в состав ФРГ вошёл Саар. В 1958 году была упразднена Палата Земель ГДР, а в 1960 году была упразднена должность Президента ГДР. В 1973 году ГДР и ФРГ стали членами [[Организация Объединённых Наций|ООН]]. [[3 октября]] [[1990 год]]а [[Германская Демократическая Республика]] и [[Западный Берлин]] были включены в состав [[федеративаная Республика Германия|федеративаной Республики Германии]], Народная Палата и Правительство ГДР были упразднены. Имеет дипломатические отношения с [[Россия|Российской Федерацией]], которые были установлены [[СССР]] в [[1955 год]]у (с [[ГДР]] в [[1949 год]]у). --> == Пачхьалкхан дӀахӀоттам == <!-- {{main|Государственный строй Германии}} {{seealso|Политические партии Германии|Конституция Германии}} [[Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|280px|[[Рейхстаг (здание)|Рейхстаг]], резиденция немецкого парламента, [[Бундестаг Германии]]]] [[Берлин]] — [[столица]] Германии. Между тем, в ходе длительных переговоров относительно условий переноса столицы из [[Бонн]]а в Берлин, Бонну удалось оставить на своей территории большинство федеральных министерств, а также целый ряд главных важнейших федеральных ведомств (например, федеральной счётной палаты). Германия — [[Демократия|демократическое]], [[Социальное государство|социальное]], [[правовое государство]]. Она состоит из 16 [[Земли Германии|земель]]. Государственное устройство регламентировано [[Основной закон Германии|Основным законом Германии]]. По форме правления Германия — парламентская республика. Германия — демократическое государство: «Вся государственная власть исходит от народа. Она осуществляется народом путём выборов и голосований, а также через специальные органы законодательства, исполнительной власти и правосудия» [[Глава государства]] — [[Федеральный президент Германии|федеральный президент]], который выполняет скорее представительские функции и назначает [[Федеральный канцлер Германии|федерального канцлера]]. Федеральный президент ФРГ приносит следующую присягу: «Я клянусь посвятить свои силы благу немецкого народа, умножать его достояние, оберегать его от ущерба, блюсти и охранять Основной закон и законы Федерации, добросовестно исполнять свои обязанности и соблюдать справедливость по отношению к каждому.» При желании он может добавить религиозную формулировку «Да поможет мне Бог». Федеральный канцлер является главой Правительства Германии. Он руководит деятельностью [[Федеральное Правительство Германии|Федерального правительства]]. Поэтому форму правления Германии часто ещё называют канцлерской демократией. Германия имеет [[Федерация|федеративаное]] устройство. Это значит, что [[Политическая система Германии|политическая система]] государства делится на два уровня: федеральный, на котором принимаются общегосударственные решения международного значения, и региональный, на котором решаются задачи федеральных земель. Каждый уровень обладает собственными органами [[Исполнительная власть|исполнительной]], [[Законодательная власть|законодательной]] и [[Судебная власть|судебной]] власти. Хотя земли и имеют неравное представительство в Бундесрате, юридически они имеют равный статус, что характеризует германскую федерацию как симметричную. [[Германский бундестаг]] (парламент) и [[Бундесрат Германии|бундесрат]] (орган представительства земель) осуществляют законосовещательную и законодательную функции на федеральном уровне и уполномочены большинством голосов в две трети в каждом из органов вносить изменения в конституцию. [[Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Ведомство федерального канцлера Германии]] в [[Берлин]]е]] Исполнительная власть на федеральном уровне представлена [[Федеральное Правительство Германии|Федеральным правительством]], во главе которого стоит [[федеральный канцлер Германии]]. === Политические партии === ==== Левые ==== * [[Левые (партия, Германия)|Левые]] — левая социалистическая партия * [[Союз 90/Зелёные]] — экологистская партия ==== Левоцентристы ==== * [[Социал-демократическая партия Германии]] — социал-демократическая партия * [[Партия пиратов Германии]] — пиратская партия ==== Центристы ==== * [[Свободная демократическая партия Германии]] — либеральная партия ==== Правоцентристы ==== * [[Христианско-демократический союз Германии]] — консервативная партия (баварская земельная ассоциация — [[Христианско-социальный союз]]) ==== Правые ==== * [[Альтернатива для Германии]] — евроскептическая правоконсервативная партия * [[Национал-демократическая партия Германии]] — ультраправая партия в ФРГ === Этапы реформирования федеративаной системы === После принятия Основного закона в [[1949 год]]у власти Германии неоднократно предпринимали попытки усовершенствовать федеративаную систему. Первая крупномасштабная реформа была осуществлена правительством «большой коалиции» (ХДС/ХСС-СДПГ) при канцлере К-Г. [[Кизингер]]е в [[1966 год|1966]] — [[1969 год]]ах. В результате реформы переплетение интересов земель и федерального центра получило новое измерение. В финансовой сфере был введён принцип «кооперативного федерализма», который станет одним из камней преткновения на современном этапе истории ФРГ. При правительстве [[Шрёдер, Герхард|Шрёдера]] ([[1998 год|1998]]—[[2005 год|2005]]) была поставлена цель провести масштабную конституционную реформу федерализма, чтобы упростить политические процессы в стране, сделать их более прозрачными для населения и менее зависимыми от сиюминутных партийных расчётов. Реформа была призвана перераспределить полномочия между центром и субъектами федерации, уточнить законодательную компетенцию между бундестагом и бундесратом и в итоге повысить дееспособность государства в целом. Число законов, требующих обязательного одобрения бундесрата, планировалось сократить до 35-40 % за счёт изъятия законов о принципах администрирования всех земель из механизма согласования с бундесратом. То есть в будущем земли должны будут исходить из федеральных установок, что предполагает наделение ландтагов большей ответственностью. В марте [[2003 год]]а Конвент по проблемам федерализма (в составе глав земельных парламентов и руководителей фракций представленных в них партий) одобрил «Любекское заявление», содержащее конкретные меры по модернизации федеративаной системы. [[17 октября]] [[2003 год]]а была создана Комиссия по федерализму, куда вошли тогдашний генсек СДПГ Ф. Мюнтеферинг и председатель ХСС и премьер-министр Баварии Э. Штойбер. [[18 ноября]] [[2005 год]]а был подписан коалиционный договор ХДС/ХСС и СДПГ («Вместе за Германию — с мужеством и человечностью»), в котором были оговорены предложения данных партий по разграничению полномочий и ответственности между землями и центром. [[7 июля]] [[2006 год]]а после одобрения бундесратом реформа вступила в силу. Пакет нововведений охватывает следующие сферы: 1. ''Образование''. Теперь текущие вопросы образования отошли в компетенцию земель, причем им напрямую будут перечисляться средства из федерального бюджета. Это исключает нецелевое использование полученных средств. 2. ''Распределение доходов''. Федеральные законы не могут ставить перед городами и общинами задачи, требующие от органов местного самоуправления дополнительных материальных расходов. Если федеральные законы вторгаются в компетенцию земель, эти законы обязательно должны получить согласие бундесрата. 3. ''Высшая школа''. Полностью отошла в компетенцию земель. Федерация может участвовать в финансировании научных исследований, но лишь с согласия земель. 4. ''Охрана окружающей среды''. Федерация может разрабатывать рамочное законодательство, однако земли могут принимать решения, отходящие от него. При этом необходимо учитывать и нормативные акты ЕС по защите окружающей среды. 5. ''Бюджет''. Введение «Пакта стабильности по образцу ЕС». В связи с проблемой долгов земель, эвентуальные долговые санкции на 65 % лягут на плечи федерации, и на 35 % — на плечи земель. 6. ''Земельное законодательство''. В компетенцию земель вошли жилищное право, вопросы собраний, объединений и печати, [[пенитенциарная система]], законодательство об охоте, часы работы магазинов, правила открытия ресторанов. 7. ''Борьба с терроризмом''. Исключительная компетенция федерации (Федеральное ведомство уголовной полиции), наряду с атомной энергетикой, регистрацией граждан, регулирование оборота оружия и взрывчатых веществ. 8. ''Государственная служба''. Компетенция земель<ref>И. Павлов Германский федерализм: опыт реформирования//МЭ и МО, № 10.2007 г. С. 57—61</ref>. 15 декабря 2006 года стартовал новый этап реформы федерализма. Основные нерешенные на 1 этапе вопросы: уменьшение долгов земель, перекосы в финансовых отношениях федерация—земли и самими землями. Суть проблемы в том, что все земли должны выполнять общефедеральные задачи, однако возможности у них для этого очень разные. Поэтому в Конституции Германии (абз. 2 ст. 107) зафиксировано, что «законом должно обеспечиваться соразмерное выравнивание различий в финансовых возможностях земель; при этом должны учитываться финансовые возможности и потребности общин» Для этого существовала процедура выравнивания бюджетной обеспеченности регионов, то есть часть средств «богатых» земель перераспределяется в пользу «бедных», иногда — с вливаниями и из федерального бюджета<ref>http://www.rfhwb.de/Pravo/Pravo_ru/pravo_ru1.htm Конституция ФРГ на русском языке</ref>. Формально федеративаное государственное устройство в Германии имеет два уровня: федерация как целое государство и земли как члены этого государства. Но в реальности существует и «третий», неформальный уровень отношений федерации и земель — «кооперативный федерализм»; то есть наряду с горизонтальной самокоординацией земель сложилась практика вертикальной координации по оси федерация-земли: участие федерации в земельном финансировании. В рамках вертикальной координации создаются комиссии из представителей федерации и земель. Основные проблемы горизонтальных и вертикальных отношений в Германии связаны с распределением финансовых средств между богатыми и бедными федеральными землями и реализацией принципа «равноценности» жизненных условий. «Горизонтальное» выравнивание позволяет оказывать помощь слабо развитым регионам путём перераспределения доходов, которые федерация и земли получают совместно (корпорационный и подоходный налог). Подобное положение вызывает много нареканий, прежде всего со стороны либералов (СвДП, О. Ламбсдорф), которые выступают за снижение «благотворительной» роли государства. С подобными предложениями согласны также и политики других партий. Например, премьер-министр Баварии Штойбер (ХСС) требует усиления регионализации, а премьер-министр Баден-Вюртемберга Тойфель (ХДС) — сократить число земель и увеличить легислатурные (законодательные) сроки. Кратко их идеи по реформированию федерализма можно сформулировать так: # Присвоение каждому уровню своих налоговых полномочий; переход всех земель в статус «солидных финансовых единиц»; # Сокращение «горизонтального выравнивания» земельных бюджетов; # Отмена смешанного финансирования; # Уменьшение законодательной компетенции федерации в пользу земель путём ограничения полномочий центра такими сферами, как оборона, правопорядок, права человека, внешняя политика и «рамочное» регулирование вопросов экологии, экономики и социальной политики; # Существенное ограничение права вето Бундесрата. Общие принципы администрирования в землях были изъяты из тем законопроектов, требующих обязательного одобрения Бундесрата. Поиски более эффективной модели федерализма осложняются в Германии тремя факторами: обострением противоречий между бедными и богатыми землями, наличием конкурирующих проектов крупных политических партий и потребностями европейского федерализма, вынужденного учитывать как опыт государств с централизованным управлением ([[Англия]] и [[Франция]]), так и опыт федераций (Германия)<ref>[http://www.russia-today.ru/2004/no_04/04_parallels_1.htm Германия в поисках другого федерализма]</ref>. === Внешняя политика === {{main|Внешняя политика Германии}} [[Файл:Dmitry Medvedev with Angela Merkel-1.jpg|thumb|[[Ангела Меркель]] и [[Дмитрий Медведев]]. Октябрь [[2008 год]]а]] Во внешней политике ориентированный на Запад канцлер Германии К. Аденауэр (1949—1963) действовал согласно лозунгу идеолога южногерманского либерализма [[Карл фон Роттек|К. фон Роттека]]: ''«Лучше свобода без единства, чем единство без свободы»''. Европейская политика Германии 1949—1963 гг. как соотношение цели и средств делится на два этапа. На первом этапе (с [[1949 год]]а до середины 50-х гг.) она была средством, при помощи которого западная Германия планировала восстановить свою экономику, создать собственные вооружённые силы и добиться признания мировыми державами. Внешняя политика проводилась ради внутренней. На втором этапе (с середины 50-х гг. по 1963 г.) теперь уже внутренняя политика проводилась ради внешней: Германия стремилась стать не просто независимым, но и сильным государством<ref>Ерюхин А. А. «Европейская политика ФРГ при Аденауэре»</ref>. Европейская военная политика ФРГ в 1958-63 гг. основывалась на сближении с Францией (ось «Берлин-Париж») и отказе от плана ''«многосторонних ядерных сил»'', предложенного [[США]]. Подписание соглашения о германо-французском сотрудничестве подвело черту под многовековым противостоянием этих государств. Аденауэр признал установленное Петерсбергскими соглашениями международное управление промышленностью Рура, рассматривая это как основу будущей западноевропейской интеграции. В [[1950 год]]у Аденауэр принял разработанный Р. Шуманом план создания [[Европейское объединение угля и стали|Европейского объединения угля и стали]] (ЕОУС). Аденауэр также поддерживал идею создания Европейского оборонительного сообщества (ЕОС), предложенную У. Черчиллем. В [[1952 год]]у был подписан Боннский договор, отменивший оккупационный статус и предоставивший ФРГ государственный суверенитет. [[5 мая]] [[1955 год]]а вступили в силу [[Парижские соглашения (1954)|Парижские соглашения]], важнейшим из которых стала договоренность о вступлении Германии в [[НАТО]]. Тем не менее, в то время [[суверенитет]] Германии нельзя было назвать полноценным: иностранные войска оставались на её территории, Германия была лишена права обладать многими видами стратегического оружия<ref>А. И. Патрушев «Германия в XX веке»</ref>. В [[1959 год]]у в [[Женева|Женеве]] прошла конференция четырёх держав: [[США]], [[Великобритания|Великобритании]], [[СССР]] и [[Франция|Франции]], которая закончилась фактическим признанием существования трёх немецких государств: ФРГ, ГДР и Западный Берлин. Одним из важных приоритетов внешней политики Германии является углубление интеграции государств [[Евросоюз]]а. Германия играет решающую роль в построении и организации европейских структур. При этом с самого начала преследовалась цель развеять послевоенный страх стран-соседей перед Германией и сделать излишними ограничения, введённые советскими оккупационными силами. С [[1950 год]]а Германия стала членом [[Совет Европы|Совета Европы]], а в [[1957 год]]у подписала [[Римские соглашения]], которые стали фундаментом в создании Европейского союза: Германия вошла в [[Европейское сообщество|Европейское экономическое сообщество]] (ЕЭС) и [[Европейское сообщество по атомной энергии]] (ЕВРАТОМ). Итак, важными результатами европейской политики Германии в 1949-63 гг. стали: признание суверенитета Германии и её статуса важного европартнёра и начало формирования основ экономического могущества Германии. С [[1964 год]]а Германия член «[[Группа десяти|Группы десяти]]». Во время [[Холодная война|холодной войны]] внешняя политика Германии была сильно ограничена. Одной из главных её задач было воссоединение [[федеративаная Республика Германии (до 1990)|Западной Германии]] с [[ГДР|Восточной Германией]]. Военно-политически ФРГ была тесно связана с блоком [[НАТО]]. На территории Западной Германии были размещены американские ядерные боеголовки. Современная Германия по праву считается узловым центром как между Востоком и Западом, так и между Скандинавским и Средиземноморским регионами, странами Западной и Восточной Европы. С присоединением ГДР к ФРГ была устранена угроза использования ГДР в качестве плацдарма развёртывания иностранных войск, исключен риск превращения Германии в объект применения [[ядерное оружие|ядерного оружия]], а также опасной игры «третьих стран» на противоречиях ГДР и ФРГ<ref>Дмитриев В. А. «Роль современной Германии в мировой политике». Горчаковские чтения</ref>. До недавнего времени одним из самых спорных был вопрос о возможности использования германских вооружённых сил за пределами сферы совместной ответственности НАТО. Согласно конституции, Германия не имеет права принимать участия в захватнических войнах. Это ограничение является предметом постоянных споров. Её вооружённые силы стоят на защите суверенитета и целостности Германии и стран НАТО. Лишь с недавнего времени [[бундесвер]] принимает участие в различных мероприятиях, направленных на поддержание мира. Это стало возможным после решения [[Конституционный суд Германии|Конституционного суда]], допустившего использование ВС ФРГ для миротворческих<ref name="mir1">[http://www.dw.de/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5/a-368829-0 Германия и операция в Афганистане]</ref><ref name="mir2">[http://www.almanacwhf.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=104:mirotvorcy1&catid=18:14nomer&Itemid=21 Влияние фактора миротворческих войск на развитие вооруженного конфликта]</ref><ref name="mir3">[http://www.un.org/ru/peacekeeping/operations/financing.shtml Операции ООН по поддержаню мира: Финансирование]</ref> миссий [[ООН]], причем для каждого конкретного случая требуется согласие [[Германский бундестаг|бундестага]], которое до сих пор давалось только с временными ограничениями. При этом разрешается применение оружия только для самозащиты. Все попытки различных партий добиться от Конституционного суда пересмотра этого вопроса пока отвергались. Германские войска принимали и принимают участие в разрешении следующих конфликтных ситуаций: * [[1992 год|1992]] — [[1996 год|1996]]: Операция [[SHARP GUARD]] с применением военных кораблей и самолетов-разведчиков в Адриатическом море против [[Югославия|Югославии]]; * [[1993 год|1993]] — [[1995 год|1995]]: Операция [[Вооружённые силы ООН|сил ООН]] в [[Сомали]] [[UNOSOM II]]; * [[1999 год|1999]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] против [[Югославия|Югославии]], операция [[KFOR]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] в Афганистане, операция [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Операция [[Enduring Freedom]] с участием военно-морского контингента в прибрежных водах Восточной Африки и [[Средиземное море|Средиземном море]]; * [[2003 год|2003]] — по настоящее время: С самолетами-разведчиками [[AWACS]], с правом пересечения воздушного пространства [[Ирак]]а, но без права оккупации. * [[2005 год|2005]] — по настоящее время: Поддержание мира в [[Судан]]е в рамках операции UNMIS. * [[2006 год|2006]] — [[2008 год|2008]]: Участие в вооружённой миссии ЕС по обеспечению выборов в [[Республика Конго|Конго]] * [[2006 год|2006]] — по настоящее время: Охрана прибрежных вод [[Ливан]]а с целью пресечения [[контрабанда|контрабанды]] оружия (в рамках миссии [[UNIFIL]]) * [[2008 год|2008]] — по настоящее время: Патруль прибрежных вод Сомали в рамках операции ATLANTA (Противодействие пиратам). * [[2012 год|2012]] — по настоящее время: Миссия НАТО по защите турецко-сирийской границы зенитными комплексами «[[Пэтриот]]». --> == Бакъонийн система == <!-- Орган конституционного надзора — [[Федеральный конституционный суд]] (''Bundesverfassungsgericht''), органы конституционного надзора земель — конституционные суды правосудия (''Verfassungsgerichtshof'') (в Тюрингии, Северный Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Саар, Саксония, Бавария, Берлин), земельные конституционные суды (''Landesverfassungsgericht'') (в Саксонии-Анхальт, Шлезвиг-Голштейн, Мекленбург-Передня Померания), государственные суды правосудия (''Staatsgerichtshof'') (в Баден-Вюртемберге, Бремене, Гессен, Нижняя Саксония), конституционные суды (''Verfassungsgericht'') (Бранденбург, Гамбург). Высшая судебная инстанция — [[Федеральный суд юстиции]] (''Bundesgerichtshof'') в [[Карлсруэ]], суды апелляционной инстанции — верховные земские суды (''Oberlandesgericht''), суды первой инстанции — земские суды (''Landgericht''), низшее звено судебной системы — суды управлений (''Amtsgericht''). Высшая судебная инстанция административаной юстиции — [[Федеральный административаный суд]] (''Bundesverwaltungsgericht'') в [[Лейпциг]]е, суды апелляционной инстанции административаной юстиции — верховные административаные суды (''Oberverwaltungsgericht'') в Баден-Вюртемберге, Баварии и Гессене — административаные суды правосудия (''Verwaltungsgerichtshof''), суды первой инстанции административаной юстиции — административаные суды (''Verwaltungsgerichte''). Высшая судебная инстанции трудовой юстиции — [[Федеральный суд по трудовым спорам]] (''Bundesarbeitsgericht''), суды апелляционной инстанции трудовой юстиции — земельные трудовые суды (''Landesarbeitsgericht''), суды первой инстанции трудовой юстиции — трудовые суды (''Arbeitsgerichte''). Высшая судебная инстанция социальной юстиции — [[Федеральный общественный суд]] (''Bundessozialgericht''), суды апелляционной инстанции социальной юстиции — земельные социальные суды (''Landessozialgericht'') (по одному на каждую землю, исключения — Бранденбург и Берлин, а также Нижняя Саксония и Бремен имеют общий земельный социальный суд), суды первой инстанции социальной юстиции — социальные суды (''Sozialgerichte''). Высшая судебная инстанция финансовой юстиции — [[Федеральный финансовый суд]] (''Bundesfinanzhof'') в [[Мюнхен]]е, земельные финансовые суды — финансовые суды (''Finanzgericht''), суд по делам авторских прав — Федеральный патентный суд (''Bundespatentgericht''), суд по делам служебной дисциплины — Дисциплинарный суд Севера (''Truppendienstgericht Nord''). Большая часть судебных разбирательств находится в ответственности земель. Федеральные суды в основном занимаются пересмотром дел и проверяют решения судов земель на предмет формальной законности. Органы прокурорского надзор — Федеральный Генеральный Прокурор (Generalbundesanwalt), генеральные прокуроры земель, прокуроры земских судов. --> == Суьрташ == <gallery widths=250 heights=250> Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|Рейхстаг, немцойн парламентан резиденци, Бундестаг Германи Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|Федеральни канцлеран ведомство (Берлинехь) Файл:Berlin Skyline voll.jpg|Берлин Файл:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|Майн-тӀера-Франкфурт </gallery> == Административан йекъайалар == {{main|Германин административан йекъайалар}} хьажа иштта [[Германин латтанаш]] [[Файл:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|300px|right]] Германи йу — федеративан хӀоттам болу пачхьалкх; цуна йукъайогӀуш йу 16 цхьаттера бакъонаш йолу регионаш — латтанаш (''land'') {| class="wikitable" !Латта!! [[Коьрта гӀала]] !! Латтан немцойн маттахь цӀе !! Коьрта гӀалин немцойн маттахь цӀе |- |1. [[Баден-Вуьртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавари|Маьрша латта Бавари]]||[[Муьнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (латта)|Маьрша ганзейн гӀала Бремен]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Маьрша ганзейн гӀала Гамбург]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Хьалхара Померани]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Лаха Саксони]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Къилбаседа Рейн-Вестфали]]||[[Дуьссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбруьккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксони (латта)]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксони-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||[[Киль (гӀала)|Киль]]||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Туьринги|Маьрша латта Туьринги]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} == Галерей == <gallery widths=250 heights=250> Cleanroom1.jpg|Немцойн электронан завод Porsche-Panamera at Porsche-Museum.JPG|Немцойн Porsche Panamera автомобиль </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Германи| ]] szf1be9ghkzl256fytfxtrfsldnw7a6 25778524 25778512 2026-09-21T20:38:33Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778524 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна}} {{Пачхьалкх | Нохчийн цӀе = Федеративан Республика Германи | Цера шаьш йоккху цӀе = Bundesrepublik Deutschland | Доланиг дожар = Германин | ХӀост = Coat of arms of Germany.svg | Девиз = Цхьаалла, бакъо, маршо<ref>http://www.rfhwb.de/Docs/Februar%20April%202012/FRG%20-%20obschaya%20inf.%2014.04.12.pdf</ref> <br /> {{lang-de|Einigkeit und Recht und Freiheit}}<ref>''"„Die zentralen Worte daraus, „Einigkeit und Recht und Freiheit", waren zum offiziellen Wahlspruch der BRD erhoben worden."'' - Peter Ebenbauer, Christian Wessely und Reinhold Esterbaue: Religiöse Appelle und Parolen: Interdisziplinäre Analysen zu einer neuen Sprachform, Kohlhammer, 2008, S. 84 [http://books.google.de/books?id=ScivyPoZkmwC&pg=PA84&dq=einigkeit+und+recht+und+freiheit++deutschland+wahlspruch&hl=de&sa=X&ei=4wufUqyMN-K9ygPezYKgBg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=einigkeit%20und%20recht%20und%20freiheit%20%20deutschland%20wahlspruch&f=false Online]</ref> | Шатлакхан Иллинан цӀе = третья строфа «Песни немцев» | Аудио = Deutschlandlied-novocals.ogg | Урхаллин тайпа = [[Федераци|Федеративан]] [[парламентан республика]] | Пачхьалкхан дин = | lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = | lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 55|lon_sec = | region = DE | Картан тӀехь = EU-Germany.svg |картан куьг = '''Германи йу''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин союз]]ехь (сирла-баьццара) | Мотт = [[Немцойн мотт]]<ref group="прим">[http://bundesrecht.juris.de/vwvfg/__23.html Юстицин Федеральни министерство] {{ref-de}}</ref><ref group="прим">Немцойн литературни мотт кхоьллина бу лакхаранемцойн диалектан бух тIехь. [[Датский язык|Датски]], [[Лужицкие языки|лужицки]], [[Фризский язык|фризски]], [[Цыганский язык|цыганийн]] меттанаш, къаьмнийн кегийрхойн меттанаш ду аьлла, тIеэцна ду. [[Нижненемецкий язык|Лахаранемцойн мотт]] - региональни диалект лерина йу.</ref> | Кхоьллина = | Коьрта гӀала = [[Берлин]] | Йаккхий гӀаланаш = [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Франкфурт-на-Майне]] | Латтанца меттиг = 62 | Латта = 357 021 | Хина процент = 2,42 % | Бахархойн цӀерш = [[немцо]], [[немцой]]. | Бахархойн меттиг = 16 | Бахархой = 80 523 746<ref name="ES"/> | Мах хадийна шо = 2013 | Бахархой ларарца = 80 219 695<ref name="Zensus 2011">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1 June 2013.</ref> | Бахархой лерина шо = 2011 | Луьсталла = 229 | Луьсталлина меттиг = 36 | ДЧС (НЭТ) = 3,089 трлн<ref name=IMF>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|title=Germany|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/617ETuvD2|archivedate=2011-08-22}}</ref> | ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2011 | ДЧСн (НЭТ) меттиг = 5 | ХӀораннан а синах ДЧС (НЭТ) = 37 814&nbsp;<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 21 | ДЧС (номинал) = 3,235 трлн<ref name=IMF/> | ДЧС (номинал) лерина шо = 2009 ||ДЧС (номинал) меттиг = 4 | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) = 39&nbsp;442<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) меттиг = 19 | АДКИ = 0,920<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DEU.html Germany — Country profile of human development indicators]</ref> | Лерина шо АДКИ = 2013 | АДКИ меттиг = 5 | Локхалла АДКИ = <span style="color:#090;">лакхара.</span> | Авиакомпани = [[Lufthansa]] | Ахча = [[Евро]] ('''EUR''', [[код 978]])<ref group="прим">[[2002 шо]] кхаччал — [[немцойн марка]].</ref> | Домен = [[.de]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) | ISO = DE | Телефонан код = 49 | Сахьтан аса = +1 (аьхккий +2) }} '''Герма́ни''', '''Лоьмсойчоь''' ({{lang-de|Deutschland}}), официалан цӀе — '''Федерати́вн Респу́блика Герма́ни''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ФРГ''' ({{lang-de|BRD}}) — Йуккъерчу [[Малхбузен Европа|Европин]] пачхьалкх. Майда — 357 408,74 км²<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Бахархойн барам 31.12.2015 шо — 82 175 684 бахархой<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>.<br>Дуьненахь бахархойн барамца 16-гӀа меттигехь йу (2-гӀа [[Европа|Европехь]]) цул совнах майданца 62-гӀа меттигехь йу. Коьрта гӀала — [[Берлин]]. Пачхьалкх — [[Немцойн мотт|немцойн]]. 65 % герга бахархой [[керста]] динлелош бу. [[Пачхьалкхан дӀахӀоттаран кеп]]ца [[федеративан пачхьалкх]] йу цуьна йукъахь йу 16 административан-территорин дакъош — [[Федералан латта (Германи)|федералан латтанаш]] (Бавари а, Баден-Вюртемберг а, Берлин а, Бранденбург а, Бремен а, Гамбург а, Гессен а, Мекленбург-Хьалха Померани а, Лаха Саксони а, Рейнланд-Пфальц а, Саар а, Саксони а, Саксони-Анхальт а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а, Тюринги а, Шлезвиг-Гольштейн а). [[Пачхьалкхан урхалин кеп]] йу — [[парламентан республика]]. [[Евробарт|Европин бертан]] йуккъехь йу, Германин гонахьа бу [[Балтийн хӀорд|Балтийн]] а, [[Къилбаседа хӀорд|Къилбаседа]] а хӀордаш. Дозанаш ду [[Дани]]ца къилбаседехьа, [[Польша|Польшца]] а, [[Чехи]]ца малхбалехьа, [[Австри]]ца а, [[Швейцари]]а къилбехьа, [[Франци]]ца а, [[Люксембург]]ца а, [[Бельги]]ца а, [[Нидерландаш]]ца а малхбузехьа. <!-- Германия — [[великая держава]] с динамично развивающейся экономикой. Объём [[Валовой внутренний продукт|ВВП]] за 2009 год составил 3,24 триллиона [[Доллар США|долларов США]] (около 39 442 долларов США на душу населения). Денежная единица — [[евро]]. Будучи мировым лидером в ряде промышленных и технологических секторов, она является [[Список стран по экспорту|третьим в мире экспортером]] и [[Список стран по импорту|импортером]] товаров. Германия — развитая страна с [[Список стран по индексу человеческого развития|очень высоким уровнем жизни]] (14 место в мировом рейтинге). Она поддерживает [[социальное обеспечение]] и [[Медицина в Германии|универсальную систему здравоохранения]], охрану окружающей среды и [[Образование в Германии|бесплатное высшее образование]]<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC |date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015}}</ref>. Германия является одной из стран-основателей и членом [[Европейский союз|Европейского союза]], членом [[Къилбаседа Атлантикан бартан организаци|НАТО]], входит в «[[Большая семёрка|Большую семёрку]]». Является второй в мире страной по популярности [[Иммиграция в Германию|иммиграции]] после США<ref>{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014}}</ref>. --> == Географи == {{main|Германин географи}} Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбехьа — [[Швейцари]], [[Австри]], малхбалехьа — [[Польша]], [[Чехи]], малхбузехьа — [[Нидерландаш]], [[Бельги]], [[Франци]]. === ТӀие === [[Файл:Deutschland topo.jpg|thumb|200px|Германин топографии]] Германин къилбаседехьара дакъа шен заманахь кхолла ела аренан тогӀе йу [[Къилба-Германин тогӀе]], уггар лахара тӀадам Нойендорф-Саксенбандехь бу [[Вильстермарш]] цӀе йолу коммунехь, хӀордан сизал 3,54 м лаха. Йуккъера декъехь тогӀена гӀоьрттина хьуьн йолу ламанан кӀажа йу, ткъа къилбехьо долалуш ду [[Альпаш]] (Германин латтан техь уггар лекха тӀадам бу — [[Цугшпитце]] цӀе йолу лам, 2 962 [[метр]]). <!-- === Реки и озёра === По территории Германии протекает большое количество [[Река|рек]], наиболее крупными из которых являются [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба (река)|Эльба]], [[Везер (река)|Везер]] и [[Одра|Одер]], реки соединены каналами, наиболее известный канал — [[Кильский канал|Кильский]], который соединяет Балтийское и Северное моря. Кильский канал начинается в [[Кильская бухта|Кильской бухте]] и оканчивается в устье реки Эльба. Самое крупное озеро в Германии — [[Боденское озеро|Боденское]], площадь которого 540 кв. км, и глубина 250 [[метр]]ов. === Климат === Погода часто носит переменчивый характер. Посреди лета может быть тепло и солнечно, но уже на следующий день может стать холодно и пойти дождь. По-настоящему экстремальные природные явления (сильные [[засуха|засухи]], [[Смерч|торнадо]], [[шторм]]ы, сильный [[Мороз (холод)|мороз]] или [[жара]]) относительно редки. Это также связано с тем, что Германия находится в [[Умеренный климат|умеренном климатическом поясе]], на севере климат морской, южнее переходит в умеренно-континентальный. За последние несколько лет в Германии, как и во всей [[Европа|Европе]], произошло несколько масштабных [[наводнение|наводнений]], но, принимая во внимание долгую [[история|историю]] Германии, это скорее редкие [[природные явления]]. Многие склонны видеть в этом свидетельства [[Глобальное потепление|потепления климата]]. Летом [[2003 год]]а Германия пострадала от засухи: «лето столетия», как его окрестили в [[СМИ]], было одним из самых жарких на протяжении нескольких последних десятилетий. Последствием засухи, среди прочего, стали значительные неурожаи. [[Землетрясение|Землетрясений]] с тяжёлыми последствиями в Германии до настоящего времени не происходило. Это можно объяснить тем, что Германия находится на [[Евразийская плита|Евразийской плите]]. Так как внутри Германии нет границ между [[Тектоника плит|тектоническими плитами]], то землетрясения происходят относительно редко. Средняя температура июля от +16 до +22 градусов Цельсия. Средняя температура января от +2 до −5 градусов по Цельсию. Среднегодовая температура +5-+10 градусов по Цельсию. Самая низкая температура в Германии наблюдалась в прошлом веке на её юге, в горной части страны, на высоте 1601 метр над уровнем моря 47 северной широты, у озера Фунтензи, и составила −45,8 градусов, что ниже абсолютного температурного минимума в более северной и восточной Эстонии (-43,5 градусов, Йыгева, почти 59 северной широты). === Особо охраняемые природные территории === В Германии насчитывается 14 [[Национальный парк|национальных парков]], 19 [[Всемирная сеть биосферных резерватов|биосферных резерватов]], 95 [[Природный парк|природных парков]] и множество других охраняемых природных территорий и [[Памятник природы|памятников природы]]. {{seealso|Список национальных парков Германии}} === Города === Самыми крупными [[город]]ами Германии являются [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]] и [[Кёльн]]. Следующим по значимости является пятый по численности населения город Германии и финансовая метрополия [[Франкфурт-на-Майне]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|самый крупный аэропорт]] Германии. Это третий по размерам аэропорт [[Европа|Европы]] и первый по объёмам прибыли от грузовых авиаперевозок. [[Рурский бассейн]] — регион с самой высокой [[Плотность населения|плотностью населения]]. {{seealso|Список городов Германии}} --> == Истори == {{Main|Германин истори}} Дуьххьара [[шира германхой]] хьахийна [[Шира грекаш|ширчу грекийн]] а, румхойн а белхашкахь. Уггаре хьалха хьахийначех цхьаъ ду [[98 шо]]. Иза йаздина руман историко [[Публий Корнелий Тацит|Тацита]] ({{lang-la|Tacitus}}). ХӀинцалерачу Германин берриг мохк [[Эльба (хи)|Эльбан]] малхбале (славянийн Лаба) [[X бӀешо]] кхаччалц дӀалаьцна йара славянийн тайпанаша<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml Племена Средней и Северо-Восточной Европы (VI—I вв. до н. э.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430161338/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml |date=2010-04-30 }}</ref>. (уллера хьажа: [[полабийн славянаш]]). [[XII бӀешо|XII]]—[[XIV бӀешо|XIV бӀешерашкахь]] и латташ доьд-доьдуш йукъадахара тайп-тайпанчу немцойн пачхьалкхийн кхолламашна, оцу хенахь хӀоттаман дакъа [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н. Хан мел йолу меттигерачу славянашна массарна а санна ассимиляци йира немцоша. И процесс йахйелира [[Йуккъера бӀешераш|Йуккъера бӀешерийн]] чеккхенгара, [[керла зама]] йолаяллалц, ткъа меттигашкахь, тӀеххьарчу, хӀинца а йуьззина ассимиляци йанза долчу славянийн къоман — [[лужичахой]]н, хӀинци а йоьдуш йу. Руман импери йоьхначул тӀаьхьа [[Малхбузан Европа|Малхбузан Европехь]] кхоллайелира [[Франкийн пачхьалкх]], цул тӀаьхьа кхо бӀе шо даьлча, [[Карл Сийлахь-Воккха]] волуш, империи хилира ([[800 шо]]). Карлан империс дӀалацнера хӀинцалерачу цхьа могӀа пачхьалкхийн мехкаш, царна йукъахь Германи а. Амма Карлан импери дукха ца лаьттира — оцу императоран кӀента бераш йийкъира иза шайна йукъахь, кхоллайелира кхоъ пачхьалла — [[Малхбуза-Франкийн паччахьалла|Малхбуза-Франкийн]] (тӀаьхьа Франци), [[Малхбале-Франкийн паччахьалла|Малхбале-Франкийн]] (тӀаьхьа Германи), [[Йуккъера паччахьалла]] (сихха йекъайелира [[Итали]]н, [[Прованс]]ан, [[Лотаринги]]н). Германин пачхьалкх кхолларан ламаст хилла терахь ду [[962 шо|962 шеран]] [[2 февраль]]: оцу дийнахь малхбаленфранкийн паччахьан [[Оттон I]]-чун таж а тиллина [[Рум]]ехь, [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н император хилира; и импери лаьттара мехкийн ({{lang-de|Land}}) конфедерацех, хӀоранна а дара шен эскар, арахоьцура шайн ахча. Сийлахь-Йоккха Руман Импери коьртехь лаьттара император, иза хоржура курфюрстийн кхеташоно, мехкийн векалийн меже йара, — [[Рейхстаг (Сийлахь-Йоккха Руман Импери)|Рейхстаг]] ({{lang-de|Reichstag}}). ХӀора а махкехь йара сословин монархи [[ландтаг]] ({{lang-de|Landtag}}). Иштта хьал лаьттира [[1806 шо]] кхаччалц, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон I-чун]] Ӏаткъамца йохийра [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]], ткъа цуьнан император волавелира Австрийн императоран дарж лело. Немцойн пачхьалкхийн барм хаъал охьабелира, кхоьллира [[Рейнан Союз]], иза а йара иштта маьршачу мехкех лаьттачу конфедераци. Рейнан бертан коьртехь лаьттира Федералан Президент (иза вара Французийн Император) а, шеш долу мехкийн меже — [[Бундестаг (Германийн союз)|Бундестаг]] ({{lang-de|Bundestag}}) а. <!-- [[Венский конгресс]] способствовал дальнейшему объединению немецких государств, в результате чего из 38 германских государств образовался [[Германский союз]], который также оставался конфедерацией независимых земель. Во главе Германского Союза стоял Федеральный Президент, которым являлся Кайзер Австрийской Империи, органом, представлявшим земли, являлся Бундестаг. Началось преобразований монархических немецких государств из абсолютных монархий в конституционные — преобразование ландтагов из нерегулярных собраний представителей в постоянные цензовые парламенты. После революции [[1848 год]]а стал назревать конфликт между наращивающей своё влияние [[Пруссия|Пруссией]] и [[Австрийская империя|Австрийской империей]]. Это привело к [[австро-прусская война|войне 1866 года]], в которой Пруссия одержала победу и присоединила ряд немецких княжеств. Германский союз распался. 10 августа 1866 года был создан Северогерманский союз — федеративаное государство с формой правления в виде дуалистической монархии была создана единая армия и единая денежная система. В [[1868 год]]у была принята конституция [[Северогерманский союз|Северогерманского Союза]], учредившая Федеральный Совет ({{lang-de|Bundesrat}}), формировавшийся главами земель, и Рейхстаг ({{lang-de|Reichstag}}), избиравшийся народом, на основе всеобщего избирательного права, в качестве законодательных органов, и должность Государственного Президента ({{lang-de|Reichspräsident}}), которым являлся Король Пруссии, в качестве главы государства. Началось введение всеобщего избирательного права при выборах в ландтаги. [[10 декабря]] [[1870 год]]а рейхстаг Северогерманского Союза переименовал Северогерманский Союз в [[Германская империя|Германскую империю]] ({{lang-de|Deutsches Reich}}), конституцию Северогерманского союза — в конституцию Германской империи, а президента Северогерманского Союза — в германского императора ({{lang-de|Deutscher Kaiser}}). [[Канцлер]]ом Германии был назначен граф [[Отто фон Бисмарк]]. Возникли политические партии: Социалистическая рабочая партия Германии, либеральные Немецкая прогрессивная партия и Национально-либеральная партия, консервативные Немецкая партия центра и Немецкая консервативная партия. Рост национального самосознания немцев привёл к расцвету немецких культуры, науки и философии. В XIX веке в Германии творили такие прославленные деятели, как композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], экономист [[Карл Маркс]], писатель Генрих Гейне, физики [[Генрих Герц]] и [[Макс Планк]], помимо многих других. Немцы [[Карл Бенц]] и [[Готлиб Даймлер]] изобрели автомобиль. [[Зигмунд Фрейд]] заложил основы психоаналитики. В [[1914 год]]у Германия вступила в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. 4-9 ноября 1918 г. Германию охватило антимонархическое восстание, восставшие стали на уровне предприятий формировать рабочие советы (''arbeiterrat''). 9 ноября Король Пруссии бежал в Нидерланды, где вскоре отрёкся от престола, Германская Империя была провозглашена Германской Социалистической Республикой, 10 ноября Общее собрание берлинских рабочих и солдатских советов (Vollversammlung der Berliner Arbeiter- und Soldatenräte), избрало временные органы государственной власти — Исполнительному совету рабочих и солдатских советов Большого Берлина (''Vollzugsrat des Arbeiter- und Soldatenrates Groß-Berlin'') и Совет народных уполномоченных (''Rat der Volksbeauftragten''), последний состоял из представителей СДПГ и недавно отколовшейся от неё более левой Независимой социал-демократической партии Германии, председателями Совета народных уполномоченных (''Vorsitzende des Rates der Volksbeauftragten'') стали социал-демократ Фридрих Эберт, Филипп Шайдеман и независимый социал-демократ Гуго Газе. 16-21 декабря 1918 г. на прошедшем Имперском конгрессе рабочих и солдатских советов для принятия конституции было принято решение созвать II Немецкое Национальное Собрание, в качестве временного парламента был избран Центральный совет Германской Социалистической Республики (''Zentralrat der Deutschen Sozialistischen Republik'') и утверждён состав Совета народных уполномоченных. 19 января 1919 г. прошли выборы во II Немецкое Национальное Собрание, первое место на котором заняла СДПГ и 10 февраля 1919 г. был принят Закон о временной имперской власти, согласно которому законодательным органами стали Комитет Государств (''Staatenausschuss''), избираемый земельными правительствами, и Национальное Собрание, избираемое народом, главой государства — Имперский президент, избираемый Национальным Собранием, исполнительным органом — Имперское министерство (''Reichsministerium''), назначаемое Имперским президентом, состоящее из Имперского премьер-министра (''Reichsministerpräsident'') и имперских министров. 28 июня 1919 года был в Версале был подписан договор о мире между Францией, Великобританией и США с одной стороны и Германией с другой, согласно которому фактически констатировалось поражение последней. [[Западная Пруссия]] и [[Познань]] отошли к [[Польша|Польше]], [[Эльзас]] к [[Франция|Франции]], [[Эйпен]] — [[Бельгия|Бельгии]], [[Саар]] был передан под управление Лиги Наций, из Рейнской Провинции были выведены германские воинские формирования, вследствие чего была предпринята попытка полностью отделить её от Германии. Имперское войско было распущено, вместо него была создана ограниченная по численности Имперская оборона ({{lang-de|Reichswehr}}). 31 июня 1919 г. II Германское Национальное Собрание приняло Конституцию, согласно которой законодательными органами являлись Государственный Совет (''Reichsrat''), назначаемый земельными правительствами, и Рейхстаг, избираемый на основе всеобщего, равного и прямого избирательного права при тайном голосовании, главой государства — Государственный Президент ({{lang-de|Reichspräsident}}) избираемый народом, исполнительным органом — Государственное Правительство ({{lang-de|Reichsregierung}}), состоящее из Государственного канцлера ({{lang-de|reichskanzler}}) и государственных министров ({{lang-de|reichsminister}}), назначаемое Государственным Президентом и ответственное перед Рейхстагом, Германская Империя оставалась федеративаным государством, состояла из земель, законодательными органами земель являлись [[ландтаг]]и, избираемые народом, исполнительными органами — государственные министерства ({{lang-de|staatsministerium}}), состоящие из премьер-министров (''ministerpräsident'') и государственных министров ({{lang-de|staatsminister}}), представительными органами местного самоуправления — провинциальные ландтаги (''provinziallandtag, ''в провинциях Пруссии), крейстаги ({{lang-de|kreistag}}), городские собрания уполномоченных (''stadtvereordnetenversammlung''), общинные представительства (''gemeindevertretung''), исполнительные органы местного самоуправления — земельные комитеты (''landesausschuss, ''в провинциях Пруссии), районные комитеты (''kreisausschuss''), магистраты (''magistrat''), общинные правления (''gemeindevorstand''), главы исполнительной власти в местных единицах — земельные губернаторы (''landeshauptman'', в провинциях Пруссии), ландраты (в районах), бургомистры, органом конституционного надзора — Государственный суд правосудия (''Staatsgerichtshof''), высшей судебной инстанцией — Государственный Суд (''Reichsgericht''). Крупнейшими политическими партиями стали: [[Социал-демократическая партия Германии]] (СДПГ), ориентированная на власть рабочих советов Коммунистическая партия Германии (КПГ), либеральная демократическая — Германская демократическая партия (ГДП), консервативная демократическая партия — [[Партия Центра (Германия)|Германская партия центра]] (ГПЦ), либеральная реваншистская — Германская народная партия (ГНП), консервативная монархическая — Германская национальная народная партия (ГННП). Три демократические партии (СДПГ, ГДП, ГПЦ), образовали между собой «Веймарскую коалицию», выступавшую против реваншизма, при этом в случае если эта коалиция не имела абсолютного большинства в парламенте она вступала в большую коалицию с ГНП. В [[1933 год]]у [[рейхсканцлер]]ом Германии был назначен председатель [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|Национал-социалистической немецкой рабочей партии]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]]. Германия была объявлена унитарным государством, были упразднены ландтаги — законодательные органы [[Земли Германии|земель]], их функции перешли назначаемым государственным наместникам, также был упразднён Рейхсрат. В 1933—1945 гг. Германия проводила агрессивную экспансионистскую и [[Реваншизм|реваншистскую]] политику, которая в [[1939 год]]у привела ко [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]]. После поражения во [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]] [[Германский рейх]] был ликвидирован, государственная независимость земель восстанавливалась, власть у государственных наместников была отобрана и передана восстановленным ландтагам, а до их избрания временным собраниям (Beratende Versammlung), земля [[Пруссия]] была также ликвидирована, провинции Пруссии получили независимость, [[Восточная Пруссия]], [[Силезия]], [[Померания]], [[Нижняя Силезия]], [[Верхняя Силезия]], [[Западная Померания]] были ликвидированы, их территории была разделены между [[СССР]] и Польшей, немцы с этих территорий, а также из [[Судеты|Судетов]], были депортированы, а сами эти территории были заселены поляками, русскими, чехами, независимость [[Люксембург]]а была восстановлена, Судеты возвращены Чехословакии, Эйпен — Бельгии, [[Южный Тироль]] — Италии, [[Эльзас]] был передан Франции. На территории остальных немецкоязычных государств оставались оккупационные войска, для управления оккупационными войсками были образованы четыре зоны оккупации: * [[Французская зона оккупации Германии|Французскую]], в которую вошли южная часть Вюртемберга, южная часть Бадена и южная часть Рейнской Области и Пфальц; * [[Британская зона оккупации Германии|Британскую]], в которую вошли северная часть Рейнской Области, Вестфалия, Ганновер, Брауншвейг, Ольденбург, Шаумбург-Липпе; * [[Американская зона оккупации Германии|Американскую]], в которую вошли Бавария, Гессен, северная часть Бадена и северная часть Вюртемберга; * [[Советская зона оккупации Германии|Советскую]], в которую вошли Саксония, Галле-Мерзебург, Магдебург, Анхальт, Тюрингиия, Бранденбург, Мекленбург и Передняя Померания; * Берлин также был разделён на четыре сектора. Сначала в Советской, а позже и в других зонах оккупации были разрешены политические партии — была восстановлена Коммунистическая партия Германии и все три партии бывшей веймарской коалиции — СДПГ, ГДП и ГПЦ. Однако вскоре партийная верхушка ГДП совместно с бывшими членам ГНП создают Свободно-демократическую партию Германии (СвДП) (в Советской зоне оккупации — Либерально-демократическую партию (ЛДП)), а партийная верхушка ГПЦ совместно с бывшими членами ГННП создают [[Христианско-демократический союз Германии|Христианско-демократический союз]] (ХДС), в результате чего ГДП и ГПЦ маргинализируются. В Советской зоне оккупации предпринимается попытка воссоздать подобие Веймарской коалиции, что приводит к созданию «Демократического блока», в который вошли КПГ, СДПГ, ЛДП, [[Христианско-демократический союз (ГДР)|восточногерманский ХДС]], руководящий орган которого формировался на основе паритета всех входящих в блок партий. Аналогичные блоки были созданы и на земельном уровне, на паритетной основе этих партий были образованы временные земельные собрания, в которые вошли также представители некоторых общественных организаций. В апреле 1946 года СДПГ и КПГ в Советской зоне оккупации объединяются в Социалистическую единую партию Германии (СЕПГ), руководящие органы которой формировались на основе паритета бывших коммунистов и социал-демократов. СДПГ трёх остальных зон от такого объединения отказались, организациями СЕПГ этих зон стали организации КПГ. В 1946—1947 гг. воссоздаются выборные населением земельные и районные собрания, общинные советы (или общинные представительства), причём на выборах в них в Советской зоне оккупации, в которых КПГ и СДПГ были объединены в СЕПГ, СЕПГ получила большинство, в остальных большинство получали либо СДПГ, либо ХДС. 29 мая 1947 года в Британской и Американской зонах оккупации был создан Экономический совет объединённой экономики (''Wirtschaftsrat des Vereinigten Wirtschaftsgebietes''), избираемый ландтагами и Совет Земель (''Länderrat'') избираемый земельными правительствами и Административаный Совет (''Verwaltungsrat''), формируемый Экономическим Советом. В Советской Зоне Оккупации возник Немецкий Народный Конгресс (''Deutscher Volkskongress''), состоявший из делегатов от партий и общественных организаций, избиравший из своего состава Немецкий Народный Совет (''Deutscher Volksrat''). 1 марта 1948 года оккупационной администрацией Британской и Американской Зон Оккупации был учреждён Банк Немецких Земель и 20 июня он начал эмиссию Немецкой Марки. В ответ на это в Советской Зоне Оккупации 20 июля был создан Немецкий Эмиссионный Банк который начал эмиссию, а 24 июля началась эмиссия Немецкой Марки Немецкого Эмиссионного Банка. 1 сентября 1948 года в Бонне был созван Парламентский Совет (''Parlamentarischer Rat''), избранный ландтагами, который 8 мая 1949 года принял, а 23 мая ввёл в силу Основной Закон федеративаной Республики Германии (ФРГ) и избрал Федерального Президента, признанный землями западных зон оккупации. Этот основной закон учреждал Федеральный Совет (''Bundesrat''), Бундестаг (''Bundestag'') в качестве законодательных органов, должность Федерального Президента (''Bundespräsident'') в качестве главы государства и Федеральное Правительство (''Bundesregierung'') в качестве исполнительного органа. В Советской Зоне Оккупации были проведены прямые выборы в III Немецкий Народный Конгресс, который 7 октября 1949 года ввёл в действие Конституцию Германской Демократической Республики (ГДР) и избрал Президента. Этой конституцией были учреждены Палата Земель (''Länderkammer''), Народная Палата (''Volkskammer'') в качестве законодательных органов, должность Президента (Präsident) в качестве главы государства и правительство в качестве исполнительного органа. В 1950 году прошли выборы в Бундестаг и Народную Палату. В 1951 году Банк Немецких Земель был передан ФРГ, в том же году Немецкий Эмиссионный Банк был передан ГДР. В 1952 году в ГДР были упразднены земли, территория государства была разделена на округа. В этом же году Баден, Вюртемберг-Баден и Вюртемберг-Гогенцоллерн объединились в землю Баден-Вюртемберг. В 1955 году в качестве вооружённых сил ФРГ была создана Федеральная Оборона ([[Бундесвер]]), а сама ФРГ была принята в НАТО. Годом позже в качестве вооружённых сил ГДР была создана Национальная Народная Армия (''Nationale Volksarmee''), а сама ГДР вступила в ОВД. При этом сначала и ФО и ННА были немногочисленными и комплектовались добровольцами, однако в 1957 году в ФРГ был введён призыв на действительную военную службу, а в 1962 году призыв на действительную военную службу был введён и в ГДР и в том же году ННА была введена на территорию Восточного Берлина. В 1956 году в состав ФРГ вошёл Саар. В 1958 году была упразднена Палата Земель ГДР, а в 1960 году была упразднена должность Президента ГДР. В 1973 году ГДР и ФРГ стали членами [[Организация Объединённых Наций|ООН]]. [[3 октября]] [[1990 год]]а [[Германская Демократическая Республика]] и [[Западный Берлин]] были включены в состав [[федеративаная Республика Германия|федеративаной Республики Германии]], Народная Палата и Правительство ГДР были упразднены. Имеет дипломатические отношения с [[Россия|Российской Федерацией]], которые были установлены [[СССР]] в [[1955 год]]у (с [[ГДР]] в [[1949 год]]у). --> == Пачхьалкхан дӀахӀоттам == <!-- {{main|Государственный строй Германии}} {{seealso|Политические партии Германии|Конституция Германии}} [[Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|280px|[[Рейхстаг (здание)|Рейхстаг]], резиденция немецкого парламента, [[Бундестаг Германии]]]] [[Берлин]] — [[столица]] Германии. Между тем, в ходе длительных переговоров относительно условий переноса столицы из [[Бонн]]а в Берлин, Бонну удалось оставить на своей территории большинство федеральных министерств, а также целый ряд главных важнейших федеральных ведомств (например, федеральной счётной палаты). Германия — [[Демократия|демократическое]], [[Социальное государство|социальное]], [[правовое государство]]. Она состоит из 16 [[Земли Германии|земель]]. Государственное устройство регламентировано [[Основной закон Германии|Основным законом Германии]]. По форме правления Германия — парламентская республика. Германия — демократическое государство: «Вся государственная власть исходит от народа. Она осуществляется народом путём выборов и голосований, а также через специальные органы законодательства, исполнительной власти и правосудия» [[Глава государства]] — [[Федеральный президент Германии|федеральный президент]], который выполняет скорее представительские функции и назначает [[Федеральный канцлер Германии|федерального канцлера]]. Федеральный президент ФРГ приносит следующую присягу: «Я клянусь посвятить свои силы благу немецкого народа, умножать его достояние, оберегать его от ущерба, блюсти и охранять Основной закон и законы Федерации, добросовестно исполнять свои обязанности и соблюдать справедливость по отношению к каждому.» При желании он может добавить религиозную формулировку «Да поможет мне Бог». Федеральный канцлер является главой Правительства Германии. Он руководит деятельностью [[Федеральное Правительство Германии|Федерального правительства]]. Поэтому форму правления Германии часто ещё называют канцлерской демократией. Германия имеет [[Федерация|федеративаное]] устройство. Это значит, что [[Политическая система Германии|политическая система]] государства делится на два уровня: федеральный, на котором принимаются общегосударственные решения международного значения, и региональный, на котором решаются задачи федеральных земель. Каждый уровень обладает собственными органами [[Исполнительная власть|исполнительной]], [[Законодательная власть|законодательной]] и [[Судебная власть|судебной]] власти. Хотя земли и имеют неравное представительство в Бундесрате, юридически они имеют равный статус, что характеризует германскую федерацию как симметричную. [[Германский бундестаг]] (парламент) и [[Бундесрат Германии|бундесрат]] (орган представительства земель) осуществляют законосовещательную и законодательную функции на федеральном уровне и уполномочены большинством голосов в две трети в каждом из органов вносить изменения в конституцию. [[Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Ведомство федерального канцлера Германии]] в [[Берлин]]е]] Исполнительная власть на федеральном уровне представлена [[Федеральное Правительство Германии|Федеральным правительством]], во главе которого стоит [[федеральный канцлер Германии]]. === Политические партии === ==== Левые ==== * [[Левые (партия, Германия)|Левые]] — левая социалистическая партия * [[Союз 90/Зелёные]] — экологистская партия ==== Левоцентристы ==== * [[Социал-демократическая партия Германии]] — социал-демократическая партия * [[Партия пиратов Германии]] — пиратская партия ==== Центристы ==== * [[Свободная демократическая партия Германии]] — либеральная партия ==== Правоцентристы ==== * [[Христианско-демократический союз Германии]] — консервативная партия (баварская земельная ассоциация — [[Христианско-социальный союз]]) ==== Правые ==== * [[Альтернатива для Германии]] — евроскептическая правоконсервативная партия * [[Национал-демократическая партия Германии]] — ультраправая партия в ФРГ === Этапы реформирования федеративаной системы === После принятия Основного закона в [[1949 год]]у власти Германии неоднократно предпринимали попытки усовершенствовать федеративаную систему. Первая крупномасштабная реформа была осуществлена правительством «большой коалиции» (ХДС/ХСС-СДПГ) при канцлере К-Г. [[Кизингер]]е в [[1966 год|1966]] — [[1969 год]]ах. В результате реформы переплетение интересов земель и федерального центра получило новое измерение. В финансовой сфере был введён принцип «кооперативного федерализма», который станет одним из камней преткновения на современном этапе истории ФРГ. При правительстве [[Шрёдер, Герхард|Шрёдера]] ([[1998 год|1998]]—[[2005 год|2005]]) была поставлена цель провести масштабную конституционную реформу федерализма, чтобы упростить политические процессы в стране, сделать их более прозрачными для населения и менее зависимыми от сиюминутных партийных расчётов. Реформа была призвана перераспределить полномочия между центром и субъектами федерации, уточнить законодательную компетенцию между бундестагом и бундесратом и в итоге повысить дееспособность государства в целом. Число законов, требующих обязательного одобрения бундесрата, планировалось сократить до 35-40 % за счёт изъятия законов о принципах администрирования всех земель из механизма согласования с бундесратом. То есть в будущем земли должны будут исходить из федеральных установок, что предполагает наделение ландтагов большей ответственностью. В марте [[2003 год]]а Конвент по проблемам федерализма (в составе глав земельных парламентов и руководителей фракций представленных в них партий) одобрил «Любекское заявление», содержащее конкретные меры по модернизации федеративаной системы. [[17 октября]] [[2003 год]]а была создана Комиссия по федерализму, куда вошли тогдашний генсек СДПГ Ф. Мюнтеферинг и председатель ХСС и премьер-министр Баварии Э. Штойбер. [[18 ноября]] [[2005 год]]а был подписан коалиционный договор ХДС/ХСС и СДПГ («Вместе за Германию — с мужеством и человечностью»), в котором были оговорены предложения данных партий по разграничению полномочий и ответственности между землями и центром. [[7 июля]] [[2006 год]]а после одобрения бундесратом реформа вступила в силу. Пакет нововведений охватывает следующие сферы: 1. ''Образование''. Теперь текущие вопросы образования отошли в компетенцию земель, причем им напрямую будут перечисляться средства из федерального бюджета. Это исключает нецелевое использование полученных средств. 2. ''Распределение доходов''. Федеральные законы не могут ставить перед городами и общинами задачи, требующие от органов местного самоуправления дополнительных материальных расходов. Если федеральные законы вторгаются в компетенцию земель, эти законы обязательно должны получить согласие бундесрата. 3. ''Высшая школа''. Полностью отошла в компетенцию земель. Федерация может участвовать в финансировании научных исследований, но лишь с согласия земель. 4. ''Охрана окружающей среды''. Федерация может разрабатывать рамочное законодательство, однако земли могут принимать решения, отходящие от него. При этом необходимо учитывать и нормативные акты ЕС по защите окружающей среды. 5. ''Бюджет''. Введение «Пакта стабильности по образцу ЕС». В связи с проблемой долгов земель, эвентуальные долговые санкции на 65 % лягут на плечи федерации, и на 35 % — на плечи земель. 6. ''Земельное законодательство''. В компетенцию земель вошли жилищное право, вопросы собраний, объединений и печати, [[пенитенциарная система]], законодательство об охоте, часы работы магазинов, правила открытия ресторанов. 7. ''Борьба с терроризмом''. Исключительная компетенция федерации (Федеральное ведомство уголовной полиции), наряду с атомной энергетикой, регистрацией граждан, регулирование оборота оружия и взрывчатых веществ. 8. ''Государственная служба''. Компетенция земель<ref>И. Павлов Германский федерализм: опыт реформирования//МЭ и МО, № 10.2007 г. С. 57—61</ref>. 15 декабря 2006 года стартовал новый этап реформы федерализма. Основные нерешенные на 1 этапе вопросы: уменьшение долгов земель, перекосы в финансовых отношениях федерация—земли и самими землями. Суть проблемы в том, что все земли должны выполнять общефедеральные задачи, однако возможности у них для этого очень разные. Поэтому в Конституции Германии (абз. 2 ст. 107) зафиксировано, что «законом должно обеспечиваться соразмерное выравнивание различий в финансовых возможностях земель; при этом должны учитываться финансовые возможности и потребности общин» Для этого существовала процедура выравнивания бюджетной обеспеченности регионов, то есть часть средств «богатых» земель перераспределяется в пользу «бедных», иногда — с вливаниями и из федерального бюджета<ref>http://www.rfhwb.de/Pravo/Pravo_ru/pravo_ru1.htm Конституция ФРГ на русском языке</ref>. Формально федеративаное государственное устройство в Германии имеет два уровня: федерация как целое государство и земли как члены этого государства. Но в реальности существует и «третий», неформальный уровень отношений федерации и земель — «кооперативный федерализм»; то есть наряду с горизонтальной самокоординацией земель сложилась практика вертикальной координации по оси федерация-земли: участие федерации в земельном финансировании. В рамках вертикальной координации создаются комиссии из представителей федерации и земель. Основные проблемы горизонтальных и вертикальных отношений в Германии связаны с распределением финансовых средств между богатыми и бедными федеральными землями и реализацией принципа «равноценности» жизненных условий. «Горизонтальное» выравнивание позволяет оказывать помощь слабо развитым регионам путём перераспределения доходов, которые федерация и земли получают совместно (корпорационный и подоходный налог). Подобное положение вызывает много нареканий, прежде всего со стороны либералов (СвДП, О. Ламбсдорф), которые выступают за снижение «благотворительной» роли государства. С подобными предложениями согласны также и политики других партий. Например, премьер-министр Баварии Штойбер (ХСС) требует усиления регионализации, а премьер-министр Баден-Вюртемберга Тойфель (ХДС) — сократить число земель и увеличить легислатурные (законодательные) сроки. Кратко их идеи по реформированию федерализма можно сформулировать так: # Присвоение каждому уровню своих налоговых полномочий; переход всех земель в статус «солидных финансовых единиц»; # Сокращение «горизонтального выравнивания» земельных бюджетов; # Отмена смешанного финансирования; # Уменьшение законодательной компетенции федерации в пользу земель путём ограничения полномочий центра такими сферами, как оборона, правопорядок, права человека, внешняя политика и «рамочное» регулирование вопросов экологии, экономики и социальной политики; # Существенное ограничение права вето Бундесрата. Общие принципы администрирования в землях были изъяты из тем законопроектов, требующих обязательного одобрения Бундесрата. Поиски более эффективной модели федерализма осложняются в Германии тремя факторами: обострением противоречий между бедными и богатыми землями, наличием конкурирующих проектов крупных политических партий и потребностями европейского федерализма, вынужденного учитывать как опыт государств с централизованным управлением ([[Англия]] и [[Франция]]), так и опыт федераций (Германия)<ref>[http://www.russia-today.ru/2004/no_04/04_parallels_1.htm Германия в поисках другого федерализма]</ref>. === Внешняя политика === {{main|Внешняя политика Германии}} [[Файл:Dmitry Medvedev with Angela Merkel-1.jpg|thumb|[[Ангела Меркель]] и [[Дмитрий Медведев]]. Октябрь [[2008 год]]а]] Во внешней политике ориентированный на Запад канцлер Германии К. Аденауэр (1949—1963) действовал согласно лозунгу идеолога южногерманского либерализма [[Карл фон Роттек|К. фон Роттека]]: ''«Лучше свобода без единства, чем единство без свободы»''. Европейская политика Германии 1949—1963 гг. как соотношение цели и средств делится на два этапа. На первом этапе (с [[1949 год]]а до середины 50-х гг.) она была средством, при помощи которого западная Германия планировала восстановить свою экономику, создать собственные вооружённые силы и добиться признания мировыми державами. Внешняя политика проводилась ради внутренней. На втором этапе (с середины 50-х гг. по 1963 г.) теперь уже внутренняя политика проводилась ради внешней: Германия стремилась стать не просто независимым, но и сильным государством<ref>Ерюхин А. А. «Европейская политика ФРГ при Аденауэре»</ref>. Европейская военная политика ФРГ в 1958-63 гг. основывалась на сближении с Францией (ось «Берлин-Париж») и отказе от плана ''«многосторонних ядерных сил»'', предложенного [[США]]. Подписание соглашения о германо-французском сотрудничестве подвело черту под многовековым противостоянием этих государств. Аденауэр признал установленное Петерсбергскими соглашениями международное управление промышленностью Рура, рассматривая это как основу будущей западноевропейской интеграции. В [[1950 год]]у Аденауэр принял разработанный Р. Шуманом план создания [[Европейское объединение угля и стали|Европейского объединения угля и стали]] (ЕОУС). Аденауэр также поддерживал идею создания Европейского оборонительного сообщества (ЕОС), предложенную У. Черчиллем. В [[1952 год]]у был подписан Боннский договор, отменивший оккупационный статус и предоставивший ФРГ государственный суверенитет. [[5 мая]] [[1955 год]]а вступили в силу [[Парижские соглашения (1954)|Парижские соглашения]], важнейшим из которых стала договоренность о вступлении Германии в [[НАТО]]. Тем не менее, в то время [[суверенитет]] Германии нельзя было назвать полноценным: иностранные войска оставались на её территории, Германия была лишена права обладать многими видами стратегического оружия<ref>А. И. Патрушев «Германия в XX веке»</ref>. В [[1959 год]]у в [[Женева|Женеве]] прошла конференция четырёх держав: [[США]], [[Великобритания|Великобритании]], [[СССР]] и [[Франция|Франции]], которая закончилась фактическим признанием существования трёх немецких государств: ФРГ, ГДР и Западный Берлин. Одним из важных приоритетов внешней политики Германии является углубление интеграции государств [[Евросоюз]]а. Германия играет решающую роль в построении и организации европейских структур. При этом с самого начала преследовалась цель развеять послевоенный страх стран-соседей перед Германией и сделать излишними ограничения, введённые советскими оккупационными силами. С [[1950 год]]а Германия стала членом [[Совет Европы|Совета Европы]], а в [[1957 год]]у подписала [[Римские соглашения]], которые стали фундаментом в создании Европейского союза: Германия вошла в [[Европейское сообщество|Европейское экономическое сообщество]] (ЕЭС) и [[Европейское сообщество по атомной энергии]] (ЕВРАТОМ). Итак, важными результатами европейской политики Германии в 1949-63 гг. стали: признание суверенитета Германии и её статуса важного европартнёра и начало формирования основ экономического могущества Германии. С [[1964 год]]а Германия член «[[Группа десяти|Группы десяти]]». Во время [[Холодная война|холодной войны]] внешняя политика Германии была сильно ограничена. Одной из главных её задач было воссоединение [[федеративаная Республика Германии (до 1990)|Западной Германии]] с [[ГДР|Восточной Германией]]. Военно-политически ФРГ была тесно связана с блоком [[НАТО]]. На территории Западной Германии были размещены американские ядерные боеголовки. Современная Германия по праву считается узловым центром как между Востоком и Западом, так и между Скандинавским и Средиземноморским регионами, странами Западной и Восточной Европы. С присоединением ГДР к ФРГ была устранена угроза использования ГДР в качестве плацдарма развёртывания иностранных войск, исключен риск превращения Германии в объект применения [[ядерное оружие|ядерного оружия]], а также опасной игры «третьих стран» на противоречиях ГДР и ФРГ<ref>Дмитриев В. А. «Роль современной Германии в мировой политике». Горчаковские чтения</ref>. До недавнего времени одним из самых спорных был вопрос о возможности использования германских вооружённых сил за пределами сферы совместной ответственности НАТО. Согласно конституции, Германия не имеет права принимать участия в захватнических войнах. Это ограничение является предметом постоянных споров. Её вооружённые силы стоят на защите суверенитета и целостности Германии и стран НАТО. Лишь с недавнего времени [[бундесвер]] принимает участие в различных мероприятиях, направленных на поддержание мира. Это стало возможным после решения [[Конституционный суд Германии|Конституционного суда]], допустившего использование ВС ФРГ для миротворческих<ref name="mir1">[http://www.dw.de/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5/a-368829-0 Германия и операция в Афганистане]</ref><ref name="mir2">[http://www.almanacwhf.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=104:mirotvorcy1&catid=18:14nomer&Itemid=21 Влияние фактора миротворческих войск на развитие вооруженного конфликта]</ref><ref name="mir3">[http://www.un.org/ru/peacekeeping/operations/financing.shtml Операции ООН по поддержаню мира: Финансирование]</ref> миссий [[ООН]], причем для каждого конкретного случая требуется согласие [[Германский бундестаг|бундестага]], которое до сих пор давалось только с временными ограничениями. При этом разрешается применение оружия только для самозащиты. Все попытки различных партий добиться от Конституционного суда пересмотра этого вопроса пока отвергались. Германские войска принимали и принимают участие в разрешении следующих конфликтных ситуаций: * [[1992 год|1992]] — [[1996 год|1996]]: Операция [[SHARP GUARD]] с применением военных кораблей и самолетов-разведчиков в Адриатическом море против [[Югославия|Югославии]]; * [[1993 год|1993]] — [[1995 год|1995]]: Операция [[Вооружённые силы ООН|сил ООН]] в [[Сомали]] [[UNOSOM II]]; * [[1999 год|1999]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] против [[Югославия|Югославии]], операция [[KFOR]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] в Афганистане, операция [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Операция [[Enduring Freedom]] с участием военно-морского контингента в прибрежных водах Восточной Африки и [[Средиземное море|Средиземном море]]; * [[2003 год|2003]] — по настоящее время: С самолетами-разведчиками [[AWACS]], с правом пересечения воздушного пространства [[Ирак]]а, но без права оккупации. * [[2005 год|2005]] — по настоящее время: Поддержание мира в [[Судан]]е в рамках операции UNMIS. * [[2006 год|2006]] — [[2008 год|2008]]: Участие в вооружённой миссии ЕС по обеспечению выборов в [[Республика Конго|Конго]] * [[2006 год|2006]] — по настоящее время: Охрана прибрежных вод [[Ливан]]а с целью пресечения [[контрабанда|контрабанды]] оружия (в рамках миссии [[UNIFIL]]) * [[2008 год|2008]] — по настоящее время: Патруль прибрежных вод Сомали в рамках операции ATLANTA (Противодействие пиратам). * [[2012 год|2012]] — по настоящее время: Миссия НАТО по защите турецко-сирийской границы зенитными комплексами «[[Пэтриот]]». --> == Бакъонийн система == <!-- Орган конституционного надзора — [[Федеральный конституционный суд]] (''Bundesverfassungsgericht''), органы конституционного надзора земель — конституционные суды правосудия (''Verfassungsgerichtshof'') (в Тюрингии, Северный Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Саар, Саксония, Бавария, Берлин), земельные конституционные суды (''Landesverfassungsgericht'') (в Саксонии-Анхальт, Шлезвиг-Голштейн, Мекленбург-Передня Померания), государственные суды правосудия (''Staatsgerichtshof'') (в Баден-Вюртемберге, Бремене, Гессен, Нижняя Саксония), конституционные суды (''Verfassungsgericht'') (Бранденбург, Гамбург). Высшая судебная инстанция — [[Федеральный суд юстиции]] (''Bundesgerichtshof'') в [[Карлсруэ]], суды апелляционной инстанции — верховные земские суды (''Oberlandesgericht''), суды первой инстанции — земские суды (''Landgericht''), низшее звено судебной системы — суды управлений (''Amtsgericht''). Высшая судебная инстанция административаной юстиции — [[Федеральный административаный суд]] (''Bundesverwaltungsgericht'') в [[Лейпциг]]е, суды апелляционной инстанции административаной юстиции — верховные административаные суды (''Oberverwaltungsgericht'') в Баден-Вюртемберге, Баварии и Гессене — административаные суды правосудия (''Verwaltungsgerichtshof''), суды первой инстанции административаной юстиции — административаные суды (''Verwaltungsgerichte''). Высшая судебная инстанции трудовой юстиции — [[Федеральный суд по трудовым спорам]] (''Bundesarbeitsgericht''), суды апелляционной инстанции трудовой юстиции — земельные трудовые суды (''Landesarbeitsgericht''), суды первой инстанции трудовой юстиции — трудовые суды (''Arbeitsgerichte''). Высшая судебная инстанция социальной юстиции — [[Федеральный общественный суд]] (''Bundessozialgericht''), суды апелляционной инстанции социальной юстиции — земельные социальные суды (''Landessozialgericht'') (по одному на каждую землю, исключения — Бранденбург и Берлин, а также Нижняя Саксония и Бремен имеют общий земельный социальный суд), суды первой инстанции социальной юстиции — социальные суды (''Sozialgerichte''). Высшая судебная инстанция финансовой юстиции — [[Федеральный финансовый суд]] (''Bundesfinanzhof'') в [[Мюнхен]]е, земельные финансовые суды — финансовые суды (''Finanzgericht''), суд по делам авторских прав — Федеральный патентный суд (''Bundespatentgericht''), суд по делам служебной дисциплины — Дисциплинарный суд Севера (''Truppendienstgericht Nord''). Большая часть судебных разбирательств находится в ответственности земель. Федеральные суды в основном занимаются пересмотром дел и проверяют решения судов земель на предмет формальной законности. Органы прокурорского надзор — Федеральный Генеральный Прокурор (Generalbundesanwalt), генеральные прокуроры земель, прокуроры земских судов. --> == Суьрташ == <gallery widths=250 heights=250> Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|Рейхстаг, немцойн парламентан резиденци, Бундестаг Германи Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|Федеральни канцлеран ведомство (Берлинехь) Файл:Berlin Skyline voll.jpg|Берлин Файл:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|Майн-тӀера-Франкфурт </gallery> == Административан йекъайалар == {{main|Германин административан йекъайалар}} хьажа иштта [[Германин латтанаш]] [[Файл:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|300px|right]] Германи йу — федеративан хӀоттам болу пачхьалкх; цуна йукъайогӀуш йу 16 цхьаттера бакъонаш йолу регионаш — латтанаш (''land'') {| class="wikitable" !Латта!! [[Коьрта гӀала]] !! Латтан немцойн маттахь цӀе !! Коьрта гӀалин немцойн маттахь цӀе |- |1. [[Баден-Вуьртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавари|Маьрша латта Бавари]]||[[Муьнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (латта)|Маьрша ганзейн гӀала Бремен]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Маьрша ганзейн гӀала Гамбург]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Хьалхара Померани]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Лаха Саксони]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Къилбаседа Рейн-Вестфали]]||[[Дуьссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбруьккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксони (латта)]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксони-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||[[Киль (гӀала)|Киль]]||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Туьринги|Маьрша латта Туьринги]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} == Галерей == <gallery widths=250 heights=250> Cleanroom1.jpg|Немцойн электронан завод Porsche-Panamera at Porsche-Museum.JPG|Немцойн Porsche Panamera автомобиль </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Германи| ]] 1xdwbepwb0rire98mwcym9spj2fz3iq 25778584 25778524 2026-09-21T23:09:10Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778584 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна}} {{Пачхьалкх | Нохчийн цӀе = Федеративан Республика Германи | Цера шаьш йоккху цӀе = Bundesrepublik Deutschland | Доланиг дожар = Германин | ХӀост = Coat of arms of Germany.svg | Девиз = Цхьаалла, бакъо, маршо<ref>http://www.rfhwb.de/Docs/Februar%20April%202012/FRG%20-%20obschaya%20inf.%2014.04.12.pdf</ref> <br /> {{lang-de|Einigkeit und Recht und Freiheit}}<ref>''"„Die zentralen Worte daraus, „Einigkeit und Recht und Freiheit", waren zum offiziellen Wahlspruch der BRD erhoben worden."'' - Peter Ebenbauer, Christian Wessely und Reinhold Esterbaue: Religiöse Appelle und Parolen: Interdisziplinäre Analysen zu einer neuen Sprachform, Kohlhammer, 2008, S. 84 [http://books.google.de/books?id=ScivyPoZkmwC&pg=PA84&dq=einigkeit+und+recht+und+freiheit++deutschland+wahlspruch&hl=de&sa=X&ei=4wufUqyMN-K9ygPezYKgBg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=einigkeit%20und%20recht%20und%20freiheit%20%20deutschland%20wahlspruch&f=false Online]</ref> | Шатлакхан Иллинан цӀе = третья строфа «Песни немцев» | Аудио = Deutschlandlied-novocals.ogg | Урхаллин тайпа = [[Федераци|Федеративан]] [[парламентан республика]] | Пачхьалкхан дин = | lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = | lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 55|lon_sec = | region = DE | Картан тӀехь = EU-Germany.svg |картан куьг = '''Германи йу''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин союз]]ехь (сирла-баьццара) | Мотт = [[Немцойн мотт]]<ref group="прим">[http://bundesrecht.juris.de/vwvfg/__23.html Юстицин Федеральни министерство] {{ref-de}}</ref><ref group="прим">Немцойн литературни мотт кхоьллина бу лакхаранемцойн диалектан бух тIехь. [[Датский язык|Датски]], [[Лужицкие языки|лужицки]], [[Фризский язык|фризски]], [[Цыганский язык|цыганийн]] меттанаш, къаьмнийн кегийрхойн меттанаш ду аьлла, тIеэцна ду. [[Нижненемецкий язык|Лахаранемцойн мотт]] - региональни диалект лерина йу.</ref> | Кхоьллина = | Коьрта гӀала = [[Берлин]] | Йаккхий гӀаланаш = [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Франкфурт-на-Майне]] | Латтанца меттиг = 62 | Латта = 357 021 | Хина процент = 2,42 % | Бахархойн цӀерш = [[немцо]], [[немцой]]. | Бахархойн меттиг = 16 | Бахархой = 80 523 746<ref name="ES"/> | Мах хадийна шо = 2013 | Бахархой ларарца = 80 219 695<ref name="Zensus 2011">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1 June 2013.</ref> | Бахархой лерина шо = 2011 | Луьсталла = 229 | Луьсталлина меттиг = 36 | ДЧС (НЭТ) = 3,089 трлн<ref name=IMF>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|title=Germany|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/617ETuvD2|archivedate=2011-08-22}}</ref> | ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2011 | ДЧСн (НЭТ) меттиг = 5 | ХӀораннан а синах ДЧС (НЭТ) = 37 814&nbsp;<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 21 | ДЧС (номинал) = 3,235 трлн<ref name=IMF/> | ДЧС (номинал) лерина шо = 2009 ||ДЧС (номинал) меттиг = 4 | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) = 39&nbsp;442<ref name=IMF/> | ХӀораннан а сина|ДЧС (номинал) меттиг = 19 | АКИ = 0,920<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DEU.html Germany — Country profile of human development indicators]</ref> | Лерина шо АКИ = 2013 | АКИ меттиг = 5 | Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара.</span> | Авиакомпани = [[Lufthansa]] | Ахча = [[Евро]] ('''EUR''', [[код 978]])<ref group="прим">[[2002 шо]] кхаччал — [[немцойн марка]].</ref> | Домен = [[.de]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) | ISO = DE | Телефонан код = 49 | Сахьтан аса = +1 (аьхккий +2) }} '''Герма́ни''', '''Лоьмсойчоь''' ({{lang-de|Deutschland}}), официалан цӀе — '''Федерати́вн Респу́блика Герма́ни''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ФРГ''' ({{lang-de|BRD}}) — Йуккъерчу [[Малхбузен Европа|Европин]] пачхьалкх. Майда — 357 408,74 км²<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Бахархойн барам 31.12.2015 шо — 82 175 684 бахархой<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>.<br>Дуьненахь бахархойн барамца 16-гӀа меттигехь йу (2-гӀа [[Европа|Европехь]]) цул совнах майданца 62-гӀа меттигехь йу. Коьрта гӀала — [[Берлин]]. Пачхьалкх — [[Немцойн мотт|немцойн]]. 65 % герга бахархой [[керста]] динлелош бу. [[Пачхьалкхан дӀахӀоттаран кеп]]ца [[федеративан пачхьалкх]] йу цуьна йукъахь йу 16 административан-территорин дакъош — [[Федералан латта (Германи)|федералан латтанаш]] (Бавари а, Баден-Вюртемберг а, Берлин а, Бранденбург а, Бремен а, Гамбург а, Гессен а, Мекленбург-Хьалха Померани а, Лаха Саксони а, Рейнланд-Пфальц а, Саар а, Саксони а, Саксони-Анхальт а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а, Тюринги а, Шлезвиг-Гольштейн а). [[Пачхьалкхан урхалин кеп]] йу — [[парламентан республика]]. [[Евробарт|Европин бертан]] йуккъехь йу, Германин гонахьа бу [[Балтийн хӀорд|Балтийн]] а, [[Къилбаседа хӀорд|Къилбаседа]] а хӀордаш. Дозанаш ду [[Дани]]ца къилбаседехьа, [[Польша|Польшца]] а, [[Чехи]]ца малхбалехьа, [[Австри]]ца а, [[Швейцари]]а къилбехьа, [[Франци]]ца а, [[Люксембург]]ца а, [[Бельги]]ца а, [[Нидерландаш]]ца а малхбузехьа. <!-- Германия — [[великая держава]] с динамично развивающейся экономикой. Объём [[Валовой внутренний продукт|ВВП]] за 2009 год составил 3,24 триллиона [[Доллар США|долларов США]] (около 39 442 долларов США на душу населения). Денежная единица — [[евро]]. Будучи мировым лидером в ряде промышленных и технологических секторов, она является [[Список стран по экспорту|третьим в мире экспортером]] и [[Список стран по импорту|импортером]] товаров. Германия — развитая страна с [[Список стран по индексу человеческого развития|очень высоким уровнем жизни]] (14 место в мировом рейтинге). Она поддерживает [[социальное обеспечение]] и [[Медицина в Германии|универсальную систему здравоохранения]], охрану окружающей среды и [[Образование в Германии|бесплатное высшее образование]]<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC |date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015}}</ref>. Германия является одной из стран-основателей и членом [[Европейский союз|Европейского союза]], членом [[Къилбаседа Атлантикан бартан организаци|НАТО]], входит в «[[Большая семёрка|Большую семёрку]]». Является второй в мире страной по популярности [[Иммиграция в Германию|иммиграции]] после США<ref>{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014}}</ref>. --> == Географи == {{main|Германин географи}} Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбехьа — [[Швейцари]], [[Австри]], малхбалехьа — [[Польша]], [[Чехи]], малхбузехьа — [[Нидерландаш]], [[Бельги]], [[Франци]]. === ТӀие === [[Файл:Deutschland topo.jpg|thumb|200px|Германин топографии]] Германин къилбаседехьара дакъа шен заманахь кхолла ела аренан тогӀе йу [[Къилба-Германин тогӀе]], уггар лахара тӀадам Нойендорф-Саксенбандехь бу [[Вильстермарш]] цӀе йолу коммунехь, хӀордан сизал 3,54 м лаха. Йуккъера декъехь тогӀена гӀоьрттина хьуьн йолу ламанан кӀажа йу, ткъа къилбехьо долалуш ду [[Альпаш]] (Германин латтан техь уггар лекха тӀадам бу — [[Цугшпитце]] цӀе йолу лам, 2 962 [[метр]]). <!-- === Реки и озёра === По территории Германии протекает большое количество [[Река|рек]], наиболее крупными из которых являются [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба (река)|Эльба]], [[Везер (река)|Везер]] и [[Одра|Одер]], реки соединены каналами, наиболее известный канал — [[Кильский канал|Кильский]], который соединяет Балтийское и Северное моря. Кильский канал начинается в [[Кильская бухта|Кильской бухте]] и оканчивается в устье реки Эльба. Самое крупное озеро в Германии — [[Боденское озеро|Боденское]], площадь которого 540 кв. км, и глубина 250 [[метр]]ов. === Климат === Погода часто носит переменчивый характер. Посреди лета может быть тепло и солнечно, но уже на следующий день может стать холодно и пойти дождь. По-настоящему экстремальные природные явления (сильные [[засуха|засухи]], [[Смерч|торнадо]], [[шторм]]ы, сильный [[Мороз (холод)|мороз]] или [[жара]]) относительно редки. Это также связано с тем, что Германия находится в [[Умеренный климат|умеренном климатическом поясе]], на севере климат морской, южнее переходит в умеренно-континентальный. За последние несколько лет в Германии, как и во всей [[Европа|Европе]], произошло несколько масштабных [[наводнение|наводнений]], но, принимая во внимание долгую [[история|историю]] Германии, это скорее редкие [[природные явления]]. Многие склонны видеть в этом свидетельства [[Глобальное потепление|потепления климата]]. Летом [[2003 год]]а Германия пострадала от засухи: «лето столетия», как его окрестили в [[СМИ]], было одним из самых жарких на протяжении нескольких последних десятилетий. Последствием засухи, среди прочего, стали значительные неурожаи. [[Землетрясение|Землетрясений]] с тяжёлыми последствиями в Германии до настоящего времени не происходило. Это можно объяснить тем, что Германия находится на [[Евразийская плита|Евразийской плите]]. Так как внутри Германии нет границ между [[Тектоника плит|тектоническими плитами]], то землетрясения происходят относительно редко. Средняя температура июля от +16 до +22 градусов Цельсия. Средняя температура января от +2 до −5 градусов по Цельсию. Среднегодовая температура +5-+10 градусов по Цельсию. Самая низкая температура в Германии наблюдалась в прошлом веке на её юге, в горной части страны, на высоте 1601 метр над уровнем моря 47 северной широты, у озера Фунтензи, и составила −45,8 градусов, что ниже абсолютного температурного минимума в более северной и восточной Эстонии (-43,5 градусов, Йыгева, почти 59 северной широты). === Особо охраняемые природные территории === В Германии насчитывается 14 [[Национальный парк|национальных парков]], 19 [[Всемирная сеть биосферных резерватов|биосферных резерватов]], 95 [[Природный парк|природных парков]] и множество других охраняемых природных территорий и [[Памятник природы|памятников природы]]. {{seealso|Список национальных парков Германии}} === Города === Самыми крупными [[город]]ами Германии являются [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]] и [[Кёльн]]. Следующим по значимости является пятый по численности населения город Германии и финансовая метрополия [[Франкфурт-на-Майне]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|самый крупный аэропорт]] Германии. Это третий по размерам аэропорт [[Европа|Европы]] и первый по объёмам прибыли от грузовых авиаперевозок. [[Рурский бассейн]] — регион с самой высокой [[Плотность населения|плотностью населения]]. {{seealso|Список городов Германии}} --> == Истори == {{Main|Германин истори}} Дуьххьара [[шира германхой]] хьахийна [[Шира грекаш|ширчу грекийн]] а, румхойн а белхашкахь. Уггаре хьалха хьахийначех цхьаъ ду [[98 шо]]. Иза йаздина руман историко [[Публий Корнелий Тацит|Тацита]] ({{lang-la|Tacitus}}). ХӀинцалерачу Германин берриг мохк [[Эльба (хи)|Эльбан]] малхбале (славянийн Лаба) [[X бӀешо]] кхаччалц дӀалаьцна йара славянийн тайпанаша<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml Племена Средней и Северо-Восточной Европы (VI—I вв. до н. э.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430161338/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st025.shtml |date=2010-04-30 }}</ref>. (уллера хьажа: [[полабийн славянаш]]). [[XII бӀешо|XII]]—[[XIV бӀешо|XIV бӀешерашкахь]] и латташ доьд-доьдуш йукъадахара тайп-тайпанчу немцойн пачхьалкхийн кхолламашна, оцу хенахь хӀоттаман дакъа [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н. Хан мел йолу меттигерачу славянашна массарна а санна ассимиляци йира немцоша. И процесс йахйелира [[Йуккъера бӀешераш|Йуккъера бӀешерийн]] чеккхенгара, [[керла зама]] йолаяллалц, ткъа меттигашкахь, тӀеххьарчу, хӀинца а йуьззина ассимиляци йанза долчу славянийн къоман — [[лужичахой]]н, хӀинци а йоьдуш йу. Руман импери йоьхначул тӀаьхьа [[Малхбузан Европа|Малхбузан Европехь]] кхоллайелира [[Франкийн пачхьалкх]], цул тӀаьхьа кхо бӀе шо даьлча, [[Карл Сийлахь-Воккха]] волуш, империи хилира ([[800 шо]]). Карлан империс дӀалацнера хӀинцалерачу цхьа могӀа пачхьалкхийн мехкаш, царна йукъахь Германи а. Амма Карлан импери дукха ца лаьттира — оцу императоран кӀента бераш йийкъира иза шайна йукъахь, кхоллайелира кхоъ пачхьалла — [[Малхбуза-Франкийн паччахьалла|Малхбуза-Франкийн]] (тӀаьхьа Франци), [[Малхбале-Франкийн паччахьалла|Малхбале-Франкийн]] (тӀаьхьа Германи), [[Йуккъера паччахьалла]] (сихха йекъайелира [[Итали]]н, [[Прованс]]ан, [[Лотаринги]]н). Германин пачхьалкх кхолларан ламаст хилла терахь ду [[962 шо|962 шеран]] [[2 февраль]]: оцу дийнахь малхбаленфранкийн паччахьан [[Оттон I]]-чун таж а тиллина [[Рум]]ехь, [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]]н император хилира; и импери лаьттара мехкийн ({{lang-de|Land}}) конфедерацех, хӀоранна а дара шен эскар, арахоьцура шайн ахча. Сийлахь-Йоккха Руман Импери коьртехь лаьттара император, иза хоржура курфюрстийн кхеташоно, мехкийн векалийн меже йара, — [[Рейхстаг (Сийлахь-Йоккха Руман Импери)|Рейхстаг]] ({{lang-de|Reichstag}}). ХӀора а махкехь йара сословин монархи [[ландтаг]] ({{lang-de|Landtag}}). Иштта хьал лаьттира [[1806 шо]] кхаччалц, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон I-чун]] Ӏаткъамца йохийра [[Сийлахь-Йоккха Руман Импери]], ткъа цуьнан император волавелира Австрийн императоран дарж лело. Немцойн пачхьалкхийн барм хаъал охьабелира, кхоьллира [[Рейнан Союз]], иза а йара иштта маьршачу мехкех лаьттачу конфедераци. Рейнан бертан коьртехь лаьттира Федералан Президент (иза вара Французийн Император) а, шеш долу мехкийн меже — [[Бундестаг (Германийн союз)|Бундестаг]] ({{lang-de|Bundestag}}) а. <!-- [[Венский конгресс]] способствовал дальнейшему объединению немецких государств, в результате чего из 38 германских государств образовался [[Германский союз]], который также оставался конфедерацией независимых земель. Во главе Германского Союза стоял Федеральный Президент, которым являлся Кайзер Австрийской Империи, органом, представлявшим земли, являлся Бундестаг. Началось преобразований монархических немецких государств из абсолютных монархий в конституционные — преобразование ландтагов из нерегулярных собраний представителей в постоянные цензовые парламенты. После революции [[1848 год]]а стал назревать конфликт между наращивающей своё влияние [[Пруссия|Пруссией]] и [[Австрийская империя|Австрийской империей]]. Это привело к [[австро-прусская война|войне 1866 года]], в которой Пруссия одержала победу и присоединила ряд немецких княжеств. Германский союз распался. 10 августа 1866 года был создан Северогерманский союз — федеративаное государство с формой правления в виде дуалистической монархии была создана единая армия и единая денежная система. В [[1868 год]]у была принята конституция [[Северогерманский союз|Северогерманского Союза]], учредившая Федеральный Совет ({{lang-de|Bundesrat}}), формировавшийся главами земель, и Рейхстаг ({{lang-de|Reichstag}}), избиравшийся народом, на основе всеобщего избирательного права, в качестве законодательных органов, и должность Государственного Президента ({{lang-de|Reichspräsident}}), которым являлся Король Пруссии, в качестве главы государства. Началось введение всеобщего избирательного права при выборах в ландтаги. [[10 декабря]] [[1870 год]]а рейхстаг Северогерманского Союза переименовал Северогерманский Союз в [[Германская империя|Германскую империю]] ({{lang-de|Deutsches Reich}}), конституцию Северогерманского союза — в конституцию Германской империи, а президента Северогерманского Союза — в германского императора ({{lang-de|Deutscher Kaiser}}). [[Канцлер]]ом Германии был назначен граф [[Отто фон Бисмарк]]. Возникли политические партии: Социалистическая рабочая партия Германии, либеральные Немецкая прогрессивная партия и Национально-либеральная партия, консервативные Немецкая партия центра и Немецкая консервативная партия. Рост национального самосознания немцев привёл к расцвету немецких культуры, науки и философии. В XIX веке в Германии творили такие прославленные деятели, как композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], экономист [[Карл Маркс]], писатель Генрих Гейне, физики [[Генрих Герц]] и [[Макс Планк]], помимо многих других. Немцы [[Карл Бенц]] и [[Готлиб Даймлер]] изобрели автомобиль. [[Зигмунд Фрейд]] заложил основы психоаналитики. В [[1914 год]]у Германия вступила в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. 4-9 ноября 1918 г. Германию охватило антимонархическое восстание, восставшие стали на уровне предприятий формировать рабочие советы (''arbeiterrat''). 9 ноября Король Пруссии бежал в Нидерланды, где вскоре отрёкся от престола, Германская Империя была провозглашена Германской Социалистической Республикой, 10 ноября Общее собрание берлинских рабочих и солдатских советов (Vollversammlung der Berliner Arbeiter- und Soldatenräte), избрало временные органы государственной власти — Исполнительному совету рабочих и солдатских советов Большого Берлина (''Vollzugsrat des Arbeiter- und Soldatenrates Groß-Berlin'') и Совет народных уполномоченных (''Rat der Volksbeauftragten''), последний состоял из представителей СДПГ и недавно отколовшейся от неё более левой Независимой социал-демократической партии Германии, председателями Совета народных уполномоченных (''Vorsitzende des Rates der Volksbeauftragten'') стали социал-демократ Фридрих Эберт, Филипп Шайдеман и независимый социал-демократ Гуго Газе. 16-21 декабря 1918 г. на прошедшем Имперском конгрессе рабочих и солдатских советов для принятия конституции было принято решение созвать II Немецкое Национальное Собрание, в качестве временного парламента был избран Центральный совет Германской Социалистической Республики (''Zentralrat der Deutschen Sozialistischen Republik'') и утверждён состав Совета народных уполномоченных. 19 января 1919 г. прошли выборы во II Немецкое Национальное Собрание, первое место на котором заняла СДПГ и 10 февраля 1919 г. был принят Закон о временной имперской власти, согласно которому законодательным органами стали Комитет Государств (''Staatenausschuss''), избираемый земельными правительствами, и Национальное Собрание, избираемое народом, главой государства — Имперский президент, избираемый Национальным Собранием, исполнительным органом — Имперское министерство (''Reichsministerium''), назначаемое Имперским президентом, состоящее из Имперского премьер-министра (''Reichsministerpräsident'') и имперских министров. 28 июня 1919 года был в Версале был подписан договор о мире между Францией, Великобританией и США с одной стороны и Германией с другой, согласно которому фактически констатировалось поражение последней. [[Западная Пруссия]] и [[Познань]] отошли к [[Польша|Польше]], [[Эльзас]] к [[Франция|Франции]], [[Эйпен]] — [[Бельгия|Бельгии]], [[Саар]] был передан под управление Лиги Наций, из Рейнской Провинции были выведены германские воинские формирования, вследствие чего была предпринята попытка полностью отделить её от Германии. Имперское войско было распущено, вместо него была создана ограниченная по численности Имперская оборона ({{lang-de|Reichswehr}}). 31 июня 1919 г. II Германское Национальное Собрание приняло Конституцию, согласно которой законодательными органами являлись Государственный Совет (''Reichsrat''), назначаемый земельными правительствами, и Рейхстаг, избираемый на основе всеобщего, равного и прямого избирательного права при тайном голосовании, главой государства — Государственный Президент ({{lang-de|Reichspräsident}}) избираемый народом, исполнительным органом — Государственное Правительство ({{lang-de|Reichsregierung}}), состоящее из Государственного канцлера ({{lang-de|reichskanzler}}) и государственных министров ({{lang-de|reichsminister}}), назначаемое Государственным Президентом и ответственное перед Рейхстагом, Германская Империя оставалась федеративаным государством, состояла из земель, законодательными органами земель являлись [[ландтаг]]и, избираемые народом, исполнительными органами — государственные министерства ({{lang-de|staatsministerium}}), состоящие из премьер-министров (''ministerpräsident'') и государственных министров ({{lang-de|staatsminister}}), представительными органами местного самоуправления — провинциальные ландтаги (''provinziallandtag, ''в провинциях Пруссии), крейстаги ({{lang-de|kreistag}}), городские собрания уполномоченных (''stadtvereordnetenversammlung''), общинные представительства (''gemeindevertretung''), исполнительные органы местного самоуправления — земельные комитеты (''landesausschuss, ''в провинциях Пруссии), районные комитеты (''kreisausschuss''), магистраты (''magistrat''), общинные правления (''gemeindevorstand''), главы исполнительной власти в местных единицах — земельные губернаторы (''landeshauptman'', в провинциях Пруссии), ландраты (в районах), бургомистры, органом конституционного надзора — Государственный суд правосудия (''Staatsgerichtshof''), высшей судебной инстанцией — Государственный Суд (''Reichsgericht''). Крупнейшими политическими партиями стали: [[Социал-демократическая партия Германии]] (СДПГ), ориентированная на власть рабочих советов Коммунистическая партия Германии (КПГ), либеральная демократическая — Германская демократическая партия (ГДП), консервативная демократическая партия — [[Партия Центра (Германия)|Германская партия центра]] (ГПЦ), либеральная реваншистская — Германская народная партия (ГНП), консервативная монархическая — Германская национальная народная партия (ГННП). Три демократические партии (СДПГ, ГДП, ГПЦ), образовали между собой «Веймарскую коалицию», выступавшую против реваншизма, при этом в случае если эта коалиция не имела абсолютного большинства в парламенте она вступала в большую коалицию с ГНП. В [[1933 год]]у [[рейхсканцлер]]ом Германии был назначен председатель [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|Национал-социалистической немецкой рабочей партии]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]]. Германия была объявлена унитарным государством, были упразднены ландтаги — законодательные органы [[Земли Германии|земель]], их функции перешли назначаемым государственным наместникам, также был упразднён Рейхсрат. В 1933—1945 гг. Германия проводила агрессивную экспансионистскую и [[Реваншизм|реваншистскую]] политику, которая в [[1939 год]]у привела ко [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]]. После поражения во [[Вторая мировая война|Второй мировой войне]] [[Германский рейх]] был ликвидирован, государственная независимость земель восстанавливалась, власть у государственных наместников была отобрана и передана восстановленным ландтагам, а до их избрания временным собраниям (Beratende Versammlung), земля [[Пруссия]] была также ликвидирована, провинции Пруссии получили независимость, [[Восточная Пруссия]], [[Силезия]], [[Померания]], [[Нижняя Силезия]], [[Верхняя Силезия]], [[Западная Померания]] были ликвидированы, их территории была разделены между [[СССР]] и Польшей, немцы с этих территорий, а также из [[Судеты|Судетов]], были депортированы, а сами эти территории были заселены поляками, русскими, чехами, независимость [[Люксембург]]а была восстановлена, Судеты возвращены Чехословакии, Эйпен — Бельгии, [[Южный Тироль]] — Италии, [[Эльзас]] был передан Франции. На территории остальных немецкоязычных государств оставались оккупационные войска, для управления оккупационными войсками были образованы четыре зоны оккупации: * [[Французская зона оккупации Германии|Французскую]], в которую вошли южная часть Вюртемберга, южная часть Бадена и южная часть Рейнской Области и Пфальц; * [[Британская зона оккупации Германии|Британскую]], в которую вошли северная часть Рейнской Области, Вестфалия, Ганновер, Брауншвейг, Ольденбург, Шаумбург-Липпе; * [[Американская зона оккупации Германии|Американскую]], в которую вошли Бавария, Гессен, северная часть Бадена и северная часть Вюртемберга; * [[Советская зона оккупации Германии|Советскую]], в которую вошли Саксония, Галле-Мерзебург, Магдебург, Анхальт, Тюрингиия, Бранденбург, Мекленбург и Передняя Померания; * Берлин также был разделён на четыре сектора. Сначала в Советской, а позже и в других зонах оккупации были разрешены политические партии — была восстановлена Коммунистическая партия Германии и все три партии бывшей веймарской коалиции — СДПГ, ГДП и ГПЦ. Однако вскоре партийная верхушка ГДП совместно с бывшими членам ГНП создают Свободно-демократическую партию Германии (СвДП) (в Советской зоне оккупации — Либерально-демократическую партию (ЛДП)), а партийная верхушка ГПЦ совместно с бывшими членами ГННП создают [[Христианско-демократический союз Германии|Христианско-демократический союз]] (ХДС), в результате чего ГДП и ГПЦ маргинализируются. В Советской зоне оккупации предпринимается попытка воссоздать подобие Веймарской коалиции, что приводит к созданию «Демократического блока», в который вошли КПГ, СДПГ, ЛДП, [[Христианско-демократический союз (ГДР)|восточногерманский ХДС]], руководящий орган которого формировался на основе паритета всех входящих в блок партий. Аналогичные блоки были созданы и на земельном уровне, на паритетной основе этих партий были образованы временные земельные собрания, в которые вошли также представители некоторых общественных организаций. В апреле 1946 года СДПГ и КПГ в Советской зоне оккупации объединяются в Социалистическую единую партию Германии (СЕПГ), руководящие органы которой формировались на основе паритета бывших коммунистов и социал-демократов. СДПГ трёх остальных зон от такого объединения отказались, организациями СЕПГ этих зон стали организации КПГ. В 1946—1947 гг. воссоздаются выборные населением земельные и районные собрания, общинные советы (или общинные представительства), причём на выборах в них в Советской зоне оккупации, в которых КПГ и СДПГ были объединены в СЕПГ, СЕПГ получила большинство, в остальных большинство получали либо СДПГ, либо ХДС. 29 мая 1947 года в Британской и Американской зонах оккупации был создан Экономический совет объединённой экономики (''Wirtschaftsrat des Vereinigten Wirtschaftsgebietes''), избираемый ландтагами и Совет Земель (''Länderrat'') избираемый земельными правительствами и Административаный Совет (''Verwaltungsrat''), формируемый Экономическим Советом. В Советской Зоне Оккупации возник Немецкий Народный Конгресс (''Deutscher Volkskongress''), состоявший из делегатов от партий и общественных организаций, избиравший из своего состава Немецкий Народный Совет (''Deutscher Volksrat''). 1 марта 1948 года оккупационной администрацией Британской и Американской Зон Оккупации был учреждён Банк Немецких Земель и 20 июня он начал эмиссию Немецкой Марки. В ответ на это в Советской Зоне Оккупации 20 июля был создан Немецкий Эмиссионный Банк который начал эмиссию, а 24 июля началась эмиссия Немецкой Марки Немецкого Эмиссионного Банка. 1 сентября 1948 года в Бонне был созван Парламентский Совет (''Parlamentarischer Rat''), избранный ландтагами, который 8 мая 1949 года принял, а 23 мая ввёл в силу Основной Закон федеративаной Республики Германии (ФРГ) и избрал Федерального Президента, признанный землями западных зон оккупации. Этот основной закон учреждал Федеральный Совет (''Bundesrat''), Бундестаг (''Bundestag'') в качестве законодательных органов, должность Федерального Президента (''Bundespräsident'') в качестве главы государства и Федеральное Правительство (''Bundesregierung'') в качестве исполнительного органа. В Советской Зоне Оккупации были проведены прямые выборы в III Немецкий Народный Конгресс, который 7 октября 1949 года ввёл в действие Конституцию Германской Демократической Республики (ГДР) и избрал Президента. Этой конституцией были учреждены Палата Земель (''Länderkammer''), Народная Палата (''Volkskammer'') в качестве законодательных органов, должность Президента (Präsident) в качестве главы государства и правительство в качестве исполнительного органа. В 1950 году прошли выборы в Бундестаг и Народную Палату. В 1951 году Банк Немецких Земель был передан ФРГ, в том же году Немецкий Эмиссионный Банк был передан ГДР. В 1952 году в ГДР были упразднены земли, территория государства была разделена на округа. В этом же году Баден, Вюртемберг-Баден и Вюртемберг-Гогенцоллерн объединились в землю Баден-Вюртемберг. В 1955 году в качестве вооружённых сил ФРГ была создана Федеральная Оборона ([[Бундесвер]]), а сама ФРГ была принята в НАТО. Годом позже в качестве вооружённых сил ГДР была создана Национальная Народная Армия (''Nationale Volksarmee''), а сама ГДР вступила в ОВД. При этом сначала и ФО и ННА были немногочисленными и комплектовались добровольцами, однако в 1957 году в ФРГ был введён призыв на действительную военную службу, а в 1962 году призыв на действительную военную службу был введён и в ГДР и в том же году ННА была введена на территорию Восточного Берлина. В 1956 году в состав ФРГ вошёл Саар. В 1958 году была упразднена Палата Земель ГДР, а в 1960 году была упразднена должность Президента ГДР. В 1973 году ГДР и ФРГ стали членами [[Организация Объединённых Наций|ООН]]. [[3 октября]] [[1990 год]]а [[Германская Демократическая Республика]] и [[Западный Берлин]] были включены в состав [[федеративаная Республика Германия|федеративаной Республики Германии]], Народная Палата и Правительство ГДР были упразднены. Имеет дипломатические отношения с [[Россия|Российской Федерацией]], которые были установлены [[СССР]] в [[1955 год]]у (с [[ГДР]] в [[1949 год]]у). --> == Пачхьалкхан дӀахӀоттам == <!-- {{main|Государственный строй Германии}} {{seealso|Политические партии Германии|Конституция Германии}} [[Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|280px|[[Рейхстаг (здание)|Рейхстаг]], резиденция немецкого парламента, [[Бундестаг Германии]]]] [[Берлин]] — [[столица]] Германии. Между тем, в ходе длительных переговоров относительно условий переноса столицы из [[Бонн]]а в Берлин, Бонну удалось оставить на своей территории большинство федеральных министерств, а также целый ряд главных важнейших федеральных ведомств (например, федеральной счётной палаты). Германия — [[Демократия|демократическое]], [[Социальное государство|социальное]], [[правовое государство]]. Она состоит из 16 [[Земли Германии|земель]]. Государственное устройство регламентировано [[Основной закон Германии|Основным законом Германии]]. По форме правления Германия — парламентская республика. Германия — демократическое государство: «Вся государственная власть исходит от народа. Она осуществляется народом путём выборов и голосований, а также через специальные органы законодательства, исполнительной власти и правосудия» [[Глава государства]] — [[Федеральный президент Германии|федеральный президент]], который выполняет скорее представительские функции и назначает [[Федеральный канцлер Германии|федерального канцлера]]. Федеральный президент ФРГ приносит следующую присягу: «Я клянусь посвятить свои силы благу немецкого народа, умножать его достояние, оберегать его от ущерба, блюсти и охранять Основной закон и законы Федерации, добросовестно исполнять свои обязанности и соблюдать справедливость по отношению к каждому.» При желании он может добавить религиозную формулировку «Да поможет мне Бог». Федеральный канцлер является главой Правительства Германии. Он руководит деятельностью [[Федеральное Правительство Германии|Федерального правительства]]. Поэтому форму правления Германии часто ещё называют канцлерской демократией. Германия имеет [[Федерация|федеративаное]] устройство. Это значит, что [[Политическая система Германии|политическая система]] государства делится на два уровня: федеральный, на котором принимаются общегосударственные решения международного значения, и региональный, на котором решаются задачи федеральных земель. Каждый уровень обладает собственными органами [[Исполнительная власть|исполнительной]], [[Законодательная власть|законодательной]] и [[Судебная власть|судебной]] власти. Хотя земли и имеют неравное представительство в Бундесрате, юридически они имеют равный статус, что характеризует германскую федерацию как симметричную. [[Германский бундестаг]] (парламент) и [[Бундесрат Германии|бундесрат]] (орган представительства земель) осуществляют законосовещательную и законодательную функции на федеральном уровне и уполномочены большинством голосов в две трети в каждом из органов вносить изменения в конституцию. [[Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Ведомство федерального канцлера Германии]] в [[Берлин]]е]] Исполнительная власть на федеральном уровне представлена [[Федеральное Правительство Германии|Федеральным правительством]], во главе которого стоит [[федеральный канцлер Германии]]. === Политические партии === ==== Левые ==== * [[Левые (партия, Германия)|Левые]] — левая социалистическая партия * [[Союз 90/Зелёные]] — экологистская партия ==== Левоцентристы ==== * [[Социал-демократическая партия Германии]] — социал-демократическая партия * [[Партия пиратов Германии]] — пиратская партия ==== Центристы ==== * [[Свободная демократическая партия Германии]] — либеральная партия ==== Правоцентристы ==== * [[Христианско-демократический союз Германии]] — консервативная партия (баварская земельная ассоциация — [[Христианско-социальный союз]]) ==== Правые ==== * [[Альтернатива для Германии]] — евроскептическая правоконсервативная партия * [[Национал-демократическая партия Германии]] — ультраправая партия в ФРГ === Этапы реформирования федеративаной системы === После принятия Основного закона в [[1949 год]]у власти Германии неоднократно предпринимали попытки усовершенствовать федеративаную систему. Первая крупномасштабная реформа была осуществлена правительством «большой коалиции» (ХДС/ХСС-СДПГ) при канцлере К-Г. [[Кизингер]]е в [[1966 год|1966]] — [[1969 год]]ах. В результате реформы переплетение интересов земель и федерального центра получило новое измерение. В финансовой сфере был введён принцип «кооперативного федерализма», который станет одним из камней преткновения на современном этапе истории ФРГ. При правительстве [[Шрёдер, Герхард|Шрёдера]] ([[1998 год|1998]]—[[2005 год|2005]]) была поставлена цель провести масштабную конституционную реформу федерализма, чтобы упростить политические процессы в стране, сделать их более прозрачными для населения и менее зависимыми от сиюминутных партийных расчётов. Реформа была призвана перераспределить полномочия между центром и субъектами федерации, уточнить законодательную компетенцию между бундестагом и бундесратом и в итоге повысить дееспособность государства в целом. Число законов, требующих обязательного одобрения бундесрата, планировалось сократить до 35-40 % за счёт изъятия законов о принципах администрирования всех земель из механизма согласования с бундесратом. То есть в будущем земли должны будут исходить из федеральных установок, что предполагает наделение ландтагов большей ответственностью. В марте [[2003 год]]а Конвент по проблемам федерализма (в составе глав земельных парламентов и руководителей фракций представленных в них партий) одобрил «Любекское заявление», содержащее конкретные меры по модернизации федеративаной системы. [[17 октября]] [[2003 год]]а была создана Комиссия по федерализму, куда вошли тогдашний генсек СДПГ Ф. Мюнтеферинг и председатель ХСС и премьер-министр Баварии Э. Штойбер. [[18 ноября]] [[2005 год]]а был подписан коалиционный договор ХДС/ХСС и СДПГ («Вместе за Германию — с мужеством и человечностью»), в котором были оговорены предложения данных партий по разграничению полномочий и ответственности между землями и центром. [[7 июля]] [[2006 год]]а после одобрения бундесратом реформа вступила в силу. Пакет нововведений охватывает следующие сферы: 1. ''Образование''. Теперь текущие вопросы образования отошли в компетенцию земель, причем им напрямую будут перечисляться средства из федерального бюджета. Это исключает нецелевое использование полученных средств. 2. ''Распределение доходов''. Федеральные законы не могут ставить перед городами и общинами задачи, требующие от органов местного самоуправления дополнительных материальных расходов. Если федеральные законы вторгаются в компетенцию земель, эти законы обязательно должны получить согласие бундесрата. 3. ''Высшая школа''. Полностью отошла в компетенцию земель. Федерация может участвовать в финансировании научных исследований, но лишь с согласия земель. 4. ''Охрана окружающей среды''. Федерация может разрабатывать рамочное законодательство, однако земли могут принимать решения, отходящие от него. При этом необходимо учитывать и нормативные акты ЕС по защите окружающей среды. 5. ''Бюджет''. Введение «Пакта стабильности по образцу ЕС». В связи с проблемой долгов земель, эвентуальные долговые санкции на 65 % лягут на плечи федерации, и на 35 % — на плечи земель. 6. ''Земельное законодательство''. В компетенцию земель вошли жилищное право, вопросы собраний, объединений и печати, [[пенитенциарная система]], законодательство об охоте, часы работы магазинов, правила открытия ресторанов. 7. ''Борьба с терроризмом''. Исключительная компетенция федерации (Федеральное ведомство уголовной полиции), наряду с атомной энергетикой, регистрацией граждан, регулирование оборота оружия и взрывчатых веществ. 8. ''Государственная служба''. Компетенция земель<ref>И. Павлов Германский федерализм: опыт реформирования//МЭ и МО, № 10.2007 г. С. 57—61</ref>. 15 декабря 2006 года стартовал новый этап реформы федерализма. Основные нерешенные на 1 этапе вопросы: уменьшение долгов земель, перекосы в финансовых отношениях федерация—земли и самими землями. Суть проблемы в том, что все земли должны выполнять общефедеральные задачи, однако возможности у них для этого очень разные. Поэтому в Конституции Германии (абз. 2 ст. 107) зафиксировано, что «законом должно обеспечиваться соразмерное выравнивание различий в финансовых возможностях земель; при этом должны учитываться финансовые возможности и потребности общин» Для этого существовала процедура выравнивания бюджетной обеспеченности регионов, то есть часть средств «богатых» земель перераспределяется в пользу «бедных», иногда — с вливаниями и из федерального бюджета<ref>http://www.rfhwb.de/Pravo/Pravo_ru/pravo_ru1.htm Конституция ФРГ на русском языке</ref>. Формально федеративаное государственное устройство в Германии имеет два уровня: федерация как целое государство и земли как члены этого государства. Но в реальности существует и «третий», неформальный уровень отношений федерации и земель — «кооперативный федерализм»; то есть наряду с горизонтальной самокоординацией земель сложилась практика вертикальной координации по оси федерация-земли: участие федерации в земельном финансировании. В рамках вертикальной координации создаются комиссии из представителей федерации и земель. Основные проблемы горизонтальных и вертикальных отношений в Германии связаны с распределением финансовых средств между богатыми и бедными федеральными землями и реализацией принципа «равноценности» жизненных условий. «Горизонтальное» выравнивание позволяет оказывать помощь слабо развитым регионам путём перераспределения доходов, которые федерация и земли получают совместно (корпорационный и подоходный налог). Подобное положение вызывает много нареканий, прежде всего со стороны либералов (СвДП, О. Ламбсдорф), которые выступают за снижение «благотворительной» роли государства. С подобными предложениями согласны также и политики других партий. Например, премьер-министр Баварии Штойбер (ХСС) требует усиления регионализации, а премьер-министр Баден-Вюртемберга Тойфель (ХДС) — сократить число земель и увеличить легислатурные (законодательные) сроки. Кратко их идеи по реформированию федерализма можно сформулировать так: # Присвоение каждому уровню своих налоговых полномочий; переход всех земель в статус «солидных финансовых единиц»; # Сокращение «горизонтального выравнивания» земельных бюджетов; # Отмена смешанного финансирования; # Уменьшение законодательной компетенции федерации в пользу земель путём ограничения полномочий центра такими сферами, как оборона, правопорядок, права человека, внешняя политика и «рамочное» регулирование вопросов экологии, экономики и социальной политики; # Существенное ограничение права вето Бундесрата. Общие принципы администрирования в землях были изъяты из тем законопроектов, требующих обязательного одобрения Бундесрата. Поиски более эффективной модели федерализма осложняются в Германии тремя факторами: обострением противоречий между бедными и богатыми землями, наличием конкурирующих проектов крупных политических партий и потребностями европейского федерализма, вынужденного учитывать как опыт государств с централизованным управлением ([[Англия]] и [[Франция]]), так и опыт федераций (Германия)<ref>[http://www.russia-today.ru/2004/no_04/04_parallels_1.htm Германия в поисках другого федерализма]</ref>. === Внешняя политика === {{main|Внешняя политика Германии}} [[Файл:Dmitry Medvedev with Angela Merkel-1.jpg|thumb|[[Ангела Меркель]] и [[Дмитрий Медведев]]. Октябрь [[2008 год]]а]] Во внешней политике ориентированный на Запад канцлер Германии К. Аденауэр (1949—1963) действовал согласно лозунгу идеолога южногерманского либерализма [[Карл фон Роттек|К. фон Роттека]]: ''«Лучше свобода без единства, чем единство без свободы»''. Европейская политика Германии 1949—1963 гг. как соотношение цели и средств делится на два этапа. На первом этапе (с [[1949 год]]а до середины 50-х гг.) она была средством, при помощи которого западная Германия планировала восстановить свою экономику, создать собственные вооружённые силы и добиться признания мировыми державами. Внешняя политика проводилась ради внутренней. На втором этапе (с середины 50-х гг. по 1963 г.) теперь уже внутренняя политика проводилась ради внешней: Германия стремилась стать не просто независимым, но и сильным государством<ref>Ерюхин А. А. «Европейская политика ФРГ при Аденауэре»</ref>. Европейская военная политика ФРГ в 1958-63 гг. основывалась на сближении с Францией (ось «Берлин-Париж») и отказе от плана ''«многосторонних ядерных сил»'', предложенного [[США]]. Подписание соглашения о германо-французском сотрудничестве подвело черту под многовековым противостоянием этих государств. Аденауэр признал установленное Петерсбергскими соглашениями международное управление промышленностью Рура, рассматривая это как основу будущей западноевропейской интеграции. В [[1950 год]]у Аденауэр принял разработанный Р. Шуманом план создания [[Европейское объединение угля и стали|Европейского объединения угля и стали]] (ЕОУС). Аденауэр также поддерживал идею создания Европейского оборонительного сообщества (ЕОС), предложенную У. Черчиллем. В [[1952 год]]у был подписан Боннский договор, отменивший оккупационный статус и предоставивший ФРГ государственный суверенитет. [[5 мая]] [[1955 год]]а вступили в силу [[Парижские соглашения (1954)|Парижские соглашения]], важнейшим из которых стала договоренность о вступлении Германии в [[НАТО]]. Тем не менее, в то время [[суверенитет]] Германии нельзя было назвать полноценным: иностранные войска оставались на её территории, Германия была лишена права обладать многими видами стратегического оружия<ref>А. И. Патрушев «Германия в XX веке»</ref>. В [[1959 год]]у в [[Женева|Женеве]] прошла конференция четырёх держав: [[США]], [[Великобритания|Великобритании]], [[СССР]] и [[Франция|Франции]], которая закончилась фактическим признанием существования трёх немецких государств: ФРГ, ГДР и Западный Берлин. Одним из важных приоритетов внешней политики Германии является углубление интеграции государств [[Евросоюз]]а. Германия играет решающую роль в построении и организации европейских структур. При этом с самого начала преследовалась цель развеять послевоенный страх стран-соседей перед Германией и сделать излишними ограничения, введённые советскими оккупационными силами. С [[1950 год]]а Германия стала членом [[Совет Европы|Совета Европы]], а в [[1957 год]]у подписала [[Римские соглашения]], которые стали фундаментом в создании Европейского союза: Германия вошла в [[Европейское сообщество|Европейское экономическое сообщество]] (ЕЭС) и [[Европейское сообщество по атомной энергии]] (ЕВРАТОМ). Итак, важными результатами европейской политики Германии в 1949-63 гг. стали: признание суверенитета Германии и её статуса важного европартнёра и начало формирования основ экономического могущества Германии. С [[1964 год]]а Германия член «[[Группа десяти|Группы десяти]]». Во время [[Холодная война|холодной войны]] внешняя политика Германии была сильно ограничена. Одной из главных её задач было воссоединение [[федеративаная Республика Германии (до 1990)|Западной Германии]] с [[ГДР|Восточной Германией]]. Военно-политически ФРГ была тесно связана с блоком [[НАТО]]. На территории Западной Германии были размещены американские ядерные боеголовки. Современная Германия по праву считается узловым центром как между Востоком и Западом, так и между Скандинавским и Средиземноморским регионами, странами Западной и Восточной Европы. С присоединением ГДР к ФРГ была устранена угроза использования ГДР в качестве плацдарма развёртывания иностранных войск, исключен риск превращения Германии в объект применения [[ядерное оружие|ядерного оружия]], а также опасной игры «третьих стран» на противоречиях ГДР и ФРГ<ref>Дмитриев В. А. «Роль современной Германии в мировой политике». Горчаковские чтения</ref>. До недавнего времени одним из самых спорных был вопрос о возможности использования германских вооружённых сил за пределами сферы совместной ответственности НАТО. Согласно конституции, Германия не имеет права принимать участия в захватнических войнах. Это ограничение является предметом постоянных споров. Её вооружённые силы стоят на защите суверенитета и целостности Германии и стран НАТО. Лишь с недавнего времени [[бундесвер]] принимает участие в различных мероприятиях, направленных на поддержание мира. Это стало возможным после решения [[Конституционный суд Германии|Конституционного суда]], допустившего использование ВС ФРГ для миротворческих<ref name="mir1">[http://www.dw.de/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5/a-368829-0 Германия и операция в Афганистане]</ref><ref name="mir2">[http://www.almanacwhf.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=104:mirotvorcy1&catid=18:14nomer&Itemid=21 Влияние фактора миротворческих войск на развитие вооруженного конфликта]</ref><ref name="mir3">[http://www.un.org/ru/peacekeeping/operations/financing.shtml Операции ООН по поддержаню мира: Финансирование]</ref> миссий [[ООН]], причем для каждого конкретного случая требуется согласие [[Германский бундестаг|бундестага]], которое до сих пор давалось только с временными ограничениями. При этом разрешается применение оружия только для самозащиты. Все попытки различных партий добиться от Конституционного суда пересмотра этого вопроса пока отвергались. Германские войска принимали и принимают участие в разрешении следующих конфликтных ситуаций: * [[1992 год|1992]] — [[1996 год|1996]]: Операция [[SHARP GUARD]] с применением военных кораблей и самолетов-разведчиков в Адриатическом море против [[Югославия|Югославии]]; * [[1993 год|1993]] — [[1995 год|1995]]: Операция [[Вооружённые силы ООН|сил ООН]] в [[Сомали]] [[UNOSOM II]]; * [[1999 год|1999]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] против [[Югославия|Югославии]], операция [[KFOR]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Война [[НАТО]] в Афганистане, операция [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]; * [[2002 год|2002]] — по настоящее время: Операция [[Enduring Freedom]] с участием военно-морского контингента в прибрежных водах Восточной Африки и [[Средиземное море|Средиземном море]]; * [[2003 год|2003]] — по настоящее время: С самолетами-разведчиками [[AWACS]], с правом пересечения воздушного пространства [[Ирак]]а, но без права оккупации. * [[2005 год|2005]] — по настоящее время: Поддержание мира в [[Судан]]е в рамках операции UNMIS. * [[2006 год|2006]] — [[2008 год|2008]]: Участие в вооружённой миссии ЕС по обеспечению выборов в [[Республика Конго|Конго]] * [[2006 год|2006]] — по настоящее время: Охрана прибрежных вод [[Ливан]]а с целью пресечения [[контрабанда|контрабанды]] оружия (в рамках миссии [[UNIFIL]]) * [[2008 год|2008]] — по настоящее время: Патруль прибрежных вод Сомали в рамках операции ATLANTA (Противодействие пиратам). * [[2012 год|2012]] — по настоящее время: Миссия НАТО по защите турецко-сирийской границы зенитными комплексами «[[Пэтриот]]». --> == Бакъонийн система == <!-- Орган конституционного надзора — [[Федеральный конституционный суд]] (''Bundesverfassungsgericht''), органы конституционного надзора земель — конституционные суды правосудия (''Verfassungsgerichtshof'') (в Тюрингии, Северный Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Саар, Саксония, Бавария, Берлин), земельные конституционные суды (''Landesverfassungsgericht'') (в Саксонии-Анхальт, Шлезвиг-Голштейн, Мекленбург-Передня Померания), государственные суды правосудия (''Staatsgerichtshof'') (в Баден-Вюртемберге, Бремене, Гессен, Нижняя Саксония), конституционные суды (''Verfassungsgericht'') (Бранденбург, Гамбург). Высшая судебная инстанция — [[Федеральный суд юстиции]] (''Bundesgerichtshof'') в [[Карлсруэ]], суды апелляционной инстанции — верховные земские суды (''Oberlandesgericht''), суды первой инстанции — земские суды (''Landgericht''), низшее звено судебной системы — суды управлений (''Amtsgericht''). Высшая судебная инстанция административаной юстиции — [[Федеральный административаный суд]] (''Bundesverwaltungsgericht'') в [[Лейпциг]]е, суды апелляционной инстанции административаной юстиции — верховные административаные суды (''Oberverwaltungsgericht'') в Баден-Вюртемберге, Баварии и Гессене — административаные суды правосудия (''Verwaltungsgerichtshof''), суды первой инстанции административаной юстиции — административаные суды (''Verwaltungsgerichte''). Высшая судебная инстанции трудовой юстиции — [[Федеральный суд по трудовым спорам]] (''Bundesarbeitsgericht''), суды апелляционной инстанции трудовой юстиции — земельные трудовые суды (''Landesarbeitsgericht''), суды первой инстанции трудовой юстиции — трудовые суды (''Arbeitsgerichte''). Высшая судебная инстанция социальной юстиции — [[Федеральный общественный суд]] (''Bundessozialgericht''), суды апелляционной инстанции социальной юстиции — земельные социальные суды (''Landessozialgericht'') (по одному на каждую землю, исключения — Бранденбург и Берлин, а также Нижняя Саксония и Бремен имеют общий земельный социальный суд), суды первой инстанции социальной юстиции — социальные суды (''Sozialgerichte''). Высшая судебная инстанция финансовой юстиции — [[Федеральный финансовый суд]] (''Bundesfinanzhof'') в [[Мюнхен]]е, земельные финансовые суды — финансовые суды (''Finanzgericht''), суд по делам авторских прав — Федеральный патентный суд (''Bundespatentgericht''), суд по делам служебной дисциплины — Дисциплинарный суд Севера (''Truppendienstgericht Nord''). Большая часть судебных разбирательств находится в ответственности земель. Федеральные суды в основном занимаются пересмотром дел и проверяют решения судов земель на предмет формальной законности. Органы прокурорского надзор — Федеральный Генеральный Прокурор (Generalbundesanwalt), генеральные прокуроры земель, прокуроры земских судов. --> == Суьрташ == <gallery widths=250 heights=250> Файл:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|Рейхстаг, немцойн парламентан резиденци, Бундестаг Германи Файл:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|Федеральни канцлеран ведомство (Берлинехь) Файл:Berlin Skyline voll.jpg|Берлин Файл:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|Майн-тӀера-Франкфурт </gallery> == Административан йекъайалар == {{main|Германин административан йекъайалар}} хьажа иштта [[Германин латтанаш]] [[Файл:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|300px|right]] Германи йу — федеративан хӀоттам болу пачхьалкх; цуна йукъайогӀуш йу 16 цхьаттера бакъонаш йолу регионаш — латтанаш (''land'') {| class="wikitable" !Латта!! [[Коьрта гӀала]] !! Латтан немцойн маттахь цӀе !! Коьрта гӀалин немцойн маттахь цӀе |- |1. [[Баден-Вуьртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавари|Маьрша латта Бавари]]||[[Муьнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (латта)|Маьрша ганзейн гӀала Бремен]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Маьрша ганзейн гӀала Гамбург]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Хьалхара Померани]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Лаха Саксони]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Къилбаседа Рейн-Вестфали]]||[[Дуьссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбруьккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксони (латта)]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксони-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||[[Киль (гӀала)|Киль]]||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Туьринги|Маьрша латта Туьринги]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} == Галерей == <gallery widths=250 heights=250> Cleanroom1.jpg|Немцойн электронан завод Porsche-Panamera at Porsche-Museum.JPG|Немцойн Porsche Panamera автомобиль </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Германи| ]] e9yvak7fecz98rqpewn6mofwe4rduc1 Австри 0 2175 25778543 16428294 2026-09-21T23:07:31Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778543 wikitext text/x-wiki {{Тардалар|Австрали|Австралих|Къилба эхигера пачхьалкхах}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Австрин Республика |Шен цӀе = {{lang-de|Republik Österreich}}<br />{{lang-hr|Republika Austrija}}<br />{{lang-hu|Osztrák Köztársaság}}<br />{{lang-sl|Republika Avstrija}}<br />{{lang-ru|Австрийская Республика}} |Доланиг дожар = Австрин |ХӀост = Austria Bundesadler.svg |Аудио = Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Land der Berge, Land am Strome<br>(Лаьмнийн, хишшан, хин Ӏоврийн мохк) |Урхаллин тайпа = [[Федеративан пачхьалкх|федеративан]]<br>[[парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=20|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =26 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = AT |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь = EU-Austria (orthographic projection).svg |картан куьг = '''Австри''' лаьтта (таьӀна-баьццара):<br>— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьӀна-сира а)<br>— [[Европин барт]] чохь (сирла-баьццара) |Картан тӀехь2 = |Меттанаш = [[Немцойн мотт|немцойн]];<br>регионийн меттанаш:<br>[[Градищанан-хорватийн мотт|градищанан-хорватийн]],<br>[[Мажарийн мотт|мажарийн]],<br>[[Словенийн мотт|словенийн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1918 шо|1918 шеран]] [[12 ноябрь|12 ноябрехь]] (Австро-Мажаройчоьнах), [[1955 шо|1955 шеран]] [[15 май]]хь (КхоалгӀа рейхан деоккупацин а, цул тӀаьхьа бартхойн эскаран деоккупацин а жамӀ бахьнехь) |Маьрша йелира = [[Австри-Мажаройчоь]]нах |Коьрта гӀала = {{Байракх/2|Вена}} |Йаккхий гӀаланаш = [[Вена]], [[Грац]], [[Линц]], [[Зальцбург]], [[Инсбрук]], [[Клагенфурт-ам-Вёртерзе]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Австрин президентийн могӀам|Федералан Президент]]<br />[[канцлер (Австри)|Федералан Канцлер]]<br />[[Федералан кхеташо (Австри)|Федералан кхеташонан]] председатель<br />[[Австрин Къоман кхеташо|Къоман кхеташонан]] председатель |Куьйгалхой = [[Ван дер Беллен, Александр|Александр Ван дер Беллен]]<br />[[Штокер, Кристиан|Кристиан Штокер]]<br />[[Штоттер, Маркус|Маркус Штоттер]]<br />[[Розенкранц, Вальтер|Вальтер Розенкранц]] |Латтанца меттиг = 113 |Латта = 83 879 |Хина процент = 1,7% |Бахархойн цӀерш = [[австрихой]], австрихо |Бахархойн меттиг = 97 |Бахархой = {{ Бахархой | Австрия | эз }} |Мах хадина шо = {{ Бахархой| Австри | ш }} |Бахархой ларарца = 8 823 054 |Бахархой лерина шо = |Луьсталла = 102,1 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,930<ref name="UNDP_2023_2024">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Country Insights: Austria |publisher=Human Development Reports. United Nations Development Programme |accessdate=2026-04-06 |lang=en}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2023 |АКИ меттиг = 22 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |ДЧС = {{тӀекхетар}}463 млрд. |ДЧС лерина шо = 2018 |ДЧС меттиг = 45 |ХӀораннан а сина ДЧС = {{тӀекхетар}}52 137 |Ахча = [[евро]] ([[Ерригроссийн валютийн классификатор|EUR, код 978]])<ref>[[1999 шо]] кхачале — [[Шиллинг (Австри)|австрийн шиллинг]].</ref> |Доменаш = [[.at]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъашхо санна) |ISO = AUT |Телефонан код = 43 |Сахьтан аса = [[Йуккъераевропин хан|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Йуккъераевропин аьхкенан хан|UTC+2]] }} {{маьӀнаш}} '''А́встри'''<ref>{{СГНЗС|8|А́встрия}}</ref> ({{lang-de|{{Audio|De-Österreich.oga|Österreich}}}} [{{IPA|ˈøːstɐˌʁaɪç}}]), йуьззина официалан кеп — '''Австри́н Респу́блика'''<ref>{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref> ({{lang-de|{{Audio|Republik_Österreich.ogg|Republik Österreich}}}} [{{IPA|repuˈbliːk ˈʔøːstɐʁaɪç}}]) — [[Йуккъера Европа|Йуккъера Европера]] [[пачхьалкх]]. Коьрта шахьар [[Вена]] йолу, исс латтах лаьтта [[федераци]]. Вахархо 9,2 млн стаг ву (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|title=Population at beginning of year/quarter|lang=en-GB|website=STATISTICS AUSTRIA|access-date=2025-07-27}}</ref>, майда — 83 879 км²<ref>{{БРЭ|автор=Стрелецкий В. Н. и др.|год=2020|статья=Австрия|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/5596765|архив=https://web.archive.org/web/20221019022606/https://bigenc.ru/geography/text/5596765|архив дата=2022-10-19}}</ref>. Бахархойн барамца дуьненахь 98-гӀа меттиг йу, мехкаца 113-гӀа меттиг. Къилбаседехь доза ду [[Чехи]]ца, къилбаседа-малхбалехь — [[Словаки]]ца, малхбалехь — [[Мажаройчоь]]нца, къилбехахь — [[Словени]]ца а, [[Итали]]ца а, малхбузехь — [[Лихтенштейн]]ца а, [[Швейцари]]ца а, къилбаседа-малхбузехь — [[Германи]]ца. Австри — [[дукха къаьмнийн пачхьалкх]] шуьйра этнооьздангаллин, динан, расийн, къаьмнийн тайп-тайпаналла йолуш. 74 % гергга бахархой бу [[католикалла|католикаш]]{{дехьавалар|Бахархой}}. Пачхьалкхан мотт — [[немцойн мотт|немцойн]]{{дехьавалар|Меттанаш}}. [[Федеративан пачхьалкх]], [[парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=20|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>. 2025 шеран 3 мартехь дуьйна [[Австрин федералан канцлер|федералан канцлер]] ву [[Штокер, Кристиан|Штокер Кристиан]]. Коьрта шахьар а, йоккха гӀала а — [[Вена]], кхин йолу йаккхий гӀаланаш — [[Грац]], [[Линц]], [[Зальцбург]], [[Инсбрук]], [[Клагенфурт-ам-Вёртерзе]]. Австри йекъало 9 [[Австрин административан йекъайалар|федералан латтанаш]]: [[Бургенланд]], [[Вена (латта)|Вена]], [[Лакхара Австри]], [[Каринти]], [[Зальцбург (латта)|Зальцбург]], [[Лахара Австри]], [[Тироль (латта)|Тироль]], [[Штири (латта)|Штири]], [[Форарльберг]]. Постиндустриалан пачхьалкх, динамикица кхуьуш йолу экономика йолуш. [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] барам эцаран ницкъийн паритетйа 2017 шарахь бара 441 млрд [[АЦШ доллар]] (гергарчу хьесапехь $50 000 хӀора вахархочунна). [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]ан а, [[Европин барт|Европин бертан]] а декъахо. 1955 шарахь кхайкхийна гуттаренна [[нейтралитет]] а, цхьанне тӀеман блокех ца кхетар а. Йукъа йоьду [[Шенгенан зона|Шенгенан зоне]] а, [[Еврозона|Еврозоне]] а, ахча — [[евро]]. == Этимологи == {{main|Австрин цӀе}} Мехкан цӀе схьайолу {{Lang-goh|Ostarrichi}} (тӀаьхьа — ''Osterreich'') — «малхбален мохн» (''ostar'' — «малхбале», ''richi'' — «мохк»){{Sfn|Поспелов|2002|страницы=23}}. «Австри» цӀе дуьххьара хьахийна [[996 шо|996 шеран]] 1 ноябран документехь. [[Австрин байракх]] дуьненан пачхьалкхийн сийлаллех цхьаъ йу. Дийцарехь, 1191 шарахь, [[КхоалгӀа жӀаран тӀелатар]]ан тӀамехь, [[Леопольд V (Австрин герцог)|Леопольда V]] кӀайн коч йерриг а цӀийш йуьзнера. Герцог шен шуьйра доьхка схьадаьккхича, куча тӀаьхь кӀайн аса йисира. Оцу бесара хилира цуьнан байракх, тӀаьхьа цунах йира [[Австрин байракх|Австрин Республикин байракх]]. Австрин сийнна цӀе [[астероид]]на [[(136) Австри]] аьлла<ref>{{Книга:Словарь имён малых планет|27}}</ref>, иза дӀайиллира 1874 шеран 18 мартехь австриин астрономо [[Пализа, Иоганн|Пализа Иоганнас]] [[Австрин-Мажаройчоьнан хӀордан Пудера обсерватори|Австрин-Мажаройчоьнан хӀордан Пудера обсерваторехь]]. == Географи == {{коьртаниг|Австрин географи}} [[Файл:Lanersbach.jpg|thumb|left|220px|[[Тукс (Тироль)|Тукс]], Тиролан Альпашкара]] [[Файл:Herbst am Alten See.jpg|thumb|left|220px|Гуьйре Австрехь]] Пачхьалкх лаьтта [[Йуккъера Европа|Йуккъера Европехь]]. Мехкан майда — 83 871 км². Къилбаседехьа доза ду [[Чехи]]ца (362 км), къилбаседа-малхбузехьа — [[Словаки]]ца (91 км), малхбузехьа — [[Мажаройчоь]]нца (366 км), къилбехьа — [[Словени]]ца а (330 км), [[Итали]]ца а (430 км), малхбузехьа — [[Лихтенштейн]]ца (35 км) а, [[Швейцари]]ца а (164 км), къилбаседа-малхбузехьа — [[Германи]]ца (784 км). Австри 70 % ламанан мохк бу, [[хӀордан тӀегӀа]]нан тӀера йуккъера локхалла 900 м гергга йу; доккхаха долу дакъа дӀалаьцна [[Малхбален Альпаш]]а, уьш шен рогӀехь декъна Къилбаседа Тиролан а, [[Зальцбурган Альпаш|Зальцбурган]] а Альпашна къилбаседехьа, [[Циллерталан Альпаш|Циллерталан]] а, [[Карнийн Альпаш|Карнийн а Альпашна]] къилбехахь. Австрин уггаре лекха меттиг — [[Гросглоккнер]] лам бу (3797 м), цунна тӀаьхь Европин уггаре боккха шалам [[Пастерце]] бу. Уггаре лоха меттиг — [[Нойзидлер-Зе]] Ӏам бу (115 м хӀордан тӀегӀанал тӀехула). 2010 шеран хьолехь, хьаннаш дӀалоцу 47 % Австрин мохк<ref>{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/environment/forestarea.htm|title=United Nations Statistics Division - Environment Statistics|website=unstats.un.org|access-date=2025-09-12}}</ref>. === Климат === {{коьртаниг|Австрин климат}} Австрехь билгалйолу [[барамера климат]], иза дехьайолу [[континентан климат]] климате, иза чӀогӀа йозуш йу локхаллех. Аьхке йовха а, маьлхе а хуьлу, йуккъера температура 20°С хуьлу. Хьо лома хьалаволуш, буьйсанна температура нулал лахйала тарло. Ӏа аренашкахь кӀеда хуьлу, лаьмнашкахь шийла хуьлу; температура лахло аренашкахь -2°C кхаччалц, лаьмнашкахь -14°C кхаччалц. Йочанаш йогӀу шарахь 500 мм тӀера 3000 мм кхаччалц, лакхене а, рельефе а хьаьжжина. == Истори == {{main|Австрин истори}} [[Файл:Tachau 1918 30h Tachov.jpg|thumb|right|260px|1917 шо. Австрин паччахьан поштан марка]] ХӀинцалера Австрин латтанаш румхоша кельташкара схьадаьхна вайн эрал хьалха 15-гӀачу шарахь. VI—VIII бӀешерашкахь хинйолчу Тиролан латтанаш дӀалаьцна германийн бавархоша, ткъа хинйолчу Австрин а, Штирин а, Каринтин а латтанаш дӀалаьцна славянаша. 788-чу шарахь Австрин латта дӀалаьцна франкаша. 803 шарахь кхоьллина Аварийн марка, цӀе хийцира Малхбален марка аьлла 976 шарахь. Шаьш кхоллайелчахьана Австри а, Штири а, Каринти а, Тироль а абсолютан монархеш йара. 1156 шарахь, БабенберггӀеран некъийн заманахь, Австри Баварих дӀакъаьстира йозуш йоцу герцогалла, цуьнан Ӏаршан къийсам дӀаболабелира 1246 шарахь Богемин пачхьалкхана а, Мажаройн пачхьалкхана а йукъахь Лейта хин тӀера тӀом хиллачул тӀаьхьа. 1276 шарахь Австрин паччахьан Ӏарше кхечира Германин паччахь [[ГабсбурггӀар|Рудольф I Габсбург]]<ref>{{Книга:Альдерсбахские анналы}}</ref>. [[Файл:Babenberger Stammbaum.jpg|thumb|right|260px|[[БабенберггӀар|БабенберггӀеран]] фамилин силсила]] 1438 шарахь дуьйна Австрин герцогаш хоржура коьртачу декъана Йеза Руман империн императорша, ткъа 1453 шарахь Австрин герцогна йелира эрцгерцоган цӀе. 1526 шарахь Мажаройчоьнан паччахь Лайош II Мохачехь туркошца хиллачу тӀамехь (1526) велча, Австрино шен дола йаьккхира Богеми а, Хорвати а. Цул сов, ГабсбурггӀар цул тӀаьхьа дӀабахара Ӏусманан империна дуьхьал йеххачу хенахь лаьттина тӀемаш беш. Силезин тӀемаш бахьана долуш, Пруссин пачхьалкхаца конфликт хилар бахьана долуш, пачхьалкхера дӀайаьккхира Силези. XVIII бӀешо чекхдолуш, Польшин-Литван къоман декъаран жамӀехь, Австрина йукъайахна Галици а, Жима Польша а, Къилба Мазови а (Малхбузе Галици санна). 1687 шарахь Мажаройчоь Австрица цхьаьнакхетаре йелира. Францица хилла тӀемаш бахьнехь, 1806 шарахь Австрин эрцгерцогера дӀайаьккхира Йеза Руман императоран цӀе, амма Австрин императоран цӀе йелира. 1815 шарахь дуьйна, Германин конфедераци кхоьллинчул тӀаьхьа, цуьнан президенташ бара Австрин императорш; пачхьалкхера дӀайаьккхира Къилба Мазови, амма цунна кхечира Ломбарди а, Венето а. 1859 шарахь [[Австрин-Италин-Францин тӀом|Австрин-Италин-Францин тӀамехь]] эшар бахьана долуш, цуьнгара дӀайаккхира [[Ломбарди]] а, [[Венеци (регион)|Венето]] а, ткъа 1866 шарахь Австрин-Пруссин тӀамехь эшар бахьнехь Германи эшар бахьнехь [[Германин барт]] ша дӀасахийцира. Австрин-мажаройн уни бахьана долуш 1867 шарахь кхоллайелира пачхьалкх [[Австрин-Мажаройчоь]] шина декъехь лаьтта — [[Транслейтани]] а, [[Цислейтани]] а. 1867 шарахь Австрин императоро арахийцира [[конституци]], Австри кхайкхийра [[конституцин монархи|конституцин]] [[дуалистийн монархи|дуалистийн]] монархи квалификацин система йолуш. Къанойн орган йара Империн кхеташо, лаьттара лордийн цӀийнах, титулан [[элий|элех]], ткъа иштта Векалийн цӀийнах, хаьржира харжамхоша [[бахаман квалификаци]]н буха тӀехь дукхахболчу харжамийн системица. Пачхьалкхан коьртехь хилла тӀаьхьенан император, ткъа кхочушдаран меже хилла министралла, иза хӀоттийна императоро а, цунна хьалха жоьпаллехь а йолуш. Уггаре а Ӏаткъаме парти йара [[Керста-социалан парти (Австри)|Керста-социалан парти]]. XX бӀешо долалуш йукъайаьккхира массо а адамийн харжамийн бакъо Векалийн Палатехь харжамаш бан; керста социалан партино шен Ӏаткъам латтийра, амма Австрин социал-демократин парти цуьнца цхьатерра хилира. === Шина дуьненан тӀеман йуккъехь === 1918 шеран 11 ноябрехь Австрин кайзеро а, Мажаройчоьнан паччахьо Карла I-чо а дӀакхайкхийра шаьш Австрин паччахьан Ӏаршах дӀадовлар. 1918 шеран 12 ноябрехь рейхсрато паччахьан Ӏедал а, лордийн палата а дӀайаьккхира, импери республика кхайкхийра. Германин Австрин суверенитет кхайкхийра, цуо автоматически кхачийра Австрин-Мажаройчоьнан Берте йекъаялар а, Австри-Мажаройчоь дӀаяккхар а. Оццу дийнахь рейхсраго тӀеийцира «Немцойн Австрин пачхьалкхан кепах а, Ӏедалан кепах а долу закон», цуьнца нийса а догӀуш, конституцин къоман гуламан харжамаш кхайкхира конституци тӀеэца. Ассамблей вовшахкхетталц ханна низамашдаккхаран меже ханна къоман ассамблей хила йезаш йара, цу йукъа богӀура Австрин немцойн декъера хаьржина 1911 шарахь хиллачу рейхстаган массо а декъашхой. Цхьана ханна кхочушдаран меже йара Пачхьалкхан кхеташо, коьртехь вара пачхьалкхан канцлер, социал-демократ Реннер Карл. 1918 шеран 13 ноябрехь Карл I-чо дӀакхайкхийра ша Мажаройчоьнан паччахьалла дитар. 1918 шеран 16 ноябрехь Пачхьалкхан Ассамблейно дӀадаьккхира паччахьан Ӏедал, кхайкхийра Мажаройчоьнан пачхьалкх Мажаройн Халкъан Республика — Мажаройчоьно къобалдира Австрин-Мажаройчоьнан Барт бохар. 14 ноябрехь чехаш бехачу Богемин а, Моравин а, Силезин а кӀошташкара рейхстаган декъашхоша кхоьллира Чехословакин революцин къоман ассамблей, цуо кхайкхийра Чехословакин Республика. 1919 шеран 16 февралехь хилира Конституцин къоман гуламан харжамаш, хьалхара меттиг йаьккхира Австрин социал-демократин белхалойн партино, гергарчу меттехь йара керста социалан парти. Март беттан 14-чу дийнахь Ассамблейно тӀеийцира Халкъан векалаллах а, Къоман Ӏедалх а лаьцна законаш, кхоьллина Конституцин Къоман Ассамблей низамашдахаран меже санна, къоман Ӏедал кхочушдаран меже санна. 1919 шеран 10 сентябрехь куьг йаздира Сен-Жерменан барт (1919 шо) тӀе. Австрина дихкира Германица йуха цхьаьнакхетар, цо къобалдира Чехословакин а, Мажаройчоьнан а йозуш ца хилар. [[Лахара Штири]], [[Славони]], Далмаци, Хорвати а регионаш дӀайахара [[Сербийн, хорватийн, словенийн пачхьалкх]]е, [[Трансильвани]] а, [[Буковина]] а Румыни пачхьалкхе. 1919 шеран 21 октябрехь иза чӀагӀйира Конституцин Къоман Ассамблейно, пачхьалкхан цӀе хийцира [[Хьалхара Австрин Республика|Австрин Республика]]. 1920 шеран 10 октябрехь цо тӀеийцира Федералан конституцин закон, Австри федералан демократин парламентан республика кхайкхийра, низамашдахаран меже санна кхоьллира Федералан гулам, лаьттара Федералан кхеташонах а, Къоман кхеташонах а, федералан Ӏедалх а, федералан президентан а, федералан канцлеран а, федералан министрийн а даржех. 1933 шеран 4 мартехь, февралехь [[Австрин гражданийн тӀом|аьрру партийн гӀаттам]] эшийначул тӀаьхьа, федералан канцлеро [[Дольфус, Энгельберт|Дольфус Энгельберта]] дӀасахийцира Федералан Ассамблей, шо даьлча арахийцира «майн Конституци», иза дӀайаьккхина йолу. Цо халкъан векалалла хийцира корпоративни векалаллица; низамашдахаран меже хилира Федералан сейм, цуьнан декъашхойх 20 хӀоттийра Пачхьалкхан кхеташоно, иза, шен рогӀехь, кхоьллира Федералан президенто; 10 говзберто а, йохк-эцаран а, промышленностан а цхьаьнакхетараллаша а кхоьллина Федералан экономикин кхеташоно; 10 кхоллараллин берташа кхоьллинчу Федералан оьздангаллин кхеташоно; 9 латтанийн кхеташоно, цу йукъахь бара латтанийн капитанаш; кхочушдаран меже йисира федералан правительство, ткъа пачхьалкхан коьртехь вара федералан президент. Керлачу пачхьалкхах «Австрин федеративан пачхьалкх» олура, ткъа 1934-чу шарахь кхоьллинчу авторитаран Ӏедалх «Австрофашизм» олу. Иза девнехь йара "нацистийн Германица", ткъа июлб баттахь Австрера нацисташ пачхьалкхан карчам бан гӀоьртира, Дольфус а вуьйш. === Нацизм Австрехь === 1938 шарахь хилира аншлюс, Австрин аннекси йира нацистийн Германино, федералан латтанааш хийцира Альпийн а, Дунайн а рейхсгаухашца: Венин, Лакхара Дунайн, Лахара Дунайн, Каринтин, Зальцбурган, Штирихробергстерлан, Штирин а Германин канцлеро хӀиттийраа губернаторш. 1938 шеран апрелехь Австрехь йина [[плебисцит]]о тӀечӀагӀдира [[Аншлюс|Австри Германех кхетар]]. Дукхаха болу австрин немцой дукха сатийсинера Сийлахь-йоккха Германи меттахӀотто. Нацистийн заманахь Австрехь кхоьллина масех бӀе концлагер, шайна йукъахь сийдоцу [[Маутхаузен (концлагерь)|Маутхаузен]] Ӏожаллин лагерь а йолуш (цуьнан йерриг пачхьалкхехь 49 дакъа дара, цигахь инарла [[Карбышев, Дмитрий Михайлович|Д. М. Карбышевс]] Ӏазап лайна). 1992-чу шарахь Австрин канцлеро Фран ӀВраницкийс мукӀарло дира, эзарнаш австрихой нацистийн Ӏедалан зуламашкахь дакъалаьцна хиларна. Австрин бахархой Германин бахархойх 8% бен ца хилла, амма СС эскаршкахь церан терахь 13% дара, ткъа концлагерийн белхахошна йукъахь – 40%. Австрин бахархошна йукъахь бара фашистийн диктатурица къийсам латто гӀертарш а. Австри аннекси йинчул тӀаьхьа кхоллайала йолайелира {{iw|Дуьхьалонан болам (Австри)|антифашистийн дуьхьалонан болам|en| Austrian resistance}}, шен уггаре а йоккхачу бараме кхаьчна [[ШолгӀа дуьненан тӀом]] болчу хенахь. Нацизмна дуьхьало йарна йукъадогӀура [[Партизанийн болам|партизанийн гӀуллакх]]; уггаре а йаккхийчу партизанийн тобанашна йукъахь йара [[Австрин маршонан фронт]]. === ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча === 1945 шеран апрелехь бертан пачхьалкхийн эскарша Австрера арайаьккхира вермахт, фашистийн губернаторш дӀабаьхна, Ӏедал дӀаделира ханна пачхьалкхан Ӏедалшка (цхьайолчу пачхьалкхашкахь царех ханна пачхьалкхан комитеташ олура), уьш лаьттара фашизмана дуьхьал болчу нахах. 1945 шеран 27 апрелехь пачхьалкхан тӀегӀанехь кхоьллира ханна Ӏедал, иза лаьттара социал-демократех а, коммунистех а (1947 шо кхаччалц декъашхой), керста-социалистех а, коьртехь социал-демократийн пачхьалкхан канцлер Карл Реннер а волуш. Денацификацин процесс йолийра, цу тӀехь терго латтош, пачхьалкх дӀалаьцна Гитлерна дуьхьал йолчу коалицин декъашхойн йиъ пачхьалкхан эскарша, йекъна йиъ оккупацин зоне: советийн, ингалсан, американ, французийн. 1945 шеран 4 июлехь кхоьллина Австрин бертахойн йукъара контролан комисси, цу чохь бара оккупацин пачхьалкхийн векалш, денацификацина ма-дарра Ӏуналла дан. 1945 шеран сентябрехь бакъо йелира политикин партешна, царех уггар йаккхийнаш йара Австрин социалистийн парти а, Австрин халкъан парти а, Австрин коммунистийн парти а, Демократин парти а. 1945 шеран 25 ноябрехь бира къоман кхеташоне харжамаш. 1945 шеран гурахь меттахӀоттийра 1919 шеран федералан конституцин закон. Машаран барт баран дийцарш дан долийра 1947 шарахь, амма иза ца бира 1955 шеран 15 майхь бен, хӀунда аьлча, „дуккха а шерашкахь бертахоша дӀалаьцначул тӀаьхьа, Малхбузено а, СССР-но а Австрехь къийсам латторо цхьанна а билггал толам боккхур боцийла билгалдаьлча, Австрин политикин гонашкахь нейтралитете йолу шовкъ йуха а самйелира. Венин тӀеман-политикин эквиваленталла къобал йина формула хила тарлора Малхбузера а, Советан а оккупацин ницкъаш арабахарца доьзна хаттар къастош»<ref>{{Статья|автор=Владимир Анатольевич Кружков|год=2009|язык=ru|заглавие=Постоянный нейтралитет Австрин|ссылка=http://cheloveknauka.com/postoyannyy-neytralitet-avstrii|издание=|archive-date=2019-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315054719/http://cheloveknauka.com/postoyannyy-neytralitet-avstrii}}</ref>. Цу шеран октябрь баттахь низам тӀеийцира Австрин гуттаренна а нейтралитет хиларх лаьцна, хӀинца а цо иза лардеш ду. Октябрь беттан 25-чу дийнахь Австрин махкара дерриг бертахойн эскарш арадевлира. Шийлачу тӀамо дипломатин мах хадийра Австрина а, цуьнан коьртачу гӀалана Венина а. Цигахь шайн офисаш кхоьллина дуьненайукъара баккхий кхолламаш, шайна йукъахь Вовшахтоьхначу Къаьмнийн Кхоллам а, мехкадаьтта доккхучу пачхьалкхийн кхоллам а йолуш. ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа мехкан экономика кхиира. 1995 шеран 1 январехь Австри дӀакхийтира [[Европин барт|Европин бертах]]. Мохк йукъабоьду [[Еврозона|Еврозонин]] а, [[Шенгенан барт|Шенгенан бертан]] а. == Пачхьалкхан хӀоттам == {{коьртаниг|Австрин пачхьалкхан хӀоттам}} Австри [[федераци|федеративан пачхьалкх]] йу, цуо цхьаьнатуху исс ша лаьтташ долу латта. Карара конституци тӀеэцна 1920, шозлагӀа йукъайаьккхина 1945 шарахь. Пачхьалкхан куьйгалхо ву [[Австрин федералан президент|федералан президент]], хоржуш волу 6 шарна. Кхочушдаран меже — федералан правительство, иза лаьтта [[Федералан канцлер (Австри)|федералан канцлерах]] а, федералан министрех а, уьш хӀиттабо федералан президенто, жоьпаллехь а ву федералан гуламан хьалха. == Суьрташ == <gallery perrow=12 widths="210px" heights="210px"> Файл:Old Danube in Vienna IMG 6117.jpg|ТӀай Файл:FaschinaJoch.JPG| Файл:203 Lustenau.JPG| Файл:ArgenfallBerggut.JPG| Файл:LochauSkylineB.JPG| Файл:Firstkalb-dornbirn-first.jpg| Файл:Tilisunasee im August um 6 Uhr 30.JPG| Файл:Feldkirch Vorarlberg Panorama.jpg| Файл:Kapf Panorama Rheintal.jpg| Файл:Nesslegg, Schröcken 2.jpg| </gallery> [[Файл:Au Bregenzerwald Panorama1.jpg|thumb|center|1340px|Австри]] == Австрин мехкаш == {| class="prettytable" style="text-align:center;" width="100%" |- style="background-color:#bbbbbb;" ! Байракх ! ХӀост ! colspan=2|Мохк ! Меттиг <br />[[Бундесрат (Австри)|Бундесрате]]хь ! Майда<br />(км²) ! Бахархой [http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html (1 кв. 2011)] ! адам.<br />км² ! Административан<br /> центр ! www |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Файл:Flag of Burgenland (state).svg|80px]] | [[Файл:Burgenland Wappen.svg|50px]] | 1 | [[Бургенланд]]<br />''Burgenland'' | 3 | 3 966 <small>(7)<small> | 284 813 <small>(9)<small> | 72 <small>(7)<small> | [[Айзенштадт]]<br />''Eisenstadt'' | [http://www.bgld.gv.at/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615135959/http://www.bgld.gv.at/ |date=2006-06-15 }} |- style="background-color:#dddddd;" | [[Файл:Flag of Carinthia (state).svg|80px]] | [[Файл:Kaernten CoA.svg|50px]] | 2 | [[Каьрнтен]]<br />''Kärnten'' | 4 | 9 536 <small>(5)<small> | 558 085 <small>(6)<small> | 59 <small>(8)<small> | [[Клагенфурт]]<br />''Klagenfurt'' | [http://www.ktn.gv.at/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070119104908/http://www.ktn.gv.at/ |date=2007-01-19 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Файл:Flag of Niederösterreich (state).svg|80px]] | [[Файл:Niederösterreich CoA.svg|50px]] | 3 | [[Лаха Австри]]<br />''Niederösterreich'' | 12 | 19 178 <small>(1)<small> | 1 611 829 <small>(2)<small> | 84 <small>(4)<small> | [[Санкт-Поьльтен]]<br />''Sankt Pölten'' | [http://www.noe.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Файл:Flag of Upper Austria (state).svg|80px]] | [[Файл:Oberösterreich Wappen.svg|50px]] | 4 | [[Лакха Австри]]<br />''Oberösterreich'' | 11 | 11 982 <small>(4)<small> | 1 412 545 <small>(3)<small> | 118 <small>(3)<small> | [[Линц]]<br />''Linz'' | [http://www.land-oberoesterreich.gv.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Файл:Flag of Salzburg (state).svg|80px]] | [[Файл:Salzburg Wappen.svg|50px]] | 5 | [[Зальцбург (мохк)|Зальцбург]]<br />''Salzburg'' | 4 | 7 154 <small>(6)<small> | 531 586 <small>(7)<small> | 74,0 <small>(5)<small> | [[Зальцбург]]<br />''Salzburg'' | [http://www.salzburg.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Файл:Flag of Styria (state).svg|80px]] | [[Файл:Steiermark Wappen.svg|50px]] | 6 | [[Штири (мохк)|Штири]]<br />''Steiermark'' | 9 | 16 392 <small>(2)<small> | 1 210 259 <small>(4)<small> | 74 <small>(6)<small> | [[Грац]]<br />''Graz'' | [http://www.steiermark.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Файл:Flag of Tirol (state).svg|80px]] | [[Файл:AUT Tirol COA.svg|50px]] | 7 | [[Тироль (мохк)|Тироль]]<br />''Tirol'' | 5 | 12 648 <small>(3)<small> | 709 912 <small>(5)<small> | 56 <small>(9)<small> | [[Инсбрук]]<br />''Innsbruck'' | [http://www.tirol.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Файл:Flag of Vorarlberg (state).svg|80px]] | [[Файл:Vorarlberg CoA.svg|50px]] | 8 | [[Форарльберг]]<br />''Vorarlberg'' | 3 | 2 601 <small>(8)<small> | 369 922 <small>(8)<small> | 142 <small>(2)<small> | [[Брегенц]]<br />''Bregenz'' | [http://www.vorarlberg.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Файл:Flag of Vienna (state).svg|80px]] | [[Файл:Wien 3 Wappen.svg|50px]] | 9 | [[Вена]]<br />''Wien'' | 11 | 415 <small>(9)<small> | 1 713 957 <small>(1)<small> | 4 130 <small>(1)<small> | [[Вена]]<br />''Wien'' | [http://www.wien.gv.at/] |- style="background-color:#cccccc;" | {{Австрин байракх|80px}} | [[Файл:Austria Bundesadler.svg|60px]] | AT | '''Австрийн Республика'''<br />'''''Republik Österreich''''' | '''62''' | '''83 872''' <small>(113)<small> | '''8 404 252''' <small>(86)<small> | '''95''' | [[Вена]]<br />''Wien'' | [http://www.parlament.gv.at/] |} === Балет === [[Балет|Балетан говзалла]] Австрехь кхоллайелира XVI бӀешарахь, [[хелхар]]ш гойтуш болу къовсамаш хӀиттош. Дуьххьарлера [[хелхаран говзанчаш]] венин паччахьан кертахь бара италхой Мимиха Ляляковичи а, Ч. Негри а, иштта К. Беккариа а, С. а, Д. а Вентура. Говрийн балеташ а, маскарадаш а хӀиттайора, хелхаршна йукъахь драмин а, оперин а спектаклашкахь хилара. Цуьнца цхьаьна кхерста труппаша кхиош хилла [[халкъан хелхар]]ан ламасташ. XVII бӀешо йуккъе даьлча дуьйна композиторо Й. Шмельцера мукъамаш йазбора дуккха а хелхаран спектаклашна. 1670-гӀа шерашкахь венин паччахьан кертара труппехь гучубевлира говза хелхарчаш, коьртехь композитор А. Драги а волуш. XX бӀешо долалуш ритмопластикин хелхар шуьйра даьржира, шен къоман кепаш эцна, къаьсттина вальсаш локхуш йолчу Визенталь йижарийн глвзаллехь. Иштта цу трендан векалшна йукъахь йара Боденвизер Гертруда а, Хладек Розалия а. 1920—1930 шерашкахь Венерчу пачхьалкхан оперо балха ийцира балетмейстерш Г. Крёллер а, М. Вальман а, цара хӀоттийра халкъан балетан «Австрин ахархойн ловзаран той». Венин ламастан балеташ денйина В. Френцла. Цу заманан уггаре а гӀарабевлла артисташ бара Г. Пихлер, Х. Пфундмайр, М. Бухингер, Р. Рааб, А. Краузенекер, Френцлан а, Биркмайеран а доьзалан векалш. 1942—1958 шерашкахь Э. Ханкас болх бира Венин пачхьалкхан оперин балетмейстер. Цуьнан куьйгаллица тӀеман шерашкахь хиллачу халонех дийна йисира компани. Цо кеп хӀоттийра тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа хьалхарчу итт шеран репертуарна, цу йукъа йогӀура коьртачу декъана шен хӀиттамаш: 60 сов балет, дукха австрин а, немцойн а композиторийн мукъамашца, шайна йукъахь Эгкан «Царисера Жоан», Блахеран «Венецин мавр», Хельмесбергеран «Отель «Захер»» (аранжировка йина Шёнхеррас) а. 1940—1950 шерашкахь коьрта хелхарчаш бара Дж. Драпаль, Л. Темплер, Э. Брекснер, Л. Брейер, М. Бауэр, Р. Новотни. Венин пачхьалкхан оперин труппин куьйгалхой бара Д. Парлич (1958—1961), А. Миллош (1963—1966 а, 1971—1974 а), В. Орликовский (1966—71). Венехь иштта балеташ хӀиттийра Фольксоперехь (1955—1972 шерашкахь коьрта балетмейстер Д. Лука) а, Театр ан дер Вин (1967—1974 шерашкахь балетмейстер А. Миттерхубер). Иштта балетан труппаш болх беш йу Грац , Линц , Клагенфурт , Зальцбург гӀаланашкахь, кхечанхьа а. Коьрта балетан ишкол болх беш йу Венин пачхьалкхан оперехь (1760-гӀа шерашкахь дуьйна). Лукан а йара шен ишкол. Э. Жак-Далькрозан хелхаран ишколан филиал болх беш йара Лаксенбургехь Р. Хладекан куьйгаллица. Балетан талламчашна йукъахь бара Ф. Дерра де Морода, жайнин а, хелхаран Ӏомийлин а автор (в 1952—1967 шерашкахь шен ишкол йара), йемалчашна йукъахь бара Г. Бруннер, Л. Г. Шюллер, А. Оберхаузер. === Театр === XI—XII бӀешерашкахь дуьйна австрин [[Монастырь|монастырашкахь]] а, [[аббаталла]]шкахь а хӀиттайора [[Мистери|мистереш]] а, литургин драманаш а<ref name="bre1">Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.</ref>. Австрин театр хӀоттайолайелла XVI бӀешарахь дуккху къаьмнийн австрин пачхьалкх кхоллайеллачу хенахь дуьйна<ref name="te1">Театральная энциклопедия. Гл. ред. С. С. Мокульский. Т. 1 — М.: Советская энциклопедия, 1961, 1214 стб. с илл., 12 л. илл.</ref>. XVI бӀешарахь Австрехула дӀасалелаш бара дуккху а кхерста театран труппаш, цара забарен сценаш хӀиттайора, акробатийн а, хелхаран лоьмарш. === Кино === {{main|Австрин кинематограф}} 2009-чу шарахь Венехь дӀайаьхьира "Австрин а, Словакин а оьрсийн кинон денош" цӀе йолу оьрсийн кинофестивал. Оьрсийчоьнан делегацин коьртехь вара «Дашо къонах» («Кинофорум») фондан президент Бурляев Николай. Венехь гайтира «Иванан бералла», «Рублев Андрей», «Лермонтов» санна йолу фильмаш, иштта дӀадаьхьира цу темина кхоллараллин цхьаьнакхетарш. === Архитектура === {{main|Австрин архитектура}} [[Файл:SalzburgerAltstadt02b.jpg|thumb|240px|Шира гӀала Хоэнзальцбург а, [[Зальцбург]] а]] [[Файл:Gebäude Dorfplatz 130 Seefeld mit Restaurant Tiroler Weinstube, Sailer 2023-10-10.jpg|240px|thumb|Австрин архитектурин кеп]] [[Рроманийн хатӀ|Романийн хотӀехь]] гӀишлойх Австрехь йисина йеккъа килсаш (масала, Венера [[Рупрехтскирхе]] килс). Готикин кепехь йу [[цистерцианхой]]н орденан гӀишлош, уьш йу фонтанан павильонехь [[Хайлигенкройц (монастырь)|Хайлигенкройц монастырехь]]. Готикин шедевраш йукъахь йу Венера [[сийлахь Стефанан килс]]. Австрехь [[ренессанс]] йоьзна йу императоран Максимилиан I-чун гӀуллакхца, иза вара исбаьхьалчийн меценат, шайна йукъахь Альбрехт Дюрер а волуш, цо кхоьллина Инсбрукехь Максимилианан каш тӀехь цӀестан суьрташна эскизаш. Йухадендаран муьрера дуьненан гӀишлош: Клагенфуртара цӀенош, Шпитталера [[гӀап-гӀала]] Порци, Каринтера [[гӀап]] Хохостервиц. Классикин бароккон хотӀехь йина дукхаха йолу гӀаланаш а, йердаш а Венехь, Зальцбургехь, Грацехь. Уггаре бевзаш болу бароккон векалш: [[Мунгенаст, Йозеф|Мунгенаст Йозеф]] ([[Дюрнштайн]]ера монастыран килс), [[Прандтауэр, Якоб|Прандтауэр Якоб]] (Мелькера монастырь), [[Фишер фон Эрлах, Иоганн Бернхард|Фишер фон Эрлах Иоганн Бернхард]] (Венера къоман библиотека), [[Хильдебрандт, Иоганн Лукас фон|Хильдебрандт Иоганн Лукас фон]] (Зальцбургера [[Мирабель гӀала|Мирабель]] а, Венера [[Бельведер (Вена)|Бельведер]] гӀап-гӀаланаш). Дийнна гӀало [[Баден (Австри)|Бадено]] Венин уллера Ӏалашйина классицизман пхьеран {{iw|Корнхойзель, Йозеф|Корнхойзель Йозефан|de|Joseph Kornhäusel}} хатӀ. Историзмийн хатӀ йара 1848 шеран карчамаш хиллачул тӀаьхьа дӀадаханчух пайдаэца а, империн ницкъ гайта а гӀертар монументан гӀишлошкахула, масала, Венерчу Рингштрассехь йолу. Ах бӀешо даьлча, Венин сецессин агӀончаша. === Кухни === {{коьрта йаззам|Австрин кухни}} [[Файл:Wiener-Schnitzel02.jpg|thumb|[[Венин шницель]]]] Австрин кухни бӀешерашкахь ларлуш йу элийн кухнин ламасташца, тайп-тайпанчу хасстоьмашца дика нисбеллачу бежанан а, хьакхин а кхачанашца гӀарайаьлла йолу. Иштта цигахь йу Mehlspaisen бепиг дотту меттиг, цигахь йеш йу хьечийн пирожниш а, массо а тайпа кхачанаш а. Ламаста даар лору туьркийн мармелад йа кӀадал диллина локъмаш, кхин а Ӏежийн [[штрудель]]. Австрин кухни хӀоттарна башха Ӏаткъам бина церан лулахоша: Мажаройчоь, Чехи, Итали, Балканаш. Австрихошна деза малар йий ду. === МХГӀ === {{main|Австрин массийн хаамийн гӀирсаш}} Уггаре йоккха хаамийн агенталла — {{iw|Австрин зорбанан агенталла||de|Austria Presse Agentur}} (''Austria Presse Agentur eG'', ''АЗА''). Ладамечех муьран арахецар ду: «Винер цайтунг» (''«Wiener Zeitung»'')<ref>{{Cite web |url=http://www.journalist.at/archiv/2010-2/ausgabe-06072010/wiener-zeitung-ist-eine-offentliche-zeitung/ |title=«Wiener Zeitung» ist eine «öffentliche Zeitung» |access-date=2019-09-06 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324091316/http://www.journalist.at/archiv/2010-2/ausgabe-06072010/wiener-zeitung-ist-eine-offentliche-zeitung/ |url-status=live }}</ref>, иза правительствон официалан меже йу, «Бундесгезетцблатт фюр диэ Републик Эстеррайх» (''«Bundesgesetzblatt für die Republik Österreich»'') — законийн бюллетень, «Оберэстеррайхищер Фольксблат» (''«Oberösterreichisches Volksblatt»'') — Австрин халкъан партин Лакхара Австрин латтан кхолламан меже, «Арбайтерцайтунг» (''«Arbeiter- Zeitung»'') — Австрин социал-демократин партин меже, «Фольксштимме» (''«Volksstimme»'') — Австрин коммунистийн партин меже<ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/079/087.htm |title=статья «Австри» в БСЭ |access-date=2019-09-06 |archive-date=2019-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901065504/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/079/087.htm |url-status=live }}</ref>. 1924 шарахь дуьйна болх беш йу радио, телевизионан передачаш 1956 шарахь дуьйна. 2011 шо кхаччалц телевизионан передачаш дӀахьора пачхьалкхан телейукъо «[[ORF|Австрин радио а, телевизион а]]» ([[ЭРФ]]) шина программин тӀаьхь (''ORF 2'' а, ''ORF Eins'' а), йаккхий гӀаланашкахь кхоалгӀачу программин тӀаьхь передачаш дӀахьора коммерцин телестудино ''ATV'', ткъа Венехь иштта йоьалгӀачу программин тӀаьхь — коммерцин телестудиино ''Puls TV''. 2011 шарахь дуьйна телевизионан передачаш хуьлу хьалхарчу (шен йукъахь йу хьалхара а, шолгӀа а программаш, кхин а ''[[Apple TV|ATV]]'' программа) а, шолгӀачу а (шена чуйогӀу оьздангаллин-серлайаккхаран, спортан программаш «Австрин радио», ''[[3sat]]'', программа ''{{iw|Puls 4||de|Puls 4}}'' а, телестудин ''{{iw|Servus TV||de|ServusTV}}'' программа, кхин а дуьненайукъара программу ''3sat'') программийн кочаршкахула, йаккхий гӀаланашкахь кхин а программин 3 букетца ретрансляци йо Германин программаш. «Австрин радио а, телевизион а» пачхьалкхан гӀуллакхо дӀахьо радиовещани кхин а 9 латтан а, 2 йукъарапачхьалкхан а программашкахула (''Ö1'' а, ''Hitradio Ö3''), йаккхий гӀаланашкахь [[ЭРФ]] локху йоьалгӀа программа (''FM4''), кхин а масех программа локху доларчу радиостанцеш — йукъарапачхьалкхан ''{{iw|Kronehit||de|KroneHit}}'' а, ''{{iw|Life Radio||de|Life Radio}}'' а, латтанийн — ''{{iw|Antenne Steiermark||de|Antenne Steiermark}}'', ''{{iw|Antenne Kärnten||de|Antenne Kärnten}}'', ''{{iw|Antenne Salzburg||de|Antenne Salzburg}}'', ''{{iw|Antenne Vorarlberg||de|Antenne Vorarlberg}}'', ''{{iw|Antenne Tirol||de|Antenne Tirol}}'', ''{{iw|Radio 88.6||de|Radio 88.6}}''. === Спорт === {{main|Спорт Австрехь}} [[Файл:Kreuzkogel, Sportgastein 11.JPG|thumb|[[Бадгастайн]]]] Австрехь уггаре а йевзаш йолу спортан тайпа ду ламанан когсалазаш хахкар. Олимпан ловзарийн исторехь (105 мидал) а, лаьмнашкахь когсалазаш хохкуш дуьненан чемпионатехь а уггаре кхиаме бу лаьмнашкахь когасалазаш хохкуш австрихой. Олимпийн ловзаршкахь лаьмнашкахь когсалазаш хахкарехь австрихоша алсам мидалш йаьхна, аьхкенан массо а спортан кепаш вовшахтоьхча а дац оццул совгӀаташ. Австрихойн кхиамаш бу лаьмнашкахь трамплин тӀера чукхиссаваларан декъехь а. Шайн йоллучу исторехь австрихоша аьхкенан Олимпиадехь шиъ сов дашо мидал цкъа бен ца яьккхина (1936-чу шарахь Берлинехь). 2012-чу шарахь Лондонехь хиллачу ловзаршкахь Австрин аьтто ца белира 1964-чу шарахь дуьйна дуьххьара цхьа а мидал йаккха. Инсбрук шозза хилла Ӏаьнан Олимпийн ловзарийн коьрта шахьар [[Ӏаьнан Олимпийн ловзарш 1964|1964]] а, [[Ӏаьнан Олимпийн ловзарш 1976|1976]] а шерашкахь. Австрин футболан чемпионат дӀахьош йу 1912 шарахь дуьйна, Австрин кад дӀахьош бу 1913 шарахь дуьйна. Австрехь коьрта футболан ассоциаци йу Австрин футболан ассоциаци, иза лаьтта йалх даьттан футболан ассоциацех. 2008-чу шарахь Австрис, Швейцарица цхьаьна, дӀайаьхьира 2008-чу шеран Европин футболан чемпионат, цуьнан финал Венехь хилира. Шахматех ловзаран хьалхара дуьненан чемпион хилла Австрин империн гражданин [[Стейниц, Вильгельм|Стейниц Вильгельм]]. 1990-гӀа шераш йуккъе даханчу хенахь теннисист [[Мустер, Томас|Мустер Томас]] 6 кӀиранан дохаллехь дуьненан хьалхара ракетка хилира. Теннисистан [[Тим, Доминик|Тим Доминикан]] шен активехь бу ''US Open'' цхьааллин разрядехь толам. === Ӏиданаш === {{main|Австрин Ӏиданаш }} {| class="standard" style="text-align:center" |- class="hintergrundfarbe6" !Ӏида !Терахь ! width="20" |[[Бургенланд|B]] ! width="20" |[[Каринтия (латта)|K]] ! width="20" |[[Лахара Австри|NÖ]] ! width="20" |[[Лакхара Австри|OÖ]] ! width="20" |[[Зальцбург (латта)|S]] ! width="20" |[[Штирия (латта)|ST]] ! width="20" |[[Тироль (латта)|T]] ! width="20" |[[Форарльберг|V]] ! width="20" |[[Вена|W]] |- |[[Керла шо]] || [[1 январь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Богоявлени]] || [[6 январь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- class="hintergrundfarbe8" |[[Иосиф Обручник]]<ref name="пять">Выходной по земельному праву, часто касается только [[Школа|школ]] и учреждений.</ref>|| [[19 март]] | ||•|| || || ||•||•||•|| |- class="hintergrundfarbe8" |[[Сийлахь-деза пӀераска]]<ref name="один">Выходной по закону только для членов определённых религиозных общин.</ref> || ([[Пасха]] − 2 де) |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Пасха|Пасхин оршот]] || ([[Пасха]] + 1 де) |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |Staatsfeiertag ([[БӀаьстенан а, къинхьегаман а Ӏида|Къинхьегаман де]]) || [[1 май]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- class="hintergrundfarbe8" |[[Флориан Лорхски|Сийлахь Флорианан де]]<ref name="пять" /><ref name="четыре">Выходной с [[2004 год]]а</ref>|| [[4 май]] | || || ||•|| || || || || |- |[[/ийса пайхамар стигал ваьккхина де]] || ([[Пасха]] + 39 де) |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Сийлахь Троицин де|Троицин оршот]] || ([[Пасха]] + 50 де) |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Ӏийса пайхамаран ДегӀан а, цӀийн а Ӏида]] || ([[Пасха]] + 60 де) |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Марьйаман успени]] || [[15 август]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- class="hintergrundfarbe8" |[[Руперт]]<ref name="пять" /> || [[24 сентябрь]] | || || || ||•|| || || || |- class="hintergrundfarbe8" |[[Каринтийн плебисцит|Референдуман де]]<ref name="пять" /> || [[10 октябрь]] | ||•|| || || || || || || |- |{{iw|Къоман Ӏида (Австри)|Къоман Ӏида|de|Nationalfeiertag (Österreich)}}|| [[26 октябрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•|| |- |[[Берриг безчу нехан де]] || [[1 ноябрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- class="hintergrundfarbe8" |[[Мартин Турски]]<ref name="пять" /> || [[11 ноябрь]] |•|| || || || || || || || |- class="hintergrundfarbe8" |[[Леопольд III (Австрин маркграф)|Леопольд]]<ref name="пять" /><ref name="три">До [[2003 год]]а также выходной в [[Лакхара Австри|Верхней Австрин]].</ref>|| [[15 ноябрь]] | || ||•|| || || || || ||• |- |[[Марйам бехцалуш берах хилар]]<ref name="два">Если [[8 декабря]] — рабочий день ([[Понедельник|пн]]-[[Суббота|сб]]), то [[Продавец|продавцам]] разрешено работать.</ref>|| [[8 декабрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- class="hintergrundfarbe8" |[[Сочельник|Рождествон сочельник]]<ref name="KV">(KV) Нерабочий или частично нерабочий день по договорённости между работодателями и профсоюзами ({{lang-de|Kollektivvertrag}})</ref> || [[24 декабрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Ӏийса пайхамар вар]] || [[25 декабрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- |[[Сийлахь Стефан|Сий. Стефанан де]] || [[26 декабрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- class="hintergrundfarbe8" |[[Сийлахь Сильвестран де]]<ref name="KV" /> || [[31 декабрь]] |•||•||•||•||•||•||•||•||• |- ||Дерриг<ref name="шесть">Общее число федеральных выходных — 13 или 12, в зависимости от того выпадает [[8 декабря]] на выходной или нет.</ref> || | 17 || 18 || 17 || 17 || 17 || 17 || 17 || 17 || 17 |} === Туризм === {{main|Туризм Австрехь}} [[Файл:Hallstatt 001.jpg|thumb|250px|[[Гальштат]]]] Австри Малхбузе Европин зонан Альпийн туристийн регионан декъашхо йу, хӀунда аьлча пачхьалкхан дукхаха долу латтанаш Альпаша дӀалоцуш ду. Австри ламастан Ӏаьнан туризман меттиг йу. Швейцарица цхьаьна иза европахошна лаьмнашкахь ломан лыжийн «макка» йу. Тахана туризм йу пачхьалкхан коьрта ахчанан хьоста, ламастехь хилла негативан йохк-эцаран баланс дӀа а йоккхуш. 70000 йуккъера а, жима а туризман бизнесехь (отелаш, ресторанаш, курорташ, бассейнаш, пляжаш) 350 000 стаг ву оцу индустрехь болх беш. Туризман сурсатан барамца ЧВС дакъа санна (6 % сов) пачхьалкх дуьненан хьалхарчу меттигийн могӀарехь йу, ткъа Европин кегийчу экономикашна йукъахь туризман сурсатан барамца хьалхарачех меттиг дӀалоцуш йу<ref>{{Cite web |url=https://visaspb.com/australia-harakteristika-turizma/ |title=Общая характеристика туризма Австрехь |access-date=2019-06-13 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921090755/https://visaspb.com/australia-harakteristika-turizma/ |url-status=live }}</ref>. Австрехь дика дӀахӀоьттина а, дика болх беш а йу туристийн сервисийн система. Дукха гӀаланаш а, йарташ а, масала, [[Бадгастайн]], [[Милльштатт-ам-Зе|Милльштатт]], [[Ишгль]], [[Санкт-Антон-ам-Арльберг]], [[Майрхофен]] Европин коьрта курорташ хилла дӀахӀиттина, хьалха хилла йуьртахой хӀинца отелан бизнесехь дакъалоцуш бу. Лаьмнашкахь лелачу туризмо хийцина австрихой; тахана, иза церан дахар а, кханене сатийсам а бу. == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|2}} == Литература == {{refbegin|2}} * ''Ватлин А. Ю.'' Австри в XX веке: учебное пособие для вузов. М., 2006 * ''Ватлин А. Ю., Котов Б. С., Сорокин А. К.'' ''(и др.)'' СССР и Австри на пути к Государственному договору. Страницы документальной истории 1945—1955. М.: Политическая энциклопедия. 2015—455 с. * ''Воцелка К.'' История Австрии. Культура, общество, политика. М. 2007 * ''Жиряков И. Г.'' Советская оккупация Австрии: некоторые политико-правовые выводы и обобщения. // «Право и жизнь», № 112 (7), 2007 * ''Котов Б. С.'' Переписка Сталина и Реннера/Историк, № 5, 2016 * {{статья |автор = Кружков В.А. |заглавие = Что такое австрийский нейтралитет |издание = Новый Венский журнал (октябрь, 2008) |ссылка = http://www.russianvienna.com/index.php?option=com_content&view=article&id=749:2010-10-19-17-09-11&Itemid=396 |место = Вена |год = 2008 |страниц = 10 }} * ''Кружков В. А.'' Как Австри стала нейтральной // Международная жизнь, № 8-9, 2008 * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * «Австри. Вокруг Света. Путеводитель» И. К. Антонова, А. Г. Хропов — М., Вокруг Света — 2011 год, ISBN 978-5-98652-345-3 * Brook-Shepherd, Gordon (1998). The Austrians: a thousand-year odyssey. New York: Carroll & Graf Publishers, Inc. ISBN 978-0-7867-0520-7. * Jelavich, Barbara (1987). Modern Austria: empire and republic 1815—1986. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31625-5. * Johnson, Lonnie (1989). Introducing Austria: a short history. Riverside, Calif.: Ariadne Press. ISBN 978-0-929497-03-7. * Rathkolb, Oliver. The Paradoxical Republic: Austria, 1945—2005 ([[Berghahn Books]]; 2010, 301 pages). Translation of 2005 study of paradoxical aspects of Austria’s political culture and society. * Schulze, Hagen (1996). States, nations, and nationalism: from the Middle Ages to the present. Cambridge, Massachusetts: Blackwell. ISBN 978-0-631-20933-1. {{refend}} == Хьажоргаш == {{Навигаци | Ков = Австри | Викидошам = Австри | Викицитатник = Категория:Австри | Викитека = Категория:Австри | Проект = Австри }} * {{cite web|title=Federal Chancellery of Austria|url= http://www.bundeskanzleramt.at/DesktopDefault.aspx?alias=english&init&init |lang=de|archive-url= https://web.archive.org/web/20060819212311/http://www.bundeskanzleramt.at/DesktopDefault.aspx?alias=english&init&init |archive-date=2006-08-19|url-status=dead}} * {{dmoz|Regional/Europe/Austria}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17405422 Профиль] на [[BBC News]]{{ref|en}} * {{Wikiatlas|Austria}} * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/AUT/Year/2014/Summary Сводная статистика Всемирного банка о торговле Австрии]{{ref|en}} {{АХь}} {{Австри темашнашкахулу}} {{Австрин латтанаш|nocat=1}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{ЭЦКхКх}} {{ӀЭЦКх}} {{Европин Кхеташо}} {{Нейтралан пачхьалкхаш}} {{Франкофони}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{ЭЦКхКх}} [[Категори:Австри| ]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:Федеративан республикаш]] [[Категори:Немцойн мотт буьйцу мехкаш а, латтанаш а]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Германин пачхьалкхаш]] mt0dxd49h3mjr42ojplf2uj0jjg2xgp Швейцари 0 2179 25778724 17104146 2026-09-21T23:15:07Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778724 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Швейцари |Шен цӀе=<font size=-1>{{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}<br />{{lang-fr|Confédération suisse}}<br />{{lang-it|Confederazione Svizzera}}<br />{{lang-rm|Confederaziun svizra}}</font> |Доланиг дожар=Швейцарии |Байракх=Flag of Switzerland (Pantone).svg |ХӀост=Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=«Unus pro omnibus omnes pro uno» [[Латинский язык|лат.]] «Один за всех, все за одного» |Шатлакхан Иллинан цӀеа=Швейцарский псалом <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= Маршо кхайкхина [[1 август]] [[1291]]<br />Къобалйина [[24 октябрь]] [[1648]]<br />Федераци йу [[1848]] дуьйна |Маьрша йелира= [[Федерацин харти 1291|Федерацин хартих]] |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 56 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 8 |lon_min = 20 |lon_sec = 0 |region = CH |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь=Europe-Switzerland.svg |Меттанаш= [[Швейцарийн (немцойн)|немцойн]], [[Французийн мотт|французский]], [[италийн мотт|италийн]], [[Ретороман меттанаш|ретороманан]] |Коьрта гӀала= [[Берн]] (де-факто) |Урхаллин тайпа=[[Федерацин республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Цюрих]], [[Женева]], [[Базель]], [[Берн]], [[Лозанна]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Федеральни совет]]<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />[[Федеральни канцлер]] |Куьйгалхой=[[Ули Маурер]],<br />[[Эвелине Видмер-Шлумпф]],<br />[[Дидье Буркхальтер]]<small><br />([[Президент]])</small>,<br />[[Дорис Лойтхард]],<br />[[Симонетта Соммаруга]]<small><br />([[Вице-президент Швейцарии|Вице-президент]])</small>,<br />[[Ален Берсе]], <br />[[Йоханн Шнайдер-Амманн]]<br />[[Корина Казанова]] |Латтанца меттиг=133 |Латта=41 284 |Хина процент=4,2 |Бахархойн цӀерш=[[Швейцараш]] |Бахархойн меттиг=95 |Бахархой= 7 996 026<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла =188 |ДЧС= 636 млрд. |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг =19 |ХӀораннан а сина ДЧС = 81 эзар |АКИ = 0,913<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 9 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Швейцарин франк]] ([[CHF, код 756]]) |Домен=[[.ch]] |Телефонан код=41 |Сахьтан аса=+1 }} '''Швейцари''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}) — [[Европа|Европин]] мохк. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Германи]], къилбехьа — [[Итали]], малхбалехьа — [[Австри]], малхбузехьа — [[Франци]]. == Истори == == Регионаш == {| class="standard" ! Кантон || Код<sup>1</sup> || Йокха гIала|| Латта,<br /> эз.&nbsp;км² || Бахархой,<br /> эз. адам |- | [[Файл:Wappen Zürich matt.svg|20px]] [[Цюрих (кантон)|Цюрих]] || ZH || [[Цюрих]] || 1,7 || 1 351 |- | [[Файл:CHE Bern COA.svg|20px]] [[Берн (кантон)|Берн]] || BE || [[Берн]] || 5,9 || 974 |- | [[Файл:Wappen Luzern matt.svg|20px]] [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] || LU || [[Люцерн]] || 1,5 || 372,9 |- | [[Файл:Wappen Uri matt.svg|20px]] [[Ури]] || UR || [[Альтдорф]] || 1,1 || 35 |- | [[Файл:Wappen des Kantons Schwyz.svg|20px]] [[Швиц (кантон)|Швиц]] || SZ || [[Швиц (коммуна)|Швиц]] || 0,9 || 144,6 |- | [[Файл:Wappen Obwalden matt.svg|20px]] [[Обвальден]] || OW || [[Зарнен]] || 0,5 || 35 |- | [[Файл:Wappen Nidwalden matt.svg|20px]] [[Нидвальден]] || NW || [[Штанс]] || 0,3 || 40,8 |- | [[Файл:Wappen Glarus matt.svg|20px]] [[Гларус (кантон)|Гларус]] || GL || [[Гларус]] || 0,7 || 38,4 |- | [[Файл:Wappen Zug matt.svg|20px]] [[Цуг (кантон)|Цуг]] || ZG || [[Цуг (гӀала)|Цуг]] || 0,2 || 110,8 |- | [[Файл:Wappen Freiburg matt.svg|20px]] [[Фрибур (кантон)|Фрибур]] || FR || [[Фрибур]] || 1,7 || 273 |- | [[Файл:Wappen Solothurn matt.svg|20px]] [[Золотурн (кантон)|Золотурн]] || SO || [[Золотурн]] || 0,8 || 252,7 |- | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|20px]] [[Базель-Штадт]] || BS || [[Базель]] || 0,04 || 187,8 |- | [[Файл:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|20px]] [[Базель-Ланд]] || BL || [[Листаль]] || 0,4 || 272,8 |- | [[Файл:Wappen Schaffhausen matt.svg|20px]] [[Шаффхаузен (кантон)|Шаффхаузен]] || SH || [[Шаффхаузен]] || 0,3 || 75,6 |- | [[Файл:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Ауссерроден]] || AR || [[Херизау]] || 0,2 || 53 |- | [[Файл:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Иннерроден]] || AI || [[Аппенцелль (гӀала)|Аппенцелль]] || 0,2 || 15,6 |- | [[Файл:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|20px]] [[Сен-Галлен (кантон)|Санкт-Галлен]] || SG || [[Санкт-Галлен]] || 2,0 || 474,6 |- | [[Файл:CHE Graubünden COA.svg|20px]] [[Граубюнден]] || GR || [[Кур (Граубюнден)|Кур]] || 7,1 || 191,8 |- | [[Файл:CHE Aargau COA.svg|20px]] [[Аргау]] || AG || [[Арау]] || 1,4 || 600 |- | [[Файл:Wappen Thurgau matt.svg|20px]] [[Тургау]] || TG || [[Фрауэнфельд]] || 1,0 || 244,8 |- | [[Файл:Wappen Tessin matt.svg|20px]] [[Тичино]] || TI || [[Беллинцона]] || 2,8 || 335,7 |- | [[Файл:Wappen Waadt matt.svg|20px]] [[Во (кантон)|Во]] || VD || [[Лозанна]] || 3,2 || 701,5 |- | [[Файл:Wappen Wallis matt.svg|20px]] [[Вале (кантон)|Вале]] || VS || [[Сьон]] || 5,2 || 307,4 |- | [[Файл:Wappen Neuenburg matt.svg|20px]] [[Невшатель (кантон)|Невшатель]] || NE || [[Невшатель]] || 0,8 || 171,6 |- | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|20px]] [[Женева (кантон)|Женева]] || GE || [[Женева]] || 0,3 || 453 |- | [[Файл:Wappen Jura matt.svg|20px]] [[Юра (кантон)|Юра]]<sup>2</sup> || JU || [[Делемон]] || 0,8 || 70 |} <small> : <sup>1</sup> [[ISO 3166-2:CH]] : <sup>2</sup> Кхолла йела хан [[1979 шо]]. </small> == Сурташ == <gallery perrow=12 widths="250px" heights="200px"> сурт:Bundeshaus Bern 2009, Flooffy.jpg| сурт:Bundesgericht-VD.jpg| сурт:Schweiz graubuenden sent.jpg| сурт:Gotthard-Strassentunnel Nord-Süd-8915.jpg| сурт:Milouf-suisse.jpg| сурт:Swiss Army marching Fcb981.JPG| </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Швейцари]] [[Категори:Федерацийн Республика]] 3ebrf2zuapzknuc2rm6ede2et99f7xl 25778750 25778724 2026-09-21T23:29:33Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778750 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Швейцари |Шен цӀе=<font size=-1>{{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}<br />{{lang-fr|Confédération suisse}}<br />{{lang-it|Confederazione Svizzera}}<br />{{lang-rm|Confederaziun svizra}}</font> |Доланиг дожар=Швейцарии |Байракх=Flag of Switzerland (Pantone).svg |ХӀост=Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=«Unus pro omnibus omnes pro uno» [[Латинский язык|лат.]] «Один за всех, все за одного» |Шатлакхан Иллинан цӀеа=Швейцарский псалом <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= Маршо кхайкхина [[1 август]] [[1291]]<br />Къобалйина [[24 октябрь]] [[1648]]<br />Федераци йу [[1848]] дуьйна |Маьрша йелира= [[Федерацин харти 1291|Федерацин хартих]] |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 56 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 8 |lon_min = 20 |lon_sec = 0 |region = CH |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь=Europe-Switzerland.svg |Меттанаш= [[Швейцарийн (немцойн)|немцойн]], [[Французийн мотт|французский]], [[италийн мотт|италийн]], [[Ретороман меттанаш|ретороманан]] |Коьрта гӀала= [[Берн]] (де-факто) |Урхаллин тайпа=[[Федерацин республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Цуьрих]], [[Женева]], [[Базель]], [[Берн]], [[Лозанна]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Федеральни совет]]<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />[[Федеральни канцлер]] |Куьйгалхой=[[Ули Маурер]],<br />[[Эвелине Видмер-Шлумпф]],<br />[[Дидье Буркхальтер]]<small><br />([[Президент]])</small>,<br />[[Дорис Лойтхард]],<br />[[Симонетта Соммаруга]]<small><br />([[Вице-президент Швейцарии|Вице-президент]])</small>,<br />[[Ален Берсе]], <br />[[Йоханн Шнайдер-Амманн]]<br />[[Корина Казанова]] |Латтанца меттиг=133 |Латта=41 284 |Хина процент=4,2 |Бахархойн цӀерш=[[Швейцараш]] |Бахархойн меттиг=95 |Бахархой= 7 996 026<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла =188 |ДЧС= 636 млрд. |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг =19 |ХӀораннан а сина ДЧС = 81 эзар |АКИ = 0,913<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 9 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Швейцарин франк]] ([[CHF, код 756]]) |Домен=[[.ch]] |Телефонан код=41 |Сахьтан аса=+1 }} '''Швейцари''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}) — [[Европа|Европин]] мохк. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Германи]], къилбехьа — [[Итали]], малхбалехьа — [[Австри]], малхбузехьа — [[Франци]]. == Истори == == Регионаш == {| class="standard" ! Кантон || Код<sup>1</sup> || Йокха гIала|| Латта,<br /> эз.&nbsp;км² || Бахархой,<br /> эз. адам |- | [[Файл:Wappen Zürich matt.svg|20px]] [[Цюрих (кантон)|Цюрих]] || ZH || [[Цюрих]] || 1,7 || 1 351 |- | [[Файл:CHE Bern COA.svg|20px]] [[Берн (кантон)|Берн]] || BE || [[Берн]] || 5,9 || 974 |- | [[Файл:Wappen Luzern matt.svg|20px]] [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] || LU || [[Люцерн]] || 1,5 || 372,9 |- | [[Файл:Wappen Uri matt.svg|20px]] [[Ури]] || UR || [[Альтдорф]] || 1,1 || 35 |- | [[Файл:Wappen des Kantons Schwyz.svg|20px]] [[Швиц (кантон)|Швиц]] || SZ || [[Швиц (коммуна)|Швиц]] || 0,9 || 144,6 |- | [[Файл:Wappen Obwalden matt.svg|20px]] [[Обвальден]] || OW || [[Зарнен]] || 0,5 || 35 |- | [[Файл:Wappen Nidwalden matt.svg|20px]] [[Нидвальден]] || NW || [[Штанс]] || 0,3 || 40,8 |- | [[Файл:Wappen Glarus matt.svg|20px]] [[Гларус (кантон)|Гларус]] || GL || [[Гларус]] || 0,7 || 38,4 |- | [[Файл:Wappen Zug matt.svg|20px]] [[Цуг (кантон)|Цуг]] || ZG || [[Цуг (гӀала)|Цуг]] || 0,2 || 110,8 |- | [[Файл:Wappen Freiburg matt.svg|20px]] [[Фрибур (кантон)|Фрибур]] || FR || [[Фрибур]] || 1,7 || 273 |- | [[Файл:Wappen Solothurn matt.svg|20px]] [[Золотурн (кантон)|Золотурн]] || SO || [[Золотурн]] || 0,8 || 252,7 |- | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|20px]] [[Базель-Штадт]] || BS || [[Базель]] || 0,04 || 187,8 |- | [[Файл:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|20px]] [[Базель-Ланд]] || BL || [[Листаль]] || 0,4 || 272,8 |- | [[Файл:Wappen Schaffhausen matt.svg|20px]] [[Шаффхаузен (кантон)|Шаффхаузен]] || SH || [[Шаффхаузен]] || 0,3 || 75,6 |- | [[Файл:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Ауссерроден]] || AR || [[Херизау]] || 0,2 || 53 |- | [[Файл:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Иннерроден]] || AI || [[Аппенцелль (гӀала)|Аппенцелль]] || 0,2 || 15,6 |- | [[Файл:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|20px]] [[Сен-Галлен (кантон)|Санкт-Галлен]] || SG || [[Санкт-Галлен]] || 2,0 || 474,6 |- | [[Файл:CHE Graubünden COA.svg|20px]] [[Граубюнден]] || GR || [[Кур (Граубюнден)|Кур]] || 7,1 || 191,8 |- | [[Файл:CHE Aargau COA.svg|20px]] [[Аргау]] || AG || [[Арау]] || 1,4 || 600 |- | [[Файл:Wappen Thurgau matt.svg|20px]] [[Тургау]] || TG || [[Фрауэнфельд]] || 1,0 || 244,8 |- | [[Файл:Wappen Tessin matt.svg|20px]] [[Тичино]] || TI || [[Беллинцона]] || 2,8 || 335,7 |- | [[Файл:Wappen Waadt matt.svg|20px]] [[Во (кантон)|Во]] || VD || [[Лозанна]] || 3,2 || 701,5 |- | [[Файл:Wappen Wallis matt.svg|20px]] [[Вале (кантон)|Вале]] || VS || [[Сьон]] || 5,2 || 307,4 |- | [[Файл:Wappen Neuenburg matt.svg|20px]] [[Невшатель (кантон)|Невшатель]] || NE || [[Невшатель]] || 0,8 || 171,6 |- | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|20px]] [[Женева (кантон)|Женева]] || GE || [[Женева]] || 0,3 || 453 |- | [[Файл:Wappen Jura matt.svg|20px]] [[Юра (кантон)|Юра]]<sup>2</sup> || JU || [[Делемон]] || 0,8 || 70 |} <small> : <sup>1</sup> [[ISO 3166-2:CH]] : <sup>2</sup> Кхолла йела хан [[1979 шо]]. </small> == Сурташ == <gallery perrow=12 widths="250px" heights="200px"> сурт:Bundeshaus Bern 2009, Flooffy.jpg| сурт:Bundesgericht-VD.jpg| сурт:Schweiz graubuenden sent.jpg| сурт:Gotthard-Strassentunnel Nord-Süd-8915.jpg| сурт:Milouf-suisse.jpg| сурт:Swiss Army marching Fcb981.JPG| </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Швейцари]] [[Категори:Федерацийн Республика]] tr978eh9hyz8fq2j17dwmdkjxmjcgha 25778758 25778750 2026-09-21T23:34:45Z Takhirgeran Umar 1134 25778758 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Швейцари |Шен цӀе=<font size=-1>{{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}<br />{{lang-fr|Confédération suisse}}<br />{{lang-it|Confederazione Svizzera}}<br />{{lang-rm|Confederaziun svizra}}</font> |Доланиг дожар=Швейцарии |Байракх=Flag of Switzerland (Pantone).svg |ХӀост=Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=«Unus pro omnibus omnes pro uno» [[Латинский язык|лат.]] «Один за всех, все за одного» |Шатлакхан Иллинан цӀеа=Швейцарский псалом <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= Маршо кхайкхина [[1 август]] [[1291]]<br />Къобалйина [[24 октябрь]] [[1648]]<br />Федераци йу [[1848]] дуьйна |Маьрша йелира= [[Федерацин харти 1291|Федерацин хартих]] |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 56 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 8 |lon_min = 20 |lon_sec = 0 |region = CH |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь=Europe-Switzerland.svg |Меттанаш= [[Швейцарийн (немцойн)|немцойн]], [[Французийн мотт|французский]], [[италийн мотт|италийн]], [[Ретороман меттанаш|ретороманан]] |Коьрта гӀала= [[Берн]] (де-факто) |Урхаллин тайпа=[[Федерацин республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Цуьрих]], [[Женева]], [[Базель]], [[Берн]], [[Лозанна]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Федеральни совет]]<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />[[Федеральни канцлер]] |Куьйгалхой=[[Ули Маурер]],<br />[[Эвелине Видмер-Шлумпф]],<br />[[Дидье Буркхальтер]]<small><br />([[Президент]])</small>,<br />[[Дорис Лойтхард]],<br />[[Симонетта Соммаруга]]<small><br />([[Вице-президент Швейцарии|Вице-президент]])</small>,<br />[[Ален Берсе]], <br />[[Йоханн Шнайдер-Амманн]]<br />[[Корина Казанова]] |Латтанца меттиг=133 |Латта=41 284 |Хина процент=4,2 |Бахархойн цӀерш=[[Швейцараш]] |Бахархойн меттиг=95 |Бахархой= 7 996 026<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла =188 |ДЧС= 636 млрд. |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг =19 |ХӀораннан а сина ДЧС = 81 эзар |АКИ = 0,913<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 9 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Швейцарин франк]] ([[CHF, код 756]]) |Домен=[[.ch]] |Телефонан код=41 |Сахьтан аса=+1 }} '''Швейцари''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}) — [[Европа|Европин]] мохк. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Германи]], къилбехьа — [[Итали]], малхбалехьа — [[Австри]], малхбузехьа — [[Франци]]. == Истори == == Регионаш == {| class="standard" ! Кантон || Код<sup>1</sup> || Йокха гӀала|| Латта,<br /> эз.&nbsp;км² || Бахархой,<br /> эз. адам |- | [[Файл:Wappen Zürich matt.svg|20px]] [[Цуьрих (кантон)|Цуьрих]] || ZH || [[Цуьрих]] || 1,7 || 1 351 |- | [[Файл:CHE Bern COA.svg|20px]] [[Берн (кантон)|Берн]] || BE || [[Берн]] || 5,9 || 974 |- | [[Файл:Wappen Luzern matt.svg|20px]] [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] || LU || [[Люцерн]] || 1,5 || 372,9 |- | [[Файл:Wappen Uri matt.svg|20px]] [[Ури]] || UR || [[Альтдорф]] || 1,1 || 35 |- | [[Файл:Wappen des Kantons Schwyz.svg|20px]] [[Швиц (кантон)|Швиц]] || SZ || [[Швиц (коммуна)|Швиц]] || 0,9 || 144,6 |- | [[Файл:Wappen Obwalden matt.svg|20px]] [[Обвальден]] || OW || [[Зарнен]] || 0,5 || 35 |- | [[Файл:Wappen Nidwalden matt.svg|20px]] [[Нидвальден]] || NW || [[Штанс]] || 0,3 || 40,8 |- | [[Файл:Wappen Glarus matt.svg|20px]] [[Гларус (кантон)|Гларус]] || GL || [[Гларус]] || 0,7 || 38,4 |- | [[Файл:Wappen Zug matt.svg|20px]] [[Цуг (кантон)|Цуг]] || ZG || [[Цуг (гӀала)|Цуг]] || 0,2 || 110,8 |- | [[Файл:Wappen Freiburg matt.svg|20px]] [[Фрибур (кантон)|Фрибур]] || FR || [[Фрибур]] || 1,7 || 273 |- | [[Файл:Wappen Solothurn matt.svg|20px]] [[Золотурн (кантон)|Золотурн]] || SO || [[Золотурн]] || 0,8 || 252,7 |- | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|20px]] [[Базель-Штадт]] || BS || [[Базель]] || 0,04 || 187,8 |- | [[Файл:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|20px]] [[Базель-Ланд]] || BL || [[Листаль]] || 0,4 || 272,8 |- | [[Файл:Wappen Schaffhausen matt.svg|20px]] [[Шаффхаузен (кантон)|Шаффхаузен]] || SH || [[Шаффхаузен]] || 0,3 || 75,6 |- | [[Файл:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Ауссерроден]] || AR || [[Херизау]] || 0,2 || 53 |- | [[Файл:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|20px]] [[Аппенцелль-Иннерроден]] || AI || [[Аппенцелль (гӀала)|Аппенцелль]] || 0,2 || 15,6 |- | [[Файл:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|20px]] [[Сен-Галлен (кантон)|Санкт-Галлен]] || SG || [[Санкт-Галлен]] || 2,0 || 474,6 |- | [[Файл:CHE Graubünden COA.svg|20px]] [[Граубюнден]] || GR || [[Кур (Граубюнден)|Кур]] || 7,1 || 191,8 |- | [[Файл:CHE Aargau COA.svg|20px]] [[Аргау]] || AG || [[Арау]] || 1,4 || 600 |- | [[Файл:Wappen Thurgau matt.svg|20px]] [[Тургау]] || TG || [[Фрауэнфельд]] || 1,0 || 244,8 |- | [[Файл:Wappen Tessin matt.svg|20px]] [[Тичино]] || TI || [[Беллинцона]] || 2,8 || 335,7 |- | [[Файл:Wappen Waadt matt.svg|20px]] [[Во (кантон)|Во]] || VD || [[Лозанна]] || 3,2 || 701,5 |- | [[Файл:Wappen Wallis matt.svg|20px]] [[Вале (кантон)|Вале]] || VS || [[Сьон]] || 5,2 || 307,4 |- | [[Файл:Wappen Neuenburg matt.svg|20px]] [[Невшатель (кантон)|Невшатель]] || NE || [[Невшатель]] || 0,8 || 171,6 |- | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|20px]] [[Женева (кантон)|Женева]] || GE || [[Женева]] || 0,3 || 453 |- | [[Файл:Wappen Jura matt.svg|20px]] [[Юра (кантон)|Юра]]<sup>2</sup> || JU || [[Делемон]] || 0,8 || 70 |} <small> : <sup>1</sup> [[ISO 3166-2:CH]] : <sup>2</sup> Кхолла йела хан [[1979 шо]]. </small> == Сурташ == <gallery perrow=12 widths="250px" heights="200px"> сурт:Bundeshaus Bern 2009, Flooffy.jpg| сурт:Bundesgericht-VD.jpg| сурт:Schweiz graubuenden sent.jpg| сурт:Gotthard-Strassentunnel Nord-Süd-8915.jpg| сурт:Milouf-suisse.jpg| сурт:Swiss Army marching Fcb981.JPG| </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Швейцари]] [[Категори:Федерацийн Республика]] kv87ijjc1h2kgiocm2098ffy9j3l8ab Лихтенштейн 0 2195 25778636 16156126 2026-09-21T23:11:19Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778636 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Монархи Лихтенштейн |Шен цӀе=Fürstentum Liechtenstein |Доланиг дожар =Лихтенштейна |ХӀост=Staatswappen-Liechtensteins.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Für Gott, Fürst und Vaterland»<br />«За Бога, князя и Отечество |Шатлакхан Иллинан цӀе=Oben am jungen Rhein»<br />«Лакхахь къона Райн тlехь |Урхаллин тайпа= номинальни [[конституцин монархи]], мадарра [[абсолютни монархи]]<ref name=autogenerated1>[http://www.nashagazeta.ch/news/13808 Князь Лихтенштейна сохранит право вето] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927134208/http://www.nashagazeta.ch/news/13808 |date=2013-09-27 }}</ref> |Картан тӀехь=Location Liechtenstein Europe.png |Мотт=[[немцойн мотт|немцойн]] |Кхоьллина=[[1719]] |Маьрша йаьлла терахь=[[1866]] |Маьрша йелира=[[Германин барт]]ах |Коьрта гӀала=[[Вадуц]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Шан (Лихтенштейн)|Шан]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Эла]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Ханс-Адам II]]<br />[[Адриан Хаслер]] |Пачхьалкхан дин=[[Католицизм]] |Латтанца меттиг=189 |Латта=160,475 |Хина процент=кӀезиг |Бахархойн меттиг=217 |Бахархой= 36 838<ref>{{cite web|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113150537/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm |date=2010-11-13 }}{{ref-de}}{{ref-fr}}{{ref-es}}</ref> |Мах хадина шо=31.12.2012 |Бахархой ларарца=33 307 |Бахархой лерина шо=2000 |Луьсталла =229,56 |АКИ= 0,883<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 24 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ДЧС=3,545 млрд [[АЦШн доллар|долл.]] |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС (номинал) меттиг=168 |ХӀораннан а сина ДЧС=98 432 {{хьост йац|15|04|2013}} |Ахча=[[Швейцарин франк]] ([[CHF, код 756]]) |Доменаш=[[.li]] |Телефонан код=423 |Сахьтан аса=[[UTC+1|+1]],<br /> [[аьхккий]] [[UTC+2|+2]] }} '''Лихтенштейн''' ({{lang-de|Fürstentum Liechtenstein}} {{IPA|[ˈfʏɐstəntuːm ˈliːçtənʃtaɪn]}}) — [[Европа|Европин]] жима пачхьалкх. Коьрта гӀала [[Вадуц]]. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == [[Файл:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|350px|Лихтенштейнан административан йекъайалар]] == Юкъараллаш == {| class="standard" ! [[ХӀост]] ! [[Поштан индекс]] а, йукъараллин цӀе а ! Немецойн цӀе ! Бахархой<br />''<small>(31.12.2005)</small>'' ! Майда,<br />км² ! Нах беха меттигаш |- | colspan=6 align=center bgcolor="#dddddd" | '''Лахара Лихтенштейн''' |- | align="center" | [[Файл:Wappen Gamprin.svg|35px|Гамприн]] || 9487 [[Гамприн]] || Gamprin || align=right | 1436 || align=right | 6.1 || align=center | Гамприн<br />[[Бендерн]] |- | align="center" | [[Файл:Wappen Mauren.svg|35px|Маурен]] || 9493 [[Маурен (Лихтенштейн)|Маурен]] || Mauren || align=right | 3649 || align=right | 7.5 || align=center | Маурен<br />[[Шанвальд]] |- | align="center" | [[Файл:Wappen Ruggell.svg|35px|Руггелль]] || 9491 [[Руггелль]] || Ruggell || align=right | 1925 || align=right | 7.4 || align=center | Руггелль |- | align="center" | [[Файл:Wappen Schellenberg.svg|35px|Шелленберг]] || 9488 [[Шелленберг (Лихтенштейн)|Шелленберг]] || Schellenberg || align=right | 974 || align=right | 3.5 || align=center | Шелленберг |- | align="center" | [[Файл:Wappen Eschen.svg|35px|Эшен]] || 9492 [[Эшен (Лихтенштейн)|Эшен]] || Eschen || align=right | 4076 || align=right | 10.3 || align=center | Эшен<br />[[Нендельн]] |- | colspan=6 align=center bgcolor="#dddddd" | '''Лакхара Лихтенштейн''' |- | align="center" | [[Файл:LIE Balzers COA.svg|35px|Бальцерс]] || 9496 [[Бальцерс]] || Balzers || align=right | 4436 || align=right | 19.6 || align=center | Бальцерс<br />Mäls |- | align="center" | [[Файл:LIE Vaduz COA HistLex.svg|35px|Вадуц]] || 9490 [[Вадуц]] || Vaduz || align=right | 5047 || align=right | 17.3 || align=center | Вадуц |- | align="center" | [[Файл:Wappen Planken.svg|35px|Планкен]] || 9498 [[Планкен]] || Planken || align=right | 366 || align=right | 5.3 || align=center | Планкен |- | align="center" | [[Файл:Wappen Triesen.svg|35px|Тризен]] || 9495 [[Тризен]] || Triesen || align=right | 4643 || align=right | 26.4 || align=center | Тризен |- | align="center" | [[Файл:Wappen Triesenberg.svg|35px|Тризенберг]] || 9497 [[Тризенберг]] || Triesenberg || align=right | 2542 || align=right | 29.8 || align=center | Тризенберг, [[Мазеша]], [[Силум]],<br />[[Гафлай]], [[Штег]] |- | align="center" | [[Файл:Wappen Schaan.svg|35px|Шан]] || 9494 [[Шан (Лихтенштейн)|Шаан]] || Schaan || align=right | 5811 || align=right | 26.8 || align=center | Шаан |- bgcolor="#dddddd" | align="center" | [[Файл:Coat of arms of Liechtenstein.svg|35px|Лихтенштейн]] || '''Лихтенштейн''' || Liechtenstein || align=right | 34905 || align=right | 160,0 || align=center | &nbsp; |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Лихтенштейн]] 8dovv0uj4ng0zl1zt1jc1eo3w896sex Итали 0 2201 25778602 10771167 2026-09-21T23:09:55Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778602 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Итали (маьӀнаш)}} {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Италин Республика |Шен цӀе = Repubblica Italiana |Доланиг дожар = Италин |Шатлакхан Иллинан цӀе = Il Canto degli Italiani (Песнь итальянцев) |Аудио = Inno di Mameli instrumental.ogg |Урхаллин тайпа = [[парламентан республика]] |Пачхьалкхан дин = |картан куьг = '''Итали ю''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Картан техь2 = |Меттанаш = [[Итальянийн мотт|итальянийн]]<ref name="lang" group=note>[[Немцойн мотт|Немцойн]] а [[Ладинийн мотт|ладинийн]] [[Къилбера Тироль|Къилбера Тироле]], [[словенийн мотт|словенийн]] а [[Фриулийн мотт|фриулийн]] а [[Фриули-Венеци-Джули]], [[французийн мотт|французийн]] [[Валле-д’Аоста]], [[Сардинийн мотт|сардинийн]] [[Сардини]].</ref> |Кхоьллина = [[2 июня]] [[1946]] |Маьрша йаьлла терахь = |Маьрша йелира = |Коьрта гӀала = [[Рум]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Рум]], [[Милан]], [[Неаполь]], [[Турин]], [[Палермо]], [[Генуя]], [[Болонья]], [[Флоренци]], [[Бари]], [[Катани]], [[Венеци]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Италин президент|Президент]]<br />[[Италин премьер-министр|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Маттарелла, Серджо|Серджо Маттарелла]]<br />[[Джентилони, Паоло|Паоло Джентилони]] |Латтанца меттиг = 71 |Латта = 301 340 (гӀайренашцан 309 547) |Хина процент = 2,4 |Бахархойн цӀерш = итальянаш |Бахархойн меттиг = 23 |Бахархой = 61 482 297<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name="Istat" >{{cite web|language=Italian|url=http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index_e.html|title=Monthly demographic balance: January 2011|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]|date=10 September 2011|accessdate=10 September 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CUPyIJbO|archivedate=2012-11-27}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 59 570 581<ref>{{cite web|title=Census 2011 — Preliminary Results Update|url=http://www.istat.it/it/archivio/65070|publisher=Istituto Nazionale di Statistica|accessdate=24 June 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CVarOgvN|archivedate=2012-11-28}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 201,1 |Луьсталлина меттиг = 43 |ДЧС (НЭТ) = 1,771 трлн<ref name="autogenerated1" >{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=101&pr.y=6&sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CNGAP_NPGDP%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2010|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-02-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HCKVEi|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2010 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 10 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 29 417<ref name="autogenerated1" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 27 |ДЧС (номинал) = 2,036 трлн<ref name="autogenerated1" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2012 |ДЧС (номинал) меттиг = 7 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 32 522 <ref name="autogenerated1" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 22 |АКИ = 0,881<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 25 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Авиакомпани = |Ахча = [[евро]] ([[EUR, код 978]])<ref name="money" group=note>[[1999]] кхаччалц — [[италийн лира]]. Евро лелаш ду [[Кампионе-д'Итали]] (амма официалан ахча ду — [[швейцарин франк]])</ref> |Билгалдахарш = {{Билгалдахарш|group=note}} }} '''Итали''' ({{lang-it|Italia}} {{IPA|[iˈtaːlja]}}) — [[Европа|Европин]] мохк. Коьрта гӀала йу [[Рум]]. == Географи == ДӀалоцу Апеннин ахгӀайре. Дозанашца йу [[Франци]] къилбседа-малхбузехьа (дозанна дохалла — 488 км), [[Швейцари]] (740 км) а [[Австри]] а (430 км) — къилбседехьа [[Словени]] — къилбседа-малхбалехьа (232 км). Кхин чоьхьара дозанаш ду [[Ватикан]]аца (3,2 км) а [[Сан-Марино]]ца а (39 км). == Суьрташ == <gallery perrow=12 widths="200px" heights="200px"> Файл:Electronic departure sign at Stazione Termini (Rome).jpg|Терминира вокзал Файл:Rom 2007 -Ciampino Airport- by-RaBoe 004.jpg|Риман аэропорт Чампино Файл:Spanish.steps.arp.jpg|Испанин майда Файл:Fontana di Trevi IMG 4074.jpg|Фонтан Треви </gallery> == Регионаш == {{Италин регионин карта|float=right}} {| class="wikitable sortable" !width="100px"| Провинци !width="60px"| Коьрта гӀала !width="60px"| Майда (км²) !width="60px"| Бахархой |- | [[Абруццо]] | [[Л’Акуила]] | style="text-align:right"|{{nts|10794}} | style="text-align:right"|{{nts|1324000}} |- | [[Апули]] | [[Бари]] | style="text-align:right"|{{nts|19362}} | style="text-align:right"|{{nts|4076000}} |- | [[Базиликата]] | [[Потенца]] | style="text-align:right"|{{nts|9992}} | style="text-align:right"|{{nts|591000}} |- | ''[[Валле-д’Аоста]]'' | [[Аоста]] | style="text-align:right"|{{nts|3263}} | style="text-align:right"|{{nts|126000}} |- | [[Венето]] | [[Венеци]] | style="text-align:right"|{{nts|18391}} | style="text-align:right"|{{nts|4832000}} |- | [[Калабри]] | [[Катандзаро]] | style="text-align:right"|{{nts|15080}} | style="text-align:right"|{{nts|2007000}} |- | [[Кампани (Итали)|Кампани]] | [[Неаполь]] | style="text-align:right"|{{nts|13595}} | style="text-align:right"|{{nts|5811000}} |- | [[Лацио]] | [[Рум]] | style="text-align:right"|{{nts|17207}} | style="text-align:right"|{{nts|5561000}} |- | [[Лигури]] | [[Генуя]] | style="text-align:right"|{{nts|5421}} | style="text-align:right"|{{nts|1610000}} |- | [[Ломбарди]] | [[Милан]] | style="text-align:right"|{{nts|23861}} | style="text-align:right"|{{nts|9642000}} |- | [[Марке]] | [[Анкона]] | style="text-align:right"|{{nts|9694}} | style="text-align:right"|{{nts|1553000}} |- | [[Молизе]] | [[Кампобассо]] | style="text-align:right"|{{nts|4438}} | style="text-align:right"|{{nts|320000}} |- | [[Пьемонт]] | [[Турин]] | style="text-align:right"|{{nts|25399}} | style="text-align:right"|{{nts|4401000}} |- | ''[[Сардини]]'' | [[Кальяри]] | style="text-align:right"|{{nts|24090}} | style="text-align:right"|{{nts|1666000}} |- | ''[[Сицили]]'' | [[Палермо]] | style="text-align:right"|{{nts|25708}} | style="text-align:right"|{{nts|5030000}} |- | [[Тоскана]] | [[Флоренци]] | style="text-align:right"|{{nts|22997}} | style="text-align:right"|{{nts|3677000}} |- | ''[[Трентино — Альто-Адидже]]'' | [[Тренто]] | style="text-align:right"|{{nts|13607}} | style="text-align:right"|{{nts|1007000}} |- | [[Умбри]] | [[Перуджа]] | style="text-align:right"|{{nts|8456}} | style="text-align:right"|{{nts|884000}} |- | ''[[Фриули-Венеци-Джули]]'' | [[Триест]] | style="text-align:right"|{{nts|7855}} | style="text-align:right"|{{nts|1222000}} |- | [[Эмилия-Романья]] | [[Болонья]] | style="text-align:right"|{{nts|22124}} | style="text-align:right"|{{nts|4276000}} |} == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Итали| ]] sprv46594obme1ummx7dy4y6e5go5kx Ватикан 0 2228 25778573 11737808 2026-09-21T23:08:41Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778573 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Ватикан |Шен цӀе = {{lang-lat|Status Civitatis Vaticanæ}}<br />{{lang-it|Stato della Città del Vaticano}} |Доланиг дожар = Ватиканан <!-- |ХӀостан метта= --> <!-- |Девиз= --> |Название гимна = Inno e Marcia Pontificale |Аудио = United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg |Урхаллин тайпа = [[теократин монархи]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |Пачхьалкхан дин = [[Католицизм]] |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =54 |lat_sec =12.3 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =27 |lon_sec =12.2 |region = |CoordScale = 5000 |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[11 февраль]] [[1929]]<ref group="note">[[Латеранан барт|Латеранантаца]].</ref> |Маьрша йелира = [[Итали|Италех]] |Коьрта гӀала = |Йаккхий гӀаланаш =- |Куьйгалхойн даржаш = [[Риман да]]<br />[[Ватиканан пачхьалкхан секретарь|Пачхьалкхан секретарь]]<br />[[Ватиканан губернатор|Губернатор]] |Куьйгалхой = [[Франциск (риман да)|Франциск]]<br />[[Паролин, Пьетро|Пьетро Паролин]]<br />[[Бертелло, Джузеппе|Джованни Бертелло]] |Латтанца меттиг = 279 |Латта = 0,44 |Хина процент = |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 240 |Бахархой = 836<ref name=cia>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html Vatican City]. CIA — [[The World Factbook]]{{ref-en}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 1900 |ДЧС = |ДЧС лерина шо = |ДЧС меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС = <!-- |АКИ= --> <!-- |Лерина шо АКИ= --> <!-- |АКИ меттиг= --> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Евро]] ([[EUR, код 978]])<ref group="note">[[1999 шо]] кхаччалц — [[ватиканан лира]].</ref> |Билгалдахаш = {{билгалдахарш|group=note}} <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} {{маьӀна}} '''Ватика́н''' ({{lang-lat|Status Civitatis Vaticanæ}}, {{lang-it|Stato della Città del Vaticano}})<ref>Россин Ӏедалс иштта йоккху оцу пачхьалкхан цӀе. Хьажа [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1038159 Указ Президента РФ от 22.11.2009 № 1330 «Об установлении дипломатических отношений с Ватиканом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104084440/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1038159 |date=2012-01-04 }}</ref> ({{lang-lat|Status Civitatis Vaticanæ}}, {{lang-it|Stato della Città del Vaticano}}, иштта наггахь олу '''Пачхьалкх-гӀала Ватика́н'''<ref>Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2</ref>) — [[Европа|Европин]] мохк бу. Дуьненахь уггара жима пачхьалкх ю, [[Рим]]ан латтанашна йукъахь а йолуш, [[Итали]]йца дхьахьейо и дукхахболчу наха. Шен пачхьалкха цӀе кхоллайаларна бахьан Mons Vaticanus олуш болу гу бу. Латинера vaticinia нохчийн матте даьккхича — «Пал тасаран меттиг» бохург ду. Католикан бух Ӏуьллу меттиг йу Ватикан, иштта [[Риман Папа]] вехаш Ӏа меттиг ю == Географи == == Истори == Антични хенахь Ватикан латта даьсса дара, шен тӀаьхь Ӏаьш адмаш доцуш, хьунд аьлч Хьалхалера Римехь и меттиг къайле лоруш хилла дера. 326 шарахь, керстан дин доьссан чул тӀаьхьа Ватикан латтанаш тӀехь нах Ӏе буьйла белира. ==Notes== <references group="note"/> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Европин коьрта гӀаланаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Ватикан]] amzb3upk4d3xnzkc36toltinxdfr4g4 Малта 0 2234 25778645 10841939 2026-09-21T23:11:44Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778645 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Малта (маьӀнаш)}} {{кхин маьӀнаш|Малта (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Малта |Шен цӀе = {{lang-mt| Repubblika ta' Malta}}<br />{{lang-en| Republic of Malta}} |Доланиг дожар = Малтан |ХӀост=Coat of arms of Malta.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=Virtūte et constantia»&nbsp; "Доблестью и постоянством |Шатлакхан Иллинан цӀе = L-Innu Malti <!-- |Аудио= --> |ПМаьрша йаьлла терахь = [[21 сентябрь]] [[1964 шо]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи]] |lat_dir = N|lat_deg =35 |lat_min =55 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =14 |lon_min =24 |lon_sec =0 |region = MT |CoordScale =250000 |Картан тӀехь = EU-Malta.svg |картан куьг = '''Малты''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт = [[Малтийн мотт|Малтийн]]<br />[[Ингалсан мотт|Ингалсан]] |Коьрта гӀала = [[Валлетта]] |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]], [[демократи]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Биркиркара]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Абела, Джордж|Джордж Абела]]<br />[[Джозеф Мускат]] |Пачхьалкхан дин = [[Католицизм]] |Латтанца меттиг = 185 |Латта = 316 |Хина процент = кӀезиг |Бахархой ларарца = 171 |Бахархой = 452 515 |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 1432 |ДЧС = 9,3 млрд. |ДЧС лерина шо = 2011 |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг = 53 |ХӀораннан а сина ДЧС = 27 700 |АКИ = 0,847<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 32 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Евро]] |Домен = [[.mt]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) |Телефонан код = 356 |Сахьтан аса = +1 }} '''Малта''' {{lang-mt| Repubblika ta' Malta}} {{lang-en| Republic of Malta}} - [[Европа|Европин]] мохк. == Географи == == Истори == == ГӀаланаш == {{main|Малтан гӀаланаш}} <gallery> Файл:Малта. Валетта.jpg|[[Валлетта]] Файл:Валетта. Осень.jpg|Валлетта. Гуьйре Файл:Валетта .jpg|Валлетта - портан гӀала Файл:Набережная Слима.jpg| Слима. ХӀордан йист Файл:Ноябрь в Слима.jpg|Слима. Гуьйре Файл:Слима.jpg| Валлетта Файл:Слима строится.jpg|Слимера керла гӀишлош Файл:Слима. Типичная улица.jpg|Тайпаналлин урам </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Малта]] c20cm157hl9o9zl4xz23319veofp5jj Испани 0 2237 25778600 9494086 2026-09-21T23:09:50Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778600 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Испани |Шен цӀе=Reino de España |Доланиг дожар=Испанин |ХӀост=Coat of Arms of Spain.svg |Девиз=[[Plus Ultra (девиз)|Plus Ultra]] ([[латинский язык|лат.]] «дальше предела») |Шатлакхан Иллинан цӀе=Marcha Real |картан куьг = '''Испании''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Кхоьллина=[[1469 шо]] ([[личная уния]])<br />[[1515 шо]] (цхьаъ монархи) |Урхаллин тайпа=[[парламентан монархи]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Мадрид]], [[Барселона]], [[Валенси (Испани)|Валенси]], [[Севилья]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Хуан Карлос I]]<br />[[Рахой, Мариано|Мариано Рахой]] |Латтанца меттиг=51 |Латта=504 782 |Хина процент=1,04 |Бахархойн цӀерш = испанхо [[испанхой]] |Бахархойн меттиг=26 |Бахархой=47370542<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=91,45 |ДЧС=1,536 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273%2C156%2C184%2C136&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=79&pr.y=1 Международный валютный фонд (сентябрь 2011)]</ref> |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=13 |ХӀораннан а сина ДЧС=33298<ref name="IMF"/> |АКИ= 0,885<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/ESP.html|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 23 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]])&nbsp;<ref>[[1999]]&nbsp; кхачалц— Испанин [[песета (ахча)|песета]].</ref> |Домен=[[.es]]&nbsp;<ref>Кхин[[.eu]], [[Европин союз]].</ref> |Билгалдахарш=<references/> }} '''Испа́ни''' ({{lang2|es|gl|España}}, {{lang-ca|Espanya}}, {{lang-eu|Espainia}}, {{lang-oc|Espanha}}), официалан цӀе — '''Короле́вство Испа́ни''' ({{lang2|es|gl|Reino de España}}, {{lang-ca|Regne d'Espanya}}, {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{lang-oc|Reialme d'Espanha}}) — Европин маьрша пачхьалкх, Пачхьалкхан коьрта гӀала [[Мадрид]] йу. == Географи == [[Тейде]] Испанин уггар лекхи лам бу. Цуьнан хӀордан сизал локхалла 3718 метр йу, Иза бу [[Тенерифе]] олучу гӀойре тӀехь ([[Канаран гӀайренаш]])<ref>[http://www.spain-tenerife.com/ru/teide.html Национальный парк Тейде — Тенерифе]</ref>. == Бахархой == Испанин бахархой оьцу шарашкахь: * [[1]] ш. — 6,5 млн стаг.; * [[500]] ш. — 4,5 млн стаг.; * [[1000]] ш. — 6 млн стаг.; * [[1300]] ш. — 11,3 млн стаг.; * [[1500]] ш. — 6,2 млн стаг.; * [[1800]] ш. — 11,55 млн стаг.; * [[1900]] ш. — 18,6 млн стаг.; * [[1932]] ш. — 24,1 млн стаг.; * [[1959]] ш. — 29,9 млн стаг.; * [[1977]] ш. — 36,3 млн стаг.; * [[2009]] ш. — 45,97 млн стаг. Испанен бахархой 46,16 млн стаг ду лерина 2011 шаран октябрьехь<ref>[http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)<!-- корта добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317115207/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2 |date=2012-03-17 }}</ref>. [[ГӀаланашкахь бехаш болу бахархой]] — 76 %. [[Луьсталла]] — 79,7 стаг./км². == Истори == == Автономин йукъаралла цара коьрта гӀаланаш а == {{Испанин автономин йукъаралла картин тӀехь|float=right}} <gallery> Файл:Plaza de Cibeles - Palacio de Communicaciones Madrid 2002.jpg|Мадрид Файл:Pont Triana.jpg|Севилья Файл:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Файл:Coruña GDFL2005 04.JPG|Ла-Корунья </gallery> <gallery> Файл:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос Файл:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо Файл:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка Файл:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте </gallery> {|class="standard sortable" width="100%" style="text-align: center;" |- style="background:#ddd;" ! № ! Регион ! Административан центр ! Майда<br />км² ! Бахархой<br />2011 ! Регионан байракх |- | 1 | [[Андалуси]] | [[Севилья]] | 87 268 | 8 424 102 | [[Файл:Flag of Andalucía.svg|80px]] |- | 2 | [[Арагон]] | [[Сарагоса]] | 47 719 | 1 346 293 | [[Файл:Flag of Aragon.svg|80px]] |- | 3 | [[Астури]] | [[Овьедо (гӀала)|Овьедо]] | 10 604 | 1 081 487 | [[Файл:Flag of Asturias.svg|80px]] |- | 4 | [[Балеарин гӀайренаш]] | [[Пальма (гӀала)|Пальма-де-Мальорка]] | 4992 | 1 113 114 | [[Файл:Flag of the Balearic Islands.svg|80px]] |- | 5 | [[Валенси (автономин йукъаралла)|Валенси]] | [[Валенси]] | 23 255 | 5 117 190 | [[Файл:Bandera de la Comunidad Valenciana (2x3).svg|80px]] |- | 6 | [[Галиси (Испани)|Галиси]] | [[Сантьяго-де-Компостела]] | 29 574 | 2 795 422 | [[Файл:Flag of Galicia.svg|80px]] |- | 7 | [[Канарские острова]] | [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канари]], [[Санта-Крус-де-Тенерифе]] | 7447 | 2 126 769 | [[Файл:Flag of the Canary Islands.svg|80px]] |- | 8 | [[Кантабри (Испанин йукъаралла)|Кантабри]] | [[Сантандер]] | 5321 | 593 121 | [[Файл:Flag of Cantabria.svg|80px]] |- | 9 | [[Кастили — Ла-Манча]] | [[Толедо]] | 79 463 | 2 115 334 | [[Файл:Bandera Castilla-La Mancha.svg|80px]] |- | 10 | [[Кастили а, Леон а]] | [[Вальядолид]] | 94 223 | 2 558 463 | [[Файл:Flag of Castilla y León.svg|80px]] |- | 11 | [[Каталони]] | [[Барселона]] | 32 114 | 7 539 618 | [[Файл:Flag of Catalonia.svg|80px]] |- | 12 | [[Мадрид (автономин йукъаралла)|Мадрид]] | [[Мадрид]] | 8028 | 6 489 680 | [[Файл:Flag of the Community of Madrid.svg|80px]] |- | 13 | [[Мурси (автономин йукъаралла)|Мурси]] | [[Мурси]] | 11 313 | 1 470 069 | [[Файл:Flag of the Region of Murcia.svg|80px]] |- | 14 | [[Наварра (автономин йукъаралла)|Наварра]] | [[Памплона]] | 10 391 | 642 051 | [[Файл:Bandera de Navarra.svg|80px]] |- | 15 | [[Риоха]] | [[Логроньо]] | 5045 | 322 955 | [[Файл:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|80px]] |- | 16 | [[Пачхьалкх Басков]] | [[Витори (Испани)|Витори]] | 7234 | 2 184 606 | [[Файл:Flag of the Basque Country.svg|80px]] |- | 17 | [[Эстремадура]] | [[Мерида (Испани)|Мерида]] | 41 634 | 1 109 367 | [[Файл:Flag of Extremadura with COA.svg|80px]] |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| ||505 625||47 029 641|| |- |} {{Испанин автономин йукъаралла}} {{Испанин провинцеш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Commonscat|Spain}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Испани| ]] [[Категори:Конституцийн монархий]] 2rfdiw7ej9wvcuazvwyd6hfpt2cjxha Португали 0 2241 25778673 23113732 2026-09-21T23:12:53Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778673 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Португалин Республика |Шен цӀе=República Portuguesa<br />República Pertuesa |Доланиг дожар=Португалин |Байракх=Flag_of_Portugal.svg |ХӀост=Coat_of_arms_of_Portugal.svg <!-- |ХӀостан метта=--> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе=A Portuguesa <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[5 октябрь]] [[1143]] |Маьрша йелира= [[Леон (монархи)|Леон]]ах |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =47 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =8 |lon_min =4 |lon_sec =0 |region = |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь=EU-Portugal with islands circled.svg |картан куьг = '''Португали''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт= [[Португалихойн мотт|португалилихойн]], [[Мирандийн мотт|мирандийн]] (регионан мотт) |Коьрта гӀала=[[Лиссабон]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Лиссабон]], [[Порту]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Каваку Силва, Анибал|Анибал Каваку Силва]]<br />[[Пасуш Коэлью, Педру|Педру Пасуш Коэлью]] |Латтанца меттиг=109 |Латта=92 151 |Хина процент=0,5 |Бахархойн меттиг = 80 |Бахархой= 10 799 270<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 114 |Бахархойн цӀерш = португа́лихой |ДЧС= 236,049 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=90&pr.y=14|title=Portugal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616ldRhxA|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 46 |ХӀораннан а сина ДЧС = 22 232<ref name="imf2" /> | АКИ = 0,816 | Лерина шо АКИ = 2013 | АКИ меттиг = 43 | Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Евро]] (EUR, €)&nbsp;<ref>[[2002]]шо кхаччалц&nbsp;— [[Португалин эскудо]].</ref>,<br />[[Португалин ахча евро]] |Домен=[[.pt]]&nbsp;<ref>кхин [[.eu]], [[Европин союз|ЕС]].</ref> |Телефонан код=351 |Сахьтан аса=+0, летом +1 |Билгалдахарш=<references/>}} '''Португа́ли''' ({{lang-pt|Portugal}}, [[IPA|[puɾtuˈɣaɫ]]], [[Мирандийн мотт|миранд.]] ''Pertual''), официалан цӀе '''Португа́лийн Респу́блика''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}, [[Мирандийн мотт|миранд.]] ''República Pertuesa'') — континентан [[Европа|Европера]] уггар малхбузехьара пачхьалкх. Иза йу [[Пиренейн ахгӀайре]]нан къилба-малхбузехь, къилбаседехьа а, малхбалехьа а [[Испани]]ца доза ду, къилбехьа а, малхбузехьа а [[Атлантикин Ӏапказ]] бу. Пачхьалкхан цӀе [[Порту]] ({{lang-la|Portus Cale}}) олучу гӀалин цӀерах схьайаьлла йу. == Административан дакъа == [[Файл:Portuguese Districts Map With Names.svg|thumb|300px|right|Континентан Португалин карта гонаши дозанашца.]] {{main|Португалин административан дакъа}} === Коьрта гӀала === * [[Лиссабон]] ГӀала йу Тежу олучу хийистехь. Коьрта гӀалин латта 84 км² ду. Бахархой — 556 797 стаг Йокха Лиссабон (гӀалин йисташца) — 2750 км² бахархой 2,1 млн стаг. ГӀалин мэр — Антониу Луиш Сантуш да Кошта<ref>[http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 - Camara Municipal da Lisboa ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=2008-05-15 }} — Сайт мэрии Лиссабона</ref>. === Кхин гӀаланаш === {{main|Португалин гӀаланаш}} * [[Визеу]] * [[Авейру]] * [[Бежа]] * [[Брага (Португалин гӀала)|Брага]] * [[Браганса (Португали)|Браганса]] * [[Виана-ду-Каштелу]] * [[Вила-Нова-де-Гайа]] * [[Гимарайнш]] * [[Каштелу-Бранку]] * [[Ковильян]] * [[Коимбра]] * [[Лейрия]] * [[Оливейра-де-Аземейш]] * [[Порталегре]] * [[Портиман]] (Портимау) * [[Порту]] * [[Сантарен (Португали)|Сантарень]] * [[Сейшал]] * [[Сетубал]] * [[Фару]] * [[Фатима (гӀала)|Фатима]] * [[Фигейра-да-Фош]] * [[Шавеш]] * [[Эвора]] * [[Элваш]]. == Географи == Португали йу — [[Еврази]]н континентан уггар малбузера [[пачхьалкх]]. Иза йу [[Пиренейн ахгӀайре]]н къилба-малхбузехь. лаьтта тӀехь [[Испани|Испанеца]] доза ду (1 214 км). Кхин Португалин йукъа догӀуш ду [[Азоран ахгӀайреш (автономни регион)|Азоран гӀайреш]] а, [[Мадейра]] ахгӀайре а. == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} * [http://previsao.growiktionary.org Previsão do Tempo]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Weather forecast for Portugal {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Португали]] 1477s8uzr26lmq71ywpn2sln2sjp8s0 Франци 0 2243 25778715 23590125 2026-09-21T23:14:36Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778715 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Пéренгийчоь |Шен цӀе = République française |Доланиг дожар = Франции |ХӀост = Armoiries république française.svg |Девиз = Liberté, Égalité, Fraternité (Маршо, Нийсалла, Вежаралла) |Шатлакхан Иллинан цӀе = МагӀсельеза |Аудио = La Marseillaise.ogg |Урхаллин тайпа = [[Президентан-парламентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg = 46|lat_min = 51|lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =2 |lon_min =34 |lon_sec = 0 |region = FR |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь = EU-France.svg |картан куьг = '''Пéренгийчоь''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт = [[Французийн мотт|Пéренгийн]] |Кхоьллина = [[843]] ([[Верденин договор]])<br />[[1958]] ([[ПхеалгӀа республика]]) |Маьрша йелира = |Коьрта гӀала = [[Париж]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Париж]], [[МагӀсель]], [[Лион]], [[Тулуза]], [[Бордо]], [[Лилль]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Эмманюэль Макрон]]<br />[[Себастьен Лекорню]] |Латтанца меттиг = 48 |Латта = 674 685 <ref name="total">Данные по Франции с заморскими регионами и территориями.</ref> км²/547 030<ref name="terr">Данные по Франции-метрополии (европейская часть).</ref> |Хина процент = 0,26 % |Бахархойн меттиг = 21 |Бахархой = 65 951 611<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09}}</ref><ref name=population>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref>/63&nbsp;460&nbsp;000<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145|title=Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=January 2012}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 116 |Бахархойн цӀерш = Пéренги, [[французаш|Пéренгий]] |ДЧС = 2,739 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=4&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=132&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a= Международный валютный фонд (апрель 2013)]</ref> |ДЧС лерина шо = 2013 |ДЧС меттиг = 9 |ХӀораннан а сина ДЧС = 43,000 <ref name="IMF"/> |АКИ = 0.872<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2010|year=2010|format=PDF|publisher=United Nations|accessdate=5 November 2010}}</ref> |ИРЧП = {{рост}} 0,893<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations |accessdate=2013-03-14}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 20 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча= [[Евро]] ([[EUR, код 978]])<ref name="euro">До 1999 [[французийн франк]].</ref> |Домен = [[.fr]]<ref name="domen">Кхин [[.eu]], [[Европин союз]].</ref> |Телефонан код = 33 |Сахьтан аса = +1 |Билгалдахарш = <references/> }} '''Пéренгийчоь''' ({{lang-fr|France}}, {{Audio-IPA|Fr-France.oga|[fʁɑ̃s]}}), официалан цӀе — '''Пéренгийн Респу́блика'''{{sfn|Словарь географических названий зарубежных стран|1986|с=397}} ({{lang-fr|République française}}, {{Audio-IPA|République Française.ogg|[ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]}}), — трансконтиненталан пачхьалкх, цунна йукъахь йу [[Малхбузен Европа|Малхбузен Европин]] йоккха территори а, хӀордал дехьара регионаш а, территореш а. Коьрта гӀала — [[Париж]]. [[Республика|Республикин]] девиз — «[[Маршо, Нийсалла, Вежаралла]]», цуьнан принцип йу — хьалкъан урхалла, халкъо а, халкъана а<ref>{{cite web |title=Полный текст Конституции 1958 года с изменениями, внесенными 23 июля 2008 года |lang=ru |url=http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/constitution/constitution_russe_version_aout2009.pdf |website=[[Конституционный совет Франции|Conseil constitutionnel]] |date=2009-08-19 |access-date=2021-04-14}}</ref>. Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла [[франкаш|франкаш]] цӀе хиллачу [[Германхой|ширагерманхойн тайпанийн]] [[этноним]]ах. Пéренгийчоьнан дукхах болу бахархойн схьабалар ду ийна [[Галло-романхой|галло-романхойн]], цера мотт бу [[Романхойн меттанаш|романхойн тобана]] йукъара. <!-- Население — {{num|62814233|человек}} в [[Метрополия Франции|метрополии]] и {{num|67848156|человек}} — с учётом [[Заморские территории Франции|заморских владений]] (оценка на 1 июля 2020)<ref name="avec_dom_tom"/>, в том числе около 90 % — [[французы|граждане Франции]]. Состав населения Франции по вероисповеданию по состоянию на 2019 год: [[католицизм|католики]] — 41 %, [[Нерелигиозность|нерелигиозные]] — 40 %, [[Ислам во Франции|мусульмане]] — 5 %, другие религии — 5 %, [[Лютеранство|лютеране]] — 2 %, [[Православие|православные]] — 2 %, другие христиане — 2 %, [[Буддизм|буддисты]] — 1 % , [[Иудаизм|иудеи]] — 1 %, нет данных — 1 %.<ref name="ec.europa.eu">[https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229—230] Retrieved 17 January 2020. The question asked was «Do you consider yourself to be…?» With a card showing: Catholic, Orthodox Christian, Protestant, Other Christian, Jewish, Muslim — Shia, Muslim — Sunni, Other Muslim, Sikh, Buddhist, Hindu, Atheist, Non believer/Agnostic and Other. Also space was given for Refusal (SPONTANEOUS) and Don’t Know. On the other hand, Sikh and Hindu did not reach the 1 % threshold.</ref> Франция является ядерной державой, членом [[НАТО]] и одним из пяти постоянных [[Список членов Совета Безопасности ООН|членов Совета Безопасности ООН]]. С 1950-х годов — одно из государств, участвующих в создании [[Европейский союз|Европейского союза]]. Законодательный орган — двухпалатный [[парламент]] ([[Сенат Франции|Сенат]] и [[Национальное собрание Франции|Национальное собрание]]). [[Административное деление Франции|Административно-территориальное деление]]: 18 [[Регионы Франции|регионов]] (13 в [[Метрополия Франции|метрополии]] и [[Заморские территории Франции|5 заморских регионов]]), включающих [[Департаменты Франции|101 департамент]] (96 в метрополии и 5 заморских департаментов)<ref>{{cite web |author=Encyclopédie Encarta |date=2012 |title=France (population et société) |url=http://fr.encarta.msn.com/text_941505463___297/France.html |website=[[Encarta|MSN Encarta]] |access-date=2021-04-14 |lang=fr |deadlink=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222144949/http://fr.encarta.msn.com/text_941505463___297/France.html |archive-date=2009-02-22}}</ref>, 5 [[Заморское сообщество|заморских сообществ]] и 3 административно-территориальных образования с особым статусом. --> == Географи == Уллера пачхьалкхаш: къилбседехьа — [[Йоккха Британи]], къилбаседа-малхбалеххьа — [[Бельги]], [[Германи]], [[Швейцари]], малхбалехьа — [[Итали]], къилба-малхбузехьа — [[Испани]]. == Истори == == Францин административан йекъайалар == {| class="wikitable sortable" |- ! Номер ! ХӀост ! Департамент ! Префектура ! Регион |- !style="text-align: left;"| 01 | [[Файл:Blason département fr Ain.svg|22x20px|Coat of arms of department 01]] | [[Эн (департамент)|Эн]] | [[БугӀк-ан-БгӀес]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 02 | [[Файл:Blason département fr Aisne.svg|22x20px|Coat of arms of department 02]] | [[Эна (департамент)|Эна]] | [[Лан (гӀала)|Лан]] | [[ПикагӀди]] |- !style="text-align: left;"| 03 | [[Файл:Blason dpt fr Allier.svg|22x20px|Coat of arms of department 03]] | [[Алье]] | [[Мулен (Алье)|Мулен]] | [[ОвегӀнь]] |- !style="text-align: left;"| 04 | [[Файл:Blason departement Alpes-de-Haute-Provence.svg|22x20px|Coat of arms of department 04]] | [[Альпаш Лакха ПгӀованса]] | [[Динь-ле-Бен]] | [[ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист]] |- !style="text-align: left;"| 05 | [[Файл:Blason dpt fr HautesAlpes.svg|22x20px|Coat of arms of department 05]] | [[Лакха Альпаш]] | [[Гап (гӀала)|Гап]] | [[ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист]] |- !style="text-align: left;"| 06 | [[Файл:Nice Arms.svg|22x20px|Coat of arms of department 06]] | [[ХӀордан йистера(департамент)|ХӀордан йистера Альпаш]] | [[Ницца]] | [[ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист]] |- !style="text-align: left;"| 07 | [[Файл:Blason dpt fr Ardeche.svg|22x20px|Coat of arms of department 07]] | [[АгӀдеш]] | [[ПгӀива]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 08 | [[Файл:Blason département fr Ardennes.svg|22x20px|Coat of arms of department 08]] | [[АгӀденнаш (департамент)|АгӀденнаш]] | [[ШагӀлевиль-МезьегӀ]] | [[Шампань — АгӀденнаш]] |- !style="text-align: left;"| 09 | [[Файл:Blason dpt fr Ariège.svg|22x20px|Coat of arms of department 09]] | [[АгӀеж]] | [[Фуа (Франци)|Фуа]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 10 | [[Файл:Blason département fr Aube.svg|22x20px|Coat of arms of department 10]] | [[Об (департамент)|Об]] | [[ТгӀуа]] | [[Шампань — АгӀденнаш]] |- !style="text-align: left;"| 11 | [[Файл:Blason dpt fr Aude.svg|22x20px|Coat of arms of department 11]] | [[Од (департамент)|Од]] | [[КагӀкасон]] | [[Лангедок — ГӀуссильон]] |- !style="text-align: left;"| 12 | [[Файл:Blason comtes de Rodez.svg|22x20px|Coat of arms of department 12]] | [[АвегӀон]] | [[ГӀодез]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 13 | [[Файл:Blason département fr Bouches-du-Rhône.svg|22x20px|Coat of arms of department 13]] | [[Буш-дуь-ГӀон]] | [[МагӀсель]] | [[ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист]] |- !style="text-align: left;"| 14 | [[Файл:Blason département fr Calvados.svg|22x20px|Coat of arms of department 14]] | [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] | [[Кан (НогӀманди)|Кан]] | [[Лаха НогӀманди]] |- !style="text-align: left;"| 15 | [[Файл:Blason dpt fr Cantal.svg|22x20px|Coat of arms of department 15]] | [[Канталь]] | [[ОгӀийак]] | [[ОвегӀнь]] |- !style="text-align: left;"| 16 | [[Файл:Blason département fr Charente.svg|22x20px|Coat of arms of department 16]] | [[ШагӀанта]] | [[Ангулем]] | [[Пуату — ШагӀанта]] |- !style="text-align: left;"| 17 | [[Файл:Blason département fr Charente-Maritime.svg|22x20px|Coat of arms of department 17]] | [[ХӀордан йистера ШагӀанта]] | [[Ла-ГӀошель]] | [[Пуату — ШагӀанта]] |- !style="text-align: left;"| 18 | [[Файл:Blason dpt fr Cher.svg|22x20px|Coat of arms of department 18]] | [[ШегӀ (департамент)|ШегӀ]] | [[БугӀж]] | [[Центр (Францин регион)|Центр]] |- !style="text-align: left;"| 19 | [[Файл:Blason département fr Corrèze.svg|22x20px|Coat of arms of department 19]] | [[КогӀгӀез]] | [[Туьль (Франци)|Туьль]] | [[Лимузен (регион)|Лимузен]] |- !style="text-align: left;"| 2A | [[Файл:Coat of Arms of Corsica.svg|22x20px|Coat of arms of Corsica]] | [[Къилба Корсика]] | [[Аяччо]] | [[Корсика]] |- !style="text-align: left;"| 2B | [[Файл:Coat of Arms of Corsica.svg|22x20px|Coat of arms of Corsica]] | [[Лакха Корсика|Корсика]] | [[Бастия]] | [[Корсика]] |- !style="text-align: left;"| 21 | [[Файл:Blason département fr Côte-d'Or.svg|22x20px|Coat of arms of department 21]] | [[Кот-д’ОгӀ]] | [[Дижон]] | [[БугӀгуни]] |- !style="text-align: left;"| 22 | [[Файл:Blason département fr Côtes-d'Armor.svg|22x20px|Coat of arms of department 22]] | [[Кот-д’АгӀмогӀ]] {{ref|4|4}} | [[Сен-БгӀиоь]] | [[БгӀетань]] |- !style="text-align: left;"| 23 | [[Файл:Blason Bourbon-La Marche.svg|22x20px|Coat of arms of department 23]] | [[КгӀоьз (департамент)|КгӀоьз]] | [[ГегӀе (КгӀоьз)|ГегӀе]] | [[Лимузен (регион)|Лимузен]] |- !style="text-align: left;"| 24 | [[Файл:Blason Dordogne 1.svg|22x20px|Coat of arms of department 24]] | [[ДогӀдонь]] | [[ПегӀигоь]] | [[Аквитани (регион)|Аквитани]] |- !style="text-align: left;"| 25 | [[Файл:Blason département fr Doubs.svg|22x20px|Coat of arms of department 25]] | [[Ду (департамент)|Ду]] | [[Безансон]] | [[ФгӀанш-Конте]] |- !style="text-align: left;"| 26 | [[Файл:Blason département fr Drôme.svg|22x20px|Coat of arms of department 26]] | [[ДгӀом (департамент)|ДгӀом]] | [[Валанс]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 27 | [[Файл:Blason département fr Eure.svg|22x20px|Coat of arms of department 27]] | [[ЭгӀ (департамент)|ЭгӀ]] | [[ЭвгӀоь]] | [[Лакха Корсика]] [[Лакха НогӀманди|НогӀманди]] |- !style="text-align: left;"| 28 | [[Файл:Blason département fr Eure-et-Loir.svg|22x20px|Coat of arms of department 28]] | [[ЭгӀ а, ЛуагӀ а]] | [[ШагӀтгӀ]] | [[Центр (Францин регион)|Центр]] |- !style="text-align: left;"| 29 | [[Файл:Blason29.svg|22x20px|Coat of arms of department 29]] | [[ФинистегӀ]] | [[КемпегӀ]] | [[БгӀетань]] |- !style="text-align: left;"| 30 | [[Файл:Blason département fr Gard.svg|22x20px|Coat of arms of department 30]] | [[ГагӀ (департамент)|ГагӀ]] | [[Ним]] | [[Лангедок — ГӀуссильон]] |- !style="text-align: left;"| 31 | [[Файл:Blason département fr Haute-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 31]] | [[Корсика]] | [[Лакха Гаронна|ГагӀонна]] | [[Тулуза]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 32 | [[Файл:Blason dpt fr Gers.svg|22x20px|Coat of arms of department 32]] | [[ЖегӀ (департамент)|ЖегӀ]] | [[Ош (гӀала, Франци)|Ош]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 33 | [[Файл:Blason département fr Gironde.svg|22x20px|Coat of arms of department 33]] | [[ЖигӀонда]] | [[БогӀдо]] | [[Аквитани (регион)|Аквитани]] |- !style="text-align: left;"| 34 | [[Файл:Blason département fr Hérault.svg|22x20px|Coat of arms of department 34]] | [[ЭгӀо (департамент)|ЭгӀо]] | [[Монпелье]] | [[Лангедок — ГӀуссильон]] |- !style="text-align: left;"| 35 | [[Файл:Blason département fr Ille-et-Vilaine.svg|22x20px|Coat of arms of department 35]] | [[Иль а, Вилен а]] | [[ГӀенн]] | [[БгӀетань]] |- !style="text-align: left;"| 36 | [[Файл:Blason département fr Indre.svg|22x20px|Coat of arms of department 36]] | [[ЭндгӀ (департамент)|ЭндгӀ]] | [[ШатогӀу]] | [[Центр (Францин регион)|Центр]] |- !style="text-align: left;"| 37 | [[Файл:Blason département fr Indre-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 37]] | [[ЭндгӀ а, ЛуагӀа а]] | [[ТугӀ (гӀала)|ТугӀ]] | [[Центр (Францин регион)|Центр]] |- !style="text-align: left;"| 38 | [[Файл:Blason departement Isere.svg|22x20px|Coat of arms of department 38]] | [[ИзегӀ (департамент)|ИзегӀ]] | [[ГӀенобль]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 39 | [[Файл:Blason département fr Jura.svg|22x20px|Coat of arms of department 39]] | [[УьгӀа (департамент)|ЙугӀа]] | [[Лон-ле-Сонье]] | [[ФгӀанш-Конте]] |- !style="text-align: left;"| 40 | [[Файл:Blason dpt fr Landes.svg|22x20px|Coat of arms of department 40]] | [[Ландаш (департамент)|Ландаш]] | [[Мон-де-МагӀсан]] | [[Аквитани (регион)|Аквитани]] |- !style="text-align: left;"| 41 | [[Файл:Blason département fr Loir-et-Cher.svg|22x20px|Coat of arms of department 41]] | [[ЛуагӀ а, ШегӀ а]] | [[Блуа]] | [[Центр (Францин регион)|Центр]] |- !style="text-align: left;"| 42 | [[Файл:Blason departement Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 42]] | [[ЛуагӀа (департамент)|ЛуагӀа]] | [[Сент-Этьен]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 43 | [[Файл:Blason dpt fr Haute-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 43]] | [[Лакха Корсика]] | [[Лакха ЛуагӀа|ЛуагӀа]] | [[Ле-Пуьи-ан-Веле]] | [[ОвегӀнь]] |- !style="text-align: left;"| 44 | [[Файл:Blason dpt fr LoireAtlantique dapres Robert Louis.svg|22x20px|Coat of arms of department 44]] | [[Атлантикин ЛуагӀа]] | [[Нант]] | [[ЛуагӀан латтанаш]] |- !style="text-align: left;"| 45 | [[Файл:Blason département fr Loiret.svg|22x20px|Coat of arms of department 45]] | [[ЛуагӀе]] | [[ОгӀлеан]] | [[Центр (Францин регион)|Центр]] |- !style="text-align: left;"| 46 | [[Файл:Blason département fr Lot.svg|22x20px|Coat of arms of department 46]] | [[Ло (департамент)|Ло]] | [[КаогӀ]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 47 | [[Файл:Blason département fr Lot-et-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 47]] | [[Ло а, ГагӀонна а]] | [[Ажен]] | [[Аквитани (регион)|Аквитани]] |- !style="text-align: left;"| 48 | [[Файл:Blason département fr Lozère.svg|22x20px|Coat of arms of department 48]] | [[ЛозегӀ]] | [[Манд]] | [[Лангедок — ГӀуссильон]] |- !style="text-align: left;"| 49 | [[Файл:Blason departement Maine-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 49]] | [[Мен а, ЛуагӀа а]] | [[Анже]] | [[ЛуагӀан латтанаш]] |- !style="text-align: left;"| 50 | [[Файл:Blason département fr Manche.svg|22x20px|Coat of arms of department 50]] | [[Манш]] | [[Сен-Ло]] | [[Лаха НогӀманди]] |- !style="text-align: left;"| 51 | [[Файл:Blason departement Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 51]] | [[МагӀна (департамент)|МагӀна]] | [[Шалон-ан-Шампань]] | [[Шампань — АгӀденнаш]] |- !style="text-align: left;"| 52 | [[Файл:Blason département fr Haute-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 52]] | [[Лакха Корсика]][[Лакха Марна|Марна]] | [[Шомон]] | [[Шампань — АгӀденнаш]] |- !style="text-align: left;"| 53 | [[Файл:Blason département fr Mayenne.svg|22x20px|Coat of arms of department 53]] | [[Майен (департамент)|Майен]] | [[Лаваль (Майенн)|Лаваль]] | [[ЛуагӀан латтанаш]] |- !style="text-align: left;"| 54 | [[Файл:Blason Meurthe-et-Moselle.svg|22x20px|Coat of arms of department 54]] | [[Моьрт а, Мозель а]] | [[Нанси]] | [[ЛугӀен]] |- !style="text-align: left;"| 55 | [[Файл:Blason Meuse.svg|22x20px|Coat of arms of department 55]] | [[Моьз (департамент)|Моьз]] | [[БагӀ-ле-Дуьк]] | [[ЛугӀен]] |- !style="text-align: left;"| 56 | [[Файл:Blason departement Morbihan.svg|22x20px|Coat of arms of department 56]] | [[МогӀбиан]] | [[Ванн]] | [[БгӀетань]] |- !style="text-align: left;"| 57 | [[Файл:Blason Moselle.svg|22x20px|Coat of arms of department 57]] | [[Мозель (департамент)|Мозель]] | [[Мец]] | [[ЛугӀен]] |- !style="text-align: left;"| 58 | [[Файл:Blason dpt fr Nievre.svg|22x20px|Coat of arms of department 58]] | [[НьевгӀ]] | [[НевегӀ]] | [[БугӀгуни]] |- !style="text-align: left;"| 59 | [[Файл:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|22x20px|Coat of arms of department 59]] | [[НогӀ (департамент)|НогӀ]] | [[Лилль]] | [[НогӀ — Па-де-Кале]] |- !style="text-align: left;"| 60 | [[Файл:Blason département fr Oise.svg|22x20px|Coat of arms of department 60]] | [[Уаза (департамент)|Уаза]] | [[Бове]] | [[ПикагӀди]] |- !style="text-align: left;"| 61 | [[Файл:Blason département fr Orne.svg|22x20px|Coat of arms of department 61]] | [[ОгӀн (департамент)|ОгӀн]] | [[Алансон]] | [[Лаха НогӀманди]] |- !style="text-align: left;"| 62 | [[Файл:Pas de Calais Arms.svg|22x20px|Coat of arms of department 62]] | [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] | [[АгӀгӀас]] | [[НогӀ — Па-де-Кале]] |- !style="text-align: left;"| 63 | [[Файл:Blason dpt fr Puy-de-Dome.svg|22x20px|Coat of arms of department 63]] | [[Пуьи-де-Дом]] | [[КлегӀмон-ФегӀгӀан]] | [[ОвегӀнь]] |- !style="text-align: left;"| 64 | [[Файл:Blason des Pyrénées-Atlantiques.svg|22x20px|Coat of arms of department 64]] | [[Атлантикин ПигӀенейш]] | [[По (Франци)|По]] | [[Аквитани (регион)|Аквитани]] |- !style="text-align: left;"| 65 | [[Файл:Blason dpt fr HautesPyrenees.svg|22x20px|Coat of arms of department 65]] | [[Къилба ПигӀенейш]] | [[ТагӀб]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 66 | [[Файл:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|Coat of arms of department 66]] | [[Малхбален ПигӀенейш]] | [[ПегӀпиньян]] | [[Лангедок — ГӀуссильон]] |- !style="text-align: left;"| 67 | [[Файл:Blason département fr Bas-Rhin.svg|22x20px|Coat of arms of department 67]] | [[Лаха ГӀейн]] | [[Страсбург]] | [[Эльзас]] |- !style="text-align: left;"| 68 | [[Файл:Blason Haut Rhin.svg|22x20px|Coat of arms of department 68]] | [[Лакха ГӀейн]] | [[КольмагӀ]] | [[Эльзас]] |- !style="text-align: left;"| 69 | [[Файл:Blason dpt fr Rhone.svg|22x20px|Coat of arms of department 69]] | [[ГӀона (департамент)|ГӀона]] | [[Лион]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 70 | [[Файл:Blason dpt fr Haute-Saone.svg|22x20px|Coat of arms of department 70]] | [[Лакха Сона|Сона]] | [[Везуль]] | [[ФгӀанш-Конте]] |- !style="text-align: left;"| 71 | [[Файл:Blason département fr Saône-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 71]] | [[Сона а, ЛуагӀа а]] | [[Макон]] | [[БугӀгуни]] |- !style="text-align: left;"| 72 | [[Файл:Blason dpt fr Sarthe.svg|22x20px|Coat of arms of department 72]] | [[СагӀта (департамент)|СагӀта]] | [[Ле-Ман]] | [[ЛуагӀан латтанаш]] |- !style="text-align: left;"| 73 | [[Файл:Savoie_Blason.svg|22x20px|Coat of arms of department 73]] [[Файл:Blason_duche_fr_Savoie.svg|22x20px|Coat of arms of department 73]] | [[Савойя (департамент)|Савойя]] | [[ШамбегӀи]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 74 | [[Файл:Blason département fr Haute-Savoie.svg|22x20px|Coat of arms of department 74]] [[Файл:Blason_duche_fr_Savoie.svg|22x20px|Coat of arms of department 74]] | [[Лакха Савойя|Савойя]] | [[Анси]] | [[ГӀона — Альпаш]] |- !style="text-align: left;"| 75 | [[Файл:Blason paris 75.svg|22x20px|Coat of arms of department 75]] | [[Париж]] | [[Париж]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 76 | [[Файл:Blason76.svg|22x20px|Coat of arms of department 76]] | [[ХӀордан йистера Сена]] | [[ГӀуан]] | [[Лакха НогӀманди|НогӀманди]] |- !style="text-align: left;"| 77 | [[Файл:Blason département fr Seine-et-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 77]] | [[Сена а, МагӀна а]] | [[Мелоьн]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 78 | [[Файл:Blason département fr Yvelines.svg|22x20px|Coat of arms of department 78]] | [[Ивелин]] | [[ВегӀсаль (гӀала)|ВегӀсаль]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 79 | [[Файл:Blason département fr Deux-Sèvres.svg|22x20px|Coat of arms of department 79]] | [[Доь-СевгӀ]] | [[НьогӀ]] | [[Пуату — ШагӀанта]] |- !style="text-align: left;"| 80 | [[Файл:Blason département fr Somme.svg|22x20px|Coat of arms of department 80]] | [[Сомма (департамент)|Сомма]] | [[Амьен]] | [[ПикагӀди]] |- !style="text-align: left;"| 81 | [[Файл:Blason dpt fr Tarn.svg|22x20px|Coat of arms of department 81]] | [[ТагӀн]] | [[Альби]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 82 | [[Файл:Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 82]] | [[ТагӀн а, ГагӀонна а]] | [[Монтобан]] | [[Къилба — ПигӀенейш]] |- !style="text-align: left;"| 83 | [[Файл:Blason departement Var.svg|22x20px|Coat of arms of department 83]] | [[ВагӀ (департамент)|ВагӀ]] | [[Тулон]] | [[ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист]] |- !style="text-align: left;"| 84 | [[Файл:Blason département fr Vaucluse.svg|22x20px|Coat of arms of department 84]] | [[Воклуьз]] | [[Авиньон]] | [[ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист]] |- !style="text-align: left;"| 85 | [[Файл:Blason dpt fr 85 Vendée.svg|22x20px|Coat of arms of department 85]] | [[Вандея]] | [[Ла-ГӀош-суьгӀ-Йон]] | [[ЛуагӀан латтанаш]] |- !style="text-align: left;"| 86 | [[Файл:Blason département fr Vienne.svg|22x20px|Coat of arms of department 86]] | [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] | [[Пуатье]] | [[Пуату — ШагӀанта]] |- !style="text-align: left;"| 87 | [[Файл:Blason département fr Haute-Vienne.svg|22x20px|Coat of arms of department 87]] | [[Лакха Вьенна|Вьенна]] | [[Лимож]] | [[Лимузен (регион)|Лимузен]] |- !style="text-align: left;"| 88 | [[Файл:Blason département fr Vosges.svg|22x20px|Coat of arms of department 88]] | [[Вогез (департамент)|Вогез]] | [[Эпиналь]] | [[ЛугӀен]] |- !style="text-align: left;"| 89 | [[Файл:Blason département fr Yonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 89]] | [[Йонна]] | [[ОсегӀ]] | [[БугӀгуни]] |- !style="text-align: left;"| 90 | [[Файл:Blason département fr Territoire de Belfort.svg|22x20px|Coat of arms of department 90]] | [[БельфогӀ мохк]] | [[БельфогӀ]] | [[ФгӀанш-Конте]] |- !style="text-align: left;"| 91 | [[Файл:Blason département fr Essonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 91]] | [[Эсон (департамент)|Эсон]] | [[ЭвгӀи]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 92 | [[Файл:Blason département fr Hauts-de-Seine.svg|22x20px|Coat of arms of department 92]] | [[О-де-Сен]] | [[НантегӀ]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 93 | [[Файл:Blason département fr Seine-Saint-Denis.svg|22x20px|Coat of arms of department 93]] | [[Сен-Сен-Дени]] | [[Бобиньи]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 94 | [[Файл:Blason département fr Val-de-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 94]] | [[Валь-де-МагӀн]] | [[КгӀетей (Франци)|КгӀетей]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 95 | [[Файл:Blason département fr Val-d'Oise.svg|22x20px|Coat of arms of department 95]] | [[Валь-д’Уаз]] | [[Понтуаз]] | [[Иль-де-ФгӀанс]] |- !style="text-align: left;"| 971 | [[Файл:Coat of arms of Guadeloupe.svg|22x20px|Coat of arms of Guadeloupe]] | [[Гваделупа]] | [[Бас-ТегӀ]] | [[Гваделупа]] |- !style="text-align: left;"| 972 | [[Файл:Coat of arms of Martinique.svg|22x20px|border| Coat of arms of Martinique]] | [[Мартиника]] | [[Фор-де-ФгӀанс]] | [[Мартиника]] |- !style="text-align: left;"| 973 | [[Файл:Blason de la Guyane.svg|22x20px|Coat of arms of Guyane]] | [[Гвиана]] | [[Кайенна]] | [[Гвиана]] |- !style="text-align: left;"| 974 | [[Файл:Blason Réunion DOM.svg|22x20px|Coat of arms of Réunion]] | [[ГӀеуьньон]] | [[Сен-Дени (ГӀеуьньон)|Сен-Дени]] | [[ГӀеуьньон]] |- !style="text-align: left;"| 976 | [[Файл:Coat of Arms of Mayotte.svg|22x20px|Coat of arms of Mayotte]] | [[Майотта]] | [[Мамудзу]] | [[Майотта]] |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Франци]] k72oqoo0olkpny58y3nkhwfzfkykcd0 Андорра 0 2270 25778548 22816686 2026-09-21T23:07:45Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778548 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна|Андорра (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Манархи Андорра |Шен цӀе = Principat d'Andorra |Доланиг дожар = Андорран |ХӀост = Coat of Arms of Andorra.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Virtus Unita Fortior<br />([[Латинский язык|Латынь]]: Цхьаалло ницкъ ло) |Шатлакхан Иллинан цӀе = El Gran Carlemany <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Location Andorra Europe.png |Картан тӀехь2 = |Язык = [[Каталанский язык|каталанский]]<ref name="constic">[http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Конституция Андорры]{{ref-en}}</ref><ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/an.html |title=CIA World Factbook entry: Andorra |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=26 August 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612205052/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/an.html |date=2007-06-12 }}</ref>, [[Испанхойн мотт|испанхойн]], [[Французийн мотт|французийн]]<ref>«Страны мира сегодня». Справочник [[ИТАР-ТАСС]].</ref> |Кхоьллина = [[1278]] |Маьрша йаьлла терахь = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 33|lon_sec = 19 |region = AD |CoordScale = <!-- |Маьрша йелира= --> |Коьрта гӀала = [[Андорра-ла-Велья]]<ref name="CIA"/> |Йаккхий гӀаланаш = Андорра-ла-Велья |Куьйгалхойн даржаш = [[Андорран монархийн могӀам|Монарх]]<br /><br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Франсуа Олланд]]<br />[[Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа]]<br />[[Антони Марти]] |Латтанца меттиг = 178 |Латта = 468 |Хина процент = 0,26 (121,4 [[гектар|га]]<!--not including areas of rivers-->)<ref>Girard P & Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{fr}}</ref> |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 194 |Бахархой = 76 098<ref>[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 Department of Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303063712/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 |date=2014-03-03 }}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = |Бахархой лерина шо = |Луьсталла = 162,60 |ДЧС = 3,90 млрд |ДЧС лерина шо = 2013 |ДЧС меттиг = 177 |ХӀораннан а сина ДЧС = 34 623 |АКИ = 0,846<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 33 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">очень высокий</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Евро|Евро (€)]] ([[EUR, код 978]])<ref>[http://www.skiing.ru/countries/Andorra/About/Currency/ Валюта Андорры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527180928/http://www.skiing.ru/Countries/Andorra/About/Currency |date=2009-05-27 }}</ref> (принято в одностороннем порядке, не входит в [[Еврозона|Еврозону]]) |Домен = [[.ad]] |ISO = AND |Телефонан код = 376 |Сахьтан аса = +1 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Андорра''' ({{lang-ca|Principat d’Andorra}}, {{lang-es|Principado de Andorra}}, {{lang-fr|Principauté d'Andorre}}) — [[Европа|Европин]] пачхьалкх. == Истори == == Андорран байракхаш а, ХӀосташ а == === Байракхаш === <gallery> Файл:Flag of Andorra.svg|[[Андорран байракх]] Файл:Hypothetical flag of Andorra la Vella.svg|[[Андорра-ла-Велья|Андорры-ла-Велья]] байракх </gallery> === ХӀосташ === <gallery> Файл:Coat of arms of Andorra.svg|Андорран [[Андорран ХӀост|ХӀост]] Файл:Escut d'Andorra la Vella.svg|[[Андорра-ла-Велья|Андорра-ла-Вельи]] ХӀост Файл:Escut de Canillo.svg|[[Канильо]] ХӀост Файл:Coat of Arms of La Massana.svg|[[Ла-Массана]]н ХӀост Файл:Escut d'Ordino.svg|[[Ордино]] ХӀост Файл:Escut de Sant Julià de Lòria.svg|[[Сант-Жулия-де-Лория|Сант-Жулия-де-Лорин]] ХӀост Файл:Escut d'Encamp.svg|[[Энкамп]]ан ХӀост Файл:Escut d'Escaldes-Engordany.svg|[[Эскальдес-Энгордань]] ХӀост </gallery> == Андорран йукъараллаш == [[Файл:Andora.png|450px|Андорран йукъараллаш]] {| style="clear:both;" width=100 % |- style="background-color:#bbbbbb;" ! rowspan="2"|Байракх ! rowspan="2"|ХӀост ! colspan="2"|Йукъаралла ! rowspan="2"|Майда (км²) ! rowspan="2"|Бахархой ! rowspan="2"|стаг<br />км² ! rowspan="2"|административан центр ! rowspan="2"|www |- style="background-color:#bbbbbb;" ! ZIP-код ! ЦӀе |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:Hypothetical flag of Andorra la Vella.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:Escut d'Andorra la Vella.svg|50px]] | AD500 | align="center"| [[Андорра-ла-Велья]]<br />Andorra la Vella | align="center" | 12 <small>(7)<small> | align="center" | 23 587 <small>(1)<small> | align="center" | 1 965,58 <small>(1)<small> | align="center" | [[Андорра-ла-Велья]]<br />Andorra la Vella | align="center" | [http://www.andorralavella.ad/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | | align="center" | [[Файл:Escut de Canillo.svg|50px]] | AD100 | align="center"| [[Канильо]]<br />Canillo | align="center" | 110 <small>(1)<small> | align="center" | 4 633 <small>(6)<small> | align="center" | 42,12 <small>(6)<small> | align="center" | [[Канильо]]<br />Canillo | align="center" | [http://www.comucanillo.ad/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908010445/http://www.comucanillo.ad/ |date=2008-09-08 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | | align="center" | [[Файл:Coat of Arms of La Massana.svg|50px]] | AD400 | align="center"| [[Ла-Массана]]<br />La Massana | align="center" | 61 <small>(4)<small> | align="center" | 9 276 <small>(4)<small> | align="center" | 152,07 <small>(4)<small> | align="center" | [[Ла-Массана]]<br />La Massana | align="center" | [http://www.lamassana.ad/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | | align="center" | [[Файл:Escut d'Ordino.svg|50px]] | AD300 | align="center"| [[Ордино]]<br />Ordino | align="center" | 90 <small>(2)<small> | align="center" | 3 309 <small>(7)<small> | align="center" | 36,77 <small>(7)<small> | align="center" | [[Ордино]]<br />Ordino | align="center" | [http://www.ordino.ad/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | | align="center" | [[Файл:Escut de Sant Julià de Lòria.svg|50px]] | AD600 | align="center"| [[Сант-Жулия-де-Лория]]<br />Sant Julià de Lòria | align="center" | 61 <small>(5)<small> | align="center" | 9 207 <small>(5)<small> | align="center" | 150,93 <small>(5)<small> | align="center" | [[Сант-Жулия-де-Лория]]<br />Sant Julià de Lòria | align="center" | [http://www.comusantjulia.ad/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | | align="center" | [[Файл:Escut d'Encamp.svg|50px]] | AD200 | align="center"| [[Энкамп]]<br />Encamp | align="center" | 84 <small>(3)<small> | align="center" | 13 225 <small>(3)<small> | align="center" | 157,44 <small>(3)<small> | align="center" | [[Энкамп]]<br />Encamp | align="center" | [http://www.encamp.ad/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | | align="center" | [[Файл:Escut d'Escaldes-Engordany.svg|50px]] | AD700 | align="center"| [[Эскальдес-Энгордань]]<br />Escaldes-Engordany | align="center" | 30 <small>(6)<small> | align="center" | 16 078 <small>(2)<small> | align="center" | 535,93 <small>(2)<small> | align="center" | [[Эскальдес-Энгордань]]<br />Escaldes-Engordany | align="center" | [http://www.e-e.ad/] |- style="background-color:#cccccc;" | align="center" | {{Андорран байракх|80px}} | align="center" | [[Файл:Coat of arms of Andorra.svg|60px]] | '''AD''' | '''Княжество Андорра''' <br />'''Principat d'Andorra''' | align="center" | '''468'''<small>(178)<small> | align="center" | '''81 222'''<small>(203)<small> | align="center" | '''174''' | align="center" |[[Андорра-ла-Велья]]<br />'''Andorra la Vella''' | align="center" | [http://www.govern.ad/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124092812/http://www.govern.ad/ |date=2005-01-24 }} |} == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/ANDORRA.html Андорра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811005932/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/ANDORRA.html |date=2010-08-11 }} * [https://web.archive.org/web/20130617093441/http://ilpp.ru/page_pid_466_lang_1.aspx Андоррех лаьцна хаамаш] * [http://www.portal-slovo.ru/history/41718.php Андорра маьрша йаларх лаьцна йаззамаш 1933 оц 1940 шарца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190114210605/https://www.portal-slovo.ru/history/41718.php |date=2019-01-14 }} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Андорра| ]] giwexs8dv3ok2umgc5uif2qesc35j4c Люксембург 0 2275 25778637 10837730 2026-09-21T23:11:22Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778637 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Люксембург (маьӀнаш)}} {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Люксембург |Шен цӀе = {{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}<br />{{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}<br />{{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}<br />{{lang-nl|Groothertogdom Luxemburg}} |Доланиг дожар = Люксембурга |ХӀост = |Девиз =''Mir wëlle bleiwe wat mir sinn'' |Девизан гоч = Тхуна тхо деш диса ляа |Шатлакхан Иллинан цӀе = Ons Hémécht (Вай Даймохк) <!-- |Аудио=--> <!-- |Урхаллин тайпа= --> |картан куьг = '''Люксембурга''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт = [[люксембургийн мотт|люксембургийн]], [[французийн мотт|французийн]], [[немцойн мотт|немцойн]] |Маьрша йаьлла терахь = [[1815]] шеран [[9 июнь]] |Маьрша йелира = [[Дуьххьарлера французийн импери|Францех]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Люксембург (гӀала)|Люксембург]] |Урхаллин тайпа = [[конституцин монархи]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Лекха Герцог]] <br /> [[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Анри (герцог Люксембурга)|Анри (Генрих)]] <br /> [[Беттель, Ксавье|Ксавье Беттель]] |Латтанца меттиг = 167 |Латта = 2 586,4 |Хина процент = дац |Бахархойн меттиг = 168 |Бахархойн = 502 207 |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 171 |ДЧС = 64,306 млрд.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=17&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=137&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=1 Международный валютный фонд (2010)]</ref> |ДЧС лерина шо = 2010 |ДЧС меттиг = 98 |ХӀораннан а сина ДЧС = 128 806<ref name="IMF"/> |АКИ = 0,875<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 26 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[евро]] ([[EUR, код 978]]) }} '''Люксембург''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}}, {{lang-nl|Groothertogdom Luxemburg}}) — [[Европа|Европин]] жима пачхьалкх. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == Люксембурган административан 3 гуо бу: # [[Гревенмахер (гуо)|Гревенмахер]] # [[Дикирх (гуо)|Дикирх]] # [[Люксембург (гуо)|Люксембург]]. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Люксембург]] [[Категори:Великое Герцогство]] fplg3pbfutl8straucfd9yf3gs5sid0 Бельги 0 2278 25778559 10378627 2026-09-21T23:08:10Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778559 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Монархи Бельги |Шен цӀе = {{lang-nl|Koninkrijk België}}<br />{{lang-fr|Royaume de Belgique}}<br />{{lang-de|Königreich Belgien}} |Доланиг дожар = Бельгин |ХӀост = Great Coat of Arms of Belgium.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Eendracht maakt macht» {{lang-nl|}}<br />«L’union fait la force» {{lang-fr|}}<br />«Einigkeit macht stark» {{lang-de|}}<br />«Цхьаалло ницкъ ло |Гимн = Брабансонн <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи|Федерацин пачхьалкх, иза йу конституцин монархи]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = EU-Belgium.svg |картан куьг = '''Бельги ю''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Картан тӀехь2 = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 32|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min = 46|lon_sec = 0 |region = BE |CoordScale = |Меттанаш = [[Нидерландийн мотт|нидерландийн]], [[Французийн мотт|французийн]], [[Немцойн мотт|немцойн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1830]] (дӀакхайкхийна)<br />[[1839]] (къобалйина) |Маьрша йелира = [[Нидерландаш|Нидерландах]] |Коьрта гӀала = [[Брюссель]] |Йаккхий гӀаланаш = Брюссель, [[Антверпен]], [[Гент]], [[Льеж]], [[Шарлеруа]], [[Брюгге]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Короли Бельгии|Король]]<br />[[могӀам премьер-министров Бельгии|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Филипп I (король Бельгии)|Филипп I]]<br />[[Мишел, Шарл|Шарл Мишел]] |Латтанца меттиг = 139 |Латта = 30 528 |Хина процент = 6,4% |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 83 |Бахархой ={{ТӀекхетар}}10 444 268<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо= 2013 |Бахархойн ларарца =11 431 406 |Бахархой лерина шо = 2018 |Луьсталлина меттиг = 17 |Луьсталла = 362 |АКИ = 0,897<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 17 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ДЧС = 383,273 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|title=Belgium|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616hnpCTY|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2009 |ДЧС меттиг = 29 |ХӀораннан а сина ДЧС = 36 415<ref name="imf2" /> |Авиакомпани = До [[2001 год]]а - [[Sabena]], с [[2005 год]]а - [[Brussels Airlines]]. |Ахча = [[Евро]] ([[BlUR, код 978]])<ref>[[1999]] кхаччалц&nbsp;— [[Бельгин франк]].</ref>,<br /> |Домен = [[.be]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъашхо санна) <!--|ISO=--> |Телефонан код = 32 |Сахьтан аса =UTC+1{{!}}+1 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а йац=* --> <!-- |Гимн йац=* --> }} '''Бе́льги''' ({{lang-nl|België}}, <small>[[МФА]]</small>: {{IPA|[ˈbɛlɣijə]}}; {{lang-fr|Belgique}}, {{lang-de|Belgien}}), юьззина официалан кеп — '''Паччахьалла Бельги'''<ref name="atlas" /> ({{lang-nl|Koninkrijk België}}, {{lang-fr|Royaume de Belgique}}, {{lang-de|Königreich Belgien}}) — Европин къилбаседа-малхбузен декъа тӀехь йолу пачхьалкх. [[ЕБ]], [[ООН]], [[НАТО]] декъашхо. Майда — 30 528 км², бахархой — 11 414 214 стаг<ref name=ibz />. Коьрта кӀала — [[Брюссель]]. Къилбаседехьа доза ду [[Нидерландаш|Нидерландашца]], малхбалехьа [[Германи|Германица]], къилба-малхбалехьа [[Люксембург]]ца, къилбехьа а, малхбузехьа а [[Франци|Францица]]. Къилбаседа-малхбузехьа [[Къилбаседа хӀорд]] бу. Урхаллин тайпа — [[конституцин парламентан монархи]], административан-мехкан тайпа — [[федераци]]. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Бельги]] {{Belgium-stub}} fwei1ajbvxmgqvmjbq6xz6cyvgd7w0e Нидерландаш 0 2281 25778661 10106768 2026-09-21T23:12:23Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778661 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Нидерландаш |Шен цӀе=Koninkrijk der Nederlanden |Доланиг дожар=Нидерландашан |ХӀост=Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg |Девиз= Je Maintiendrai<br />({{lang-nl|Ik zal handhaven}}, «Я выстою») |Шатлакхан Иллинан цӀе=Het Wilhelmus <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= Кхайкхам бина [[26 июль]] [[1581 шо]]<br />Кхобалйина [[30 январь]] [[1648 шо]]<br />([[Испани|Испанех]]) |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =21 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =5 |lon_min =46 |lon_sec = 0 |region = NL |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=EU-Netherlands.svg |картан куьг = '''Нидерландаш''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт= [[Нидерландийн мотт|Нидерландийн]]<ref group="комм.">Кхин [[Ингалсан мотт|ингалсан]] [[Синт-Эстатиус|Синт-Эстатиуе]], [[Саба (гӀайре)|Сабе]], [[Синт-Мартен]] а [[Папьяменто]] а [[Аруба|Арубе]], [[Бонэйр]], [[Кюрасао]]</ref> |Коьрта гӀала=[[Амстердам]]'''&sup1;''' |Урхаллин тайпа= [[Конституцин монархи]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Амстердам]], [[Роттердам]], [[Гаага]] |Куьйгалхойн даржаш=[[монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Виллем-Александр]]<br />[[Марк Рютте]] |Латтанца меттиг=132 |Латта=41 526 (латтанаш ца лоруш)/<br />42 519 (латтанашца) |Хина процент=18,41 |Бахархойн меттиг=64 |Бахархой = 16 805 037 (латтанаш ца лоруш)<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref>/<br />16 801 000 (латтанашца) |Мах хадина шо= 2013 |Луьсталла=405 |АКИ = 0,921<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVpTIIfQ|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 4 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ДЧС =862,9 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=138&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=113&pr.y=2 Международный валютный фонд (апрель 2008)]</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=15 |ХӀораннан а сина ДЧС=51 657<ref name="IMF"/> |Ахча=[[евро]]'''&sup2;''' ([[EUR, код 978]]) |Домен=[[.nl]], [[.eu]] |Телефонан код=31 |Сахьтан аса=+1 |Билгалдахарш= <font size=-3>('''1''')</font><font size=-3> [[Гаага]] — урхаллин резиденци</font><br /><font size=-3>('''2''')</font><font size=-3> [[2002]] кхаччалц: [[Нидерландийн гульден|гульден]]</font> }} '''Нидерландаш<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-nl|Nederland}} {{IPA|[ˈneːdərlɑnt]}}, {{Audio|Nl-Nederland.ogg|ладогӀа}}) — [[Европа|Европин]] мохк. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == {| class="standard" width=600px ! colspan="5" | Нидерландин административан йекъайалар |- | colspan="5" |{{Нидерландин провинцеш (Карта сурт)|490px|center}} <small>''(Нидерландин административан йекъайалар.)''</small> |- align=center | style="padding:0; border:none;" align=left | {| class="standard sortable" width=600px |- ! № ! Провинцеш ! Йерриг майда <br />км² ! Бахархой<ref>Данные о населении на [[1970 год]] взяты из Большой советской энциклопедии, на [[1 января]] [[2007 год]]а — с [http://www.cbs.nl сайта Центрального Бюро Статистики Нидерландов].</ref> <br />эзар стаг. ! Коьрта гӀала |- | 1 | [[Гелдерланд]] <br />(Gelderland) | 5 136,51 | 1533,7 ([[1970]]) <br />1978,688 ([[2007]]) | [[Арнем]]<br />(Arnhem) |- | 2 | [[Гронинген (провинци)|Гронинген]]<br />(Groningen) | 2 960,03 | 522,4 ([[1970]]) <br />573,923 ([[2007]]) | [[Гронинген (гӀала)|Гронинген]] <br />(Groningen) |- | 3 | [[Дренте]] <br />(Drenthe) | 2 680,37 | 372,6 ([[1970]]) <br />485,986 ([[2007]]) | [[Ассен]] <br />(Assen) |- | 4 | [[Зеланди (провинци)|Зеланди]] <br />(Zeeland) | 2 933,89 | 310,3 ([[1970]]) <br />380,548 ([[2007]]) | [[Мидделбург]] <br />(Middelburg) |- | 5 | [[Лимбург (Нидерландаш)|Лимбург]] <br />(Limburg) | 2 209,22 | 1012,4 ([[1970]]) <br />1127,637 ([[2007]]) | [[Маастрихт]] <br />(Maastricht) |- | 6 | [[Оверэйсел]]<br />(Overijssel) | 3 420,86 | 932,9 ([[1970]]) <br />1116,402 ([[2007]]) | [[Зволле]] <br />(Zwolle) |- | 7 | [[Къилбаседа Брабант]] <br />(Noord-Brabant) | 5 081,76 | 1819,5 ([[1970]]) <br />2418,698 ([[2007]]) | [[Хертогенбос]] <br />('s-Hertogenbosch) |- | 8 | [[Къилбаседа Голланди]] <br />(Noord-Holland) | 4 091,76 | 2260,0([[1970]]) <br />2613,992 ([[2007]]) | [[Харлем]] <br />(Haarlem) |- | 9 | [[Утрехт (провинци)|Утрехт]] <br />(Utrecht) | 1 449,12 | 816,4 ([[1970]]) <br />1190,721 ([[2007]]) | [[Утрехт]] <br />(Utrecht) |- | 10 | [[Флеволанд]] <br />(Flevoland) | 2 412,30 | — <br />374,394 ([[2007]]) | [[Лелистад]] <br />(Lelystad) |- | 11 | [[Фрисланди (Нидерландаш)|Фрисланди]] <br />(Friesland, Fryslân) | 5 748,74 | 526,7 ([[1970]]) <br />642,169 ([[2007]]) | [[Леуварден]] <br />(Leeuwarden) |- | 12 | [[Къилба Голланди]] <br />(Zuid-Holland) | 3 418,50 | 2991,7 ([[1970]]) <br />3453,756 ([[2007]]) | [[Гаага]] <br />(Den Haag, 's-Gravenhage) |- style="background: #CCC;" | ||Массо||41 543,06||13 098,6 ([[1970]]) <br />16 356,914 ([[2007]])|| |- |} |- | colspan="4" |{{Билгалдахарш}} |} </center> ==Notes== <references group="комм."/> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Нидерландаш]] [[Категори:Конституцийн монархи]] 7m3unn7i6a163wv2v4lhefxrbkan1tq Йоккха Британи 0 2284 25778604 21728534 2026-09-21T23:09:59Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778604 wikitext text/x-wiki {{маьӀнаш}} {{redirect|Цхьаьнатоьхна паччахьалла}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Йоккха Британин а, Къилбаседа Ирландин а цхьаьнатоьхна паччахьалла |Шен цӀе ={{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} |Доланиг дожар = Йоккха Британин |ХӀост = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = God Save the Queen/King |Аудио = United States Navy Band - God Save the King.oga |Маьрша яьлла хан = |Маьрша йелира = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 26|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Картан тӀехь = Europe-UK_(orthographic_projection).svg |Картан куьг = Йоккха Британи дуьненан картин тӀехь |Терахь1 = [[1707]]—[[1800]] |Терахь2 = [[1801]]—[[1922]] |Терахь3 = [[1922 шо|1922 шарахь]] дуьйна |Официалан мотт = [[Ингалсан мотт|ингалсан]], [[Валлийн мотт|валлийн]], [[Шотландин мотт (кельтийн)|гэлийн]], [[Шотландин мотт (германийн)|скотс]], [[Корнан мотт|корнан]], [[Ирландин мотт|ирландин]] |Дин = [[протестантизм]], [[англиканалла]], Шотландин [[Пресвитерианалла|пресвитерианаллин]] килс |Коьрта гӀала = Лондон |Урхаллин тайпа = [[Парламентан монархи]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=10|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Йаккхий гӀаланаш = Лондон, [[Бирмингем]], [[Лидс]], [[Глазго]], [[Белфаст]], [[Манчестер]], [[Эдинбург]], [[Ливерпуль]] |Паччахь = |Куьйгалхойн даржаш = [[Британин монархи|Паччахь-аьзна]]<br />[[Йоккха Британин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Лордийн палата|Лорд-спикер]]<br />[[Йоккха Британин йукъараллин палата|Йукъараллин палатин спикер]] |Куьйгалхой = [[Чарльз, Уэльзан принц|Чарльз III]]<br />[[Трасс, Лиз|Лиз Трасс]]<br />[[Фаулер, Норман|Фаулер Норман]]<br />[[Хойл, Линдси|Хойл Линдси]] |Латтанца меттиг = 78 |Латта = {{nts|243809}} |Хина процент = 1,34 % |Бахархойн меттиг = 22 |Бахархой = {{тӀекхетар}} 66 273 576<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 Eurostat]</ref> |Бахархой леррина шо = 2011 |Луьсталла = 271 |Бахархой цӀерш = [[британхой]], британхо |ДЧС (НЭТ) = 3,255 трлн<ref name="dataimf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2019 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 8 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{Num|48727}}<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) = 2,831 трлн<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо =2019 |ДЧС (номинал) меттиг =6 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) ={{Num|42379}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{Охьадалар}} 0,920<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Леррина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 15 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча =[[Стерлингийн фунт]] ([[GBP, код 826]]) |Домен =[[.uk]] |Телефонан код = |Сахьтан аса = }} '''Йо́ккха Брита́ни'''<ref>А.Г. Мациев, А.Т Карасаев Русско-чеченский словарь. — Русский язык, 1978. — 728 с.</ref> (схьадаьлла {{lang-en|Great Britain}} {{ХФА2|ˌ|ɡ|r|e|ɪ|t|space|ˈ|b|r|ɪ|t|n}}), йа '''Цхьа́ьнато́ьхна паччахьа́лла''' ({{lang-en2|United Kingdom}} {{ХФА2|j|ʊ|n|a|ɪ|t|ɪ|d|space|k|ɪ|ŋ|d|ə|m}}, доцца: {{lang-en2|UK}})<ref name="брэ" />, йуьззина официалан кеп — '''Йо́ккха Брита́нин а, Къи́лбасе́да Ирла́ндин а Цхьа́ьнато́ьхна Па́ччахьалла'''<ref name="брэ">{{БРЭ|статья=Великобритания|id=1905018|автор=|том=5|страницы=9—50|ref=}}</ref><ref name="atlas" /> ({{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}), — [[Континентан Европа|континентан Европин]] къилбаседа-малхбузера [[гӀайренан пачхьалкх]]<ref>[https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe United Nations Statistics Division — Standard Country and Area Codes Classifications (M49)] — регионы и страны на сайте ООН{{ref-en}}</ref><ref name="брэ" />. == Административан йекъайалар == {| class="standard" ! Меттиг ! ЦӀе ! Административан йекъайалар ! Майда,<br />км²<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |date=2014-04-08 }}</ref> ! Бахархой,<br />стаг (2011)<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2013-11-02 }})</ref> ! Луьсталла,<br />стаг/км² |- | align="center" | 1 | [[Ингалс]] | [[Ингалсан регионаш]] | align="right" | 130 395 | align="right" | 53 012 456 | align="right" | 406,55 |- | align="center" | 2 | [[Шотланди]] | [[Шотландин провинцеш]] | align="right" | 78 772 | align="right" | 5 295 403 | align="right" | 67,22 |- | align="center" | 3 | [[Уэльс]] | [[Уэльсан провинцеш]] | align="right" | 20 779 | align="right" | 3 063 456 | align="right" | 147,43 |- | align="center" | 4 | [[Къилбаседа Ирланди]] | [[Къилбаседа Ирландин графалла]] | align="right" | 13 843 | align="right" | 1 810 863 | align="right" | 130,81 |- class="shadow" | | Цхьанатоьхна паччахьалла | | align="right" | 243 789 | align="right" | 63 182 178 | align="right" | 259,17 |} == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|2}} {{Къилбаседа хӀордан йистера пачхьалкхаш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Европа}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{G7}} {{G20}} {{Европин Кхеташо}} [[Категори:Йоккха Британи| ]] [[Категори:Европин бертан хилла пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] syec8m11jhxnfl8a4kq8rpqsu7e6id6 Ирланди 0 2290 25778597 8667501 2026-09-21T23:09:43Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778597 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш|Ирланди (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Ирланди |Шен цӀе= Éire<br /> Ireland |Доланиг дожар=Ирландин |ХӀост=Coat_of_arms_of_Ireland.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе=Amhrán na bhFiann <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Картан тӀехь=EU-Ireland.svg |картан куьг = '''Ирланди ю''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]](сирла-баьццара) |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 8|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 8|lon_min = 7|lon_sec = 0 |region = IE |CoordScale = |меттанаш=[[Ирландийн мотт|ирландийн]] а [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[6 декабрь]] [[1922]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британехь]] |Коьрта гӀала=[[Дублин]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Дублин]], [[Корк]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Ирландин президент|Президент]]<br />[[Ирландин премьер-министр|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Майкл Д. Хиггинс]]<br />[[Кенни, Энда|Энда Кенни]] |Латтанца меттиг=117 |Латта=70273 |Хина процент=2 |Бахархойн меттиг=120 |Бахархой= 4 581 269 |Бахархой лерина шо= 2011 |Луьсталла=60,3 |ДЧС=172,5 млрд<ref name="IMF">{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=178&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=10#cs1 | title = Report for Ireland | format = | work = | publisher = International Monetary Fund | accessdate = 2011-02-22 | lang = en | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/66OKU6Rqa | archivedate = 2012-03-24 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=55 |ХӀораннан а сина ДЧС=39&nbsp;009<ref name="IMF" /> |АКИ = 0,916<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 7 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Евро]] ([[EUR, код 978]])&nbsp;<ref>[[1999]] шо кхаччал&nbsp;— [[ирландийн фунт]].</ref> |Доменан=[[.ie]] |Телефонаш код=353 |Сахьтан аса=+0 |Билгалдахарш=<references/>}} '''Ирланди''' (''[[Ирландхойн мотт|Ирландхойн маттахь]]'': Éire, ({{lang-ga|Éire}} {{IPA|[ˈeːɾʲə]}}, Poblacht na hÉireann; {{lang-en|Ireland, Republic of Ireland}} {{IPA|[ˈaɪərlənd]}}, местн. {{IPA|[ˈaɾlənd]}}) — [[Европа|Европин]] мохк. == Географи == == Истори == == Провинцеш == {{main|Ирландин провинцеш}} {| class="prettytable" !style="background:#efefef;" | Регион !style="background:#efefef;" | лаьтта меттиг !style="background:#efefef;" | Байракх !style="background:#efefef;" | Билгалдахарш |---- |'''[[Коннахт]]''' <br /> ''Cúige Chonnacht''<br /> || [[Файл:IrelandConnacht.png|80px|border]] || [[Файл:Flag of Connacht.svg|100px|border]] || |---- |'''[[Ленстер]]''' <br /> ''Cúige Laighean'' <br /> «Пятая часть (рода) Laigin» || [[Файл:IrelandLeinster.png|80px|border]] || [[Файл:Flag of Leinster.svg|100px|border]] || |---- |'''[[Манстер]]''' <br /> ''Cúige Mumhan'' <br /> || [[Файл:IrelandMunster.png|80px|border]] || [[Файл:Flag of Munster.svg|100px|border]] || |---- |'''[[Ольстер]]''' <br /> ''Cúige Uladh'' || [[Файл:IrelandUlster.png|80px|border]] || [[Файл:Flag of Ulster.svg|100px|border]] || |} == Графстваш == {{Ирландин графстваш imagemap}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Ирланди]] [[Категори:Республика]] qsb4p9c31b8ol33icg97tisbnkhqywa Финлянди 0 2294 25778714 10105822 2026-09-21T23:14:32Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778714 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш|Финлянди (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Финляндин Республика<small>{{ref-ru}}</small> |Шен цӀе = Suomen tasavalta<small>{{ref-fi}}</small><br />Republiken Finland<small>{{ref-sv}}</small> |Доланиг дожар = Финлянди |ХӀост = Coat of Arms of Finland Alternative style.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Maamme / Vårt land |Аудио = United States Navy Band - Maamme.ogg |Урхаллин тайпа=[[Смешанная республика]] |lat_dir = N|lat_deg =64 |lat_min =21 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =39 |lon_sec =0 |region = FI |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь=EU-Finland.svg |картан куьг = '''Финлянди ю''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин союз]]ехь (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[финнийн мотт|финнийн]], [[шведийн мотт|шведийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[6 декабрь]] [[1917]] |Маьрша йелира=[[Советийн Росси|Советийн Россех]] |Коьрта гӀала=[[Хельсинки]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Тампере]], [[Вантаа]], [[Турку]] |Пачхьалкхан дин=[[лютеранство]] а [[православи]] а <small>([[де-факто]])</small><ref>В Финляндии отношения между церковью и государством регулируются особыми соглашениями. Деятельность церкви регулируется особым законодательством. Церковь имеет право на особый церковный налог (собирается при помощи государственных структур на добровольной основе). Однако юридически Церковь Финляндии не является государственной.</ref> |Куьйгалхойн даржаш=[[Финляндин президент|Президент]]<br />[[Финляндин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Финляндин парламент|Парламентан спикер]] |Куьйгалхой=[[Нийнистё, Саули|Саули Нийнистё]]<br />[[Сипиля, Юха|Юха Сипиля]]<ref>[http://yle.fi/uutiset/yukha_sipilya_vybran_premer-ministrom/8025862 Юха Сипиля выбран премьер-министром] // Сайт телерадиокомпании ''[[YLE|Yleisradio Oy]]''. Novosti po-russki. — {{V|28|5|2015}}</ref><br />[[Лохела, Мария|Мария Лохела]]<ref>[http://yle.fi/uutiset/spiker_parlamenta_nazvala_krizis_s_bezhentsami_gumanitarnoi_katastrofoi_i_prizvala_k_uvazhitelnoi_diskussii_po_voprosu/8286988 Спикер парламента назвала кризис с беженцами «гуманитарной катастрофой» и призвала к «уважительной дискуссии» по вопросу] // Сайт телерадиокомпании ''[[YLE|Yleisradio Oy]]''. Novosti po-russki. — {{V|7|9|2015}}</ref> |Латтанца меттиг=64 |Латта=338 430,53 |Хина процент=10,21 |Бахархойн меттиг=113 |Бахархой= 5 450 614<ref name="ReferenceA">{{YLE-N|7055597|Прирост населения Финляндии происходит за счёт миграции|28|1|2014|29|1|2014}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца = 5 180 000 |Бахархой лерина шо = 2000 |Луьсталла=16 |Бахархойн цӀерш= |ДЧС={{s|185,019 млрд}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=54 |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=22 |ХӀораннан а сина ДЧС={{s|34 401}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |АКИ = 0,892<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 21 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) ([[2002 шо]] кхаччалц — [[фининийн марка]]) |Доменаш= [[.fi]], [[.ax]] ([[Аландийн гӀайренаш]]), [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъашхо санна) |Телефонан код=358 |Сахьтан аса=[[UTC+2]] ([[UTC+3]] [[аьхке]]) |Билгалдахарш= }} '''Финля́нди''', '''Суомийчоь''' ({{lang-fi|Suomi}}, {{lang-sv|Finland}}; официалан цӀе '''Финля́ндин Респу́блика''', {{lang-fi|Suomen tasavalta}}, {{lang-sv|Republiken Finland}}<ref name="ССГН">[http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-5061.htm Финляндия в Словаре современных географических названий]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|21|10|2009}}</ref>) [[Европа|Европин]] пачхьалкх. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == {{col-begin}} {{col-2}} {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |+ |- | style="background:#efefef" | № | style="background:#efefef" | ХӀост | style="background:#efefef" | Провинци | style="background:#efefef" | [[Финнийн мотт|''финнийн маттахь'']] | style="background:#efefef" | [[Шведийн мотт|''шведийн маттахь'']] |- |1 |[[Файл:Lapin maakunnan vaakuna.svg|20px]] |'''[[Лаппи (провинци)|Лаппи]]''' |Lappi |Lappland |- |2 |[[Файл:Pohjois-Pohjanmaan vaakuna.svg|20px]] |'''[[Къилбаседа Остроботни]]''' |Pohjois-Pohjanmaa |Norra Österbotten |- |3 |[[Файл:Kainuu.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Кайнуу]]''' |Kainuu |Kajanaland |- |4 |[[Файл:Pohjois-Karjala.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Къилбаседа Карели]]''' |Pohjois-Karjala |Norra Karelen |- |5 |[[Файл:Pohjois-Savo.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Къилбаседа Саво]]''' |Pohjois-Savo |Norra Savolax |- |6 |[[Файл:Etelä-Savo.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Къилба Саво]]''' |Etelä-Savo |Södra Savolax |- |7 |[[Файл:Etelä-Pohjanmaan maakunnan vaakuna.svg|20px]] |'''[[Къилба Остроботни]]''' |Etelä-Pohjanmaa |Södra Österbotten |- |8 |[[Файл:Pohjanmaan maakunnan vaakuna.svg|20px]] |'''[[Остроботни (провинци)|Остроботни]]''' |Pohjanmaa |Österbotten |- |9 |[[Файл:Pirkanmaa.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Пирканмаа]]''' |Pirkanmaa |Birkaland |- |10 |[[Файл:Satakunta.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Сатакунта]]''' |Satakunta |Satakunda |- |} {{col-2}} {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |+ |- | style="background:#efefef" | № | style="background:#efefef" | ХӀост | style="background:#efefef" | Провинци | style="background:#efefef" | [[Финнийн мотт|''финнийн маттахь'']] | style="background:#efefef" | [[Шведийн мотт|''шведийн маттахь'']] |- |11 |[[Файл:Keski-Pohjanmaa.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Йуккъера Остроботни]]''' |Keski-Pohjanmaa |Mellersta Österbotten |- |12 |[[Файл:Keski-Suomi Coat of Arms.svg|20px]] |'''[[Йуккъера Финлянди]]''' |Keski-Suomi |Mellersta Finland |- |13 |[[Файл:Varsinais-Suomen.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Варсинайс-Суоми]]''' |Varsinais-Suomi |Egentliga Finland |- |14 |[[Файл:Etelä-Karjala.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Къилба Карели]]''' |Etelä-Karjala |Södra Karelen |- |15 |[[Файл:Päijät-Häme.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Пяйят-Хяме]]''' |Päijät-Häme |Päijänne Tavastland |- |16 |[[Файл:Kanta-Häme.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Канта-Хяме]]''' |Kanta-Häme |Egentliga Tavastland |- |17-18 |[[Файл:Uusimaa.vaakuna.svg|20px]] |'''[[Уусимаа]]''' |Uusimaa |Nyland |- |19 |[[Файл:Kymenlaakson maakunnan vaakuna.svg|20px]] |'''[[Кюменлааксо]]''' |Kymenlaakso |Kymmenedalen |- |20 |[[Файл:Coat of arms of Åland.svg|20px]] |'''[[Аландан гӀайренаш]]''' |Ahvenanmaa |Åland |- |} {{col-end}} ==== ГӀаланаш ==== <!-- данные приведены на 2009 год, до административаной реформы 2010 года!--> {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" !align=center colspan=11|Финляндин уггар йаккхий ткъа гӀала (2009 шо) |- !rowspan=23 width:150|<br /> [[Файл:Suurkirkko Helsinki maaliskuu 2002 IMG 0629.JPG|135px|Хельсинки]]<br />[[Хельсинки]]<br /> [[Файл:Downtown Tampere4.jpg|135px|Тампере]]<br />[[Тампере]]<br /> [[Файл:Turku City Office.jpg|135px|Турку]]<br />[[Турку]]<br /> [[Файл:Stockman Oulu rotuaari.jpg|135px|Оулу]]<br />[[Оулу]]<br /> [[Файл:Niemi district of Lahti.JPG|135px|Лахти]]<br />[[Лахти]]<br /> !align=center style="background:#f5f5f5;"|<small>№</small> !align=center style="background:#f5f5f5;"|<small>[[Финляндин гӀаланаш|ГӀаланаш]]</small> !align=center style="background:#f5f5f5;"|<small>ГӀалин агломерацин бахархой</small> !align=center style="background:#f5f5f5;"|<small>ГӀалин бахархой</small> !rowspan=23 width:150| [[Файл:Jyvaskyla main street August 2006.jpg|border|135px|Ювяскюля]]<br />[[Ювяскюля]]<br /> [[Файл:Church registry office of Pori.jpg|135px|Пори]]<br />[[Пори]]<br /> [[Файл:Kuopio City Hall.JPG|135px|Куопио]]<br />[[Куопио]]<br /> [[Файл:Vaasa Trinity Church.jpg|135px|Вааса]]<br />[[Вааса]]<br /> [[Файл:Kotkansaari1.jpg|135px|Котка]]<br />[[Котка]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|1||align=left|'''[[Йоккха Хельсинки]]'''||1 071 599||579 016 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|2||align=left|'''[[Тампере]]'''||292 288||209 748 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|3||align=left|'''[[Турку]]'''||246 312||175 422 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|4||align=left|'''[[Оулу]]'''||171 345||137 370 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|5||align=left|'''[[Лахти]]'''||112 187||100 444 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|6||align=left|'''[[Ювяскюля]]'''||105 760||128 114 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|7||align=left|'''[[Пори]]'''||93 220||76 562 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|8||align=left|'''[[Куопио]]'''||79 750||91 845 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|9||align=left|'''[[Вааса]]'''||62 106||58 607 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|10||align=left|'''[[Котка]]'''||53,206||54,781 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|11||align=left|'''[[Лаппеэнранта]]'''||53 011||70 210 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|12||align=left|'''[[Йоэнсуу]]'''||52 493||72 167 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|13||align=left|'''[[Коувола]]'''||50 667||88 396 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|14||align=left|'''[[Хювинкяа]]'''||47 032||45 120 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|15||align=left|'''[[Рованиеми]]'''||46 443||59 274 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|16||align=left|'''[[Хямеэнлинна]]'''||46 112||66 257 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|17||align=left|'''[[Сейняйоки]]'''||41 213||56 578 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|18||align=left|'''[[Порвоо]]'''||35 652||48 403 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|19||align=left|'''[[Миккели]]'''||35 573||48 654 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|20||align=left|'''[[Раума]]||34 722||39 691 |- |colspan="5" align=center style="background:#f5f5f5;"|Хьост: [http://www.citypopulation.de/Finland-UA.html#Stadt_alpha City population /Finland: Urban Areas] |}<noinclude> {{-}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Финлянди]] [[Категори:Унитаран пачхьалкхаш]] s7pib1u1748ajjyjz0b3xeznaboktdt Эстони 0 2302 25778733 22774706 2026-09-21T23:15:33Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778733 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Эстони |Шен цӀе={{lang-et|Eesti}} |Доланиг дожар=Эстонин |Байракх = Flag of Estonia.svg |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе=Mu isamaa, mu õnn ja rõõm<br />(Сан даймохк, сан ирс а, самукъа а) |Аудио=US_Navy_band_-_National_anthem_of_Estonia.ogg |lat_dir=N|lat_deg=58|lat_min=50|lat_sec=0 |lon_dir=E|lon_deg=25|lon_min=38|lon_sec=0 |region=EE |CoordScale=2000000 |картан куьг='''Эстони''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьIна-сира а)<br />— [[Европин барт]]ехь (сирла-баьццара) |Маьрша йаьлла терахь=[[1918 шо|1918 шеран]] [[24 февраль]]<br>([[Российн Социалистийн Федеративан Советийн Республика (1917—1922)|РСФСРах]])<ref>[https://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html Манифест независимости]</ref><br>[[1990 шо|1918 шеран]] [[8 май]]<ref>{{cite web |title = Стратегия. 1990 год. Хроника событий |url = http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160130133346/http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ |archivedate = 2016-01-30 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130133346/http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ |date=2016-01-30 }}</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=KWoDDgAAQBAJ&pg=PA629&dq#v=onepage&q&f=false История СССР. Хроника великой страны. 1917–1991 - Google Книги]</ref><ref>''Зиновьев В. П.'', ''Троицкий Е. Ф.'' Страны СНГ и Балтии. Томск., 2009. 334 С. — c. 107</ref> ([[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРС]]<ref>Признана Государственным Советом СССР 6 сентября 1991.</ref>) |Маьрша йелира=[[ССРС]] |Мотт = [[Эстонийн мотт|эстонийн]] |Коьрта гӀала = [[Таллин]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Таллин]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну (гӀала)|Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вильянди]], [[Раквере]], [[Маарду]], [[Курессааре]], [[Силламяэ]] |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга |заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация |ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов |год=2017 |место=Москва |издательство=АСТ |страницы=26 |страниц=96 |isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Куьйгалхойн даржаш=[[Эстонин Президент]]<br />[[Эстонин премьер-министр]]<br />[[Рийгикогу]]н председатель |Куьйгалхой=[[Карис, Алар|Карис Алар]]<br />[[Михал, Кристен|Михал Кристен]]<br />[[Хуссар, Лаури|Хуссар Лаури]] |Латтанца меттиг=129 |Латта=45 227<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf Статистика ООН] (2012)</ref> |Хина процент=4,55 |Бахархойн меттиг=158 |Бахархой= {{Охьадалар}} {{терахь|1369995}}<ref name="stat" /> |Бахархой лерина шо= 2025 |Луьсталла={{охьадожар}} 31,5<ref name="stat"/> |Этнохороним = эстонхо, [[эстонхой]] |ДЧС (НЭТ) = 60,997 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=939,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101081944/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=939,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |archive-date=2024-01-01 |access-date=2024-01-01 |url-status=live |publiher=IMF}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо= 2023 |ДЧС (НЭТ) меттиг= 116 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)= {{терахь|45236}}<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал)= {{тӀекхетар}} 41,799 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо= 2023 |ДЧС (номинал) меттиг= 99 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= {{тӀекхетар}} {{терахь|30998}}<ref name="dataimf"/> |ИРЧП = * {{increase}} 0,892 (<span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span>;)<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=2020 Human Development Report |date=2019 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=2020-12-15 |url-status=live}}</ref> * {{increase}} 0,829 (<span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span>)<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/138806 |title=Inequality-adjusted HDI (IHDI) |website=hdr.undp.org |publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163004/http://www.hdr.undp.org/en/indicators/138806 |archive-date=2020-11-08 |access-date=2020-12-15 |url-status=live}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг= 30 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) |МОК=EST |Доменаш=[[.ee]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъахой санна) |Сахьтан аса=[[Малхбален европин хан|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] — [[Малхбален европин аьхкенан хан|UTC+3]]) |Билгалдахарш= |Машинан код=123 ABC |Автомобилаш лелар = [[Аьрру агӀора а, аьтту агӀора а лелар|аьтту агӀора]] }} '''Эсто́ни''' ({{lang-et|Eesti}} {{Audio-IPA|Et-Eesti-female.oga|[ˈeːsʲti]}}), официалан цӀе — '''Эсто́нин Респу́блика''' ({{Lang-et|Eesti Vabariik}}) — [[Къилбаседа Европа|Къилбаседа Европехь]] лаьтта [[пачхьалкх]]<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |title=UNSD — Methodology |lang=en |publisher=unstats.un.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |archive-date=2017-08-30 |access-date=2022-09-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://novayagazeta.ru/articles/2017/01/11/71105-pribaltika-voshla-v-sostav-severnoy-evropy |title=Прибалтика вошла в состав Северной Европы - Но, как выяснилось, давно |lang=ru |author=Епифанова М. |datepublished=2017-01-11 |publisher=[[Новая газета]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926061606/https://novayagazeta.ru/articles/2017/01/11/71105-pribaltika-voshla-v-sostav-severnoy-evropy |archive-date=2022-09-26 |access-date=2022-09-26 |url-status=live}}</ref>, [[Балтикин хӀорд]]ан малхбален берда тӀаьхь йу, [[Финнийн айма|Финнийн]] а, [[Ригин айма|Ригин]] а айманийн йистехь. Малхбалехь [[Росси]]ца доза ду (дохалла — 324 км), къилбехахь — [[Латви]]ца (333 км). Къибаседехь, Финнийн айма йу, хӀорд чухула доза ду [[Финлянди]]ца. Майда — {{терахь|43464,00}} {{км2}} (129-гӀа меттиг йу дуьненахь, 29-гӀа Европехь), 2026 шеран 1 январехь бахархойн барам — {{терахь|1362954|ст.}} (158-гӀа — дуьненахь, 34-гӀа Европехь) — оцу гайтамашца иза уггаре жима йу Балтикайистан пачхьалкхашна йукъахь. [[Эстонин президент|Президент]] — [[Карис, Алар|Карис Алар]] (2021 шеран 11 октябрехь дуьйна), [[Эстонин премьер-министраш|премьер-министр]] — [[Михал, Кристен|Михал Кристен]] (2024 шеран 23 июлехь дуьйна) {{дехьвалар|Политика}}. Коьрта а, уггаре йоккха а гӀала — [[Таллин]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вильянди]], [[Раквере]], [[Маарду]], [[Курессааре]], [[Силламяэ]]. Официалан мотт — [[Эстонийн мотт|эстонийн]]<ref name="bigenc.ru">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|статья=ЭСТОНИЯ|том=35|страницы=461—476|архив=https://web.archive.org/web/20230722202240/https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|архив дата=2023-07-22}}</ref>. [[Эстонин экономика]] базаран а, [[Капитализм|капиталистин]] а йу. Ахча — [[евро]]<ref name="bigenc.ru" />. 1990-гӀа шерашкахь [[приватизаци]] а, [[экономикин либерализаци]] а йира. [[2000-гӀа шераш]]кахь мохк хилира [[Балтикин цӀекъалоьмаш|Балтикин цӀекъалоьмех]] цхьаъ. [[2026 шо|2026 шеран]] 1 апрелехь [[белхан алапин минимум барам]] Эстонехь хилира 946 [[евро]] {{дехьавалар|Экономика}}. 1991 шеран 17 сентябрехь дуьйна [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]] декъахо йу, 2004 шеран 1 майхь дуьйна — [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо, 2004 шеран 29 мартехь дуьйна — [[НАТО]]-н декъахо, 2010 шеран 9 декабрехь — [[Экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам|ЭЦКхКх]] декъахо, 1993 шеран 14 майхь дуьйна — [[Европин Кхеташо]]нан декъахо. [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] а, [[Еврозона|Еврозонин]] а йукъайоьду. == Этимологи == Керла кхоллам — «[[Эстонхой|эсто́нхо]]»<ref name="автоссылка28">{{Фасмер|Эстляндия}}</ref>. XVIII—XIX бӀешераш кхачале эстонхой олура шайх ''maarahvas'', иза «лаьттан къам» бохург ду, аьлчи а латта лело къам бохург ду<ref>''Ariste, Paul'' (1956). Maakeel ja eesti keel. — Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised 5: 117-24; ''Beyer, Jürgen'' (2007). Ist maarahvas (‚Landvolk‘), die alte Selbstbezeichnung der Esten, eine Lehnübersetzung? Eine Studie zur Begriffsgeschichte des Ostseeraums. Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56: 566—593.</ref>. ''Eestlane'' термин деана латынин маттара (''[[Эсташ|Aestii]] — эсташ''), иштта аьлла [[Тацит]]а «[[Германи (Тацит)|Германера]]» балтикин тайпанах<ref name="автоссылка28" />, [[Балтикин хӀорд]]ан генара берд тӀаьхь Ӏаш долу{{efn|Аналогичным образом тацитовский этноним «фенны» (''Fenni'') был распространён на ''суоми'', породив современное название «[[финны]]».}}. Шира [[Сага|скандинавин саганаша]] Ӏалашдо ''Эйстланд'' (''Eistland'') цӀе йолу латтанаш хьахадар — иштта Эстонех хӀокху дене кхаччалц олу [[Исландийн мотт|исландийн маттахь]], иза герга ду [[Данин мотт|данин]], [[Немцойн мотт|немцойн]], [[Нидерландийн мотт|нидерландийн]], [[Шведийн мотт|шведийн]], [[Норвегийн мотт|норвегийн]] цӀеран вариантана — ''Эстланд'' (''Estland''), [[Шираскандинавийн мотт|шираскандинавин]] меттаца доьзна хила тарло, ''aust'', ''austr'' церан меттанашкахь «малхбале» бохург ду<ref>{{cite book |last1=Mägi |first1=Marika |title=In ''Austrvegr'': The Role of the Eastern Baltic in Viking Age Communication across the Baltic Sea |publisher=[[Brill Publishers|BRILL]] |date=2018 |page=144 |isbn=9789004363816}}</ref>. Хьалхара хьосташ латинин маттахь иштта цӀерийн версеш йу мехкан ''Эсти'' а, ''ХӀести'' а (''Estia'' а, ''Hestia'' а)<ref>{{книга |ссылка=https://archive.org/details/ethnicgroupseuro00cole |автор=Cole, Jeffrey |заглавие=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |год=2011 |язык=en |издательство=[[ABC-CLIO]] |страницы=[https://archive.org/details/ethnicgroupseuro00cole/page/124 124] |isbn=9781598843026}}</ref>. 1918 шарахь маршо кхайкича мехкан цӀе йелира Эстони (''Esthonia''), оцу цӀарца 1921 шарахь иза йукъайахара [[Къаьмнийн лига|Къаьмнийн лигина]]<ref>{{cite web |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3 |title=Spell it "ESTHONIA" here; Geographic Board Will Not Drop the "h," but British Board Does. |date=1926-04-17 |publisher=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511112449/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3 |archive-date=2011-05-11 |access-date=2009-11-06 |url-status=live}}</ref><ref>{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&pg=PA26 |автор=Ineta Ziemele |заглавие=Baltic yearbook of international law |год=2002 |язык=en |издательство=[[Martinus Nijhoff Publishers]] |страницы=26— |isbn=978-90-411-1736-6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117152958/https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&pg=PA26 |archive-date=2023-01-17 |день=20 |месяц=3}}</ref>. [[Эстонин конституци (1920)|1920 шеран]] а, 1934 шеран конституцешца иза йара Эстонин Республика. 1940 шарахь, ССРС дӀакхетарх, кхоьллира [[Эстонийн Советийн Социалистийн Республика]]; [[ССРС йохар|ССРС йоьхначул]] тӀаьхьа 1991 шарахь меттахӀоттийра советийн муьрал хьалхара цӀе<ref>{{БРЭ |статья= Эстония|автор= Баранчиков Е. В., Тельнова Н. О. и др.|том= 35|страницы= 461—476|ref= |ссылка= https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|архив= https://web.archive.org/web/20240615232822/https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|архив дата= 2024-06-15}}</ref>. == Географи == {{Коьртаниг|Эстонин географи}} [[Файл:Эстония.png|thumb|слева|Эстонин физикин карта]] [[Файл:Karula rahvuspark 2.jpg|thumb|Эстонин аренаш гурахь]] [[Файл:Haanja 2010 01 2.jpg|thumb|left|Эстонин хьаннаш Ӏай]] [[Файл:Männikjärve raba tornist.jpg|thumb|Эстонин уьшалш]] Мехкан майда {{терахь|43464,00}} {{км2}} йу<ref name="stat">{{Cite web |url=https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvastik__rahvastikunaitajad-ja-koosseis__rahvaarv-ja-rahvastiku-koosseis/RV0291U |title=RV0291U: Population number, area and density. Administrative division as at 01.01.2018 |lang=en |author=Statistics Estonia |website=Statistical database |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502085711/https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvastik__rahvastikunaitajad-ja-koosseis__rahvaarv-ja-rahvastiku-koosseis/RV0291U |archive-date=2022-05-02 |access-date=2022-05-18 |url-status=live}}</ref>. Цуьнан къилбаседехьара къилбехьа йохалла 240 км гергга йу, малхбузера малхбале — 350 км йу<ref>{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/12_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/ |title=Эстония — самая маленькая страна в мире? |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501211328/http://www.estonica.org/ru/12_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/ |archive-date=2017-05-01 |access-date=2017-12-13 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501211328/http://www.estonica.org/ru/12_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/ |date=2017-05-01 }}</ref>. Мохк лаьтта [[Европа (дуьненан дакъа)|Европин]] къилбаседа-малхбузен декъехь. Къилбаседехьа [[Финнийн айма]]нан хиш ду, малхбузехьа — [[Балтикин хӀорд]] а, [[Ригин айма]]нан хиш ду, доза ду [[Латви]]ца къилбехахь, [[Росси]]ца малхбалехь. Латвица Эстонин латта тӀехула доза ду; [[Россин-эстонин доза|Россица доза]] [[Нарва (эрк)|Нарва]] эрк а, [[Чудско-Псковн Ӏам|Чудскойн а, Псковн а Ӏаьмнашна]] а чухула долу, лаьтта тӀехула [[Псковн область|Псковн областца]]<ref>{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |title=Географическое положение |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101065735/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101065735/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2012-11-01 }}</ref>. Дозанан дохалла — 682 км (оцунна йукъахь 127 км [[Чудской Ӏам]] тӀехула), царех Россица — 339 км, Латвица — 343 км. Дуьненайукъара хӀордан доза дахделла 769 км — Латвица (312 км), [[Швеци]]ца (68 км), [[Финлянди]]ца (272 км), Россица (117 км). Бердан аса (1242 км) чекхйолу Финнийн айманца къилбаседехьа, доза ду [[Вяйнамери]] хидоькъенца малхбузехьа, [[Ригин айма]]нца къилба-малхбузехь<ref name=":0">{{Cite web |url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_vabariik |title=Eesti Vabariik |lang=et |website=Eesti Entsüklopeedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008022523/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_vabariik |archive-date=2024-10-08 |access-date=2025-03-25 |url-status=live}}</ref>. Эстонин климат хийцалуш йу [[Барамера хӀордан климат|барамера хӀордан]] а, [[Барамера континентан климат|барамера континентан]] а йукъахь, Ӏа кӀеда а, аьхке шело а йолуш. Климатана боккха Ӏаткъам бо [[Тропикин циклон|Атлантикин циклонаш]], хӀаваъ даима тӀуьна хуьлу хӀорд герга хилар бахьана долуш. Бердан асанан йохалла — 3794 км<ref>{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%BE_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |title=Коротко об Эстонии |archive-url=https://web.archive.org/web/20130610081938/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%BE_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |archive-date=2013-06-10 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610081938/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%BE_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |date=2013-06-10 }}</ref>. Эстонин йукъа догӀу 2355 [[гӀайре]]<ref>{{cite web |url=https://uudised.err.ee/v/eesti/b8b439b5-4371-476a-9adf-282335e89b35/eesti-sai-700-meresaare-vorra-rikkamaks/Количество |title=островов в_Эстонии/ Количество островов в_Эстонии |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301233757/http://uudised.err.ee/v/eesti/b8b439b5-4371-476a-9adf-282335e89b35/eesti-sai-700-meresaare-vorra-rikkamaks/Количество |archive-date=2017-03-01 |access-date=2020-01-04 |url-status=dead}}</ref> Балтикин хӀордан акваторера, церан йукъара майда 4,2 эз. {{км2}}. Царех уггаре даккхийнарш — [[Сааремаа]] (2673 {{км2}}), [[Хийумаа]] (1023,26 {{км2}}), кхин а [[Муху]] (206 {{км2}}), [[Вормси]] (93 {{км2}}), [[Кихну]] (16,4 {{км2}}), кхин дерш а. ГӀайренийн майда йоккха йелахь а, царна тӀаьхь ца беха 5 % гергга мехкан бахархой<ref>{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0_/ |title=Острова Вяйнамери и Рижского залива |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716184407/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0_/ |archive-date=2020-07-16 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716184407/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0_/ |date=2020-07-16 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/ |title=Сааремаа |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101065750/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/ |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101065750/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/ |date=2012-11-01 }}</ref>. [[Эстонин эркаш]] даккхий дац, амма дуьзна ду<ref>{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A7%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_/ |title=Гидрология |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070101/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A7%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_/ |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101070101/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A7%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_/ |date=2012-11-01 }}</ref>. Эстонехь 1300 Ӏаламан Ӏаьм бу, 1 гектар сов майда йолуш; кегийра Ӏаьмнаш а, адамо дина Ӏаьмнаш а — {{терахь|20000}} сов ду<ref>{{Cite web |url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_loodus |title=Eesti loodus |lang=et |website=Eesti Entsüklopeedia |date=2012}}</ref>. Ӏаьмнаш дӀалоцу 4,7 % мехкан майда<ref>{{Estonica |author= |url=Природа/Географическое_положение_и_природные_условия/Водная_сеть/ |title=Водная сеть Эстонии |date= |webarchive_id= |archive-date= |accessdate=2024-12-08 }}</ref>. [[ЮНЕСКО]]-н биосферин резерватан статус йу Малхбузен-Эстонин архипелаган 4 доккхачу гӀайренан (лакхара тайп-тайпаналла альварийн дахаран меттигаш, европин норкин популяцин гӀолацар)<ref name="bigenc.ru"/>. Эстонехь йу 3923 Ӏалашйен Ӏаламан объект, царех 6 къоман парк, 231 заповедник, 154 ландшафтан заповедник (Ӏаламан паркаш), 59 меттиг шира йа карладаккханза Ӏалашдаран низамца, 512 парк а, дитташ латтар, 319 заказник, 1553 гуттаренна беха меттиг, меттигера ша-шен урхалло Ӏалашйен 23 Ӏаламан объект, 1066 къаьстина Ӏалашйен Ӏаламан объект. Цхьанне лерича Эстонин Ӏалашбен Ӏаламан мехкаш бу 23 % мехкан латтанех<ref>{{Cite web |url=https://www.envir.ee/ru/ohrana-prirody |title=Охрана природы |lang=ru |website=Keskkonnaministeerium |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524194122/https://www.envir.ee/ru/ohrana-prirody |archive-date=2021-05-24 |access-date=2021-03-31 |url-status=live}}</ref>. == Истори == {{Коьртаниг|Эстонин истори}} Кхузаманан Эстонин махкахь хьалхара йарташ йехкина вайн эрал хьалхара 9600—9500 шерашкахь, [[Кундан оьздангалла|кундан оьздангаллин муьрехь]]<ref name="veski">{{статья |ссылка=http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf |автор=Siim Veski and other. |заглавие=Early Holocene coastal settlements and palaeoenvironment on the shore ofthe Baltic Sea at Parnu, southwestern Estonia |год=2005 |язык=en |издание=Quaternary International |издательство=[[Elsevier]] |том=130 |страницы=75—85 |issn=1040-6182 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003135159/http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf |archive-date=2013-10-03}}</ref><ref name="Kriiska">{{книга |ссылка=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |автор=Aivar Kriiska. |заглавие=Stone age Settlement and Economic Processes in the Estonian Coastal Area and Islands |часть=The Chronology of the Estonian Stone Age |издательство=University of Helsinki |isbn=951-45-9858-X |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |archive-date=2012-03-20}} {{Cite web |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |title=Архивированная копия |access-date=2013-09-30 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |date=2012-03-20 }}</ref>. X—XIII б\ешерашкахь х\оттайелла [[Феодалалла|хьалхара феодалан]] йукъараллин структура, латтанийн коьртехь лаьттара къаной а, баьччанаш а<ref name="Embassy">{{cite web |url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101 |title=Даты эстонской истории |publisher=Estonian Embassy in Russia |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101 |archive-date=2014-01-06 |access-date=2013-09-27 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101 |date=2014-01-06 }}</ref><ref>{{книга |автор=V. Lang, M. Laneman. |заглавие=Archaeological research in Estonia, 1865-2005 |год=2006 |издательство=Tartu University Press |том=1 |pages=30, 38 |allpages=388 |серия=Estonian archaeology}}</ref>. XIII бӀешарахь [[жӀарахой|жӀарахоша]], [[Эсташ|эстийн]] дуьхьало охьатаӀийна, церан латташ дӀатуьйхира [[Ливонан орден]]ан латтанех. Оцу хенахь дуьйна [[Балтикин немцой|немцоша]] масех бӀешарахь дӀалоцура Ӏедалан структупашкахь, оьздангаллехь, экономикехь коьрта позицеш. XVI бӀешарахь Эстони чекхйелира [[Реформаци]]н мур, оцу хенахь дуьйна коьрта дина нагӀо церан махкахь йара [[протестанталла]]. Оццу шарахь, [[Ливонан тӀом|Ливонан тӀеман]] жамӀашца, [[Швецин Эстлянди|къилбаседа Эстони]] ([[Эстлянди]]) Швецин йукъа йахара, кхин а ах бӀешо даьлча Швеци йукъа тоьхна къилба Эстони ([[Ливони]]н дакъа)<ref name="Embassy"/>. == Административан йекъайалар == {| class="standard" !Административан дакъа||Центр |- |[[Ида-Вирумаа]]|| [[Йыхви]] |- |[[Йыгевамаа]]|| [[Йыгева]] |- |[[Ляэнемаа]]|| [[Хаапсалу]] |- |[[Ляэне-Вирумаа]] || [[Раквере]] |- |[[Пылвамаа]]|| [[Пылва]] |- |[[Пярнумаа]]|| [[Пярну]] |- |[[Рапламаа]]|| [[Рапла]] |- |[[Сааремаа (кӀошт)|Сааремаа]]|| [[Курессааре]]  |- |[[Тартумаа]]|| [[Тарту]] |- |[[Харьюмаа]]|| [[Таллин]] |- |[[Хийумаа (кӀошт)|Хийумаа]]|| [[Кярдла]] |- |[[Ярвамаа]]|| [[Пайде]] |- |[[Вырумаа]]|| [[Выру]] |- |[[Вильяндимаа]]|| [[Вильянди]] |- |[[Валгамаа]]|| [[Валга]] |} == Транспорт а, зӀе а == {{коьртаниг|Транспорт Эстонехь}} 2013 шеран 1 январехь дуьйна Таллинан гӀалин йукъараллин транспорт маьхаза хилира Таллинан берриг регистраци йинчу гӀалин бахархошна. Иштта 19 шо кхачанза болчу дешархошна маьхза некъ ло, уьш бехачу метте ца хьоьжуш. Иштта, 2013-чу шеран январь беттан 1-чу дийнахь дуьйна кехат тӀехь долу некъан билеташ дӀадаьхна, йукъадаьхна контакт йоцу пластикан карташ. Уьш дӀайазбан беза йукъараллин транспорте ховшуш, лерринчу валидаторех пайда а оьцуш. Нагахь санна карта дацахь, машенлелорхочуьнгара цкъа лелаш йолу некъан пропуск эца деза. Эстони хилира дуьххьарлера Европин пачхьалкх, йерриг аьлча санна пачхьалкхехь йукъараллин транспортехь [[Маьрша йукъараллин транспорт|маьрша некъ]] юкъабаььккхина. 15-х 11 кӀошташ пассажирийн йиш йу автобусех маьхза пайдаэца 2018 шеран 1 июлехь дуьйна<ref>{{cite web |url=https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |title=title>С 1 июля в 10 уездах Эстонии вводится бесплатный общественный транспорт {{!}} Эстония {{!}} ERR |lang=ru |date=2018-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328081044/https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |archive-date=2019-03-28 |access-date=2023-03-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |title=Из-за бесплатного автобусного проезда падает пассажиропоток на железной дороге {{!}} Эстония {{!}} ERR |lang=ru |author=Дмитрий Куликов |date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328081028/https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |archive-date=2019-03-28 |access-date=2023-03-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://peatus.ee/#region/rus |title=peatus.ee |lang=et |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829082000/http://peatus.ee/#region/rus |archive-date=2014-08-29 |access-date=2023-03-01 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |title=Бесплатный общественный транспорт пользуется бешеной популярностью в Ида-Вирумаа - Эстония - Rus.Postimees.ee |lang=ru |date=2018-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817123114/https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |archive-date=2018-08-17 |access-date=2023-03-01 |url-status=dead}}</ref>. == Электронни пачхьалкх (E-пачхьалкх) == {{коьртаниг|Интермаша Эстонехь|Эстонин ID-карта|Электронни кхаж тасар Эстонехь|Ц\оькъалом кхоссадалар}} ''Коьрта йаззам:'' '''''{{гочданза 5|э-Эстони||en|e-Estonia}}'''''<br> ''Коьрта йаззам:'' '''''{{гочданза 5|Электронни куьг Эстонехь||en|Digital signature in Estonia}}''''' 2000 шарахь дуьйна Эстонин правительствоно шайн министрийн кабинетан хийшамашкахь леладо электронан документацин маша Интермашехь<ref name="Э-Эстония">{{Cite web |url=https://estonia.by/ru/enter/ |title=Э-Эстония }}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Европин комиссин къовсам дӀабаьхьначул тӀаьхьа, пачхьалкхан сектор электронан документаце ерзоран проект, гергарчу хьесапехь 500 учреждени йирзина цуьнга, шайна йукъахь массо а министраллаш а, кӀоштан Ӏедалш а, массо а бохург санна урхаллаш а, инспекцеш а йолуш, электронан документашца хийцадаларх дӀакхетаран жамӀ дина, Европехь уггаре а дика санна къобалйира<ref>{{cite web |url=https://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |title=Европа сильно хвалит наше э-государство |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |archive-date=2013-05-02 |access-date=2011-03-17 |url-status=dead}}</ref>. === Электронни резиденталла === [[Файл:Edward Lucas, 2010-10-22.png|thumb|170пкс|Эстонин хьалхара е-резидент, британин журналист [[Лукас, Эдвард|Лукас Эдвард]]]] {{коьртаниг|Электронни резиденци}} [[Электронни резиденци|Электронни резиденталла]] (''e-Residency'') — Эстонин Ӏедало 2014 шеран 1 декабрехь йолийна программа йу, цо аьтто бо Эстонин бахархойн боцучу нахана Эстонин сервисашна тӀекхача, масала, компани кхоллар а, банкан сервисаш а, ахчанаш дӀадалар а. Программо массо а декъашхочунна (электронни бахархой олучу нахана) смарт-карташ ло, цул тӀаьхьа церан документашна куьйгаш йаздан аьтто бу. Программа лерина йу меттигех йозуш йоцчу бизнесан дакъошкахь болчу нахана, масала, программаш кечъеш болчу нахана а, йаздархошна а. Эстонин хьалхара виртуалан резидент хилира британин журналист [[Лукас, Эдвард|Лукас Эдвард]]<ref>[http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&view=article&id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&catid=215:easist&Itemid=3982 President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206223942/http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&view=article&id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&catid=215:easist&Itemid=3982 |date=2015-02-06 }} Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="avab">[https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119080557/https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale |date=2015-01-19 }} Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="hüvede">[http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206230040/http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 |date=2015-02-06 }} Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="expectations">[https://e-estonia.com/e-residency-up-against-great-expectations/ E-residency — up against great expectations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206225608/https://e-estonia.com/e-residency-up-against-great-expectations/ |date=2015-02-06 }} E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)</ref>. Виртуалан резиденталла гражданаллица йоьзна йац, цо бакъо ца ло Эстонехь физикин ва йа дӀатарвала. Виртуалан резиденталло Ӏаткъам ца бо бахархойн даьхнин йасакх дӀайаларна, уьш декхаре ца бо Эстонехь даьхнин йасакх дӀайала, ткъа уьш мукъа ца боху вахархо вехачу пачхьалкхехь (гражданалла/къомалла) даьхнин йасакх дӀайаларх. Виртуалан резиденталло аьтто бо хӀара гӀуллакхаш дан: компанин регистраци йан, документашна куьйгаш йаздан, шифр йина документашца хийцамаш бан, онлайн-банкинг йан, налогаш дӀайала, рецепташца йоьзна медицинин сервисашна урхалла дан<ref name="theguardian.com">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 |title=A Brexit bolthole? For €100 you can become an e-resident of an EU country you’ve never visited {{!}} Estonia |publisher=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114170751/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 |archive-date=2020-01-14 |access-date=2020-12-18 |url-status=live}}</ref>. Хьакъйолчу хьукматаша луш долчу смарт-картано аьтто бо сервисашка кхача. Эстонехь бизнес дӀайазйар „пайдехьа ду хьалакхуьуш болчу базаршкахь онлайн-хьуьнарчашна, интермашехула ахчанаш луш болчу провайдершца болх бан аьтто боцуш“, ткъа иштта [[Украина]] йа [[Беларусь]] санна йолчу пачхьалкхашкара стартапашна а, шайн Ӏедалша финансийн дехкарш деш йолчу<ref name="theguardian.com"/>. 2023-гӀа шо чекхдалале 181 пачхьалкхера 100 эзар сов стагана кхаьчна Эстонин электронан резидентийн статус. И программа йолийна 10 шо а ца кхоччуш хан йаьлча, Эстонехь 27 эзар бизнес преприяти дӀайазйина, ткъа и терахь кхидӀа а алсамдолуш ду<ref>{{Cite web |url=https://www.eestifirma.ee/ru/kak-poluchit-e-residency-v-estonii/ |title=Как получить e-Residency в Эстонии? |lang=ru |first=Ilja |last=Nikiforov |website=Eesti Firma |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213191443/https://www.eestifirma.ee/ru/kak-poluchit-e-residency-v-estonii/ |archive-date=2023-12-13 |access-date=2023-12-14 |url-status=live}}</ref>. 2026 шарахь Эстонин электронан резидент хилла 130 000 стаг, цара кхоьллина 37 000 сов эстонин предприяти<ref>{{Cite web|url=https://estonia.ee/|title=Estonia — Estonia is a place for independent minds|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121075951/https://estonia.ee/|archive-date=2021-11-21|access-date=2021-11-21|url-status=live}}</ref>. == Хьажа кхин а == {{агӀонийн дитт|Эстони}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} === Комментареш === {{комментареш}} === Хьосташ === {{билгалдахарш}} == Литература == {{Refbegin|2}} * {{книга |ref=Зубкова |автор=Зубкова Е. Ю. |заглавие=Прибалтика и Кремль. 1940-1953 |год=2008 |место=М. |издательство=Российская политическая энциклопедия |страниц=351 |серия=История сталинизма |isbn=978-5-8243-0909-6 |тираж=2000}} * Jaak Kangilaski ''et al.'' (2005) [https://www.riigikogu.ee/public/Riigikogu/ValgeRaamat.pdf Valge raamat (1940—1991)], Justiitsministeerium, {{ISBN|9985-70-194-1}}. * {{книга |ref=iea |автор=[[Международное энергетическое агентство|IEA]] |заглавие=Estonia 2013 |год=2013 |язык=en |серия=Energy Policies Beyond IEA Countries |isbn=978-92-6419079-5 |issn=2307-0897}} * [[Д’Амато, Джузеппе|Giuseppe D’Amato]] ''[http://www.europarussia.com/books/viaggio_nellhansa_baltica/travel-to-the-baltic-hansa Travel to the Baltic Hansa]''. The European Union and its enlargement to the East. Book in Italian. ''Viaggio nell’Hansa baltica''. L’Unione europea e l’allargamento ad Est. Greco&Greco editori, Milano, 2004. {{ISBN|88-7980-355-7}} * {{Книга |ref=Hiden and Salmon |автор=John Hiden, Patrick Salmon. |заглавие=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century |год=1994 |место=London |издательство=Routledge |allpages=240 |isbn=978-0-582-25650-7}} * {{книга |автор=[[Лаар, Март|Laar, Mart]] |заглавие=War in the Woods: Estonia's Struggle for Survival, 1944–1956 |год=1992 |язык=en |место=Washington, D.C. |издательство=Compass Press |isbn=0-929590-08-2}} * {{книга |ссылка=https://archive.org/details/balticrevolution0000liev |автор=[[Ливен, Анатоль|Lieven, Anatol]] |заглавие=The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania, and the Path to Independence |год=1993 |язык=en |место=New Haven |издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]] |isbn=0-300-05552-8}} * {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estoniaestonians0000raun |автор=Raun, Toivo U. |заглавие=Estonia and the Estonians |год=1987 |язык=en |место=Stanford, Calif. |издательство=Hoover Institution Press, Stanford University |isbn=0-8179-8511-5}} * {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estoniaindepende0000smit |автор=Smith, David J. |заглавие=Estonia: Independence and European Integration |год=2001 |язык=en |место=London |издательство=[[Routledge]] |isbn=0-415-26728-5}} * {{книга |ссылка=https://archive.org/details/balticstates00grah |автор=Smith, Graham (ed.) |заглавие=The Baltic States: The National Self-determination of Estonia, Latvia, and Lithuania |год=1994 |язык=en |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=0-312-12060-5}} * {{книга |автор=[[Таагепера, Рейн|Taagepera, Rein]] |заглавие=Estonia: Return to Independence |год=1993 |язык=en |место=Boulder, Colo. |издательство=[[Westview Press]] |isbn=0-8133-1199-3}} * {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estonia0000tayl |автор=Taylor, Neil |заглавие=Estonia |год=2004 |язык=en |издание=4th |место=Chalfont St. Peter |издательство=Bradt |isbn=1-84162-095-5}} * {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estonialatvialit0000will |автор=Williams, Nicola; Debra Herrmann; Cathryn Kemp |заглавие=Estonia, Latvia, and Lithuania |год=2003 |язык=en |издание=3rd |место=London |издательство=[[Lonely Planet]] |isbn=1-74059-132-1}} * {{книга |заглавие=Estonia, identity and independence |ответственный={{Нп3|Jean-Jacques Subrenat|Subrenat, Jean-Jacques (Ed.)|en|Jean-Jacques Subrenat}} |год=2004 |язык=en |место=Amsterdam & New York |издательство=Rodopi |isbn=90-420-0890-3}} {{refend}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Викидошам=Эстони |Ков = Эстони |Проект = Эстони }} * [https://www.eesti.ee/rus/ Эстонская Республика]{{ref|ru}}{{ref|et}}{{ref|en}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Эстония/}} * {{Wikiatlas|Estonia}} * [http://www.freeworldmaps.net/europe/estonia/map.html Карта Эстонии] * {{Кругосвет|https://www.krugosvet.ru/articles/95/1009528/1009528a1.htm}} * {{Estonica|title=Энциклопедия об Эстонии|url=}} * [http://www.erm.ee/?node=201&lang=RUS Эстонская культура] {{АХь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}} {{ЭЦКхКх}} {{Эстони теманашкахула}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Европин Кхеташо}} {{Демократин харжаман доттагӀалла}} [[Категори:Эстони]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] [[Категори:Балтика хӀордайистера мехкаш]] n26oe7ji0lzmotk9abc7za8pd95exz1 Латви 0 2305 25778541 22394825 2026-09-21T23:04:57Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778541 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Латышийн Республика |Шен цӀе= {{lang-lv|Latvijas Republika}} |Доланиг дожар=Латвин |ХӀост=Coat of Arms of Latvia.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе= Dievs, Svētī Latviju <br /> (Дела, декъалъехьа Латви) |Аудио = Latvian National Anthem.ogg |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=26|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min = 0|lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =56 |lon_sec =0 |region = LV |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь=EU-Latvia.svg |картан куьг = '''Латви''' лаьтта (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьIна-сира а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт=[[Латышийн мотт|латышийн]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1918 шо|1918 шеран]] [[18 ноябрь|18 ноябрехь]] ([[Росси|Россех]])<ref>По условиям [[Брестский мир|Брестского мира]] 3 марта 1918 Латвия перешла под контроль [[Германская империя|Германской империи]], от которой стала независимой после её поражения в [[Первая мировая война|I мировой войне]].</ref> <br /><small>[[1991 шо|1991 шеран]] [[21 август]]ехь ([[ССРС]])<ref>''Зиновьев В. П.'', ''Троицкий Е. Ф.'' Страны СНГ и Балтии. Томск., 2009. 334 С. — c. 9</ref></small> |Коьрта гӀала=[[Рига]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Рига]], [[Даугавпилс]], [[Вентспилс]], [[Лиепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Латвин президенташ|Президент]]<br />[[Латвин премьер-министрийн исписка|Премьер-министр]] <br />[[Латвин Сейман председателийн исписка|Сейман председатель]] |Куьйгалхой=[[Ринкевич, Эдгар|Эдгар Ринкевич]]<br /> [[Кулбергс, Андрис|Андрис Кулбергс]] <br />[[Миериня, Дайга|Дайга Миериня]] |Латтанца меттиг=122 |Латта={{Num|64589}} |Хина процент=1,5 |Бахархойн меттиг=154-гIа |Бахархой= {{охьадалар}} 1 871 882<ref name="Нас2024">{{Cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010/|title=Iedzīvotāju skaits gada sākumā, tā izmaiņas un dabiskās kustības galvenie rādītāji 1920 - 2024|lang=lv|website=Oficiālās statistikas portāls|access-date=2024-06-04|archive-date=2025-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315021416/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010/|url-status=live}}</ref> |Бахархой лерина шо=2024 |Луьсталла=29,39 |Бахархойн цӀерш = латыш, латышаш<ref>[http://ps95.ru/dikdosham/ru/]</ref> |ДЧС (НЭТ) = 78,970 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2021-01-28 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205101511/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2023 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 109 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 41 938<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал)= 43,640 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо =2023 |ДЧС (номинал) меттиг =99 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= 23 176<ref name="dataimf"/> |АДКИ = * {{increase}} 0,866 (<span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span>; [[Индекс человеческого развития|ИЧР]], [[Список стран по индексу человеческого развития|37-е место]])<ref name="HDI">{{cite web |title= 2020 Human Development Report |publisher= United Nations Development Programme |year= 2019 |url= http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date= 2020-12-15 |archive-date= 2020-12-15 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status= live }}</ref> * {{increase}} 0,783 (<span style="color:#0c0;">лакхара</span>; [[Список стран по индексу человеческого развития с учётом неравенства в распределении здоровья, образования и дохода|ИЧРН]], [[Список стран по индексу человеческого развития с учётом неравенства в распределении здоровья, образования и дохода|35-е место]])<ref>{{cite web |title=Inequality-adjusted HDI (IHDI) |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/138806 |website=hdr.undp.org |publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]] |access-date=2020-12-15 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163004/http://www.hdr.undp.org/en/indicators/138806 |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АДКИ = 2019 |АДКИ меттиг = 39 |Локхалла АДКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) |Домен=[[.lv]], [[.eu]] ([[Европин союз|ЕС]] санна) |ISO = 428 / LVA / LV |МОК = LAT |Телефонан код=371 |Сахьтан аса=[[Малхбален Европин хан|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Малхбален Европин аьхкенан хан|UTC+3]]) }} '''Ла́тви''' ({{lang-lv|Latvija}} {{IPA|[ˈlatvija]}}), официалан цӀе — '''Латышийн Респу́блика''' ({{lang-lv|Latvijas Republika}}) — [[Къилбаседа Европа|Къилбаседа Европера]] пачхьалкх<ref name="UN">{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[ООН]] |access-date=2015-04-30 |lang=en |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511230643/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |url-status=live }}</ref>. Республикин латта — 64 589 {{Км2}} (122-гӀа меттиг дуьненахь). Цуьнан йохалла къилбаседехьара къилбехьа 250 км, ткъа малхбузера малхбале 450 км. Латвин доза ду къилбаседехь [[Эстони]]ца , малхбалехь [[Росси]]ца , къилба-малхбалехь [[Беларусь]]ца , къилбехьа [[Литва]]ца{{дехьавалар|Географин хьал}}. Коьрта а, йоккха а гӀала [[Рига]] йу, кхин йаккхий гӀаланаш — [[Даугавпилс]], [[Лиепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]]. Пачхьалкхан мотт — [[Латышийн мотт|латышийн]]{{дехьавалар|Меттанаш}}. 2024 шеран 1 январехь маххадорца Латвехь ву 1 871 882 вахархо (иза 11 126 стаг кӀезга ву, 2023 шо долалуш хиллачул)<ref name="Нас2024" />{{дехьавалар|Бахархой}}. Латви [[унитаран пачхьалкх]] а, [[парламентан республика]] а йу. Пачхьалкхан куьйгалхо —президент, хӀинца [[Ринкевич, Эдгар| Ринкевич Эдгар]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2023/05/31/novym-prezidentom-latvii-izbran-glava-mid-strany-edgar-rinkevich|title=Новым президентом Латвии избран глава МИД страны Эдгар Ринкевич|website=Meduza|access-date=2023-06-22|archive-date=2023-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230614020649/https://meduza.io/news/2023/05/31/novym-prezidentom-latvii-izbran-glava-mid-strany-edgar-rinkevich|url-status=live}}</ref> ву (2023 шеран 8 июлехь дуьйна). Латвин премьер-министр — [[Кулбергс, Андрис|Кулбергс Андрис]] (2026 шеран 28 майхь дуьйна)<ref>{{Cite web|url=https://press.lv/post/novaya-vlast-sejm-utverdil-pravitelstvo-kulbergsa|title=Новая власть: Сейм утвердил правительство Кулбергса|lang=ru|website=PRESS.LV|access-date=2026-05-28}}</ref>{{дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. [[Унитаран пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. [[Латвин президенташ|Президент]] — Эдгарс Ринкевичс<ref>{{cite web|url=https://www.delfi.lv/a/51139459&all=true|title=Левитс - новый президент Латвии. Что о нём нужно знать?|author=rus.DELFI.lv|date=2019-05-29|publisher=delfi.lv|lang=ru|accessdate=2019-06-01|deadlink = yes }}</ref> (2019 шеран 8 июлехь дуьйна), [[Латвин премьер-министрийн исписка|премьер-министр]] (официалан даржан цӀе — Латвин министрийн президент) — [[Кариньш, Кришьянис|Кариньш Кришьянис]] (2019 шеран 23 январехь дуьйна).{{Дехьадалар|Пачхьалкхан хӀоттам}} Республикин экономикин бух бу [[Логистика|логистикин]], банкийн хьашташ кхочушдаран, [[туризм]]ан, [[Кхачанан промышленность|кхачанан промышленностан]] тӀаьхь лаьтташ<ref>{{Из|[[Encyclopædia Britannica]]|http://britannica.com/EBchecked/topic/332121/Latvia/277425/Demographic-trends#toc37304}}</ref>. [[Эцаран хьуьнараллин паритет]]ца [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] чухоам 2023 шарахь 78,970 млрд $ (ЭХьП ЧВС-ца — 41 938 $ а, номиналца — 23 176 $ хӀора синна)<ref name="dataimf"/>. Ахча — [[евро]]{{дехьавалар|Йукъара хьал, коьрта гайтамаш}}. Латвин маршо кхайкхийна 1918 шеран 18 ноябрехь. 1940 шеран 5 августера 1991 шеран 21 август кхаччалц республика йукъайоьдура [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРС]]{{дехьавалар|Истори}}. [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]] декъахо 1991 шеран 17 сентябрехь дуьйна, [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо 2004 шеран 1 майхь дуьйна, [[НАТО]] декъахо — 2004 шеран 29 мартехь дуьйна, [[Экономикин ЦхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам|ЭЦКхКх]] декъахо — 2016 шеран июнехь дуьйна. Йукъайоьду [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] а, [[Еврозона|Еврозонин]] а. == Этимологи == «Латвин» цӀе схьайаьлла [[латышийн мотт|латышийн]] а, [[литвахойн мотт|литвахойн]] а меттанашкара, цигахь и кхолладелла [[Латышаш|латышийн]] [[этноним]]ах — ''латвяй'' ({{lang-lt|latviai}}). [[Латышийн литература|Латышийн литературехь]] «Латвия» термин йукъайаьккхина поэто [[Аусеклис (поэт)|Аусеклиса]]<ref name=":0" />. Дуьххьара цунах тера цӀе ''Летти'' кепехь (''Lettia'', ''Letthia'', ''Leththia'') карийна [[Генрих Латвин]] «[[Ливонин шераш йаздар|хроникехь]]» (1209) немцойн къонахийн тӀеман гӀуллакхаш дуьйцуш [[Эрсикан олалла|Эрсикан элин]] [[Всеволода (Эрсикан эла)|Всеволодан]] (Висвалдисан) дуьхьала, йартийн цӀераш санна [[Латгалаш|латгалаш]] беха мехкан (Кукеноисан олалла). 1211 шарахь и латтанаш [[Ригин архиепископалла|Ригин архиепископаллина]] а, [[Ливонан орден]] а йукъахь декъаделча, цу массо а латтанех ``Летти'' ала долийна. И цӀе дуьххьара хьахийна 1210 шеран 20 октябрехь арайаьллачу папин буллехь кехат тӀехь, цул тӀаьхьа хаддаза гучуйолу документашкахь XIV бӀешо кхаччалц, XV бӀешарахь эххар а цуьнан метта хӀоттийра «[[Ливони]]» (Йуккъера немцойн меттадакъа) цӀе<ref name=":0">{{Cite web|lang=lv|url=https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|title=Latvija|author=Гинтс Скутенс|editor=Валтерс Гривиньш|website=Historia|subtitle=Латвия: генезис понятия|date=2002-10-09|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510124032/https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|url-status=live}}</ref>. «Латви» боху дош массо а латышийн территорийн цӀарна дуьххьара лелийна [[вильянди]]н мозгӀаро Дионисий Фабрицийс шен «Livonicae historye compediosa series» хроникехь, иза чекхйаьлла 1611 шарахь.Цул тӀаьхьа латышийн латта хьахийна мозгӀарша Георг Манцела (''latviešu zeme'', ''Lettus'', 1638) а, Якоб Лангес (''latviska zeme'', ''Lexicon'', 1777) а; [[Стендер, Готтхард Фридрих|Воккха Стендера]] хьахийна фраза ''Latvju zeme'' (''Lexicon'', 1789)<ref name=":0" />. Термин «Латви» шуьйра лело йолайелира [[гӀопалла]] дӀайаьккхинчул тӀаьхьа [[Лифлиандин губерни|Лифлиандин]] а, [[Курляндин губерни|Курляндин]] а губернашкахь. [[Алунан, Юрис|Алунанс Юриса]] 1857 шарахь кховдийра ''Латва'' цӀе лело, тӀаккха, литвахойн маттахь санна, цунна тӀетоьхна -''ija'' чаккхе. [[Немцой]]н Ӏаткъамна кӀел баьхкинчу латышаша йуьхьанца лелайора «Балти» боху термин, схьаяьлла [[неологизм]]ах ''Балтенланд'' бохучух, цуо хийцира шира термин ''Ostseeprovinzen''. Йезчу хенан эшарехь [[Бауманис, Карлис|Бауманис Карлисан]] «[[Dievs, Sveti Latviju|Дела, декъала йехьа Латви]]!» йуьхьанца иза Латвих лаьцна дацара, [[Балтикайист|Балтех]] лаьцна дара. Балти а йара, Латвица цхьаьна, [[эпос]]е [[Пумпур, Андрей Индрикович|Андрей Пумпуран]] ''[[Лахплесис]]» ''«[[Лачплесис]]»''<ref name=":0" />. «Латви» боху термин политикин коннотаци эцна [[1905 шеран революци ЛатвехьӀ1905 шеран революцин]] хенахь, цул тӀаьхьа дозанал арахьа йаржийра мухажирийн къинхьегамца ([[Райнис]], [[Скалбе, Карлис|К. Скалбе]]). Эххар а кхоьллина Хьалхара дуьненан тӀом боьдуш, Латышийн кхийсархойн тобанаш кхоллайалар а, Латвин маршонан къийсам а бахьана долуш<ref name=":0" />. == Физикин-географин амал == === Географин хьал === {{Коьртаниг|Латвин географи}} [[Файл:Latvia 1998 CIA map.jpg|thumb|360px|Латвин карта]] Латвин майда йу 64 589 {{км2}} ([[Майданца мехкийн исписка|дуьненан мехкашна йукъахь майданца 122-гӀа меттиг]]). Дозанийн йукъара дохалла — 1150 км. Бердашца бу [[Балтикин хӀорд]] (бердан бохалла — 531 км) а, [[Ригин айма]]н а малхбузехь, доза ду [[Эстони]]ца къилбаседехь (343 км), [[Литва]]ца къилбехахь (588 км), [[Росси]]ца (246 км) а, [[Беларусь]]ца а (161 км) малхбалехь. Рельеф аренийн, гунаш хийцало чутаьӀенашца: # [[Видземан гу]] (уггаре лекха меттиг — шу [[Гайзинькалнс]], 312 м); # [[Латгалан гу]] (уггаре лекха меттиг — шу [[Лиелайс Лиепукалнс]], 289 м); # Алукснен гу (уггаре лекха меттиг — шу [[Делинькалнс]], 272 м); # Куршан гу (уггаре лекха меттиг — шу [[Криевукалнс]] (Оьрсийн лам), 189 м); # Аугшземан гу (уггаре лекха меттиг — шу [[Эглюкалнс]], 220 м); Уггаре йахйелла чутаӀе — [[ХӀордайистера чутаӀе]]. [[Файл:Riga and Daugava in the evening.jpg|thumb|240px|Даугава эрк [[Рига|Ригехь]]]] Дерриг Латвехь ду 2585 эрк а, 2288 Ӏам а<ref>[http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt База данных географических названий Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108221502/http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt |date=2019-01-08 }}{{ref|lv}}</ref>. Уггаре деха эркаш: {| class="wikitable" |- ! ! ЦӀе ! Хикхоче ! Латвин чухула дохалла, км ! Йерриг дохалла, км |- |1 | [[Гауя]] | [[Ригин айма]] | 452 | 452 |- |2 | [[Малхбузе Двина|Даугава]] | [[Ригин айма]] | 352 | 1020 |- |3 | [[Огре (эрк)|Огре]] | [[Малхбузе Двина|Даугава]] | 188 | 188 |- |4 | [[Вента]] | [[Балтикин хӀорд]] | 178 | 346 |- |5 | [[Иецава (эрк)|Иецава]] | [[Лиелупе]] | 155 | 155 |} Уггаре даккхий Ӏаьмнаш: {| class="wikitable" |- ! ! ЦӀе ! Майда, {{км2}} ! Бохалла, км |- |1 | [[Лубанс]] | 80,7 | 15,6 |- |2 | [[Разна]] | 57,56 | 12,1 |- |3 | [[Энгурес]] | 40,46 | 17,9 |- |4 | [[Буртниекс]] | 40,07 | 13,3 |- |5 | [[Лиепайн Ӏам]] | 37,15 | 16,2 |} Уггаре кӀорга Ӏам — [[Дридзис]] (65,1 м). Латвин коьрта Ӏаламан ресурсаш: [[гӀум]], [[тӀо]], [[торф]], [[доломит]], [[кира-маьӀда]], [[сацкъар-латта]], [[гипс]]<ref>{{cite web |url=https://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&cat=355 |title=LR Centrālā statistikas pārvalde — Центральное статистическое управление Латвии |access-date=2007-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121043324/http://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&cat=355 |archive-date=2007-11-21 |url-status=dead }}</ref>, хин ресурсаш, [[хьун]]. Толлуш йу Балтикин хӀордан шельф мехкадаьтта лохуш, зуьйш доккху [[мехкадаьтта]] Курземан регионехь. Цул сов, латвин берда тӀаьхь меттигерчу бахархошна карадо наггахь [[янтарь]]<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2009/11/01/yantar-site-anons.html|title=В Латвии найден самый большой кусок янтаря|lang=ru|website=Российская газета|date=2009-11-01|access-date=2024-09-02|archive-date=2024-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902195853/https://rg.ru/2009/11/01/yantar-site-anons.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/article/286418/|title=Национальное достояние Латвии: солнце внутри|lang=ru|first=Наталья|last=Майборода|website=VokrugSveta.ru|access-date=2024-09-02|archive-date=2024-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902195853/https://www.vokrugsveta.ru/article/286418/|url-status=live}}</ref>. === Климат === [[Файл:Satellite image of Latvia in March 2003.jpg|thumb|right|200px|2003 шеран мартехь спутник тӀера даьккхина сурт. Ша бина [[Ригин айма]]]] [[Файл:BalticSea March2000 NASA-S2000084115409 md.jpg|thumb|right|200px|[[Балтикин хӀорд]] 2000 шеран мартехь ([[НАСА]])]] Кхузахь [[хӀордан климат]] тӀера [[континентан климат]] тӀекхаччалц дехьаваларан амал йу, иза кӀадло Балтикин хӀорд герга хиларна. Къилба-малхбузера Ӏедалехь болчу мохо Атлантикин агӀорхьара дикка йочанаш йахьа — шарахь 500—800 мм. Стигал дукха хьолахь мархаш йолуш хуьлу, маьлхан денойн терахь - шарахь 30-40 бен ца хуьлу. Уггаре а маьлхан а, бекъа а бутт - май. Аьхке дукха хьолахь салкхене а, догӀанен а хуьлу, температура нулел лакхара лаьтта шарахь 125—155 дийнахь. Йуккъера температура июлехь +15...+17 °C йу, наггахь хуьлу аномалеш (+32 °C кхаччалц), 1990-гӀа шераш йуккъе дахча йолчу хенахь санна. Ӏа лаьтта декабран йуккъера дуьйна март йуккъе кхаччалц. Январь баттахь йуккъера температура −3 — −7 °C кхаччалц хуьлу, наггахь охьайолу −20 °C кхаччалц<ref name="geo">{{ССГН|Латвия}}</ref>. {| class="wikitable" |- | colspan="13" style="height:25px; background:#f0f0f0"| <div class="center">'''2022 шеран Латвин йуккъера температура:'''<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__vide_geogr__geogr/GZ010m.px/|title=Laika apstākļi Latvijā un atsevišķās Latvijas pilsētās|website=Oficiālās statistikas portāls|access-date=2023-01-31|archive-date=2023-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131174134/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__vide_geogr__geogr/GZ010m.px/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131174134/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__vide_geogr__geogr/GZ010m.px/ |date=2023-01-31 }}</ref></div> |- style="background:#f0f0f0" | style="width:110px; "| <div class="center" class="style2">Бутт</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Янв</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Фев</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Март</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Апр</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Май</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Июнь</div> | style="width:52px; "| <div class="center">Июль</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Авг</div> | style="width:51px; "| <div class="center">Сен</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Окт</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Нояб</div> | style="width:64px; "| <div class="center">Дек</div> |- | style="width:110px; background:#f0f0f0"| <div class="center" class="style2">Йуккъера температура (°C):</div> | style="width:55px; background:#d6d6ff"| <div class="center">−0,9</div> | style="width:55px; background:#b6b6ff"| <div class="center">+0,4</div> | style="width:55px; background:#e6e6ff"| <div class="center">+0,9</div> | style="width:55px; background:#ffeddc"| <div class="center">+4,9</div> | style="width:55px; background:#ffd2a5"| <div class="center">+9,9</div> | style="width:55px; background:#ffa852"| <div class="center">+16,9</div> | style="width:52px; background:#ff9429"| <div class="center">+17,6</div> | style="width:55px; background:#ffaf60"| <div class="center">+19,8</div> | style="width:51px; background:#ffc489"| <div class="center">+10,1</div> | style="width:55px; background:#ffe6ce"| <div class="center">+9,2</div> | style="width:55px; background:#fcfcff"| <div class="center">+2,5</div> | style="width:64px; background:#f1f1ff"| <div class="center">-3,1</div> |} {| class="wikitable" |- |+'''Хенан-хӀоттаман рекордаш Латвехь'''<ref>{{Книга|заглавие=Latvijas ģeogrāfijas atlants|издательство=Jāņa sēta|место=Rīga|год=2004|page=13|isbn=9984073637}}</ref> |- ! Рекорд !! МаьӀна !! Меттиг !! Терахь |- | Уггаре лакхара температура || 37,8 °C || Вентспилс || 2014 шеран 4 августехь |- | Уггаре лахара температура || −43,2 °C || Даугавпилс || 1956 шеран 8 февралехь |- | Массарел алсама йочанаш шарахь|| 1007 мм || [[Приекулан волость (Видземе)|Приекулан волость]] || 1928 шо |- | Массарел кӀезга йочанаш шарахь|| 384 мм || [[Айнажи]] || 1939 шо |- | Массарел алсама йочанаш дийнахь || 160 мм || [[Вентспилс]] || 1973 шеран 9 июлехь |- | Уггаре лакхара беттан йочанийн норма || 330 мм || Ницан волость || 1972 шеран августехь |- | Уггаре лахара беттан йочанийн норма || 0 мм || Литван доккхаха долу дакъа || 1938 шеран майхь |- | Уггаре стомма лайн чкъор || 126 см || [[Гайзинькалнс]] || 1931 шеран мартехь |- | Уггаре дукха дарц хьийзийна бутт || 19 де|| [[Лиепая]] || 1956 шеран февралехь |- | Уггаре дукха дохк йолу денош шарахь || 143 де || Гайзинькалнан волость || 1946 шо |- | Уггаре лакхара атмосферин Ӏаткъам || 799,5 мм || Лиепая || 1907 шеран январехь |- | Уггаре лахара атмосферин Ӏаткъам || 699,7 мм || [[Видземан гу]] || 1962 шеран 13 февралехь |- | Дукхаха долу денош стигал къекъаш догӀа долу шарахь || 52 де || Видземан гу || 1954 шо |- | ЧӀогӀа мох || 34 - 48 м/с || Гайтина дац || 1969 шеран 2 ноябрехь |} == Истори == === Йаккхий гӀаланаш === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| ХӀост ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| ГӀала ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| Бахархой (01.01.2012) ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| Шира кӀошт |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Greater Coat of Arms of Riga - for display.svg|40px]] || style="text-align:left;"| '''[[Рига]]''' ||align="middle" | 699 203 ||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of arms of Daugavpils.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Даугавпилс]]''' ||align="middle" | 101 057||align="middle" | [[Латгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Liepāja.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Лиепая]]''' ||align="middle" | 82 413||align="middle" | [[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Escut Jelgava.png|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Елгава]]''' ||align="middle" | 63 534||align="middle" | [[Земгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Jūrmala.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Юрмала]]''' ||align="middle" | 56 307||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:LVA Ventspils COA.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Вентспилс]]''' ||align="middle" | 41 998||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Rēzekne.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Резекне]]''' ||align="middle" | 33 936||align="middle" | [[Латгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:COA LV Valmiera.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Валмиера]]''' ||align="middle" | 26 674||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Ogre.svg|20px]] || style="text-align:left;"| [[Огре]] ||align="middle" | 26 549||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Escut Jekabpils.png|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Екабпилс]]''' ||align="middle" | 25 883||align="middle" | [[Селия]] / [[Латгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Tukums.svg|20px]] || style="text-align:left;"| [[Тукумс]] ||align="middle" | 19 729||align="middle" | [[Земгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Salaspils gerb.png|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Саласпилс]] ||align="middle" | 18 039||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Cesis COA.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Цесис]] ||align="middle" |17 673||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Kuldiga COA.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Кулдига]] ||align="middle" | 12 494||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Olaine.gerb.png|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Олайне]] ||align="middle" | 12 367||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Saldus gerb.png|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Салдус]] ||align="middle" | 12 085||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Sigulda.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Сигулда]] ||align="middle" | 11 368||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Talsi.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Талси]] ||align="middle" | 10 962||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Dobele COA.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Добеле]] ||align="middle" | 10 895||align="middle" | [[Земгале]] |} == Оьздангалла а, говзалла а == {{Коьртаниг|Латвин оьздангалла|Латвин музыка}} {{Кхин а|Латвин музейн исписка|Латвин кинематограф|Латвин театрш}} [[Файл:Sabile abava 2006 06.jpg|thumb|Латвин пейзаж [[Сабилехь]]]] == Оьздангалла а, говзалла а == [[ЙСЭ]] чуьра ССРС-ехь латышийн литературин йемаллин масала: {{начало цитаты}} Латышийн литературин бухехь йара меттигерачу фольклоран хьалдолуш ламасташ - халкъан эшарш, туьйранаш, легендаш. Уггаре хьалхара латышийн халкъан эшарийн «Латышийн дайнаш» (Т. 1-6, 1894-1915) дуьззина хьалхара зорба хӀоттийна латышийн фольклориста [[Барон, Кришьянис|Кр. Барон]] (ваьхна 1835—1923 шерашкахь). «Эшарш» (1856 шо) Ю. А. [[Алунан, Юрис|Алунана]] (1832-64) бух биллина латышийн къоман йозанан поэзин. Халкъан романтизм олучу векалийн кхолларалла — [[Аусеклис]]ан (М. Крогземисан, 1850—1879) а, А. [[Пумпур, Андрей|Пумпуран]] (1841—1902), «[[Лахплесис]]» авторан эпос (1888). Цу тӀехь гуш йара къоман маршонан боламан ойланаш. Латвин прозин дуьххьарлера маьӀне кхиамаш бу вежарийн Матисан (1848—1926) а, Рейнисан (1839—1920) а «Лаьттан геодезистийн зама» (1879) роман [[Каудзит]] а, [[Апсишу Екабс|Апсишу Екабан]] дийцарш. Латвин йаздархойн кхоллараллина тӀеӀаткъам бина оьрсийн реализмо. Латвин драматургин йуьхь йиллина А. Алунана (1848—1912) 1870—1880-гӀа шерашкахь. {{конец цитаты}} === Кухни === {{Коьртаниг|Латышийн кухни}} Латвин кухнин гӀарабевлла кхачанаш бу муьста шурин чорпа, бепиган чорпа, иштта [[Путра (даар)|путра]] а, копаста а. Дуккха а тайп-тайпана кхачанаш кечбо Латвехь коьртан копастех, массо а тайпана керлачу а, хичу боьхкинчу а хасстоьмех, буракан бецех, муьстаргех, кхин а акха ораматех. Кхоь шуьйра лелайо латышийн кхача кечбечу наха. ГӀарайаьлла кхехкийна сира кхоьш (Латвехь бен ца лелайо) кхаьрзина [[хьакхин дум]]ца. Ламаста сурсаташна йукъахь йу Яновн нехча, иза йо кӀалдах а, керла шуьрех а тӀе хьелин даьтта а, хӀоьаш а, цица а тухий. Шен цӀе кхаьчна Яновн дийнах, и нехча ламастехь кечйо цу дезчу денна. <gallery> Файл:Caraway cheese.jpg|[[Цицин нехча]] ламаста хьалха йуьллу [[Лиго]] Ӏиданехь Файл:Sklandrausis-2.JPG|Курземан [[Скландраусис]]ан йаттар, шира даар латышийн кухнин Файл:Freshly baked gingerbread - Christmas 2004.jpg|Ламаста латышийн печени [[Пипаркукас]] Файл:Latvian cold borscht.jpg|[[Шийла чорпа]] Файл:Latvian dinner.jpg|[[Шийла чорпа]]нца, [[Бигос|йеттина копастца]], [[котлета]]шца, наьрсца, [[йетта шура|йетта шурица]], [[ниха|нихица]] делкъе </gallery> ==МХГӀ == [[Хааман агенталлаш]]<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ Совет по электронным СМИ хочет расширить свои полномочия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623150436/https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ |date=2019-06-23 }} // Lsm.lv, июнь 2019</ref>: * [[LETA]]; * [[BNS]] (Baltic News Service). === Зорбанан МХГӀ === [[Муьран арахецарш]] Латвехь гучудовла дуьйладелла XVIII бӀешо долалуш, церан бух биллинчарех цхьаъ хилла [[пастор]] [[Трей, Иоганн Герман|Иоганн Трей]]. Газеташ: * [[Diena]]; * [[Neatkarīgā Rīta Avīze]]; * [[Dienas Bizness]]; * [[Бизнес&Балти|Бизнес & Балти]]; * [[Латвийская газета|Latvijas Avīze]]; * [[The Baltic Times]]; * [[Керланаш Тахана|Тахана]]; * [[МК Латви]]; * [[Хаамаш (хӀора кӀирнах арадолу газет)|Хаамаш]]; * [[Спортан газет|Sporta avīze]]; * [[Baltische Rundschau]]. Журналаш: * [[IR (журнал)|IR]] (журнал); * [[Йиллина гӀала (журнал)|Йиллина гӀала]]; * [[Бизнес-Класс (журнал)]]; * [[Телеграф (газет а, журнал а)|Телеграф]] (газет а, журнал а); * [[Балтикин курс]] (журнал а, ков а); * [[Klubs]]; * [[Лилит (журнал)|Лилит]]; * [[Патарма (журнал)|Патарма]]; * [[Pastaiga]]; * [[Kas Jauns]] (журнал а, ков а). === Электронан МХГӀ === {{Кхин а|Электронан МХГӀ}} * Электронан МХГӀ къоман кхеташо ([[ЭМХГӀКъКх]])<ref>{{Cite web |url=https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |title=В кулуарах есть явные признаки того, что новым политическим силам нужны два свободных места в НСЭСМИ |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731131848/https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |url-status=live }}</ref>. Интермаша-кевнаш: * [[DELFI]].lv; * Йиллина.lv; * [[Meduza]]; * [[TvNet]] (Rus); === Телевизионан компанеш === * [[Латвин телевизион|LTV]]: ** [[LTV1]]; ** [[LTV7]]. * [[Re:TV]]; * [[Rīga TV24]] * [[Viasat]]: ** [[TV3 Latvia|TV3]]; ** [[TV3+]]; ** [[TV6 Latvia]]; ** [[LNT]]. === Радиостанцеш === {{main|Латвин радиостанцийн исписка}} == Спорт == {{Коьртаниг|Спорт Латвехь}} Латвин гулйина командехь левзина гӀарабевлла хоккеисташ, масала, [[Балдерис, Хелмут Гунарович|Х. Балдерис]], [[Ирбе, Артур|А. Ирбе]], [[Озолиньш, Сандис|С. Озолиньш]], [[Жолток, Сергей Иванович|С. Жолток]], [[Скрастиньш, Карлис|К. Скрастиньш]], кхин берш а. [[Динамо (хоккейн клуб, Рига, 2008)|«Динамо» Рига]] тоьллачех мехкан хоккейн клуб йу ([[КХЛ 2021/2022 шо|2021/22 шо]] кхаччалц клуб левзина [[Континентан хоккейн лига|Континентан хоккейн лигехь]]). 2006 а, 2021 а шерашкахь Ригехь дӀайахьира экъанца хоккейн дуьненан чемпионаташ. Латвин кхин гӀарадевлла спортан тайпанаш: [[футбол]], [[волейбол]], [[теннис]], [[вилспетан спорт]], [[бобслей]], [[салазан спорт]], [[йеза атлетика]]. Футболех ловзаран Латвин гулйина командин тоьлла кхиам бу 2004 шеран Европин чемпионатан финалан декъе йала, цигахь иза ца ийшира Германин командина. Клубан тӀегӀанехь билгала йаьлла 14-зза мехкан чемпион «[[Сконто (футболан клуб)|Сконто]]» (хӀинца йац) а, «[[Вентспилс (футболан клуб)|Вентспилс]]» а, 2009/10 шарахь Европин лигин тобанан муьре йаьлла йолу. Иштта гӀарайаьлла йу [[спидвей]], цигахь Лавин гулйина команда 2013 шарахь Дуьненан кедан ахфинале йелира. Спидвейн клуб «Локомотив»<ref>{{Cite web |url=http://www.lokomotive.lv/ |title=Спидвейный клуб Локомотив Даугавпилс |access-date=2014-05-20 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315104422/http://www.lokomotive.lv/ |url-status=live }}</ref> [[Даугавпилс]] гӀалахь йу. Латвис дакъалоцу Ӏаьнан а, [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш]]кахь. Йозуш йоцучу Латвин исторехь уггаре а кхиаме олимпийн спортхо ву [[Штромбергс, Марис|М. Штромбергс]] 2008 а, 2012 а шерашкахь BMX къийсадаларшкахь шозза Олимпийн чемпион хилла волу. Латышийн бобслейн а, скелатонан а федераци (ЛБСФ) хаамашца латышийн спортхой 250-зза хьалабевлла сийлаллин пьедестал тӀе салазан тайпана спортехь. Иза тоьлла гайтам бу Латвин спортан исторехь<ref>{{Cite web|url=https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|title=Спортивный полуфабрикат: стадион Daugava — скорее уж для танцев|publisher=rus.lsm.lv|lang=ru|access-date=2020-04-10|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507142440/https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|url-status=live}}</ref>. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} === Комментареш === {{билгалдахарш|group="Комм"|2}} === Хьосташ === {{билгалдахарш}} == Литература == * {{Книга |ref=Зубкова |ссылка=http://test8.dlibrary.org/ru/nodes/94-pribaltika-i-kreml-1940-1953 |автор=Зубкова Е. Ю. |заглавие=Прибалтика и Кремль, 1940—1953 |год=2008 |место=М. |издательство=Фонд первого Президента России Б. Н. Ельцина : РОССПЭН |страниц=349 |ISBN=978-5-8243-0909-6}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Викидошам = Латви |Викигид = Латви }} * [https://www.latvija.lv/ru Портал услуг государственного управления Латвии] * {{wikiatlas|Latvia}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Латвия/}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1106666.stm Latvia profile] from [[BBC News]]{{ref|en}} * [https://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/latvia/index_en.htm Latvia profile] — [[ЕС]]{{ref|en}} {{АХь}} {{Латви теманашкахь}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{НАТО}} {{Европин Кхеташо}} {{ГУАМ}} {{Демократин харжаман доттагӀалла}} {{Европа теманашкахула 2|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО|[[Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Европе|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]|Лихтенштейн=0|Монако=0|Акротири и Декелия=0|Аландские острова=0|Гернси=0|Гибралтар=0|Джерси=0|Остров Мэн=0|Фарерские острова=0|Шпицберген=0|Ян-Майен=0|Республика Косово=0|Приднестровская Молдавская Республика=0|Республика Абхазия=0|Республика Южная Осетия=0|цвет=Латвия}} {{Франкофони}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} [[Категори:Латви]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] [[Категори:Балтика хӀордайистера мехкаш]] nytj23fa4c6kgwom9gd2bd7hfpt82zy 25778631 25778541 2026-09-21T23:11:05Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778631 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Латышийн Республика |Шен цӀе= {{lang-lv|Latvijas Republika}} |Доланиг дожар=Латвин |ХӀост=Coat of Arms of Latvia.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе= Dievs, Svētī Latviju <br /> (Дела, декъалъехьа Латви) |Аудио = Latvian National Anthem.ogg |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=26|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min = 0|lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =56 |lon_sec =0 |region = LV |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь=EU-Latvia.svg |картан куьг = '''Латви''' лаьтта (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьIна-сира а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт=[[Латышийн мотт|латышийн]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1918 шо|1918 шеран]] [[18 ноябрь|18 ноябрехь]] ([[Росси|Россех]])<ref>По условиям [[Брестский мир|Брестского мира]] 3 марта 1918 Латвия перешла под контроль [[Германская империя|Германской империи]], от которой стала независимой после её поражения в [[Первая мировая война|I мировой войне]].</ref> <br /><small>[[1991 шо|1991 шеран]] [[21 август]]ехь ([[ССРС]])<ref>''Зиновьев В. П.'', ''Троицкий Е. Ф.'' Страны СНГ и Балтии. Томск., 2009. 334 С. — c. 9</ref></small> |Коьрта гӀала=[[Рига]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Рига]], [[Даугавпилс]], [[Вентспилс]], [[Лиепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Латвин президенташ|Президент]]<br />[[Латвин премьер-министрийн исписка|Премьер-министр]] <br />[[Латвин Сейман председателийн исписка|Сейман председатель]] |Куьйгалхой=[[Ринкевич, Эдгар|Эдгар Ринкевич]]<br /> [[Кулбергс, Андрис|Андрис Кулбергс]] <br />[[Миериня, Дайга|Дайга Миериня]] |Латтанца меттиг=122 |Латта={{Num|64589}} |Хина процент=1,5 |Бахархойн меттиг=154-гIа |Бахархой= {{охьадалар}} 1 871 882<ref name="Нас2024">{{Cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010/|title=Iedzīvotāju skaits gada sākumā, tā izmaiņas un dabiskās kustības galvenie rādītāji 1920 - 2024|lang=lv|website=Oficiālās statistikas portāls|access-date=2024-06-04|archive-date=2025-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315021416/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010/|url-status=live}}</ref> |Бахархой лерина шо=2024 |Луьсталла=29,39 |Бахархойн цӀерш = латыш, латышаш<ref>[http://ps95.ru/dikdosham/ru/]</ref> |ДЧС (НЭТ) = 78,970 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2021-01-28 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205101511/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2023 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 109 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 41 938<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал)= 43,640 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо =2023 |ДЧС (номинал) меттиг =99 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= 23 176<ref name="dataimf"/> |АКИ = * {{increase}} 0,866 (<span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span>; [[Индекс человеческого развития|ИЧР]], [[Список стран по индексу человеческого развития|37-е место]])<ref name="HDI">{{cite web |title= 2020 Human Development Report |publisher= United Nations Development Programme |year= 2019 |url= http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date= 2020-12-15 |archive-date= 2020-12-15 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status= live }}</ref> * {{increase}} 0,783 (<span style="color:#0c0;">лакхара</span>; [[Список стран по индексу человеческого развития с учётом неравенства в распределении здоровья, образования и дохода|ИЧРН]], [[Список стран по индексу человеческого развития с учётом неравенства в распределении здоровья, образования и дохода|35-е место]])<ref>{{cite web |title=Inequality-adjusted HDI (IHDI) |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/138806 |website=hdr.undp.org |publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]] |access-date=2020-12-15 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163004/http://www.hdr.undp.org/en/indicators/138806 |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 39 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) |Домен=[[.lv]], [[.eu]] ([[Европин союз|ЕС]] санна) |ISO = 428 / LVA / LV |МОК = LAT |Телефонан код=371 |Сахьтан аса=[[Малхбален Европин хан|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Малхбален Европин аьхкенан хан|UTC+3]]) }} '''Ла́тви''' ({{lang-lv|Latvija}} {{IPA|[ˈlatvija]}}), официалан цӀе — '''Латышийн Респу́блика''' ({{lang-lv|Latvijas Republika}}) — [[Къилбаседа Европа|Къилбаседа Европера]] пачхьалкх<ref name="UN">{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[ООН]] |access-date=2015-04-30 |lang=en |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511230643/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |url-status=live }}</ref>. Республикин латта — 64 589 {{Км2}} (122-гӀа меттиг дуьненахь). Цуьнан йохалла къилбаседехьара къилбехьа 250 км, ткъа малхбузера малхбале 450 км. Латвин доза ду къилбаседехь [[Эстони]]ца , малхбалехь [[Росси]]ца , къилба-малхбалехь [[Беларусь]]ца , къилбехьа [[Литва]]ца{{дехьавалар|Географин хьал}}. Коьрта а, йоккха а гӀала [[Рига]] йу, кхин йаккхий гӀаланаш — [[Даугавпилс]], [[Лиепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]]. Пачхьалкхан мотт — [[Латышийн мотт|латышийн]]{{дехьавалар|Меттанаш}}. 2024 шеран 1 январехь маххадорца Латвехь ву 1 871 882 вахархо (иза 11 126 стаг кӀезга ву, 2023 шо долалуш хиллачул)<ref name="Нас2024" />{{дехьавалар|Бахархой}}. Латви [[унитаран пачхьалкх]] а, [[парламентан республика]] а йу. Пачхьалкхан куьйгалхо —президент, хӀинца [[Ринкевич, Эдгар| Ринкевич Эдгар]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2023/05/31/novym-prezidentom-latvii-izbran-glava-mid-strany-edgar-rinkevich|title=Новым президентом Латвии избран глава МИД страны Эдгар Ринкевич|website=Meduza|access-date=2023-06-22|archive-date=2023-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230614020649/https://meduza.io/news/2023/05/31/novym-prezidentom-latvii-izbran-glava-mid-strany-edgar-rinkevich|url-status=live}}</ref> ву (2023 шеран 8 июлехь дуьйна). Латвин премьер-министр — [[Кулбергс, Андрис|Кулбергс Андрис]] (2026 шеран 28 майхь дуьйна)<ref>{{Cite web|url=https://press.lv/post/novaya-vlast-sejm-utverdil-pravitelstvo-kulbergsa|title=Новая власть: Сейм утвердил правительство Кулбергса|lang=ru|website=PRESS.LV|access-date=2026-05-28}}</ref>{{дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. [[Унитаран пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. [[Латвин президенташ|Президент]] — Эдгарс Ринкевичс<ref>{{cite web|url=https://www.delfi.lv/a/51139459&all=true|title=Левитс - новый президент Латвии. Что о нём нужно знать?|author=rus.DELFI.lv|date=2019-05-29|publisher=delfi.lv|lang=ru|accessdate=2019-06-01|deadlink = yes }}</ref> (2019 шеран 8 июлехь дуьйна), [[Латвин премьер-министрийн исписка|премьер-министр]] (официалан даржан цӀе — Латвин министрийн президент) — [[Кариньш, Кришьянис|Кариньш Кришьянис]] (2019 шеран 23 январехь дуьйна).{{Дехьадалар|Пачхьалкхан хӀоттам}} Республикин экономикин бух бу [[Логистика|логистикин]], банкийн хьашташ кхочушдаран, [[туризм]]ан, [[Кхачанан промышленность|кхачанан промышленностан]] тӀаьхь лаьтташ<ref>{{Из|[[Encyclopædia Britannica]]|http://britannica.com/EBchecked/topic/332121/Latvia/277425/Demographic-trends#toc37304}}</ref>. [[Эцаран хьуьнараллин паритет]]ца [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] чухоам 2023 шарахь 78,970 млрд $ (ЭХьП ЧВС-ца — 41 938 $ а, номиналца — 23 176 $ хӀора синна)<ref name="dataimf"/>. Ахча — [[евро]]{{дехьавалар|Йукъара хьал, коьрта гайтамаш}}. Латвин маршо кхайкхийна 1918 шеран 18 ноябрехь. 1940 шеран 5 августера 1991 шеран 21 август кхаччалц республика йукъайоьдура [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРС]]{{дехьавалар|Истори}}. [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]] декъахо 1991 шеран 17 сентябрехь дуьйна, [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо 2004 шеран 1 майхь дуьйна, [[НАТО]] декъахо — 2004 шеран 29 мартехь дуьйна, [[Экономикин ЦхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам|ЭЦКхКх]] декъахо — 2016 шеран июнехь дуьйна. Йукъайоьду [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] а, [[Еврозона|Еврозонин]] а. == Этимологи == «Латвин» цӀе схьайаьлла [[латышийн мотт|латышийн]] а, [[литвахойн мотт|литвахойн]] а меттанашкара, цигахь и кхолладелла [[Латышаш|латышийн]] [[этноним]]ах — ''латвяй'' ({{lang-lt|latviai}}). [[Латышийн литература|Латышийн литературехь]] «Латвия» термин йукъайаьккхина поэто [[Аусеклис (поэт)|Аусеклиса]]<ref name=":0" />. Дуьххьара цунах тера цӀе ''Летти'' кепехь (''Lettia'', ''Letthia'', ''Leththia'') карийна [[Генрих Латвин]] «[[Ливонин шераш йаздар|хроникехь]]» (1209) немцойн къонахийн тӀеман гӀуллакхаш дуьйцуш [[Эрсикан олалла|Эрсикан элин]] [[Всеволода (Эрсикан эла)|Всеволодан]] (Висвалдисан) дуьхьала, йартийн цӀераш санна [[Латгалаш|латгалаш]] беха мехкан (Кукеноисан олалла). 1211 шарахь и латтанаш [[Ригин архиепископалла|Ригин архиепископаллина]] а, [[Ливонан орден]] а йукъахь декъаделча, цу массо а латтанех ``Летти'' ала долийна. И цӀе дуьххьара хьахийна 1210 шеран 20 октябрехь арайаьллачу папин буллехь кехат тӀехь, цул тӀаьхьа хаддаза гучуйолу документашкахь XIV бӀешо кхаччалц, XV бӀешарахь эххар а цуьнан метта хӀоттийра «[[Ливони]]» (Йуккъера немцойн меттадакъа) цӀе<ref name=":0">{{Cite web|lang=lv|url=https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|title=Latvija|author=Гинтс Скутенс|editor=Валтерс Гривиньш|website=Historia|subtitle=Латвия: генезис понятия|date=2002-10-09|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510124032/https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|url-status=live}}</ref>. «Латви» боху дош массо а латышийн территорийн цӀарна дуьххьара лелийна [[вильянди]]н мозгӀаро Дионисий Фабрицийс шен «Livonicae historye compediosa series» хроникехь, иза чекхйаьлла 1611 шарахь.Цул тӀаьхьа латышийн латта хьахийна мозгӀарша Георг Манцела (''latviešu zeme'', ''Lettus'', 1638) а, Якоб Лангес (''latviska zeme'', ''Lexicon'', 1777) а; [[Стендер, Готтхард Фридрих|Воккха Стендера]] хьахийна фраза ''Latvju zeme'' (''Lexicon'', 1789)<ref name=":0" />. Термин «Латви» шуьйра лело йолайелира [[гӀопалла]] дӀайаьккхинчул тӀаьхьа [[Лифлиандин губерни|Лифлиандин]] а, [[Курляндин губерни|Курляндин]] а губернашкахь. [[Алунан, Юрис|Алунанс Юриса]] 1857 шарахь кховдийра ''Латва'' цӀе лело, тӀаккха, литвахойн маттахь санна, цунна тӀетоьхна -''ija'' чаккхе. [[Немцой]]н Ӏаткъамна кӀел баьхкинчу латышаша йуьхьанца лелайора «Балти» боху термин, схьаяьлла [[неологизм]]ах ''Балтенланд'' бохучух, цуо хийцира шира термин ''Ostseeprovinzen''. Йезчу хенан эшарехь [[Бауманис, Карлис|Бауманис Карлисан]] «[[Dievs, Sveti Latviju|Дела, декъала йехьа Латви]]!» йуьхьанца иза Латвих лаьцна дацара, [[Балтикайист|Балтех]] лаьцна дара. Балти а йара, Латвица цхьаьна, [[эпос]]е [[Пумпур, Андрей Индрикович|Андрей Пумпуран]] ''[[Лахплесис]]» ''«[[Лачплесис]]»''<ref name=":0" />. «Латви» боху термин политикин коннотаци эцна [[1905 шеран революци ЛатвехьӀ1905 шеран революцин]] хенахь, цул тӀаьхьа дозанал арахьа йаржийра мухажирийн къинхьегамца ([[Райнис]], [[Скалбе, Карлис|К. Скалбе]]). Эххар а кхоьллина Хьалхара дуьненан тӀом боьдуш, Латышийн кхийсархойн тобанаш кхоллайалар а, Латвин маршонан къийсам а бахьана долуш<ref name=":0" />. == Физикин-географин амал == === Географин хьал === {{Коьртаниг|Латвин географи}} [[Файл:Latvia 1998 CIA map.jpg|thumb|360px|Латвин карта]] Латвин майда йу 64 589 {{км2}} ([[Майданца мехкийн исписка|дуьненан мехкашна йукъахь майданца 122-гӀа меттиг]]). Дозанийн йукъара дохалла — 1150 км. Бердашца бу [[Балтикин хӀорд]] (бердан бохалла — 531 км) а, [[Ригин айма]]н а малхбузехь, доза ду [[Эстони]]ца къилбаседехь (343 км), [[Литва]]ца къилбехахь (588 км), [[Росси]]ца (246 км) а, [[Беларусь]]ца а (161 км) малхбалехь. Рельеф аренийн, гунаш хийцало чутаьӀенашца: # [[Видземан гу]] (уггаре лекха меттиг — шу [[Гайзинькалнс]], 312 м); # [[Латгалан гу]] (уггаре лекха меттиг — шу [[Лиелайс Лиепукалнс]], 289 м); # Алукснен гу (уггаре лекха меттиг — шу [[Делинькалнс]], 272 м); # Куршан гу (уггаре лекха меттиг — шу [[Криевукалнс]] (Оьрсийн лам), 189 м); # Аугшземан гу (уггаре лекха меттиг — шу [[Эглюкалнс]], 220 м); Уггаре йахйелла чутаӀе — [[ХӀордайистера чутаӀе]]. [[Файл:Riga and Daugava in the evening.jpg|thumb|240px|Даугава эрк [[Рига|Ригехь]]]] Дерриг Латвехь ду 2585 эрк а, 2288 Ӏам а<ref>[http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt База данных географических названий Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108221502/http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt |date=2019-01-08 }}{{ref|lv}}</ref>. Уггаре деха эркаш: {| class="wikitable" |- ! ! ЦӀе ! Хикхоче ! Латвин чухула дохалла, км ! Йерриг дохалла, км |- |1 | [[Гауя]] | [[Ригин айма]] | 452 | 452 |- |2 | [[Малхбузе Двина|Даугава]] | [[Ригин айма]] | 352 | 1020 |- |3 | [[Огре (эрк)|Огре]] | [[Малхбузе Двина|Даугава]] | 188 | 188 |- |4 | [[Вента]] | [[Балтикин хӀорд]] | 178 | 346 |- |5 | [[Иецава (эрк)|Иецава]] | [[Лиелупе]] | 155 | 155 |} Уггаре даккхий Ӏаьмнаш: {| class="wikitable" |- ! ! ЦӀе ! Майда, {{км2}} ! Бохалла, км |- |1 | [[Лубанс]] | 80,7 | 15,6 |- |2 | [[Разна]] | 57,56 | 12,1 |- |3 | [[Энгурес]] | 40,46 | 17,9 |- |4 | [[Буртниекс]] | 40,07 | 13,3 |- |5 | [[Лиепайн Ӏам]] | 37,15 | 16,2 |} Уггаре кӀорга Ӏам — [[Дридзис]] (65,1 м). Латвин коьрта Ӏаламан ресурсаш: [[гӀум]], [[тӀо]], [[торф]], [[доломит]], [[кира-маьӀда]], [[сацкъар-латта]], [[гипс]]<ref>{{cite web |url=https://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&cat=355 |title=LR Centrālā statistikas pārvalde — Центральное статистическое управление Латвии |access-date=2007-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121043324/http://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&cat=355 |archive-date=2007-11-21 |url-status=dead }}</ref>, хин ресурсаш, [[хьун]]. Толлуш йу Балтикин хӀордан шельф мехкадаьтта лохуш, зуьйш доккху [[мехкадаьтта]] Курземан регионехь. Цул сов, латвин берда тӀаьхь меттигерчу бахархошна карадо наггахь [[янтарь]]<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2009/11/01/yantar-site-anons.html|title=В Латвии найден самый большой кусок янтаря|lang=ru|website=Российская газета|date=2009-11-01|access-date=2024-09-02|archive-date=2024-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902195853/https://rg.ru/2009/11/01/yantar-site-anons.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/article/286418/|title=Национальное достояние Латвии: солнце внутри|lang=ru|first=Наталья|last=Майборода|website=VokrugSveta.ru|access-date=2024-09-02|archive-date=2024-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902195853/https://www.vokrugsveta.ru/article/286418/|url-status=live}}</ref>. === Климат === [[Файл:Satellite image of Latvia in March 2003.jpg|thumb|right|200px|2003 шеран мартехь спутник тӀера даьккхина сурт. Ша бина [[Ригин айма]]]] [[Файл:BalticSea March2000 NASA-S2000084115409 md.jpg|thumb|right|200px|[[Балтикин хӀорд]] 2000 шеран мартехь ([[НАСА]])]] Кхузахь [[хӀордан климат]] тӀера [[континентан климат]] тӀекхаччалц дехьаваларан амал йу, иза кӀадло Балтикин хӀорд герга хиларна. Къилба-малхбузера Ӏедалехь болчу мохо Атлантикин агӀорхьара дикка йочанаш йахьа — шарахь 500—800 мм. Стигал дукха хьолахь мархаш йолуш хуьлу, маьлхан денойн терахь - шарахь 30-40 бен ца хуьлу. Уггаре а маьлхан а, бекъа а бутт - май. Аьхке дукха хьолахь салкхене а, догӀанен а хуьлу, температура нулел лакхара лаьтта шарахь 125—155 дийнахь. Йуккъера температура июлехь +15...+17 °C йу, наггахь хуьлу аномалеш (+32 °C кхаччалц), 1990-гӀа шераш йуккъе дахча йолчу хенахь санна. Ӏа лаьтта декабран йуккъера дуьйна март йуккъе кхаччалц. Январь баттахь йуккъера температура −3 — −7 °C кхаччалц хуьлу, наггахь охьайолу −20 °C кхаччалц<ref name="geo">{{ССГН|Латвия}}</ref>. {| class="wikitable" |- | colspan="13" style="height:25px; background:#f0f0f0"| <div class="center">'''2022 шеран Латвин йуккъера температура:'''<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__vide_geogr__geogr/GZ010m.px/|title=Laika apstākļi Latvijā un atsevišķās Latvijas pilsētās|website=Oficiālās statistikas portāls|access-date=2023-01-31|archive-date=2023-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131174134/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__vide_geogr__geogr/GZ010m.px/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131174134/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__vide_geogr__geogr/GZ010m.px/ |date=2023-01-31 }}</ref></div> |- style="background:#f0f0f0" | style="width:110px; "| <div class="center" class="style2">Бутт</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Янв</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Фев</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Март</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Апр</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Май</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Июнь</div> | style="width:52px; "| <div class="center">Июль</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Авг</div> | style="width:51px; "| <div class="center">Сен</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Окт</div> | style="width:55px; "| <div class="center">Нояб</div> | style="width:64px; "| <div class="center">Дек</div> |- | style="width:110px; background:#f0f0f0"| <div class="center" class="style2">Йуккъера температура (°C):</div> | style="width:55px; background:#d6d6ff"| <div class="center">−0,9</div> | style="width:55px; background:#b6b6ff"| <div class="center">+0,4</div> | style="width:55px; background:#e6e6ff"| <div class="center">+0,9</div> | style="width:55px; background:#ffeddc"| <div class="center">+4,9</div> | style="width:55px; background:#ffd2a5"| <div class="center">+9,9</div> | style="width:55px; background:#ffa852"| <div class="center">+16,9</div> | style="width:52px; background:#ff9429"| <div class="center">+17,6</div> | style="width:55px; background:#ffaf60"| <div class="center">+19,8</div> | style="width:51px; background:#ffc489"| <div class="center">+10,1</div> | style="width:55px; background:#ffe6ce"| <div class="center">+9,2</div> | style="width:55px; background:#fcfcff"| <div class="center">+2,5</div> | style="width:64px; background:#f1f1ff"| <div class="center">-3,1</div> |} {| class="wikitable" |- |+'''Хенан-хӀоттаман рекордаш Латвехь'''<ref>{{Книга|заглавие=Latvijas ģeogrāfijas atlants|издательство=Jāņa sēta|место=Rīga|год=2004|page=13|isbn=9984073637}}</ref> |- ! Рекорд !! МаьӀна !! Меттиг !! Терахь |- | Уггаре лакхара температура || 37,8 °C || Вентспилс || 2014 шеран 4 августехь |- | Уггаре лахара температура || −43,2 °C || Даугавпилс || 1956 шеран 8 февралехь |- | Массарел алсама йочанаш шарахь|| 1007 мм || [[Приекулан волость (Видземе)|Приекулан волость]] || 1928 шо |- | Массарел кӀезга йочанаш шарахь|| 384 мм || [[Айнажи]] || 1939 шо |- | Массарел алсама йочанаш дийнахь || 160 мм || [[Вентспилс]] || 1973 шеран 9 июлехь |- | Уггаре лакхара беттан йочанийн норма || 330 мм || Ницан волость || 1972 шеран августехь |- | Уггаре лахара беттан йочанийн норма || 0 мм || Литван доккхаха долу дакъа || 1938 шеран майхь |- | Уггаре стомма лайн чкъор || 126 см || [[Гайзинькалнс]] || 1931 шеран мартехь |- | Уггаре дукха дарц хьийзийна бутт || 19 де|| [[Лиепая]] || 1956 шеран февралехь |- | Уггаре дукха дохк йолу денош шарахь || 143 де || Гайзинькалнан волость || 1946 шо |- | Уггаре лакхара атмосферин Ӏаткъам || 799,5 мм || Лиепая || 1907 шеран январехь |- | Уггаре лахара атмосферин Ӏаткъам || 699,7 мм || [[Видземан гу]] || 1962 шеран 13 февралехь |- | Дукхаха долу денош стигал къекъаш догӀа долу шарахь || 52 де || Видземан гу || 1954 шо |- | ЧӀогӀа мох || 34 - 48 м/с || Гайтина дац || 1969 шеран 2 ноябрехь |} == Истори == === Йаккхий гӀаланаш === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| ХӀост ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| ГӀала ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| Бахархой (01.01.2012) ! style="text-align:center; background:#abcdef;"| Шира кӀошт |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Greater Coat of Arms of Riga - for display.svg|40px]] || style="text-align:left;"| '''[[Рига]]''' ||align="middle" | 699 203 ||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of arms of Daugavpils.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Даугавпилс]]''' ||align="middle" | 101 057||align="middle" | [[Латгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Liepāja.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Лиепая]]''' ||align="middle" | 82 413||align="middle" | [[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Escut Jelgava.png|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Елгава]]''' ||align="middle" | 63 534||align="middle" | [[Земгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Jūrmala.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Юрмала]]''' ||align="middle" | 56 307||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:LVA Ventspils COA.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Вентспилс]]''' ||align="middle" | 41 998||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Rēzekne.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Резекне]]''' ||align="middle" | 33 936||align="middle" | [[Латгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:COA LV Valmiera.svg|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Валмиера]]''' ||align="middle" | 26 674||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Ogre.svg|20px]] || style="text-align:left;"| [[Огре]] ||align="middle" | 26 549||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Escut Jekabpils.png|20px]] || style="text-align:left;"| '''[[Екабпилс]]''' ||align="middle" | 25 883||align="middle" | [[Селия]] / [[Латгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Tukums.svg|20px]] || style="text-align:left;"| [[Тукумс]] ||align="middle" | 19 729||align="middle" | [[Земгале]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Salaspils gerb.png|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Саласпилс]] ||align="middle" | 18 039||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Cesis COA.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Цесис]] ||align="middle" |17 673||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Kuldiga COA.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Кулдига]] ||align="middle" | 12 494||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Olaine.gerb.png|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Олайне]] ||align="middle" | 12 367||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Saldus gerb.png|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Салдус]] ||align="middle" | 12 085||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Sigulda.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Сигулда]] ||align="middle" | 11 368||align="middle" | [[Видземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Coat of Arms of Talsi.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Талси]] ||align="middle" | 10 962||align="middle" |[[Курземе]] |- | style="text-align:center;"|[[Файл:Dobele COA.svg|20px]]|| style="text-align:left;"| [[Добеле]] ||align="middle" | 10 895||align="middle" | [[Земгале]] |} == Оьздангалла а, говзалла а == {{Коьртаниг|Латвин оьздангалла|Латвин музыка}} {{Кхин а|Латвин музейн исписка|Латвин кинематограф|Латвин театрш}} [[Файл:Sabile abava 2006 06.jpg|thumb|Латвин пейзаж [[Сабилехь]]]] == Оьздангалла а, говзалла а == [[ЙСЭ]] чуьра ССРС-ехь латышийн литературин йемаллин масала: {{начало цитаты}} Латышийн литературин бухехь йара меттигерачу фольклоран хьалдолуш ламасташ - халкъан эшарш, туьйранаш, легендаш. Уггаре хьалхара латышийн халкъан эшарийн «Латышийн дайнаш» (Т. 1-6, 1894-1915) дуьззина хьалхара зорба хӀоттийна латышийн фольклориста [[Барон, Кришьянис|Кр. Барон]] (ваьхна 1835—1923 шерашкахь). «Эшарш» (1856 шо) Ю. А. [[Алунан, Юрис|Алунана]] (1832-64) бух биллина латышийн къоман йозанан поэзин. Халкъан романтизм олучу векалийн кхолларалла — [[Аусеклис]]ан (М. Крогземисан, 1850—1879) а, А. [[Пумпур, Андрей|Пумпуран]] (1841—1902), «[[Лахплесис]]» авторан эпос (1888). Цу тӀехь гуш йара къоман маршонан боламан ойланаш. Латвин прозин дуьххьарлера маьӀне кхиамаш бу вежарийн Матисан (1848—1926) а, Рейнисан (1839—1920) а «Лаьттан геодезистийн зама» (1879) роман [[Каудзит]] а, [[Апсишу Екабс|Апсишу Екабан]] дийцарш. Латвин йаздархойн кхоллараллина тӀеӀаткъам бина оьрсийн реализмо. Латвин драматургин йуьхь йиллина А. Алунана (1848—1912) 1870—1880-гӀа шерашкахь. {{конец цитаты}} === Кухни === {{Коьртаниг|Латышийн кухни}} Латвин кухнин гӀарабевлла кхачанаш бу муьста шурин чорпа, бепиган чорпа, иштта [[Путра (даар)|путра]] а, копаста а. Дуккха а тайп-тайпана кхачанаш кечбо Латвехь коьртан копастех, массо а тайпана керлачу а, хичу боьхкинчу а хасстоьмех, буракан бецех, муьстаргех, кхин а акха ораматех. Кхоь шуьйра лелайо латышийн кхача кечбечу наха. ГӀарайаьлла кхехкийна сира кхоьш (Латвехь бен ца лелайо) кхаьрзина [[хьакхин дум]]ца. Ламаста сурсаташна йукъахь йу Яновн нехча, иза йо кӀалдах а, керла шуьрех а тӀе хьелин даьтта а, хӀоьаш а, цица а тухий. Шен цӀе кхаьчна Яновн дийнах, и нехча ламастехь кечйо цу дезчу денна. <gallery> Файл:Caraway cheese.jpg|[[Цицин нехча]] ламаста хьалха йуьллу [[Лиго]] Ӏиданехь Файл:Sklandrausis-2.JPG|Курземан [[Скландраусис]]ан йаттар, шира даар латышийн кухнин Файл:Freshly baked gingerbread - Christmas 2004.jpg|Ламаста латышийн печени [[Пипаркукас]] Файл:Latvian cold borscht.jpg|[[Шийла чорпа]] Файл:Latvian dinner.jpg|[[Шийла чорпа]]нца, [[Бигос|йеттина копастца]], [[котлета]]шца, наьрсца, [[йетта шура|йетта шурица]], [[ниха|нихица]] делкъе </gallery> ==МХГӀ == [[Хааман агенталлаш]]<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ Совет по электронным СМИ хочет расширить свои полномочия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623150436/https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ |date=2019-06-23 }} // Lsm.lv, июнь 2019</ref>: * [[LETA]]; * [[BNS]] (Baltic News Service). === Зорбанан МХГӀ === [[Муьран арахецарш]] Латвехь гучудовла дуьйладелла XVIII бӀешо долалуш, церан бух биллинчарех цхьаъ хилла [[пастор]] [[Трей, Иоганн Герман|Иоганн Трей]]. Газеташ: * [[Diena]]; * [[Neatkarīgā Rīta Avīze]]; * [[Dienas Bizness]]; * [[Бизнес&Балти|Бизнес & Балти]]; * [[Латвийская газета|Latvijas Avīze]]; * [[The Baltic Times]]; * [[Керланаш Тахана|Тахана]]; * [[МК Латви]]; * [[Хаамаш (хӀора кӀирнах арадолу газет)|Хаамаш]]; * [[Спортан газет|Sporta avīze]]; * [[Baltische Rundschau]]. Журналаш: * [[IR (журнал)|IR]] (журнал); * [[Йиллина гӀала (журнал)|Йиллина гӀала]]; * [[Бизнес-Класс (журнал)]]; * [[Телеграф (газет а, журнал а)|Телеграф]] (газет а, журнал а); * [[Балтикин курс]] (журнал а, ков а); * [[Klubs]]; * [[Лилит (журнал)|Лилит]]; * [[Патарма (журнал)|Патарма]]; * [[Pastaiga]]; * [[Kas Jauns]] (журнал а, ков а). === Электронан МХГӀ === {{Кхин а|Электронан МХГӀ}} * Электронан МХГӀ къоман кхеташо ([[ЭМХГӀКъКх]])<ref>{{Cite web |url=https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |title=В кулуарах есть явные признаки того, что новым политическим силам нужны два свободных места в НСЭСМИ |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731131848/https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |url-status=live }}</ref>. Интермаша-кевнаш: * [[DELFI]].lv; * Йиллина.lv; * [[Meduza]]; * [[TvNet]] (Rus); === Телевизионан компанеш === * [[Латвин телевизион|LTV]]: ** [[LTV1]]; ** [[LTV7]]. * [[Re:TV]]; * [[Rīga TV24]] * [[Viasat]]: ** [[TV3 Latvia|TV3]]; ** [[TV3+]]; ** [[TV6 Latvia]]; ** [[LNT]]. === Радиостанцеш === {{main|Латвин радиостанцийн исписка}} == Спорт == {{Коьртаниг|Спорт Латвехь}} Латвин гулйина командехь левзина гӀарабевлла хоккеисташ, масала, [[Балдерис, Хелмут Гунарович|Х. Балдерис]], [[Ирбе, Артур|А. Ирбе]], [[Озолиньш, Сандис|С. Озолиньш]], [[Жолток, Сергей Иванович|С. Жолток]], [[Скрастиньш, Карлис|К. Скрастиньш]], кхин берш а. [[Динамо (хоккейн клуб, Рига, 2008)|«Динамо» Рига]] тоьллачех мехкан хоккейн клуб йу ([[КХЛ 2021/2022 шо|2021/22 шо]] кхаччалц клуб левзина [[Континентан хоккейн лига|Континентан хоккейн лигехь]]). 2006 а, 2021 а шерашкахь Ригехь дӀайахьира экъанца хоккейн дуьненан чемпионаташ. Латвин кхин гӀарадевлла спортан тайпанаш: [[футбол]], [[волейбол]], [[теннис]], [[вилспетан спорт]], [[бобслей]], [[салазан спорт]], [[йеза атлетика]]. Футболех ловзаран Латвин гулйина командин тоьлла кхиам бу 2004 шеран Европин чемпионатан финалан декъе йала, цигахь иза ца ийшира Германин командина. Клубан тӀегӀанехь билгала йаьлла 14-зза мехкан чемпион «[[Сконто (футболан клуб)|Сконто]]» (хӀинца йац) а, «[[Вентспилс (футболан клуб)|Вентспилс]]» а, 2009/10 шарахь Европин лигин тобанан муьре йаьлла йолу. Иштта гӀарайаьлла йу [[спидвей]], цигахь Лавин гулйина команда 2013 шарахь Дуьненан кедан ахфинале йелира. Спидвейн клуб «Локомотив»<ref>{{Cite web |url=http://www.lokomotive.lv/ |title=Спидвейный клуб Локомотив Даугавпилс |access-date=2014-05-20 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315104422/http://www.lokomotive.lv/ |url-status=live }}</ref> [[Даугавпилс]] гӀалахь йу. Латвис дакъалоцу Ӏаьнан а, [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш]]кахь. Йозуш йоцучу Латвин исторехь уггаре а кхиаме олимпийн спортхо ву [[Штромбергс, Марис|М. Штромбергс]] 2008 а, 2012 а шерашкахь BMX къийсадаларшкахь шозза Олимпийн чемпион хилла волу. Латышийн бобслейн а, скелатонан а федераци (ЛБСФ) хаамашца латышийн спортхой 250-зза хьалабевлла сийлаллин пьедестал тӀе салазан тайпана спортехь. Иза тоьлла гайтам бу Латвин спортан исторехь<ref>{{Cite web|url=https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|title=Спортивный полуфабрикат: стадион Daugava — скорее уж для танцев|publisher=rus.lsm.lv|lang=ru|access-date=2020-04-10|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507142440/https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|url-status=live}}</ref>. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} === Комментареш === {{билгалдахарш|group="Комм"|2}} === Хьосташ === {{билгалдахарш}} == Литература == * {{Книга |ref=Зубкова |ссылка=http://test8.dlibrary.org/ru/nodes/94-pribaltika-i-kreml-1940-1953 |автор=Зубкова Е. Ю. |заглавие=Прибалтика и Кремль, 1940—1953 |год=2008 |место=М. |издательство=Фонд первого Президента России Б. Н. Ельцина : РОССПЭН |страниц=349 |ISBN=978-5-8243-0909-6}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Викидошам = Латви |Викигид = Латви }} * [https://www.latvija.lv/ru Портал услуг государственного управления Латвии] * {{wikiatlas|Latvia}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Латвия/}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1106666.stm Latvia profile] from [[BBC News]]{{ref|en}} * [https://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/latvia/index_en.htm Latvia profile] — [[ЕС]]{{ref|en}} {{АХь}} {{Латви теманашкахь}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{НАТО}} {{Европин Кхеташо}} {{ГУАМ}} {{Демократин харжаман доттагӀалла}} {{Европа теманашкахула 2|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО|[[Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Европе|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]|Лихтенштейн=0|Монако=0|Акротири и Декелия=0|Аландские острова=0|Гернси=0|Гибралтар=0|Джерси=0|Остров Мэн=0|Фарерские острова=0|Шпицберген=0|Ян-Майен=0|Республика Косово=0|Приднестровская Молдавская Республика=0|Республика Абхазия=0|Республика Южная Осетия=0|цвет=Латвия}} {{Франкофони}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} [[Категори:Латви]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] [[Категори:Балтика хӀордайистера мехкаш]] pisbvu9hbcxdd52yekii1n8j544q02t Литва 0 2308 25778635 20457501 2026-09-21T23:11:17Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778635 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Литва |Шен цӀе=Lietuvos Respublika |Доланиг дожар=Литван |ХӀост=Coat of Arms of Lithuania.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Tautiška giesmė |Аудио=Tautiška giesme instrumental.oga | Мур1 = [[Сийлахь Литвахойн олалла]] | Терахь1 = [[1236 шо]] | Мур2 = [[Кревскан уни|Польшица уни]] | Терахь2 = [[1386 шо]] | Мур3 = [[Речь Посполити]] | Терахь3 = [[1569 шо]] | Мур4 = [[Речь Посполитин екъарш|ТӀаьххьара екъар]] | Терахь4 = [[1795 шо]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1918 шо|1918 шеран]] [[16 февраль|16 февралехь]]<ref group=комм.>[[Lе-юре]] [[Россин Социалистийн Федеративан Советийн Республика (1917—1922)|Советийн Россех]], [[де-факто]] Литван оккупаци йинера [[Германин импери]]с</ref> <br />[[1990 шо|1990 шеран]] [[11 март]]ехь ([[ССРС]]х) |lat_dir =N |lat_deg = 55|lat_min =20 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =6 |lon_sec = 0 |region = LT |CoordScale =1800000 |Картан тӀехь=EU-Lithuania.svg |картан куьг = '''Литва''' лаьтта (баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьIна-сира а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |мотт= [[Литвахойн мотт|литвахойн]] |Коьрта гӀала=[[Вильнюс]] |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш= Вильнюс, [[Каунас]], [[Клайпеда]], [[Шяуляй]], [[Паневежис]] |Курорташ=[[Паланга]], [[Друскининкай]], [[Неринга]], [[Бирштонас]], [[Тракай]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Литван президенташ|Президент]]<br />[[Литван премьер-министраш|Премьер-министр]]<br />[[Литван Республикин сейм |Сейман]] председатель |Куьйгалхой=[[Гитанас Науседа]]<br />[[Ингрида Шимоните]]<br />[[Чмилите-Нильсен, Виктория|Чмилите-Нильсен Виктория]] |Латтанца меттиг=121 |Латта=65 301 |Хина процент=- |Бахархойн цӀерш = литвахой, литвахо |Бахархойн меттиг = 137 |Бахархой = {{охьадалар}}2 793 400<ref>{{cite web |url = https://ru.aznations.com/population/lt |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref> |Мах хадина шо = 2021 |Бахархой ларарца = {{Num|3054000}}<ref name="прессрелиз">{{cite web |url=https://www.stat.gov.lt/uploads/docs/gyv_sk_surasymas.pdf |title=Предварительные итоги переписи в официальном пресс-релизе Департамента статистики. |accessdate=2011-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111215120046/http://www.stat.gov.lt/uploads/docs/gyv_sk_surasymas.pdf |archivedate=2011-12-15 |deadlink=yes }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 45 |Луьсталлина меттиг = 173 |ДЧС (НЭТ) = {{тӀекхетар}} 101,611 млрд<ref name="imf2">{{cite web |url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=101&pr.y=15&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=946%2C939%2C941&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2020 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 83 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{тӀекхетар}} 36 997<ref name="imf2" /> |ДЧС (номинал)= {{тӀекхетар}} 54,24 млрд<ref name="imf2" /> |ДЧС (номинал) лерина шо =2019 |ДЧС (номинал) меттиг =82 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= {{тӀекхетар}} 19 748<ref name="imf2" /> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,869<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 34 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ('''EUR''', [[ЙукъараРоссин валютийн классификатор|код 978]])<ref group="комм.">2015 шо кхачале — [[литвахойн лит]].</ref> |Телефонан код=370 |Домен=[[.lt]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъашхо санна) |ISO = LTU |МОК = LTU |Сахьтан аса=[[Малхбален Европин хан|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Малхбален Европин аьхкенан хан|UTC+3]]) }} '''Литва́''' ({{lang-lt|Lietuva}} {{IPA|[lʲɪɛtʊˈvɐ]}}), официалан цӀе — '''Литва́хойн Респу́блика''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublika}}) — [[Европа|Европин]] [[Къилбаседа Европа|къилбаседан декъера]] [[пачхьалкх]]. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Латви]], къилбехьа — [[Польша]], малхбалехьа — [[Беларусь]]. == Шир ха == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Ков = Литва |Викидошам = Литва |Викитека = Категори:Литвахойн авторш }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Литва/}} * [http://www.olitve.ru/ Портал «Всё о Литве»] * {{wikiatlas|Lithuania}} * [https://www.cia.gov/library/publications/resources/world-leaders-1/LH.html Lithuania. CIA Chiefs of State and Cabinet Members of Foreign Governments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016161247/https://www.cia.gov/library/publications/resources/world-leaders-1/LH.html |date=2020-10-16 }}{{ref-en}} * {{cite web |title = Lithuania from ''UCB Libraries GovPubs'' |url = http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/lithuania.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304061242/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/lithuania.htm |archivedate = 2016-03-04 |deadlink = yes |lang = en }} {{АХь}} {{Литва теманашкахь}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Европин Кхеташо}} {{Демократин харжаман доттагӀалла}} {{Франкофони}} {{Люблинан кхосаберг}} {{Литван истори}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}} [[Категори:Литва| ]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] 4qbgohbrm9vlmz9u0f5tfrqlvrt0f72 Польша 0 2311 25778672 22564370 2026-09-21T23:12:49Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778672 wikitext text/x-wiki {{redirect|Поландан республика}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Польша |Шен цӀе={{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}} |Доланиг дожар=Поландан <!-- |ХӀостан цӀе=--> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Мазурка Домбровского |Аудио= Mazurek Dąbrowskiego (official instrumental).oga |Маьрша йаьлла терахь = [[11 ноябрь]] [[1918 шо]] ([[РСФСР]]х) |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =13 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =2 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale = 4000000 |Картан тӀехь = EU-Poland.svg |картан куьг = '''Польши''' ю(таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[Полякийн мотт|полякийн]]<ref>Согласно закону, принятому [[6 января]] [[2005 год]]а, в [[гмина]]х, где не менее 20% населения представлены национальными меньшинствами (таких гмин в Польше 41), местные муниципалитеты имеют право в государственных учреждениях вводить второй язык. Относится этот закон тоже к названиям местностей. Закон касается [[Белорусский язык|белорусского]], [[Литовский язык|литовского]], [[Кашубский язык|кашубского]] и [[Немецкий язык|немецкого]] языков.</ref> |Коьрта гӀала=[[Варшава]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Варшава]], [[Лодзь]], [[Краков]], [[Вроцлав]], [[Познань]], [[Гданьск]], [[Щецин|Шчецин]], [[Быдгощ|Быгдошч]], [[Люблин]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Маршал сейма]]<br />[[Маршал сената]] |Куьйгалхой=[[Анджей Дуда]]<br /><br />[[:en:Donald Tusk|Дональд Туск]]<br />[[Шимон Холовня]]<br />[[Малгожата Кидава-Блоньска]] |Латтанца меттиг=70 |Латта=312 679 |Хина процент=3,07 |Бахархойн меттиг=34 |Бахархой= 38 483 957 <ref>Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan na 30.06.2014. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |date=2018-12-26 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name="Ludność wg miejsca zamieszkania (Stan w III kwartale 2012 r.)">[http://www.stat.gov.pl/bdl/app/dane_podgrup.hier?p_id=341673&p_token=-35871325 бахархой на 3 квартал 2012"]</ref> |Мах хадина шо = 2014 |Бахархой ларарца = 38 501 000 |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла=123 |Бахархойн цӀерш = полякаш |ДЧС (НЭТ) = 854,191 млрд.<ref name="ВВП">[http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 22 162<ref name="ВВП"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = 489,795 млрд.<ref name="ВВП" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2012 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 12 708<ref name="ВВП" /> |АКИ = 0,821<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 39 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Польшин злотый]] (PLN) |ISO = POL |Домен=[[.pl]]<ref>Кхин [[.eu]], [[Европин союз]].</ref> |Телефонан код=48 |Сахьтан аса= UTC+1 (Ӏа) UTC+2 (аьхккий) |Билгалдахарш= }} '''Польша''' ({{lang-pl|Polska}}) — Европин мохк бу. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Росси]], [[Литва]], къилбехьа — [[Чехи]], [[Словаки]], малхбалехьа — [[Беларусь]], [[Украина]], малхбузехьа — [[Германи]]. == Бахархойн дукхулла == {|class="wikitable" style="margin: 0em 1em 0em 0em; width:50%" ! colspan=8 | ''Къаьмний хӀоттам 2011 шо''<ref name="GUS">[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_12766_PLK_HTML.htm Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych (Stan w dniu 31 III 2011 r.)]: [https://web.archive.org/web/20130116214520/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011.pdf]</ref> |- ! width="5%"| Къам ! width="5%"| Дукхалла <br />(эзар. адам.) ! width="5%"| в том числе указавших<br />первую национальность <br />(эзар. адам.) ! width="5%"| в том числе указавших<br />как единственную<br />къам<br />(эзар. адам.) ! width="5%"| Доля<br /> всех ответов '''%''' ! width="5%"| Доля<br /> указавших<br />первую национальность '''%''' ! width="5%"| Доля<br /> указавших<br />как единственную<br />къам'''%''' ! width="5%"| Разница с 2002 r.<br /> (тыс. чел.) |- | поландхой || align="right" | 36 085 || align="right" | 36 007 || align="right" | 35 251 || align="right" | 93,72 % || align="right" | 93,52 % || align="right" | 91,56 % || align="right" | 899 |- | силезхой || align="right" | 809 || align="right" | 418 || align="right" | 362 || align="right" | 2,10 % || align="right" | 1,09 % || align="right" | 0,94 % || align="right" | 636 |- | [[кашубаш]] || align="right" | 228 || align="right" | 17 || align="right" | 16 || align="right" | 0,59 % || align="right" | 0,04 % || align="right" | 0,04 % || align="right" | 223 |- | [[немцой]] || align="right" | 109 || align="right" | 49 || align="right" | 26 || align="right" | 0,28 % || align="right" | 0,13 %|| align="right" | 0,07 % || align="right" | 44 |- | украинхой || align="right" | 48 || align="right" | 36 || align="right" | 26 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 0,09 %|| align="right" | 0,07 % || align="right" | 17 |- | кIайн-оьрсий | align="right" | 47 || align="right" | 37 || align="right" | 31 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 0,10 %|| align="right" | 0,08 % || align="right" | 2 |- | [[цигонаш]] || align="right" | 16 || align="right" | 12 || align="right" | 9 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 0,02 % || align="right" | 3 |- | [[оьрсий]] || align="right" | 13 || align="right" | 8 || align="right" | 5 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 0,01 % || align="right" | 7 |- | Iaмеркхой | align="right" | 11 || align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,003 %|| align="right" | 0,003 % || align="right" | 9 |- | лемкаш || align="right" | 10 || align="right" | 7 || align="right" | 5 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 0,02 % || align="right" | 4 |- | [[ингалсхой]] || align="right" | 10 || align="right" | 2 || align="right" | 1 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 0,003 % || align="right" | 9 |- | кхин || align="right" | 87 || align="right" | 45 || align="right" | 34 || align="right" | 0,23 % || align="right" | 0,12 %|| align="right" | 0,09 %|| align="right" | |- | ца хууш || align="right" | 1 862 || align="right" | 1 862 || align="right" | — || align="right" | 4,84 % || align="right" | 4,84 % || align="right" | — || align="right" | 1 087 |- | '''массо''' || align="right" | '''38 501''' || align="right" | '''38 501''' || align="right" | '''38 501''' || align="right" | '''100,00 %''' || align="right" | '''100,00 %''' || align="right" | '''100,00 %''' || align="right" | 271 |} {{rq|translate}} == Туризм == Поландин содоIу меттигаш: {{Col-begin}} {{Col-3}} * [[Августов]] * [[Буско-Здруй]] * [[Голдап]] * [[Домбрувно]] * [[Едлина-Здруй]] * [[Гижицко]] * [[Ивонич-Здруй]] * [[Колобжег]] * [[Кудова-Здруй]] {{Col-3}} * [[Лёндек-Здруй]] * [[Мушина]] * [[Наленчув]] * [[Пивнична-Здруй]] * [[Полчин-Здруй]] * [[Поляница-Здруй]] * [[Рабка-Здруй]] * [[Сверадув-Здруй]] {{Col-3}} * [[Сопот (Польша)|Сопот]] * [[Устронь]] * [[Цехоцинек]] * [[Щавно-Здруй]] * [[Закопане]] {{Col-end}} == Поландан кIошташ == [[Файл:Воеводства Польши.png|upright=1.3|жима|Польшин воеводстваш]] {| style="clear:both;" width=100 % |- style="background-color:#bbbbbb;" ! align="center" | Байракх ! align="center" | ХӀост ! colspan=2 align="center" | Воеводство ! align="center" | Повяташ ! align="center" | Майда,<br />км² ! align="center" | Бахархой,<br />чел. ! align="center" | Луьсталла,<br />чел./км² ! align="center" | Коьрта гӀала ! align="center" | <small>Официальни<br />сайт</small> |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo mazowieckie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo mazowieckie COA.svg|50px]] | PL-MZ | align="center"| [[Мазовецки воеводство|Мазовецки]] | align="center"| 42 | align="center" | 35 558,18 <small>(1)<small> | align="center" | 5 188 488 <small>(1)<small> | align="center" | 145,9 <small>(3)<small> | align="center" | [[Варшава]]<br />Warszawa | align="center" | [http://www.mazowsze.uw.gov.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427174407/http://www.mazowsze.uw.gov.pl/ |date=2011-04-27 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo dolnośląskie flag 1.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo dolnośląskie COA.svg|50px]] | PL-DS | align="center"| [[Нижнесилезски воеводство|Нижнесилезски]] | align="center"| 29 | align="center" | 19 946,77 <small>(7)<small> | align="center" | 2 878 410 <small>(5)<small> | align="center" | 144,3 <small>(4)<small> | align="center" | [[Вроцлав]]<br />Wrocław | align="center" | [http://www.uwoj.wroc.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|50px]] | PL-KP | align="center"| [[Куявско-Поморски воеводство|Куявско-Поморски]]<br />Kujawsko-Pomorskie | align="center"| 23 | align="center" | 17 971,68 <small>(10)<small> | align="center" | 2 066 136 <small>(10)<small> | align="center" | 115,0 <small>(8)<small> | align="center" | [[Быдгощ]], [[Торунь]]<br />Bydgoszcz, Toruń | align="center" | [http://www.uwoj.bydgoszcz.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003102314/http://www.uwoj.bydgoszcz.pl/ |date=2008-10-03 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo lubelskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo lubelskie COA.svg|50px]] | PL-LU | align="center"| [[Люблински воеводство|Люблински]] | align="center"| 24 | align="center" | 25 122,49 <small>(3)<small> | align="center" | 2 166 213 <small>(8)<small> | align="center" | 86,2 <small>(12)<small> | align="center" | [[Люблин]]<br />Lublin | align="center" | [http://www.uw.lublin.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722083847/http://www.uw.lublin.pl/ |date=2011-07-22 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo lubuskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo lubuskie COA.svg|50px]] | PL-LB | align="center"| [[Любушски воеводство|Лубушски]] | align="center"| 14 | align="center" | 13 987,88 <small>(13)<small> | align="center" | 1 008 481 <small>(16)<small> | align="center" | 72,1 <small>(14)<small> | align="center" | [[Гожув-Велькопольски]],<br />[[Зелёна-Гура]]<br />Gorzów Wielkopolski,<br />Zielona Góra | align="center" | [http://www.wojewodalubuski.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo łódzkie 1 flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo łódzkie COA.svg|50px]] | PL-LD | align="center"| [[Лодзински воеводство|Лодзински]] | align="center"| 24 | align="center" | 18 218,96 <small>(9)<small> | align="center" | 2 555 898 <small>(6)<small> | align="center" | 140,3 <small>(5)<small> | align="center" | [[Лодзь]]<br />Łódź | align="center" | [http://www.uw.lodz.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041120062456/http://uw.lodz.pl/ |date=2004-11-20 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo małopolskie 1 flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo małopolskie COA.svg|50px]] | PL-MA | align="center"| [[Малопольски воеводство|Малопольски]] | align="center"| 22 | align="center" | 15 182,87 <small>(12)<small> | align="center" | 3 279 036 <small>(4)<small> | align="center" | 216,0 <small>(2)<small> | align="center" | [[Краков]]<br />Kraków | align="center" | [http://www.uwoj.krakow.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917180836/http://www.uwoj.krakow.pl/ |date=2008-09-17 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo opolskie COA.svg|50px]] | PL-OP | align="center"| [[Опольски воеводство|Опольски]] | align="center"| 12 | align="center" | 9 411,67 <small>(16)<small> | align="center" | 1 037 088 <small>(15)<small> | align="center" | 110,2 <small>(10)<small> | align="center" | [[Ополе]]<br />Opole | align="center" | [http://www.opole.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo podkarpackie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo podkarpackie COA.svg|60px]] | PL-PK | align="center"| [[Подкарпатски воеводство|Подкарпатски]]<br />Podkarpackie | align="center"| 25 | align="center" | 17 845,66 <small>(11)<small> | align="center" | 2 097 338 <small>(9)<small> | align="center" | 117,5 <small>(7)<small> | align="center" | [[Жешув]]<br />Rzeszów | align="center" | [http://www.rzeszow.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo podlaskie COA.svg|60px]] | PL-PD | align="center"| [[Подляски воеводство|Подляшское]]<br />Podlaskie | align="center"| 17 | align="center" | 20 187,01 <small>(6)<small> | align="center" | 1 192 660 <small>(14)<small> | align="center" | 59,1 <small>(15)<small> | align="center" | [[Белосток]]<br />Białystok | align="center" | [http://www.bialystok.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo pomorskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo pomorskie COA.svg|60px]] | PL-PM | align="center"| [[Поморски воеводство|Поморски]]<br />Pomorskie | align="center"| 20 | align="center" | 18 310,36 <small>(8)<small> | align="center" | 2 210 920 <small>(7)<small> | align="center" | 120,7 <small>(6)<small> | align="center" | [[Гданьск]]<br />Gdańsk | align="center" | [http://www.uw.gda.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo świętokrzyskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL wojewodztwo świętokrzyskie COA.svg|60px]] | PL-SK | align="center"| [[Свентокшиски воеводство|Свентокшиски]]<br />Swiętokrzyskie | align="center"| 14 | align="center" | 11 710,20 <small>(15)<small> | align="center" | 1 275 550 <small>(12)<small> | align="center" | 108,9 <small>(11)<small> | align="center" | [[Кельце]]<br />Kielce | align="center" | [http://www.szczecin.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo śląskie COA.svg|60px]] | PL-SL | align="center"| [[Силезски воеводство|Силезское]]<br />Śląskie | align="center"| 36 | align="center" | 12 333,51 <small>(14)<small> | align="center" | 4 650 300 <small>(2)<small> | align="center" | 377,4 <small>(1)<small> | align="center" | [[Катовице]]<br />Katowice | align="center" | [http://www.katowice.uw.gov.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818174802/http://www.katowice.uw.gov.pl/ |date=2019-08-18 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo wielkopolskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo wielkopolskie COA.svg|60px]] | PL-WP | align="center"| [[Великопольски воеводство|Великопольски]]<br />Wielkopolskie | align="center"| 35 | align="center" | 29 826,51 <small>(2)<small> | align="center" | 3 386 882 <small>(3)<small> | align="center" | 113,6 <small>(9)<small> | align="center" | [[Познань]]<br />Poznań | align="center" | [http://www.poznan.uw.gov.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006035911/http://www.poznan.uw.gov.pl/ |date=2008-10-06 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[Файл:POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|60px]] | PL-WN | align="center"| [[Варминско-Мазурски воеводство|Варминско-Мазурски]]<br />Warmińsko-Mazurskie | align="center"| 21 | align="center" | 24 173,17 <small>(4)<small> | align="center" | 1 426 155 <small>(12)<small> | align="center" | 59,0 <small>(16)<small> | align="center" | [[Ольштын]]<br />Olsztyn | align="center" | [http://www.uw.olsztyn.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[Файл:POL województwo zachodniopomorskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[Файл:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|60px]] | PL-ZP | align="center"| [[Западно-Поморски воеводство|Западно-Поморски]]<br />Zachodniopomorskie | align="center"| 21 | align="center" | 22 892,48 <small>(5)<small> | align="center" | 1 692 271 <small>(11)<small> | align="center" | 73,9 <small>(13)<small> | align="center" | [[Щецин]]<br />Szczecin | align="center" | [http://www.szczecin.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#cccccc;" | align="center" | {{Польшин байракх|80px}} | align="center" | [[Файл:Herb Polski.svg|60px]] | '''PL''' | '''Республика Польша''' <br />'''Rzeczpospolita Polska''' | align="center"| '''379 ''' | align="center" | '''312 685''' <small>(68)<small> | align="center" | '''38 636 157''' <small>(32)<small> | align="center" | '''123''' | align="center" | [[Варшава]]<br />'''Warszawa''' | align="center" | [http://www.polska.pl/] |} == Истори == == Билгалдахарш == == Хьажоргаш == * [http://polska.pl/ polska.pl] {{Commonscat|Poland|Польша}} {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Польша]] 9up8o7b4uyxs3xsxavdz5tgt4pxjjhg Чехи 0 2314 25778722 10990169 2026-09-21T23:14:58Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778722 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Чехи (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Чехи |Шен цӀе={{lang-cs|Česká republika}} |Доланиг дожар=Чехии |ХӀост=Coat of arms of the Czech Republic.svg <!-- |ХӀостан цӀе=--> |Девиз= Pravda vítězí<br />(«Истина торжествует») |Шатлакхан Иллинан цӀе=Где мой дом? (Kde domov můj?) <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь = [[1 январь]] [[1993]] |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]] |Маьрша йелира = [[Чехословаки]] |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 51 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 15 |lon_min = 28 |lon_sec = 0 |region = CZ |CoordScale = 2000000 |Картан тӀехь=EU-Czechia.svg |картан куьг = '''Чехи''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт=[[Чехийн мотт|чехийн]] |Коьрта гӀала=[[Прага]] |Йаккхий гӀаланаш= [[Прага]], [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]] |Пачхьалкхан дин= |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Земан, Милош|Милош Земан]]<br /> [[Соботка, Богуслав|Богуслав Соботка]] |Латтанца меттиг=115 |Латта=78 866 |Хина процент=2 |Бахархойн цӀерш = чех, [[чехаш]] |Бахархойн меттиг=86 |Бахархой = 10 516 125<ref>{{cite web|url=http://www.czso.cz/csu/redakce.nsf/i/obyvatelstvo_lide|title=Obyvatelstvo|author=czso.cz|date=2013|publisher=Český statistický úřad|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GZCq1iup|archivedate=2013-05-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515223337/http://www2.czso.cz/csu/redakce.nsf/i/obyvatelstvo_lide |date=2013-05-15 }}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 10 505 445 |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла =133 |ДЧС=190,264 млрд<ref name="CSU">[http://www.czso.cz/csu/2010edicniplan.nsf/t/ED00377ECD/$File/14091006.pdf Česká republika v číslech 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324221834/https://www.czso.cz/csu/2010edicniplan.nsf/t/ED00377ECD/$File/14091006.pdf |date=2016-03-24 }}</ref>. |ДЧС лерина шо=2009 |ДЧС меттиг=42 |ХӀораннан а сина ДЧС=18 135<ref name="CSU"/> |АКИ = 0,873<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 28 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Чехин крона]]<br />([[ISO 4217|CZK, код 203]]) |Домен=[[.cz]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъашхо санна) |Телефонан код=420 |Сахьтан аса=+1, аьхккий [[UTC]] +2 }} '''Чехи''' ({{lang-cs|Česká republika}}) - Европин мохк йу. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Польша]], къилбехьа — [[Австри]], [[Словаки]], малхбузехьа — [[Германи]]. == Истори == == Регионаш == [[Файл:CZ-cleneni.svg|right|thumb|350px]] {| class="wikitable" |- ! style="width:1em" |<small>#</small> !Регион ! style="width: 9em" | Коьрта гӀала ! style="width:5em" | Бахархой <small>(2004 шо)</small> ! style="width:5em" | Бахархой <small>(2008 шо)</small> |- | align=center | A || colspan=2 | [[Прага]], (''Hlavní město Praha'') || align=right |1,170,571 || align=right | 1,223,368 |- |align=center|S | [[Йуккъера Чехин мохк]] (''Středočeský kraj'')|| коьрта гӀала [[Прага]] || align=right | 1,144,071 || align=right | 1,214,356 |- |align=center|C | [[Къилба-Чехин мохк]] (''Jihočeský kraj'') || [[Ческе-Будеёвице]] || align=right |625,712 || align=right | 634,408 |- |align=center|P || [[Пльзенан мохк]] (''Plzeňský kraj'') || [[Пльзень]] || align=right |549,618 || align=right | 565,029 |- |align=center|K || [[Карловарин мохк]] (''Karlovarský kraj'') || [[Карловы Вары]] || align=right |304,588 || align=right | 308,450 |- |align=center|U || [[Устецан мохк]] (''Ústecký kraj'') || [[Усти-над-Лабем]] || align=right |822,133 || align=right | 835,260 |- |align=center|L || [[Либерецан мохк]] (''Liberecký&nbsp;kraj'') || [[Либерец]] || align=right |427,563 || align=right | 435,755 |- |align=center|H |[[Краловеградецан мохк]] (''Královéhradecký kraj'')||[[Градец-Кралове]] || align=right |547,296 || align=right | 553,503 |- |align=center|E || [[Пардубицен мохк]] (''Pardubický&nbsp;kraj'') || [[Пардубице]] || align=right |505,285 || align=right | 513,949 |- |align=center|M || [[Оломоуцан мохк]] (''Olomoucký&nbsp;kraj'') || [[Оломоуц]] || align=right |635,126 || align=right | 641,897 |- |align=center| T || [[Моравин-Силезин мохк]] (''Moravskoslezský kraj'') || [[Острава]] || align=right |1,257,554 || align=right | 1,250,066 |- |align=center|B || [[Къилба-Моравин мохк]] (''Jihomoravský kraj'') || [[Брно]] || align=right |1,123,201 || align=right | 1,143,389 |- |align=center|Z || [[Злинан мохк]] (''Zlínský kraj'') || [[Злин]] || align=right |590,706 || align=right | 591,026 |- |align=center|J || [[Высочина (мохк)|мохк Высочина]] (''Vysočina'') || [[Йиглава]] || align=right |517,153 || align=right | 514,470 |} == Сурташ == <gallery> сурт:Stechovice reservoir Vltava 7328.JPG| сурт:Interior of St. Vitus Cathedral Prague 01.jpg| </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Чехи]] 69h4pokaa6xx0ivbredc9u9pct8kaxw Словаки 0 2317 25778691 14750414 2026-09-21T23:13:36Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778691 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}}{{Тардалар|Словени|Словеница|Европера кхечу пачхьалкхаца}} {{redirect|Словакин республика}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Словакин республика |Шен цӀе={{lang-sk|Slovenská republika}} |Доланиг дожар=Словакин |ХӀост=Coat of Arms of Slovakia.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе= Nad Tatrou sa blýska |Аудио= Nad Tatrou sa blýska.ogg |Маьрша йаьлла терахь= [[1993]] шаран [[1 январь]] |Маьрша йелира= [[Чехин а, Словакин а Федеративан Республика|ЧСФР]] |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =52 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =19 |lon_min =41 |lon_sec = 0 |region = SK |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=EU-Slovakia.svg |картан куьг = '''Словаки''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт= [[Словакийн мотт|словакийн]] |Дин= [[Католикалла]] |Коьрта гӀала=[[Братислава]] |Урхаллин тайпа= [[парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=18|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Йаккхий гӀаланаш=[[Братислава]], [[Кошици]], [[Прешов]], [[Жилина]] [[Нитра]], [[Банска Бистриця]], [[Трнава]], [[Тренчин]], [[Мартин (гӀала)|Мартин]], [[Попрад]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br /> [[Словакин къоман кхеташо|Къоман кхеташонан председатель]]<br /> [[Словакин Конституцин суд|Конституцин суьдан председатель]] |Куьйгалхой=[[Пеллегрини, Петер|Петер Пеллегрини]]<br />[[Фицо, Роберт|Роберт Фицо]]<br />[[Рихард Раши]]<br />[[Иван Фиачан]] |Латтанца меттиг=127 |Латта=49&nbsp;034 |Хина процент=1,9 |Бахархойн меттиг = 117 |Бахархой = {{ТӀекхетар}} 5 466 965<ref>{{Cite web|url=https://countrymeters.info/ru/Slovakia|title=Countrymeters - Население Словакии|access-date=2022-03-24|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008140710/https://countrymeters.info/ru/Slovakia|url-status=live}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2022 |Луьсталла = 111 |Бахархойн цӀерш : словак, [[словакаш]]<ref>Городецкая И. Л., Левашов Е. А. Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: Русские словари: Астрель: АСТ, 2003. — С. 266.</ref> |ДЧС (НЭТ) = 247,540 млрд<ref name="IMFWEO.SK">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=936,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Slovakia) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-11-29 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130174506/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=936,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2024 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 70 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{терахь|45632}}<ref name="IMFWEO.SK"/> |ДЧС (номинал)= 142,617 млрд<ref name="IMFWEO.SK"/> |ДЧС (номинал) лерина шо =2024 |ДЧС (номинал) меттиг =61 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= {{терахь|26290}}<ref name="IMFWEO.SK"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,855<ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf#page=288 |lang=en |title=Human Development Report 2023-24|publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2024-05-03 |archive-date=2024-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501075007/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf#page=288 |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2022 |АКИ меттиг = 45 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[евро]] (EUR)&nbsp;<ref>[[2009]] шо кхаччалц&nbsp;— [[словакийн крона]].</ref> |Домен=[[.sk]], [[.eu]] (как член [[Европин барт|ЕБ]]) |Телефонан код=421 |Сахьтан аса=[[Йуккъераевропин хан|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[Аьхкенан хан|аьхкенан]] [[Йуккъераевропин аьхкенан хан|UTC+2]]) |Билгалдахарш=<references/> }} '''Слова́ки''' ({{lang-sk|Slovensko}} {{IPA|[ˈslɔʋɛnskɔ]}}, {{Audio|Sk-Slovensko.ogg|ладогӀа}}), официалан цӀе — '''Слова́кин Респу́блика''' ({{lang-sk|Slovenská republika}} {{IPA|[ˈslɔʋenskaː ˈrepublika]}}) — [[Йуккъера Европа|Йуккъера Европера]] [[пачхьалкх]]. Бахархой бу 5 449 270 стаг (2025 шеран июнь)<ref>{{Cite web|url=https://www.scitanie.sk/|title=5 449 270 počet obyvateľov|lang=sk|website=scitanie|date=2025-06-14|archive-url=https://web-arhive.ru/page?url=https%3A%2F%2Fwww.scitanie.sk%2F&date=20250602&hidden=0|archive-date=2025-06-02|access-date=2025-06-14|url-status=live}}</ref>, майда — 48 845 км². ДӀалоцу [[Бахархошца мехкийн исписка|дуьненахь 112-гӀа меттиг бахархойн барамца]], [[Майданца пачхьалкхийн а, бозуш болу мехкийн а|127-гӀа майданца]]{{Дехьавалар|Барам, охьаховшар}}. Словаки лаьтта Европин йуккъехь, иза сих-сиха [[Малхбален Европа|Малхбален Европин]]<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/publications/statistical-yearbook/files/syb62/SYB_z_Annex%20I.pdf|title=Statistical Yearbook – 62nd issue (2019 edition). Annex I - Country and area nomenclature, regional and other groupings|access-date=2020-04-11|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610041715/https://unstats.un.org/unsd/publications/statistical-yearbook/files/syb62/SYB_z_Annex%20I.pdf|url-status=live}}</ref> йукъа туху. [[ХӀорд боцу пачхьалкхаш|ХӀорд тӀе араволийла доцу]], континентан [[пачхьалкх]]. Латта тӀехула доза ду [[Чехи]]ца, [[Австри]]ца, [[Польша|Польшица]], [[Мажаройчоь]]нца, [[Украина|Украиница]]{{Дехьавалар|Географин хьал}}. Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — [[Братислава]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Кошици]], [[Прешов]], [[Жилина]], [[Нитра]], [[Банска Бистриця]]. Пачхьалкхан мотт — [[Словакийн мотт|словакийн]]{{Дехьавалар|Меттанаш}}. [[Унитаран пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. [[Словакин президент|Президент]] — [[Пеллегрини, Петер|Пеллегрини Петер]]{{Дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. [[Словакин правительствон куьйгалхойн исписка|Премьер-министр]] — [[Фицо, Роберт|Фицо Роберт]]{{Дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. Йекъало 8 мехкан{{Дехьавалар|Административан йекъайалар}}. Дукхаха делах тешаш берш (77 % гергга бахархой) [[католикалла]] лелош бу{{Дехьавалар|Бахархой}}. Словаки — [[НАТО]] а, [[ЕБ]] а декъахо. Кхуьуш йолу экономикин мохк бу. [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] чухоам 2011 шарахь бара 127,111 млрд [[АЦШ доллар]] (23 384 доллар гергга бахархойн хӀора синна). Ахча — [[евро]]{{Дехьавалар|Йукъара хьал, коьрта гайтамаш}}. Пачхьалкхан йозуш ца хилар кхайкхийра 1993 шеран 1 январехь. Исторехь пачхьалкхан латтанаш хилла дуккха а пачхьалкхашна а йукъахь, [[Само-пачхьалкх]] VII бӀешарахь дуьйна XX бӀешарахь [[Чехословаки]] кхаччалц. Дуьненан ШолгӀа тӀом боьдуш [[Словакин Республика (1939—1945)|Словакин пачхьалкх]] йара, фашистийн Германех йозуш йолуш, 1945 шарахь иза йуха а Чехословакин дакъа хилира{{Дехьавалар|История}}. == Этимологи == Дуьххьара йозанахь Словаки хьахийна 1586 шарахь<ref name="name">{{йаззам |заглавие=Toponymum Slovensko – pôvod a obsah názvu |издание=Historický časopis |издательство=Historický ústav SAV |номер=3 |страницы=548 |issn=0018-2575 |язык= |автор=Uličný, Ferdinand |год=2014}}</ref>. ЦӀе схьайолу {{Lang-cs|Slováky}}; хьадхалера цӀеран кепаш хилла {{Lang-de|Windischen landen}} а, {{Lang-de2|Windenland}} а (XV бӀешо)<ref name="name"/>. Шайн цӀе ''Slovensko'' (1791) схьайолу словакийн ширачу [[этнохороним]]ах — ''Sloven'', иза йогӀуш йу [[Славянаш|славянийн]] шайн цӀарца<ref name="name"/>. Йуьхьанцара маьӀна дара географин (политикин а доцуш), хӀунда аьлча Словаки дакъа дара дуккху къаьмнех лаьттачу [[Мажаройн паччахьалла|Мажаройн паччахьаллин]]<ref>Словаки при этом различают ''Uhorsko'' (историческое государство) и ''Maďarsko'' (современное государство), в то время как оба эти топонима относятся к Венгрии.</ref>, цуо ца кхоллара ша долу административан дакъа оцу муьрехь. == Географи == {{main|Словакин географи}} [[Файл:Словакия.png|310px|thumb|Словакин физикин карта]] [[Файл:Gerlach south face B.jpg|thumb|[[Герлаховски Штит]]]] Словакина гуо бина къилбаседера а, къилбаседа-малхбалера а [[Карпаташ|Малхбузе Карпатийн]] ламанан могӀано. Уггаре а лекха уьш хуьлу [[Лекха Татраш]]кахь, цигахь йу мехкан уггаре лекха меттиг — [[Герлаховски-Штит]] бохь (2655 м), Кривань, Дюмбьер баххьаш, церан локхалла 1850 м сов йу. Карпаташна къилбехьа алсама гунаш бу, царна йукъахь хьена тогӀенаш йу, царна чухула дуккху эркаш Дунайх кхета. Уггаре даккхий дерш царех — Ваг, Нитра, Грон. Дунаю гергахь Братиславин а, Комарнон а кӀошташкахь лаьтта Йуккъерадунайн чутаьӀе, иза мехкан чӀано йу. === Хин ресурсаш === [[Дунай]] эрко до мехкан къилба-малхбуза доза. Цунах кхета дукхаха долу къилбехьа охьадоьду карпатийн эркаш.Дунайн геннех уггаре даккхийнарш — [[Ваг]], [[Нитра (эрк)|Нитра]], Грон. Малхбалехь карпатийн эркаш ду, масала, [[Лаборец]], [[Ториса]], Ондава, уьш [[Тиса]] эркан майданера ду, ткъа Тиса Дунайн уггаре доккха га ду. === Климат === Словакин климат къаьсташ континентан йу. Ӏаьнаш шийла а, декъа а хуьлу; аьхка йовха а, тӀуьна а хуьлу. Дукхаха долу йочанаш лаьмнашкахь хуьлу. Шарахь лаьмнашкахь йочанаш 1000 мм сов хуьлу, ткъа аренашкахь 500 мм кӀезиг хуьлу. Братиславехь январан йуккъера температура -1°C йу, ткъа июлехь +21°C йу. Лаьмнашкахь температура салкхене хуьлу Ӏай а, аьхка а. === Флора а, фауна а === [[Файл:Morské oko 009.JPG|thumb|right|Словакин хьаннаш гурахь]] Хьаннаша дӀалоцуш ю 40 % гергга пачхьалкхан латта. Лаьмнийн къилба агӀонаш тӀехь шуьйра гӀаш долу хьаннаш йу (поп а, наж а) йа ийна хьаннаш, ткъа къилбаседехьара агӀонаш тӀехь лаьтташ ю коьртачу декъана баганийн, базанийн а, пихтин а хьаннаш. Махкахь дукхах ду шуьйра гӀаш долу дитташ (53 %), коьртачу декъана поппанаш (31 %) а, наж (10 %) а, ткъа уггаре а даьржина баганан тайпанех ду база (29 %) а, пихта (9 %) а. Лаьмнашкахь лакхахь йу ламанан цаьнаш. Словакин ламанан хьаннашкахь ду [[сай]]наш, [[пардаш]], [[берзалой]], [[черчий]], ткъа кегийрачарех — [[цхьогалш]], [[тарсалш]], [[дингат|дингадаш]]. === Къоман паркаш === [[Файл:Slovensky raj-Stratenska pila.jpg|thumb|Къоман парк [[Словакийн йалсамане (къоман парк)|Словакийн йалсамане]]]] Къоман паркаш ларйеш йолчу меттигийн системин дакъа бен дац [[Словакин Республикин Ӏалам Ӏалашдаран министралла|Ӏаламан Ӏалашдаран министраллин]]. 1949—2002 шерашкахь кхоьллина исс къоман парк: * [[Велька Фатра]], * [[Мала Фатра]], * [[Муранска Планина]], * [[Лоха Татраш (къоман парк)|Лоха Татраш]], * [[Пьенинаш]], * [[Полонинаш (къоман парк, Словаки)|Полонинаш]], * [[Словаийн Карст]], * [[Словакий йалсамане (къоман парк)|Словакийн йалсамане]], * [[Татраш]]. === Минералан ресурсаш === [[Файл:Словакия-рельеф.png|thumb|Словакин рельеф]] Словакехь доккху [[мехкадаьтта]], [[Ӏаламан газ]], [[боьра кӀора]], уьш лелайо экономикин хьашташ кхочушдархьама. Мехкадаьтто дӀалоцу 1% махкахь энергетикин хьашташ, газ — 3%, ткъа боьра кӀорано — гергарчу хьесапехь 80%. Дисинарг меттахӀоттадо Чехера импортца. Пачхьалкхехь ду [[Уран (элемент)|уран]], [[тӀулган кӀора]], [[сланцийн газ]], амма уьш карарчу хенахь лелош йац, лакхара харжаш хилар бахьана долуш. Пачхьалкхехь йаккхий резерваш йу [[металл йоцу минералаш|металл йоцу материалийн]]. Къаьсттина [[магнезит]] жигара йоккху, иза экспорте йогӀуьйту, гергарчу хьесапехь 6% дуьненахь йоккхучех. Хьалха Словакехь дикка дукха [[деши]], [[дети]], и.дӀ.кх.а доккхуш хилла, карарчу хенахь [[деза металлаш]] кӀезиг барамехь доху Ходруша-Хомре кӀоштахь. == Истори == [[Файл:Nitra moravia 833.png|260px|мини|слева|{{легенда|#ADD8E6|Словакийн дайн [[Нитранан олалла]], иза лаьттина IX бӀешарахь}}]] {{main|Словакин истори}} Славянаш латтанаш тӀе хевшина VI бӀешарахь, Йоккха миграцин хенахь. Словаки йара VII бӀешарахь Само пачхьалкхан йуккъера дакъа, тӀаьхьо цуьнан лаьтта тӀехь лаьттара Нитранан олалла. Славянийн пачхьалкх, Йоккха Морави аьлла йевзаш йолу, шен уггаре а йоккхачу кхиаре кхаьчна IX бӀешарахь Кирилл а, Мефодий а варца а, эла Сватоплюк I коьртехь волу экспанси а йолуш. Словаки эххар а XI—XIV бӀешерашкахь Мажаройчоь пачхьалкхан дакъа хилира, цул тӀаьхьа Австри-Мажаройчоьнан дакъа хилира 1918 шарахь иза дӀайаллалц. Оццу шарахь Словаки цхьаьнакхийтира [[Чехи]]ца а, [[Карпаташна бухара Русь|Карпаташна бухара Русца]] кхоьллира пачхьалкх [[Чехословаки]]. 1919 шарахь [[Мажаройн ЦӀен Эскар]] къилбаседе лела дахча цхьана ханна Словакин мехкан декъа тӀехь кхоьллира [[Словакин Советийн Республика]]. 1938 шарахь Мюнхенан барт хиллачул тӀаьхьа Чехословаки йоьхначул тӀаьхьа Словакех хилира ша йолу республика, нацистийн Германин урхаллехь йара. 1944 шеран 29 августехь болабелира Словакин къоман гӀаттам, иза дӀабаьккхира ши бутт баьлча. [[Дуьненан шолгӀа тӀом]] чекхбаьлча Чехословаки меттахӀоттийра, иза йукъайахара [[Вашавин бертан кхоллам]]на (ВБКх), цунах дакъа хилира [[Малхбален блок]]ан 1945 шарахь дуьйна. Оццу хенахь Словакехь латтийра тӀом боьдуш кхоллайелла Словакин къоман ша-шена урхалла даран меженаш — Словакин къоман кхеташо а, меттигера къоман комитеташ а — ткъа чехашна ца тоьара и тайпа меженаш (асимметри йолу къоман-пачхьалкхан структура олу). Цул тӀаьхьа, 1968 шеран октябрехь, тӀеийцира Федерацин хьокъехь Конституцин акт, иза ницкъе йелира 1969 шеран 1 январехь, цуьнца а догӀуш, Чехословакин Социалистийн Республика йийкъира, ССРС а, СФРЮ ([[Социалистийн Федеративан Республика Югослави]]) а санна, шиъ федераци йаран республике — [[Чехийн социалистийн республика|Чехийн]] а, [[Словакийн социалистийн республика|Словацкин а социалистийн республикашка]]. [[Социализм|Социалистийн]] Чехословакин чаккхе хилира 1989 шарахь, иза бахьнехь 1990 шарахь кхоллайелира [[Чехийн а, Словакийн а Федеративан Республика]]ш, цул тӀаьхьа, 1993 шеран 1 январехь дуьйна, йира шиъ маьрша пачхьалкх — Словаки а, [[Чехи]] а. Словакех хилира НАТО декъахо 2004 шеран 29 мартехь, [[Европин барт шорбар (2004)|Евробертан]] декъахо 2004 шеран 1 майхь, [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] йукъайахара 2007 шеран 21 декабрехь, [[Еврозона|Еврозонин]] йукъа 2009 шеран 1 январехь. == КӀошташ мехкашца == [[Файл:Map Slovakia districts 2004.png|right|thumb|350px|Словакин йекъайалар]] * [[Банскобистрицки мохк]] ** [[Банска-Бистрица (КӀошт)|Банска-Бистрица]] ** [[Банска-Штьявница (КӀошт)|Банска-Штьявница]] ** [[Брезно (кӀошт)|Брезно]] ** [[Детва (кӀошт)|Детва]] ** [[Крупина (ккӀоштӀошт)|Крупина]] ** [[Лученец (кӀошт)|Лученец]] ** [[Полтар (кӀошт)|Полтар]] ** [[Ревуца (кӀошт)|Ревуца]] ** [[Римавска-Собота (кӀошт)|Римавска-Собота]] ** [[Вельки-Кртиш (кӀошт)|Вельки-Кртиш]] ** [[Зволен]] ** [[Жарновица]] ** [[Жьяр-над-Гроном]] * [[Братиславски мохк]] ** [[Братислава I (кӀошт)|Братислава I]] ** [[Братислава II (кӀошт)|Братислава II]] ** [[Братислава III (кӀошт)|Братислава III]] ** [[Братислава IV (кӀошт)|Братислава IV]] ** [[Братислава V (кӀошт)|Братислава V]] ** [[Малацки (кӀошт)|Малацки]] ** [[Пезинок (кӀошт)|Пезинок]] ** [[Сенец (кӀошт)|Сенец]] * [[Жилинский мохк]] ** [[Битча (кӀошт)|Битча]] ** [[Чадца (кӀошт)|Чадца]] ** [[Долны-Кубин (кӀошт)|Долны-Кубин]] ** [[Кисуцке-Нове-Место (кӀошт)|Кисуцке-Нове-Место]] ** [[Липтовски-Микулаш (кӀошт)|Липтовски-Микулаш]] ** [[КӀошт Мартин]] ** [[КӀошт Наместово]] ** [[КӀошт Ружомберок]] ** [[КӀошт Турчьянске Теплице]] ** [[КӀошт Тврдошин]] ** [[КӀошт Жилина]] * [[Кошицки мохк]] ** [[КӀошт Гелница]] ** [[КӀошт Кошице I]] ** [[КӀошт Кошице II]] ** [[КӀошт Кошице III]] ** [[КӀошт Кошице IV]] ** [[КӀошт Кошице-периферия]] ** [[КӀошт Михаловце]] ** [[КӀошт Рожнява]] ** [[КӀошт Собранце]] ** [[КӀошт Спишска Нова Вес]] ** [[КӀошт Требишов]] * [[Нитрански мохк]] ** [[КӀошт Комарно]] ** [[КӀошт Левице]] ** [[КӀошт Нитра]] ** [[КӀошт Нове Замки]] ** [[КӀошт Шаля]] ** [[КӀошт Топольчаны]] ** [[КӀошт Злате Моравце]] * [[Прешовски мохк]] ** [[КӀошт Прешов]] ** [[КӀошт Сабинов]] ** [[КӀошт Бардейов]] ** [[КӀошт Свидник]] ** [[КӀошт Вранов-над-Топлёу]] ** [[КӀошт Левоча]] ** [[КӀошт Кежмарок]] ** [[КӀошт Стара Любовня]] ** [[КӀошт Попрад]] ** [[КӀошт Медзилаборце]] ** [[КӀошт Гуменне]] ** [[КӀошт Снина]] ** [[КӀошт Стропков]] * [[Тренчински мохк]] ** [[КӀошт Бановце-над-Бебравоу]] ** [[КӀошт Илава]] ** [[КӀошт Миява]] ** [[КӀошт Новое Место-над-Вагом]] ** [[КӀошт Партизанске]] ** [[КӀошт Поважска Бистрица]] ** [[КӀошт Прьевидза]] ** [[КӀошт Пухов]] ** [[КӀошт Тренчин]] * [[Трнавски мохк]] ** [[КӀошт Дунайска Стреда]] ** [[КӀошт Галанта]] ** [[КӀошт Глоговец]] ** [[КӀошт Пьештяны]] ** [[КӀошт Сеница]] ** [[КӀошт Скалица]] ** [[КӀошт Трнава]] === Дин === {{Main|Дин Словакехь}} Йерриг схьаэцча Словаки дикка динан мохк бу, луларчу [[Чехи]]ца йуьстича муххале а. Словакийн конституцис гаранти ло паргӀата дин лелоран. Словакин дукхаха болу гражданаш (69 %) — [[Руман католикин килс|католикаш]]; шолгӀа шен барамца тоба — [[протестанташ]] (11 %, [[Аугсбурган дин лело инжийлан килс Словакехь|лютеранаш]] (коьртаниг словакаш) а, реформаташ (коьртаниг мажарой) а), [[Словакин желтойкатоликин килс|желтойкатоликаш]] (4 %), [[Чехословакин православин килс|православин]] (1 %). === Меттанаш === {{Main|Словаки меттанаш}} Официалан пачхьалкхан мотт бу словакийн мотт, иза славянийн меттанийн тобанна йукъабогӀу. Мажаройн мотт цхьатерра лелабо къилба Словакехь, Словакин низамашца иза лело мега официалан мотт санна словакийн маттаца цхьаьна словакий мажарой 21,7 % сов бахархой болчу регионашкахь. Словакин дукхахболчу бахархойн ненан мотт бу словакийн мотт: 78,6 % бахархойн (4 240 453 стаг), 2011 шеран бахархойн дӀайазбарца. Мажаройн мотт шайн ненан мотт санна цӀе тиллина 9,4 % бахархоша (508 714 стаг). Цигонийн мотт бу 2,3 % бахархойн ненан мотт (122 518 стаг). Шайн ненан мотт аьллачу нехан терахьца 4-чу меттехь бу русинийн мотт - 1% бахархойн (55 469 стаг). Дисинчу меттанашна 1% ца кхоччуш бахархой кхаьчна<ref>{{cite web |url = http://www.scitanie2011.sk/archiv/pribudaju-vysokoskolsky-vzdelani-ludia-slovencina-je-materinskym-jazykom-vacsiny-obyvatelov-sr/2488 |title = Окончательные итоги переписи в Словакии в 2011 году |lang = sk |archive-url = https://www.webcitation.org/6BOqxjvB3?url=http://www.scitanie2011.sk/archiv/pribudaju-vysokoskolsky-vzdelani-ludia-slovencina-je-materinskym-jazykom-vacsiny-obyvatelov-sr/2488 |archive-date = 2012-10-14 |access-date = 2012-08-22 |url-status = dead }}</ref>. == Оьздангалла == === Кухни === {{Коьрта йаззам|Словакийн кухни}} Словакин кухни гергара йу луларчу пачхьалкхийн ламастан кухница, къаьсттина чехийн а, полякийн а, мажаройн а кухница. Иза уггаре а хьалха лаьтта йовха аьхке а, шийла Ӏа а лан йиш йолчу кхачанех. Царна йукъахь ду кӀа а, картолаш а, шура а, шурин сурсаташ а, хьакхин жижиг а, хи чу йоьллина копаста а, хох а. Иштта ламастехь кӀезиг леладо бежанан, олхазарийн, уьстагӀийн, гезарийн жижиг, хӀоьаш, цхьайолу кхин меттигера хасстоьмаш, стоьмаш, хьуьнан жӀалин нускалш. Словацкийн даарийн масала: * [[Галнаш|Halušky]] ― кӀалд йоьллина галнаш * [[Локша (даар)|Локша]] ― картолийн бедах гӀаймакхаш * Bryndzové pirohy ― кӀалд йоьллина [[далнаш]] * [[Картолийн оладьяш|Zemiakové placky]] ― картолийн оладьяш === Музыка === {{Коьрта йаззам|Словакин музыка}} Словакехь дикка кхиъна классикин а, ламастан халкъан мукъамаш бу, цигахь лелабо гӀирсаш [[фуяра]]ш а, [[цимбалаш]] а, ткъа иштта оркестран гӀирсаш а. Классикин музыка Словакехь кхуьуш йу Ренессансан муьрехь дуьйна, уггар хьалха нидерландийн а, немцойн а музыкин Ӏаткъам бахьана долуш. Билгала йолу [[Травница (жанр)|травница]] — халкъа [[Хор|хоран лакхар]] пондарш боцуш. ГӀарабевлла словкийн композиторш: [[Белла, Ян Левослав|Ян Левослав Белла]], [[Сухонь, Эуген|Эуген Сухонь]], [[Циккер, Ян|Ян Циккер]], [[Махайдик, Петер|Петер Махайдик]], [[Словак, Ладислав|Ладислав Словак]]. === Театран говзалла === {{Коьрта йаззам|Словакин къоман театр}} Словакехь масех йевзаш театран майда йу: * Братиславехь йолу [[Словакин къоман театран историн гӀишло]], карарчу хенахь [[Словакин къоман театр|къоман оперин]] сцена йу. Театран гӀишло йина 1886 шарахь необароккон кепехь, иза къоман оьздангаллин хӀоллам бу. * [[Пачхьалкхан оперин театр (Словаки)|Пачхьалкхан оперин театр]] Банска Бистрицехь. * [[Иосиф Грегор Тайовскийн театр (Словаки)|Иосиф Грегор Тайовскийн театр]] [[Зволен]]ехь, XIX бӀешарахь дуьйна [[гранд-отель]] хиллачу меттехь. * [[Кошицен пачхьалкхан театр|Кошицен пачхьалкхан оперин театр]] [[Кошице]]хь (схьайиллина 1899 шарахь) — драма, комеди, балет, опера. * [[Духнович Александран театр]] [[Прешов]] гӀалахь - оьрсийн классика, спектаклаш [[русинийн мотт|русинийн]] а, [[украинийн мотт|украинийн]] меттанашкахь. === Литература === {{Коьрта йаззам|Словакин литература}} == Спорт == {{Коьрта йаззам|Футболех ловзаран Словакин гулйина команда}} Словакехь дикка кхиъна йу футбол, [[флорбол]], хоккей. 1938 шарахь кхоьллина [[Словакин футболан барт]]. Словакин хоккеисташ гӀарабевлла бу Европин а, Америкин а дуккха а командашкахь. Словакин тайп-тайпана спортан тайпанийн къоман гулйина командаш рожехь а, аьттонца а дакъа лоцу дерригдуьненан олимпийн ловзаршкахь. == ТӀеман ницкъаш == [[Файл:Vojenska policajtka.JPG|thumb|right|200px|Словакин [[тӀеман полици]]н белхало]] {{main|Словакин тӀеман ницкъаш}} Словакин тӀеман ницкъаш лаьтта гӀаш а, тӀеман-хӀаваан а эскарех, хӀаваъ лардаран эскарех, дозанан эскарех, гражданийн дуьхьалонан эскарех. Эскарехь 14 эзар салти а, эпсар а ву. 2004-чу шарахь Словаки НАТО-н декъашхо хилира. 2005 шеран 1 августехь дӀадаьккхира эскаре дӀакхайкхар, дӀадаьхьира говзанчийн эскаре дерзар<ref>{{Cite web |url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2010_06/20100610_PR_CP_2010_078.pdf |title=Источник |access-date=2012-07-19 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629140652/http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2010_06/20100610_PR_CP_2010_078.pdf |url-status=live }}</ref>. Словаки дакъалоцуш йара [[ВКъКх]] машарбаран миссешкахь ОвхӀанехь, [[Босни а, Герцеговина а|Боснехь а, Герцеговинехь а]], [[KFOR|Косовохь а, Метохехь]]. == Пачхьалкхан Ӏиданаш == {{main|Словакин Ӏиданаш}} * 1 январь — Словакин Республика йиллина де, * 8 май — Нацизман тӀехь [[Толаман де Европехь|Толам баьккхина де]], * 5 июль — [[Славянийн йозанан а, оьздангаллин а де]], * 29 август — Словакийн къоман гӀаттаман де, * 1 сентябрь — Словакин Республикин Конституцин де, * 17 ноябрь — Тоталитаризман дуьхьала къосаман де, * 25 декабрь — [[Ӏийса пайхамар вина де|Рождество]], * БӀаьста пачхьалкхан Ӏида кхайкхадо [[Пасха]], иза билгала доккху хӀора шарахь католикаллин ламасташца. == Хьажа кхин а == * [[Моравин Словаки]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|2}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Ков = Словаки |Викидошам = Словаки |Викитека = Категори:Словаки }} * [https://web.archive.org/web/20120410060853/http://www.government.gov.sk/ Официальный сайт правительства] * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Словакия/}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17847682 Профиль] на [[BBC News]]{{ref|en}} {{АХь}} {{Словаки теманашкахь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Европин Кхеташо}} {{ЭЦКхКх}} {{Франкофони}} {{ӀЭЦКх}} {{НАТО}} {{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}} [[Категори:Словаки| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Ийна республикаш]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] bvxgzg9sqf85vp9plgbdu2nl7853x9g Беларусь 0 2320 25778557 23277124 2026-09-21T23:08:05Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778557 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Беларусь (маьӀнаш)}} {{ДӀасахьажорг|Белорусь|Белорусси|ver=1}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Беларусь |Шен цӀе = {{lang-be|Рэспубліка Беларусь}} |Доланиг дожар = Беларусин |Шатлакхан Иллинан цӀе = Тхо, белорусаш ду |Байракх = Flag of Belarus.svg |Аудио = My Belarusy vocal.ogg |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] [[Авторитаралла|авторитаран]] [[диктатура|диктатурин]] хьелашкахь<ref>{{cite web |title=Belarus |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |website=[[CIA World Factbook]] |access-date=2022-10-16 |archive-date=2021-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |url-status=live |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |date=2021-01-09 }}</ref><ref name="Short2021">{{cite book | author = John R. Short |date=2021-08-25 | title = Geopolitics: Making Sense of a Changing World | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 163– | isbn = 978-1-5381-3540-2 | oclc = 1249714156 | url = https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163 |lang=en}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163 |title=Источник |access-date=2022-11-23 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013151203/https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163 |url-status=unfit |lang=en}}</ref><ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |Картан тӀехь = Europe-Belarus (orthographic projection).svg | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 00 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 00 | region = BY | CoordScale = |Кхоьллина = [[1918]] шеран [[25 март]]ехь <ref name="NewsBY">[http://www.newsby.org/by/2009/03/25/text5990.htm 91 год со дня основания первого белорусского государства - NewsBY]</ref> |Маьрша йаьлла терахь = 25 августа 1991 ([[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРС]])<ref>{{Cite web |url=https://etalonline.by/document/?regnum=v19101017 |title=Закон Республики Беларусь от 25 августа 1991 года № 1017-XII «О придании статуса конституционного закона Декларации Верховного Совета Республики Беларусь о государственном суверенитете Республики Беларусь» |lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251010165022/https://etalonline.by/document/?regnum=v19101017 |date=2025-10-10 }}</ref> |Йаккхий гӀаланаш = [[Минск]], [[Гомель]], [[Могилёв]], [[Витебск]], [[Гродно]], [[Брест]], [[Бобруйск]], [[Барановичи]], [[Борисов (город)|Борисов]], [[Пинск]], [[Мозырь]], [[Лида]], [[Орша]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Белоруссин президент|Президент]]<br />[[Белоруссин премьер-министраш|Премьер-министр]]<br />[[Республикин кхеташо (Беларусь)|Республикин кхеташонан]] председатель <br />[[Векалийн палата (Беларусь)|Векалийн палатин]] председатель |Куьйгалхой = [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]]<br />[[Турчин, Александр Генрихович|Александр Турчин]]<br />[[Кочанова, Наталья Ивановна|Наталья Кочанова]]<br />[[Сергеенко, Игорь Петрович|Игорь Сергеенко]] |Латтанца меттиг = 84 |Латта = {{num|207628}} |Хина процент = 2,25 % |Бахархойн цӀерш = белорус, [[белорусаш]] |Бахархойн меттиг = 97 |Бахархой = {{Бахархой|Беларусь|эз}} |Мах хадина шо ={{Бахархой|Беларусь|ш}} |Луьсталла = 45,6 |ДЧС (НЭТ) = {{ТӀекхетар}}221,186 млрд<ref name="dataimf">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=913,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Belarus) |publisher=[[Международный валютный фонд]] |website=IMF.org |date=2023-10-10 |access-date=2023-10-13 |lang=en}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2023 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 73 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{ТӀекхетар}}{{терахь|24016}}<ref name="dataimf"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 71 |ДЧС (номинал) = {{Охьадалар}}71,18 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2024 |ДЧС (номинал) меттиг = 74 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) ={{Охьадалар}}{{терахь|7790}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{ТӀекхетар}} 0,824<ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/BLR |title=Human Development Insights|lang=en|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[Программа развития ООН]] |website=hdr.undp.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505171800/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/BLR|archive-date=2025-05-05|url-status=live}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2023 |АКИ меттиг = 65 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Авиакомпани = [[Белавиа]] |Ахча = [[белоруссийн сом]], [[Соьман сийлаллаш#Белоруссин соьман сийлаллаш|Br]]<br>([[ISO 4217|BYN, код 933]]) |ХӀост=Coat of arms of Belarus (2020–present).svg}} '''Белару́сь'''{{efn|group=lower-alpha|ЦӀе Википедин хӀинцалерачу стандарташка йалийна (Беларусь). Нохчийн меттан грамматикин бакъонашца, тӀеэцаран тӀаьххьара мукъаза элп долуш, доладерзоран дожарехь «-ин» чаккхе лелайо (Беларусин областаш), ткъа «-ийн» чаккхено билгалдаккхар кхуллу (Беларусийн мотт). Карасаевн-Мациевн ширчу дошамера «Белоруссин» кеп хӀинцалерачу дийнахь ширйелла лору.}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus.by/ru|title=Беларусь — на русском|access-date=2019-12-03|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111160605/https://www.belarus.by/ru|url-status=live}}</ref>, йа '''Белору́сси'''{{efn|Проблема наименования государства рассмотрена отдельно в статье [[Именование белорусского государства на русском языке]].}} ({{lang-be|Беларусь}}, {{audio-IPA|Be-Belarus.oga|[bʲɛlaˈrusʲ]}}), официалан '''Респу́блика Белару́сь'''<ref name=":1">{{Cite web |url=http://www.pravo.by/pravovaya-informatsiya/normativnye-dokumenty/konstitutsiya-respubliki-belarus/ |title=Конституция Республики Беларусь |access-date=2019-08-06 |archive-date=2020-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204161510/https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/normativnye-dokumenty/konstitutsiya-respubliki-belarus/ |url-status=dead |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://belzakon.net/Законодательство/Закон_РБ/1994/2105 |title=Закон Республики Беларусь № 1085-XII от 19 сентября 1991 г. «О названии Белорусской Советской Социалистической Республики и внесении изменений в Декларацию Верховного Совета Белорусской Советской Социалистической Республики о государственном суверенитете Белорусской Советской Социалистической Республики и Конституцию (Основной Закон) Белорусской ССР» |access-date=2022-03-21 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603154059/https://belzakon.net/Законодательство/Закон_РБ/1994/2105 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>[http://www.classbase.ru/oksm Беларусь]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907142119/http://www.classbase.ru/oksm |date=2011-09-07 }}, [[Общероссийский классификатор стран мира]]</ref>{{efn|Российскими властями<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/9013038 |title=Список названий государств — бывших республик СССР и их столиц |access-date=2019-10-19 |archive-date=2020-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225105012/http://docs.cntd.ru/document/9013038 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://mid.ru/web/guest/activity/shots/new_appointments/-/asset_publisher/2TDCzbl45VHK/content/id/3672873 |title=Мезенцев Дмитрий Фёдорович назначен Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской Федерации в Республике Белоруссия |access-date=2019-12-03 |archive-date=2020-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103174027/https://www.mid.ru/web/guest/activity/shots/new_appointments/-/asset_publisher/2TDCzbl45VHK/content/id/3672873 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://static.kremlin.ru/media/events/files/ru/PrmAoCweA2UlfGSwpF5U7s0j78WSond4.pdf |title=Указ Президента Российской Федерации «О Чрезвычайном и Полномочном После Российской Федерации в Республике Белоруссия» |access-date=2019-10-19 |archive-date=2019-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712012956/http://static.kremlin.ru/media/events/files/ru/PrmAoCweA2UlfGSwpF5U7s0j78WSond4.pdf |url-status=live |lang=ru}}</ref> Ӏ пользуются вариантом '''Респу́блика Белору́ссь'''<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/5618574|автор=Баранчиков . Е. В., Михалёва А., Петрушина М. Н. и др.|статья=Белоруссия|год=2020|архив=https://web.archive.org/web/20190924140550/https://bigenc.ru/geography/text/3832136|архив дата=2019-09-24}}</ref>}} ({{lang-be|Рэспубліка Беларусь}}, {{audio-IPA|Be-Republic of Belarus.oga|[rɛsˈpublʲika bʲɛlaˈrusʲ]}}) — [[Малхбален Европа|Малхбален Европин]] [[пачхьалкх]]. Бахархойн барам 1996 шеран 1 январан хуьлу 9 056 080 стаг, латтан майда — 207,6 эз. км². ДӀалоцу дуьненахь 97-гӀа меттиг бахархошца{{Дехьавалар|Бахархой}} а, 84-гӀа меттиг мехкаца а. ХӀорд тӀеволийла йац. Республикин къилбаседа-малхбузехь доза ду [[Литва]]ца, малхбузехь — [[Польша|Польшица]], къилбаседехь — [[Латви]]ца, малхбалехь а, къилбаседа-малхбалехь а — [[Росси]]ца, къилбехьа — [[Украина|Украиница]]{{дехьавалар|Физикин-географин амал}}. Коьрта шахьар а, [[Беларусин гӀаланаш|уггаре йоккха гӀала]] а пачхьалкхан — [[Минск]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Гомель]], [[Гродно]], [[Витебск]], [[Могилёв]], [[Брест]], [[Бобруйск]], [[Барановичи]], [[Борисов (гӀала)|Борисов]], [[Пинск]]. Административан мохк бекъна [[Беларусин административан йекъайалар#Административан йекъайалар|6 областана]] а, 1 республикин куьйга кӀелара гӀалана (Минск) а{{дехьавалар|Административан йекъайалар}}. Пачхьалкхан меттанаш — [[Беларусийн мотт|беларусийн]] а, [[оьрсийн мотт Беларусехь|оьрсийн]] а{{efn|С 1996 года<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C/%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_24_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F_1996_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Конституция Республики Беларусь/редакция 24 ноября 1996 года — Викитека<!-- Корта добавлен ботом -->]</ref>, ранее в период 1991-1996 годов только белоруссии.}}{{дехьавалар|Меттанаш}}. Доккхаха долу декъо [[Дин Беларусехь|делах тешачарех]] лелайо [[Православи Беларусехь|православи]]<ref><{{Cite web |url=https://www.ng.ru/ng_religii/2021-03-16/9_504_lessons.html |title=Уроки белорусской «революции милосердия» |publisher=[[Независимая газета]] |date=2021-03-16|url-status=live |archive-date= |archive-url= |lang=ru}}</ref>{{дехьавалар|Динан хӀоттам}}. Беларусь [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]] [[президентан республика]] йу. 1994 шеран 20 июлехь [[Республика Беларусан президент|президентан]] дарж хьалхара [[Беларусин истори|мехкан исторехь]] [[Президентан харжамаш Беларусехь (1994)|президентан харжамашкахь]] дӀалаьцна [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Лукашенко Александра]], тӀаьхьа тоьлла иштта [[Харжамаш Беларусехь|харжамашкахь]] [[Президентан харжамаш Беларусехь (2001)|2001]], [[Президентан харжамаш Беларусехь (2006)|2006]], [[Президентан харжамаш Беларусехь (2010)|2010]], [[Президентан харжамаш Беларусехь (2015)|2015]], [[Президентан харжамаш Беларусехь (2020)|2020]], [[Президентан харжамаш Беларусехь (2025)|2025]] шерашкахь. [[Республика Беларусан премьер-министр|Премьер-министр]] 2025 шеран 10 мартехь дуьйна — [[Турчин, Александр Генрихович|Турчин Александр]]. [[Парламентан харжамаш Беларусехь (2024)|2024 шеран парламенте харжамашкахь]] дукхаха долу меттигаш даьхна [[КӀайн Русь (парти)|Белоруссин партино «КӀайн Русь»]]{{дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. Номиналан [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] 2024 шарахь хилира 71,18 млрд [[АЦШ доллар|$]]<ref>{{Cite web|url=https://statbase.org/data/blr-gdp-imf-data|title=GDP (IMF data) {{!}} Belarus|lang=en|website=www.imf.org|publisher=[[IMF]] DataMapper|access-date=2025-10-23|url-status=live}}</ref> ({{Терахь|8340|$}} гергга хӀора сина<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WEOWORLD/UKR/RUS/BLR|title=GDP per capita, current prices|lang=en|website=www.imf.org|access-date=2025-10-23|url-status=live}}</ref>). Ахча — [[белоруссийн сом]]{{дехьавалар|Экономика}}. ХӀокху заманан белоруссин пачхьалкхалла кхоллайаларан терахь лору 1918 шеран 6 март<ref>Вторая уставная грамота к народам Беларусин принятая Исполкомом Совета [[Первый Всебелоруссийн съезд|Всебелоруссинго съезда]] в Минске</ref>, [[Белоруссин Халкъан Республика]] кхайкхайар, йа 1919 шеран 1 январь, Беларусин ханна белхалойн-ахархойн правительствон манифестца кхайкхийна [[Россин Социалистийн Федеративан Советийн Республика (1917—1922)|РСФСР]] йукъахь [[Социалистиийн Советийн Республика Белорусси]]. Беларусин Халкъан Республика кхайкхоро ца кхачийра дуьззина болх беш йолу Ӏедалан меженаш кхоллар, немцойн оккупаци Беларусин латтанаш бахьана долуш. Немцойн оккупаци чекхъйаларца БХР лаьтта дӀалаьцна ЦӀен эскаро, Ӏедал дӀадахара Минскера{{дехьавалар|История}}. 1919 шеран 16 январехь [[Витебскан губерни|Витебскан]], [[Смоленскан губерни|Смоленскан]], [[Могилёвон губерни|Могилёвон]] губернин латтанаш йукъара дехира ССР Белоруссин. 1919 шеран 31 январехь Советийн Беларусь [[Минскан губерни|Минскан]] а, [[Гроднон губерни|Гроднон]] а губернеш арайевлира РСФСР йукъара, кхайкхийра маршо [[Йерригроссин центран кхочушдаран комитет#ЙЦКхК президиум|ЙЦКхК президиуман]] сацамца<ref>постановление Президиума ВЦИК «О признании независимости Белорусской Социалистической Советской Республики» (опубликовано 5 февраля)</ref>. 1919 шеран 27 февралехь ССРБ дӀакхийтира [[Литван Советийн Республика|Литван Советийн Республикех]], цунах хилира [[Литван-Белоруссийн Советийн Социалистийн Республика|Литван-Белоруссин ССР]], цуо де-факто йуьйхира масех бутт баьлча [[Советийн-польшин тӀом]] бахьнехь. 1920 шеран 31 июлехь Беларусь меттахӀоттийра «Маьрша Советийн Социалистийн Республика Белорусси кхайкхорех декларацица». 1922 шеран 30 декабрехь [[Белоруссийн Советийн Социалистийн Республика|Белоруссийн ССР]] хилира йеаннах цхьаъ советийн республика, [[ССРС кхолларх барт|ССРС кхолларх бертан]] куьг йаздинчех{{дехьавалар|ССРС}}. 1945 шеран 24 октябрехь Белоруссийн ССР, [[Украинийн Советийн Социалистийн Республика|Украинийн ССР-ца]] цхьаьна, хилира ВКъКх кхоллархо<ref>Согласно ст. 14—15 Конституции СССР 1936 года, формально декларируемый суверенитет союзных республик был ограничен по ряду вопросов, отданных в общесоюзное ведение. Статья 20 устанавливала верховенство общесоюзных законов над республиканскими. Это, однако, не влияло на возможность самостоятельного международного представительства республик, которая отдельно подчёркивалась статьёй 18-а в редакции 1944 года.</ref>. ВКъКх-ахь цуьнан шен векалалла кхаьчна [[нацизма]] эшорехь цо доккха дакъа лацарца а, немцойн оккупацин таӀзар ларца а [[ШолгӀа Дуьненан тӀом]] болучу хенахь. 1990 шеран 27 июлехь тӀеийцира Республика Беларусин пачхьалкхан суверенитетан деклараци. 1991 шеран 25 августехь декларацина йелира конституцин низаман статус, ткъа 19 сентябрехь пачхьалкхо шен хӀинцалера цӀе йелира. 1991 шеран 8 декабрехь Белорусино РСФСРца а, Украинца а цхьаьна куьг йаздира Йозуш йоцу пачхьалкхийн къоман барт кхолларан хьокъехь Беловежан барташна{{дехьавалар|Истори}}. 1995 шеран 7 июнехь [[Референдум Беларусехь (1995)|референдуман]] жамӀашца мехко схьаэцна хӀокху заманан [[Беларусин хӀост|хӀост]] а, [[Беларусин байракх|байракх]] а{{дехьавалар|Пачхьалкхан сийлаллаш}}, кхин а шо хьалха — [[Беларусин Конституци|Конституци]]. Беларусь йу декъахо (кхечаьрца кхоллархо) [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]], [[Лааме Пачхьалкхий ДоттагӀалла|ЛПД]], [[Коллектиан кхерамзаллин Бертан Кхоллам|ККхБКх]], [[Союзан пачхьалкх]]ан, хилла [[Евразин экономикин йукъаралла|ЕврАзЭС]] а, цуьнан метта йолу [[Евразин экономикин барт|ЕАЭБС]]{{дехьавалар|Арахьара политика}}. == Бахархой == [[Белорусаш]] (83,7 %), [[оьрсий]] (8,3 %), [[полякаш]] (3,1 %), [[украинаш]](1,7 %), [[жуьгтий]] (0,1 %). ГӀалийн бахархой — 74,3 %<ref>[https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Перепись населения — 2009. Статистические публикации].</ref>. == Географи == Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — [[Литва]], [[Латви]], къилбехьа — [[Украина]], малхбалехьа — [[Росси]], малхбузехьа — [[Польша]]. == Истори == === Литература === {{Коьртаниг|Белоруссин литература}} [[Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|мини|[[Богданович, Максим Адамович|Богданович Максиман]] сурт, ''[[Волков, Валентин Викторович|Волков Валентин]]'', 1927.<br> [[Республика Беларусан къоман исбаьхьаллин музей]]]] Беларусийн литература кхуьуш хилла шираоьрсийн литературин буха тӀехь, ткъа цуьнан кхиар XIV—XV бӀешерашкахь хилла. Цуо зазадаьккхина XVI—XVII бӀешерашкахь («Дашо бӀешо» олу мур). Малхбузеноьрсийн мотт — Литван Сийлахьчу олаллин официалан мотт. Белорусийн тептарш зорбане даха долийра XVI бӀешо долалуш. Дуьххьара белорусийн моттехь зорбатоьхна жайна «Псалтырь» арахийцира Прагехь 1517 шарахь Франциск Скаринас. Малхбален славянийн маттехь зорбатоьхна дуьххьарлера жайна дара иза. XVI—XVII бӀешерашкахь полякийн оьздангаллин тӀеӀаткъамца кхоллайелира силлабически бароккон поэзи а, драмин ишкол а (Симеон Полоцкий). XVIII бӀешарахь, дуккха а тӀемаш хилар бахьана долуш, цул тӀаьхьа белорусийн мотт буьйцу интеллигенцин дегенераци бахьана долуш, белорусийн литература жим-жима лахлуш йара; цуьнан денъйалар дӀадоладелира XVIII бӀешеран тӀаьххьарчу доьалгӀачу декъехь, белорусийн маттахь дуьххьарлера къоман комеди К. Марашовскийн «Комеди» гучуйаларца. Белорусийн маттахь кхолларалла жигарайаларан процессаш дӀайахара XIX бӀешо долалуш (анонимни сатирин поэма «Тарас Парнас тӀаьхь», хьалхара романхой: Павлюк Багрим а, белорусийн-полякийн поэташ Ян Барщевский, Александр Рыпинский). Шен произведенехь белорусийн матто коьрта меттиг дӀалаьцна дуьххьарлера автор вара дуьххьарлера белорусийн комеди «Идиллия» (1846) кхоьллинарг Винсент Дунин-Марцинкевич. Жайнаш арахоьцура коьртачу декъана латинин зорбанца. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь дӀайолало реализман зама (Франтишек Богушевич, Адам Гуринович, Янка Лучина). Беларусийн литература кхиаран керла мур дӀаболабелира 1905—1907 шерашкахь хиллачу революцешна тӀаьхьа, Вильнохь дуьххьара беларусийн маттахь газеташ арадевлча: «Вайн дакъа» (1906) а, «Вайн йалтанийн аре» (1906—1915) а, цунна гонаха кхоллайелира къоман ша-шех кхетар чӀагӀдаран агӀончаш болчу йаздархойн дуьххьарлера цхьаьнакхетаралла ([[Максим Богданович]], Сергей Полуян, [[Змитрок Бядуля]], [[Максим Горецкий]], [[Ядвигин Ш.]], Янка Купала, Якуб Колас, [[Алесь Гарун]], Андрей Зязюля, кхин берш а). Беларусийн литература синкретически амал йолуш йара, [[романтизм]], [[Реализм (литература)|реализм]], [[Импрессионизм (литература)|импрессионизм]] а, [[Литературехь модернизм|модернизм]] а элементаш цхьаьна а тоьхна. Къаьсттина белорусийн поэзехь импрессионизм а, символизм а кхиийна Максим Богдановича, прозехь [[Змитрок Бядуля]], романтизм а, модернизм а — Янка Купала. Белоруссин йаздархо [[Алексиевич, Светлана Александровна|Светлана Алексиевич]] [[Нобелан совгӀат литературехь|Нобелан совгӀат литературехь]] лауреат хилира 2015 шарахь. Алексиевичан кхолламаш лерина ду ССРС а, цул тӀаьхьара а дахаран муьран<ref>{{cite web|access-date = 2015-11-18|title = Нобелевскую премию по литературе получила Светлана Алексиевич|url = https://www.gazeta.ru/culture/news/2015/10/08/n_7748765.shtml|publisher = [[Газета.Ru]]|lang = ru|archive-date = 2015-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20151119114238/http://www.gazeta.ru/culture/news/2015/10/08/n_7748765.shtml|url-status = live}}</ref>. === Жайнаш арахецар === Белоруссийн ССР кхиъна дара жайнаш арахецар — 1991 шарахь араделира 2434 жайна а, брошюра а, церан йукъара тираж 52,9 млн экз.<ref name="autogenerated8" /> Царна йукъахь белоруссин меттана арахецарш хилира 17,5 % цӀе а, 18,9 % йукъара тираж а<ref name="autogenerated8" />. Йозуш йоцчу Беларусехь жайнаш арахецаран лакхара мур хилира 1993 шарахь, цу хенахь жайнаш а, брошюраш а йерриг тираж кхаьчна 98,3 млн экземпляре. 1993 шарахь дӀайаздина уггаре дукха белорусийн маттахь жайнаш а, брошюраш а — 26,9 % йерриг цӀерийн терахьах а, 18,7 % йерриг тиражех а<ref name="autogenerated8" />. 2000 шарахь жайнийн а, брашюрийн а йукъара тираж охьайоьжна 61,6 млн экз.<ref name="autogenerated8" /> Республикера дукхаха долу жайнаш арахоьцу [[Харвест]]а: 2008 шарахь оцу арахецаралло арахецна 3801 цӀе йолу жайна а, брошюра а (царех 13 210 республикехь) йукъара тираж 28,7 млн экз. (цунах 55,4 млн экз. республикехь)<ref>Козловская А. И. Основные тенденции книгоиздания в Республике Беларусь на современном этапе // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2010. — № 3. — С. 131</ref>. Дукхаха йолу арахецараллаш долахь йу<ref>Козловская А. И. Основные тенденции книгоиздания в Республике Беларусь на современном этапе // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2010. — № 3. — С. 132</ref>. 2000-гӀа шерашкахь белоруссин жайнаш арахецарна амалехь ду дуьненан йукъара тенденци тӀаьхь-тӀаьхьа дехьавалар кӀезиг тиражан жайнашка, уьш доьзна ду электронан арахецарш кхиарца<ref>{{статья | автор = Мазурова, М. А. | заглавие = Книгоиздание как показатель социальных процессов в обществе | ссылка = https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/22303/1/Mazurova_Knigoizdanie.pdf | ответственный = Министерство образования Республики Беларусь, Белоруссийн пачхьалкхан технологический университет ; [оргком.: И. В. Войтов (сопред.), И. В. Луцкий, М. Г. Борозина и др. ; под ред. В. И. Куликовича] | издание = Скориновские чтения 2017: книга в медийном пространстве: к 500-летию белоруссинго книгопечатания : материалы III Международного форума, 6-7 сентября 2017 г. | место = Минск | издательство = БГТУ | год = 2017 | страницы = 342—345 | archive-date = 2021-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210831012339/https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/22303/1/Mazurova_Knigoizdanie.pdf }}</ref>. == МХГӀ == {{Коьртаниг|Беларусин массийн хаамийн гӀирсаш}} {{Кхин а|Цензура Беларусехь|Стационаран телпон зӀенан машанаш Беларусехь|Мобилан телпон зӀенан машанаш Беларусехь|Интермаша Беларусехь|Телевизион Беларусехь}} Беларусин Министрийн Кхеташонан 2008 шеран 26 августехь бинчу No 1227 сацамца, бюджете дӀадала дезаш долу налогийн барамаш, йал (пошлинаш) хьесапдаран процесс автоматизаци йан а, электронан налогийн деклараци кепе дӀакхачо а 2008-2010 шераш тӀечӀагӀдина<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801227 О Государственной целевой программе по разработке программно-технического комплекса по автоматизации процесса расчёта подлежащих уплате в бюджет сумм налогов, сборов (пошлин) и представлению в налоговые органы налоговых деклараций (расчётов) в электронном виде на 2008—2010 годы]{{Недоступная ссылка}}</ref>. 2010 шарахь Беларусин Министрийн кхеташоно тӀечӀагӀйина Беларусин хаамийн йукъаралла кхиаран стратеги 2015 шо кхаччалц, 2010 шарахь иза кхочуш йан хьалхара рогӀера план а<ref>{{Cite web |url=https://www.naviny.media/rubrics/computer/2010/08/17/ic_articles_128_170091/ |title=Правительство нацелилось развивать информационное йукъаралла |access-date=2020-08-29 |archive-date=2020-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206011420/https://naviny.media/rubrics/computer/2010/08/17/ic_articles_128_170091 |url-status=unfit}}</ref><ref>[https://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=C21001174#%C7%E0%E3_%D3%F2%E2_1 СТРАТЕГИЯ развития информационного общества в Республике Беларусь на период до 2015 года]</ref>. [[Политикин репрессеш|Репрессеш]] а, махкахь йина [[цензура]] а бахьнехь берриг Беларусин [[Белоруссин оппозици|оппозицин]] МХГӀ болх бан беза дозанал дехьара, шайн контент [[Интермаша]]нехь зорбане йоккхуш<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/zhurnalisty-v-izgnanii-kak-rabotajut-belorusskie-media-za-granicej/a-59669098|title=Как работают белоруссин медиа за границей |date=2021-11-01|website=dw.com|access-date=2022-09-03|archive-date=2022-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903155053/https://www.dw.com/ru/zhurnalisty-v-izgnanii-kak-rabotajut-belorusskie-media-za-granicej/a-59669098|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|access-date=2022-09-03|website=mediakritika.by|title=Независимые белоруссин СМИ продолжают работать, несмотря на суровую зачистку|url=http://mediakritika.by/article/6073/nezavisimye-belorusskie-smi-prodolzhayut-rabotat-nesmotrya-na-surovuyu-zachistku|archive-date=2022-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903155101/http://mediakritika.by/article/6073/nezavisimye-belorusskie-smi-prodolzhayut-rabotat-nesmotrya-na-surovuyu-zachistku}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220903155101/http://mediakritika.by/article/6073/nezavisimye-belorusskie-smi-prodolzhayut-rabotat-nesmotrya-na-surovuyu-zachistku |date=2022-09-03 }}</ref>. == Спорт == {{Коьртаниг|Спорт Беларусехь}} Маьрша Беларусин Ӏедало, доккха маьӀна лора спорт кхиорна а, гӀарайаккхарна а, кхочуш йора пачхьалкхан программаш [[Республика Беларусан спортан а, туризман а министралла|Спортан а, туризман а министраллин]] а, Белоруссин къоман спортан къоман комитетан структурашкахула. XXI бӀешарахь махкахь даьржира дерриг аьхкенан а, Ӏаьнан а спортан тайпанаш — божарийн а, зударийн а дисциплинаш. Регионан а, дуьненйукъара а тӀегӀанехь белоруссин спортхой уггаре ондачех бу. Иштта [[Ӏаьнан Олимпийн ловзарш 2018|2018 шеран Ӏаьнан Олимпийн ловзаршкахь]] Беларусин командо йаьккхира шиъ дашо а, цхьаъ дато а мидал. Ламастехь уггар а аьтту болуш хуьлу белоруссин хоккеисташ а, лыжашхой а. 2005 шарахь дуьйна [[Хоккейх экъанца ловзаран Беларусин гулйина команда|хоккейн белоруссин гулйина команда]] ца хеддаш ловзуш йу дуьненан чемпионатан ТОП-дивизионехь, ткъа 2014 шарахь Беларусехь тӀеийцира [[Хоккей экъанца ловзу дуьненан чемпионат 2014|хоккейх ловзаран дуьненан чемпионат]]. Беларуси Олимпийн ловзаршкахь дакъалоцуш йу 1994-чу шарахь дуьйна, 1994-чу шарахь Норвегерчу Лиллехаммерехь хиллачу Ӏаьнан Олимпиадехь Железовский Игора а, Парамгина Светланас а ши детин мидал йаьккхинчу хенахь дуьйна. 1997-чу шарера 2021-чу шаре кхаччалц Беларусин Республикин къоман олимпийн комитетан куьйгалхо вара президент Лукашенко Александр. КъОК-ан куьйгалхо ша харжарца доьзна Олимпийн ассамблейхь вистхуьлуш президенто дӀахьедира, пачхьалкхан куьйгалхо Къоман Олимпийн комитетан куьйгалхо харжаран прецедент дуьненахь цкъа а ца хилла аьлла<ref>{{Cite web |url=https://www.noc.by/news/nok-belarusi-25-let/ |title=НОК Беларусин — 25 лет! |access-date=2020-10-25 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028205521/https://www.noc.by/news/nok-belarusi-25-let/ |url-status=live |lang=ru}}</ref>. 2021 шеран 26 февралехь дуьйна РБ КъОК президент ву цуьнан кӀант [[Лукашенко, Виктор Александрович|Виктор]], амма иза къобал ца дина [[Дуьненайукъара олимпийн комитет]]о<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/sport/10856905|title=МОК не признал Виктора Лукашенко главой Национального олимпийского комитета Белоруссии|website=[[ТАСС]]|date=2021-03-08|access-date=2021-05-28|archive-date=2021-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601034154/https://tass.ru/sport/10856905|url-status=live}}</ref>. == Билгалдахарш == ; Комментареш {{комментареш|group=lower-alpha}} ; Билгалдахарш {{билгалдахарш|2|refs= <ref name="belstat2020">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/cff/cff240929a52d907db4b984b367395c7.pdf Численность населения на 1 января 2020 г. по Республике Беларусь в разрезе областей, кӀоштов, городов, поселков городского типа]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831012414/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/cff/cff240929a52d907db4b984b367395c7.pdf |date=2021-08-31 }}. ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь (Белстат)''</ref> }} == Литература == {{refbegin|2}} ;Оьрсийн маттахь * {{БРЭ|2=3|3=238—256|статья=Белоруссия|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1854702|архив=|архив дата=}} * {{БСЭ3|статья=Белорусская Советская Социалистическая Республика|автор= |том=3|страницы=127—157|ref=БСЭ }} * {{книга | автор = [[Круталевич, Вадим Андреевич|Круталевич В. А.]] | заглавие = На путях самоопределения: БНР — БССР — РБ | место = Минск | издательство = Право и экономика | год = 1995 | страниц = 139 | isbn =985-6194-05-9 }} * {{книга | автор = [[Круталевич, Вадим Андреевич|Круталевич В. А.]] | заглавие = Республика Беларусь: административно-территориальное устройство | место = Минск | издательство = Право и экономика | год = 2001 | страниц = 268 | isbn = 985-442-055-8 }} * {{книга|автор = Круталевич В. А.|заглавие = Очерки истории государства и права Беларуси|издание = 2-е изд|место = Минск|издательство = Право и экономика|год = 2009|страниц = 520|isbn = 978-985-442-395-1}} * {{книга |заглавие=Belarus: At A Crossroads In History |издательство=[[Westview Press]] |год=1993 |ссылка=https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&pg=PA1&dq=Belarusia+name&cd=3#v=onepage&q=&f=false |isbn=0-8133-1794-0 |ref=Zaprudnik1993 |автор=Запрудник, Ян |lang=en}} * Типология двуязычия и многоязычия Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. ISBN 985-08-0295-2. * {{книга |автор=Брилевский М. Н., Климович А. В. |заглавие= География Беларуси: учебное пособие для 9 класса учреждений общего среднего образования с русским моттом обучения |мотт=ru |ответственный= |ссылка=https://uchebniki.by/media/download/files/adukatsyya_i_vyhavanne/Geografiya_9kl_Brilevski_rus_2019.pdf |место=Минск |издательство=Адукацыя i выхаванне |год=2019 |том= |страниц=250 |страницы= |isbn=978-985-599-055-1 |ref=Брилевский, Климович }} * {{книга |автор=Панов С. В. |заглавие= Материалы для подготовки к обязательному экзамену по истории Беларуси. 11 класс |мотт=ru |ответственный= С. В. Панов |ссылка=|место=Минск |издательство=Аверсэв |год=2018 |том= |страниц=288 |страницы= |isbn=978-985-19-2873-2 |ref=Панов }} * {{книга |автор=Белозорович В. А. |заглавие= История Беларуси с древнейших времён до конца XVIII в. |мотт=ru |ответственный= В. А. Белозорович |ссылка= https://uchebniki.by/media/download/files/ic_bgu/ist_bel_d_kXVIIIv_10kl_belozorovich_rus_2020.pdf |место=Минск |издательство=[[Белорусский государственный университет|БГУ]] |год=2020 |том= |страниц=271 |страницы= |isbn=978-985-553-613-1 |ref=Белозорович }} * {{книга |автор=Палковская Е.М. |заглавие= Беларусь в цифрах |мотт=ru |ответственный= |ссылка=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_69861/ |место=Минск |издательство=[[Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] |год=2023 |том= |страниц=61 |страницы= |isbn=978-985-7307-27-2 |ref=Палковская }} ;Белоруссийн маттахь * {{книга |автор=[[Бохан, Юрий Николаевич|Бохан Ю.Н.]] і інш. |часть=Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага |ссылка часть= |заглавие=Гісторыя Беларусі |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Мінск |издательство=Современная школа |год=2008 |том=2 |страниц=688 |серия= |isbn=978-985-513-317-0 |тираж= |ref= Гісторыя Беларусі, Том 2|мотт=be}} * {{книга |автор={{iw|Нестерчук, Леонид Михайлович|Несцярчук Л.М.|be|Леанід Міхайлавіч Несцярчук}} |заглавие=Беларусь у вайне 1812 года. Паміж Напалеонам і Аляксандрам |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Брэст |издательство=Паліграфіка |год=2012 |страниц=303 |серия= |isbn=978-985-697-046-0 |тираж= |ref=Несцярчук |мотт=be}} * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2004. — 760 с.: іл. {{ISBN|985-11-0295-4}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. ISBN 5-7855-0420-0 * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Беларусь: энцыкл. даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 1995.— 799 с. ISBN 985-11-0026-9. ;На английском мотте * Andrew Wilson: Belarus: The Last European Dictatorship. Neuauflage. Yale University Press, New Haven 2021, ISBN 978-0-300-25921-6. * {{книга |заглавие=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States |издательство=Greenwood |год=1998 |ссылка=https://books.google.com/books?id=RSxt-JB-PDkC&pg=PA35&dq=White+Rus#v=onepage&q=White%20Rus&f=false |isbn=0-313-30610-9 |ref=Minahan1998 |мотт=en |автор=Minahan, James}} * Birgerson, Susanne Michele (2002). After the Breakup of a Multi-Ethnic Empire. Praeger/Greenwood. ISBN 0-275-96965-7. * Olson, James Stuart; Pappas, Lee Brigance; Pappas, Nicholas C. J. (1994). Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Greenwood Press. ISBN 0-313-27497-5. * Plokhy, Serhii (2001). The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine. Oxford University Press. ISBN 0-19-924739-0. * Richmond, Yale (1995). From Da to Yes: Understanding the East Europeans. Intercultural Press. ISBN 1-877864-30-7. * Vauchez, André; Dobson, Richard Barrie; Lapidge, Michael (2001). Encyclopedia of the Middle Ages. Routledge. ISBN 1-57958-282-6. * Zaprudnik, Jan (1993). Belarus: At a Crossroads in History. Westview Press. ISBN 0-8133-1794-0. Archived from the original on 2 May 2016. * Bennett, Brian M. The Last Dictatorship in Europe: Belarus under Lukashenko (Columbia University Press, 2011) * de Courson, Barbara Frances Mary (1879). The Jesuits: their foundation and history, Volume 1. Benziger Brothers. * Frear, Matthew. Belarus Under Lukashenka: Adaptive Authoritarianism (Routledge, 2015) * Korosteleva, Elena A. (June 2016). «The European Union and Belarus: Democracy Promotion by Technocratic Means?» Democratization 23: 4 pp. 678–698. doi:10.1080/13510347.2015.1005009. * Levy, Patricia; Spilling, Michael (2009). Belarus. New York: Benchmark Books. ISBN 978-0-7614-3411-5. * Kropotkin, Peter Alexeivitch; Bealby, John Thomas (1911). «Minsk (government)» . In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. 18 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 555, 556. * Marples, David. 'Our Glorious Past': Lukashenka’s Belarus and the Great Patriotic War (Columbia University Press, 2014) * Parker, Stewart. The Last Soviet Republic: Alexander Lukashenko’s Belarus (Trafford Publishing, 2007) * Rudling, Pers Anders. The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906—1931 (University of Pittsburgh Press; 2014) 436 pages * Ryder, Andrew (1998). Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. Routledge. ISBN 1-85743-058-1. * Silitski, Vitali & Jan Zaprudnik (2010). The A to Z of Belarus. Scarecrow Press. ISBN 978-1-4617-3174-0. * Snyder, Timothy. (2004) The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569—1999 excerpt and text search * Szporluk, Roman (2000). Russia, Ukraine, and the Breakup of the Soviet Union. Hoover Institution Press. ISBN 0-8179-9542-0. * Treadgold, Donald; Ellison, Herbert J. (1999). Twentieth Century Russia. Westview Press. ISBN 0-8133-3672-4. * Vakar, Nicholas Platonovich. Belorussia: The Making of a Nation: A Case Study (Harvard UP, 1956). * Vakar, Nicholas Platonovich. A Bibliographical Guide to Belorussia (Harvard UP, 1956) ;Украинийн маттахь * ''Вівчарик М. М.'' [http://www.history.org.ua/index.php?encyclop&termin=Bilorus Білорусь, Республіка Білорусь]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505151954/http://www.history.org.ua/index.php?encyclop&termin=Bilorus |date=2016-05-05 }} // {{ЕІУ|1|288}} * Орлова Т. В. Історія пострадянських країн: підручник / Т. В. Орлова; Київ. нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Київ: Знання, 2014. — 502 с. ISBN 978-617-07-0090-2 * ''Савченко О. В.'' [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=40855 Білорусь, Республіка Білорусь]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527122419/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=40855 |date=2021-05-27 }} // {{ЕСУ|2|827—828}} ;На французском мотте * Arkadiusz Tieplakoff, " La Biélorussie, une nation qui se cherche ", Étvdes, juillet-août 2006. (ISSN 00141941) * Alena Lapatniova, Biélorussie. Les mises en scène du pouvoir, Paris, L’Harmattan, 2001. (ISBN 2-7475-0417-4) * Jean-Charles Lallemand et Virginie Symaniec, Biélorussie, mécanique d’une dictature, Éditions Les petits matins, 2007. (ISBN 978-2-915879-25-4) * Virginie Symaniec, La construction idéologique slave orientale. Langues, races et nations dans la Russie du xixe siècle, Paris, Éditions Petra, 2012. (ISBN 978-2-84743-045-5). * Anna Radziukiewicz, Na Wschod od Zachodu — To the East from the West, Knieja, Osm Hajnowka. (ISBN 978-83-913796-5-3). * Witt Raczka, Aux confins de l’Europe de l’Est — Mare Balticum, L’Harmattan, volume 1 (ISBN 978-2-296-10883-7) et volume 2 (ISBN 978-2-296-10884-4). * Viviane du Castel, La Biélorussie, une indépendance à la dérive, Paris, L’Harmattan, 1998. * Nicolas Righetti, Biélorussie. Dreamland, Favre 2020. ;Немцойн маттахь * Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg: Nach der «Orangenen Revolution». Der Bürger im Staat, Heft 4, 2005; Aufsätze zur Entwicklung von Politik und Wirtschaft in der Ukraine, Russland und Weißrussland (PDF; 1,6 MB). * Dietrich Beyrau, Rainer Lindner: Handbuch der Geschichte Weißrußlands. Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-36255-2. * Thomas M. Bohn, Victor Shadurski (Hrsg.): Ein weißer Fleck in Europa ... Die Imagination der Belarus als Kontaktzone zwischen Ost und West. transcript, Bielefeld 2011, ISBN 978-3-8376-1897-6. * Thomas M. Bohn, Rayk Einax, Julian Mühlbauer (Hrsg.): Bunte Flecken in Weißrussland. Erinnerungsorte zwischen polnisch-litauischer Union und russisch-sowjetischem Imperium. Harrassowitz, Wiesbaden 2013, ISBN 978-3-447-10067-0. * Dirk Holtbrügge: Weißrussland. Land zwischen Polen und Rußland. Beck, München 2002, ISBN 3-406-49282-7. * Evelyn Scheer: Weißrussland entdecken, Natur und Kultur von Brest bis zum Dnepr. Treschen, Berlin 2002, ISBN 3-928409-59-X. * Oliver Kempkens, Karoline Spring, Nina Reuter: Weißrussland anders. Herausgegeben von Sandra Ravioli, BoD, Norderstedt 2010, ISBN 978-3-8423-3110-5. * Olga Abramova: Integration zwischen Realität und Simulation. Die belarussisch-russländischen Beziehungen seit 1991. Untersuchungen des Forschungsschwerpunktes Konflikt- und Kooperationsstrukturen in Osteuropa an der Universität Mannheim (FKKS) 19. Mannheim 1998. * Claudia M. Buch: Währungsreformen im Vergleich: monetäre Strategien in Russland, Weißrussland, Estland und der Ukraine. Mohr, Tübingen 1995, ISBN 3-16-146415-X (= Kieler Studien, Band 270). * Irina Bugrova, Svetlana Naumova: Parliamentary elections and foreign policy orientations of Belarus. In: Vector — Belarusian Journal of International Politics, 1/1, 1996, S. 2-7. * Bernhard Chiari: Alltag hinter der Front. Besetzung, Kollaboration und Widerstand in Weißrußland 1941—1944. Droste, Düsseldorf 1998, ISBN 3-7700-1607-6 (= Schriften des Bundesarchivs, Band 53, zugleich Dissertation an der Universität Tübingen 1997 unter dem Titel: Deutsche Besatzungsherrschaft in Weißrussland 1941—1944). * Herbert Dederichs, Jürgen Pillath, Burkhard Heuel-Fabianek, Peter Hill, Reinhard Lennartz: Langzeitbeobachtung der Dosisbelastung der Bevölkerung in radioaktiv kontaminierten Gebieten Weißrusslands — Korma-Studie. Verlag Forschungszentrum Jülich 2009, ISBN 978-3-89336-562-3. * Heinrich Linus Förster: Von der Diktatur zur Demokratie — und zurück? Eine Auseinandersetzung mit der Problematik der Systemtransformation am Beispiel der ehemaligen Sowjetrepublik Belarussland. Hamburg 1998. * Folkert Garbe, Rainer Lindner: Wahlfarce in Belarus — Inszenierter Urnengang und neuer Widerstand. Diskussionspapier der Stiftung Wissenschaft und Politik, April 2006. * Rainer Lindner: Historiker und Herrschaft. Nationsbildung und Geschichtspolitik in Weißrussland im 19. und 20. Jahrhundert. Ordnungssysteme 5, München 1999. * Rainer Lindner: Präsidialdiktatur in Weißrussland: Wirtschaft, Politik und Gesellschaft unter Lukaschenko. In: Osteuropa 47/10-11, 1997, S. 1038—1052. * Menschenrechte in Belarus e. V.: Zur Lage der Menschenrechte in Belarus (PDF; 1,1 MB). Berlin 2014, ISBN 978-3-86468-643-6. * Anja Obermann: Die Beziehungen der Europäischen Union zu nicht-demokratischen Staaten: Europäische Außenpolitik gegenüber Algerien, Indonesien und Belarus. VDM-Verlag Dr. Müller, Saarbrücken 2007, ISBN 3-8364-4839-4. * Andreas Rostek (Hrsg.), Nina Weller (Hrsg.), Thomas Weiler (Hrsg.), Tina Wünschmann (Hrsg.): BELARUS!: Das weibliche Gesicht der Revolution. Edition fotoTAPETA, Berlin 2020, ISBN 978-3-940524-99-7. * Astrid Sahm: Schleichender Staatsstreich in Belarus. Hintergründe und Konsequenzen des Verfassungsreferendums im November 1996. In: Osteuropa (Zeitschrift), 47/9, 1997, S. 475—487. * Roland Scharff (Hrsg.): Belarus Belarus : Zwischenbilanz einer stornierten Transformation. Fachhochschule Osnabrück, Fachbereich Wirtschaft, Osnabrück 2001, ISBN 978-3-925716-67-6. * Eberhard Schneider: Der erste Mann Weißrusslands: Stanislau Schuschkewitsch. In: Osteuropa, 43/12, 1993, S. 1147—1151. * Silvia von Steinsdorff: Das politische System Weißrußlands (Belarus). In: Wolfgang Ismayr (Hrsg.): Die politischen Systeme Osteuropas, Opladen 2004, S. 429—468, ISBN 978-3-8100-4053-4. {{refend}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Ков = Беларусь |Викидошам = Беларусь |Викицитатник = Беларусь |Викитека = Категори:Белорусси |Проект = Беларусь |Викигид = Беларусь |Метавики = Category:Belarus }} * [https://www.belarus.by/ru Официальный сайт Республики Беларусь] * [https://president.gov.by/ru Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь]. * {{cite web |title = Официальный сайт Национального собрания Республики Беларусь |url = http://www.house.gov.by/ru |access-date = 2020-10-31 |archive-date = 2020-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201031111206/http://www.house.gov.by/ru |url-status = live }} * {{cite web |title = Официальный сайт Совета министров Республики Беларусь |url = http://www.government.by/ru/ |access-date = 2009-06-18 |archive-date = 2006-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060614140828/http://www.government.by/ru/ |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614140828/http://www.government.by/ru/ |date=2006-06-14 }} * [http://izd.pskgu.ru/projects/pgu/storage/prj/prj_08/prj_08_15.pdf Шарухо И. Н. Создание образа территории как один из подходов современного страноведения (на примере образа Беларуси)].{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209103052/http://izd.pskgu.ru/projects/pgu/storage/prj/prj_08/prj_08_15.pdf |date=2012-12-09 }} * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a272637/ ВИДЕО #LV99плюс: 95 секунд о независимости Беларуси] // Rus.lsm.lv {{Geographic Location |Centre = Беларусь |N = [[Росси]] |NE = Росси |E = Росси |SE = Росси |S = [[Украина]] |SW = [[Польша]] |W = Польша |NW = [[Литва]], [[Латви]] |image = }} {{АХь}} {{ӀЭЦКх}} {{Беларусь теманашкахь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{ЛПД}} {{ККхБКх}} {{Евразин экономикин барт}} {{ЕврАзЭЮ}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{ШОС}} [[Категори:Беларусь| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллин пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Коллективан Кхерамзаллин Бертан Кхолламан пачхьалкхаш]] [[Категори:1991 шарахь кхоьллина пачхьалкхаш а, мехкаш а]] 0aw9k15858mc8o9vhrx5c4bau4gqvry Молдави 0 2328 25778653 23454302 2026-09-21T23:12:02Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778653 wikitext text/x-wiki {{МаьӀнаш}}{{←|Молдави}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Молдова |Шен цӀе = {{lang-ro|Republica Moldova}} |Доланиг дожар = Молдовин |ХӀост = Coat of arms of Moldova.svg |Кхоьллина = |Шатлакхан Иллинан цӀе = {{lang-ro2|Limba noastră}} |Аудио=Imnul Republicii Moldova US NAVY.ogg |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]]{{sfn|БРЭ|2012|с=}}<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=28|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =13 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =35 |lon_sec = |region = MD |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь = Location_Moldova_Europe.png |Мотт = [[Румынийн мотт|румынийн]]{{ciawfb|md}}{{efn|В Молдове долгое время предметом острых споров был вопрос, является ли [[молдавский язык]] [[Румынский язык|румынским]] языком<ref name="как румынский">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/25091032.html|title=Молдавский язык как румынский|date=2013-08-30|publisher=[[Радио «Свобода»]]|access-date=2022-05-10|archive-date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510111014/https://www.svoboda.org/a/25091032.html|url-status=live}}</ref>. Современные лингвисты<ref name="автоссылка5">''Лухт Л. И., Нарумов Б. П.'' Румынский язык // Языки мира. Романские языки. — {{М.}}, Academia, Институт языкознания РАН, 2001 — С. 575, 577.</ref> часто рассматривают «[[Румынский язык|румынский]]» и «[[Молдавский язык|молдавский]]» как разные названия ([[лингвоним]]ы) одного и того же языка<ref name="автоссылка1">{{БРЭ|автор=T.A. Репина|год =2017|статья=Румынский язык|ссылка=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/3520380|архив=https://web.archive.org/web/20221201111628/https://bigenc.ru/linguistics/text/3520380|архив дата=2022-12-01}}</ref><ref name="StatiInterview">eNews: [https://web.archive.org/web/20150721223227/http://enews.md/blogs/view/4383/ «Молдавский язык древнее румынского» — Интервью с историком, автором первого молдавско-румынского словаря Василе Стати], 5 декабря 2013</ref><ref>{{Cite web|lang=ro|url=https://www.asm.md/pozitia-asm-cu-referire-la-limba-romana-ramas-ferma-si-univoca-sustinem-initiativa-deputatilor-pas|title=Poziția AȘM cu referire la limba română a rămas fermă și univocă: susținem inițiativa deputaților PAS de recunoaștere a adevărului științific|website=www.asm.md|access-date=2023-04-01|archive-date=2023-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401152647/https://www.asm.md/pozitia-asm-cu-referire-la-limba-romana-ramas-ferma-si-univoca-sustinem-initiativa-deputatilor-pas|url-status=live}}</ref>, также указывают молдавский как вариант или диалект румынского<ref name ="bahn">{{БРЭ |статья=Молдавский язык |автор=Бахнян К. В.|год=2017 |ref= |ссылка=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2223822 |архив=https://web.archive.org/web/20240615203002/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2223822 |архив дата=2024-06-15 }}</ref><ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Romanian-language|Romanian language|2023-03-25}}</ref><ref>{{cite web |author=Olegas Poliakovas |author-link= |coauthors= |url=https://www.vle.lt/straipsnis/moldavu-kalba |title=moldavų kalba |subtitle= |lang=lt |format= |website= |publisher=[[Универсальная литовская энциклопедия|Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |date= |description= |quote= |doi= |access-date=2023-04-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308140201/https://www.vle.lt/straipsnis/moldavu-kalba/ |archive-date=2023-03-08 }}</ref>, в то время как некоторые источники<ref name="автоссылка2">[https://books.google.ru/books?id=dx6OCgAAQBAJ&pg=PT101&dq=Молдавский+романской&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiEtpa6o9jXAhUpJJoKHbzuDhI4FBDoAQhDMAY#v=onepage&q=Молдавский%20романской&f=false Проблемы языка в глобальном мире. Монография] // Под ред. Ганиной Е. В., Чумакова А. Н. — 2015</ref><ref name="автоссылка3">''Червинский П., Надель-Червинская М.'' Толково-этимологический словарь иностранных слов русского языка — Тернополь: Крок, 2012 — С. 478—479</ref><ref name="автоссылка4">''[[Вендина, Татьяна Ивановна|Вендина Т. И.]]'' [https://www.google.com/books/edition/Введение_в_языкознани/_BokEAAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=молдавский+язык+классификация&pg=PA320&printsec=frontcover Введение в языкознание] — 4-е издание, перераб. и доп. — Москва: Юрайт, 2015 — С. 320.</ref> перечисляют его среди романских языков наряду с румынским<ref>{{БРЭ |статья=Балканистика |автор=Нерознак В. П.|год=2017 |ref= |ссылка=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/1847515 |архив=https://web.archive.org/web/20221120092102/https://bigenc.ru/linguistics/text/1847515 |архив дата=2022-11-20 }}</ref>. Во времена [[СССР]] в Молдове была введена [[кириллица]], но в 1989 году по закону «О функционировании языков на территории Молдавской ССР» в стране была введена [[латиница]]<ref name="заговорила на румынском языке" />. В 2013 году [[Конституционный суд Молдовы]] постановил, что государственным языком в стране является румынский<ref name="заговорила на румынском языке">{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/молдавия-заговорила-на-румынском-языке/a-17305253|title=Молдавия заговорила на румынском языке|date=2013-12-18|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2022-05-10|archive-date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510111014/https://www.dw.com/ru/молдавия-заговорила-на-румынском-языке/a-17305253|url-status=live}}</ref>.}}<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/minyust-pomenyal-moldavskiy-yazyk-na-rumynskiy-v-tekste-konstitutsii-na-svoem-sayte/|title=Минюст поменял молдавский язык на румынский в тексте конституции на своём сайте|access-date=2023-04-02|archive-date=2023-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402115055/https://newsmaker.md/rus/novosti/minyust-pomenyal-moldavskiy-yazyk-na-rumynskiy-v-tekste-konstitutsii-na-svoem-sayte/|url-status=live}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь = [[1991]] шеран [[27 август]] |Маьрша йелира = [[ССРС]]х |Коьрта гӀала = [[Кишинёв]] |Йаккхий гӀаланаш = Кишинёв, [[Бельцы]], [[Тирасполь]]{{efn|name=b|Контролируется [[Непризнанные государства|непризнанной]] [[Приднестровская Молдавская Республика|Приднестровской Молдавской Республикой]].}}, [[Бендеры]]{{efn|name=b}}, [[Рыбница]]{{efn|name=b}}, [[Кахул]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Парламентан редседатель]] |Куьйгалхой= [[Санду, Майя|Майя Санду]] <br />[[Мунтяну, Александр|Александр Мунтяну]]<br />[[Гросу, Игорь Иванович|Игорь Гросу]] |Бахархойн меттиг = 135 |Латта = 33846{{efn|Включая площадь [[Приднестровская Молдавская Республика|Приднестровской Молдавской Республики]] (4 163 км²), являющейся [[Непризнанное государство|непризнанным государством]].}} |Хина процент = 1,4 |Бахархойн меттиг = 142 |Бахархой = {{КӀезиг дар}}2 381 300<ref name="автоссылка6">[https://statistica.gov.md/ro/numarul-populatiei-cu-resedinta-obisnuita-in-republica-moldova-pe-9578_61862.html Numărul populației cu reședință obișnuită pe sexe, grupe de vârstă și în profil teritorial la 1 ianuarie 2025]</ref>{{efn|name=a}} |Бахархой лерина шо = 2025 |Луьсталла = 105,1 |ДЧС (НЭТ) = 44,9 млрд |ДЧС (НЭТ) лерина шо = [[2024]] |ДЧС (НЭТ) меттиг = 134 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 18 530 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = 7,254 млрд. |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = 94 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 18,13 млрд |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,785 |Лерина шо АКИ = 2023 |АКИ меттиг = 86 |Локхалла АКИ = <span style="color:#008000;">высокий</span> |Ахча = [[молдовин лей]] ([[ISO 4217|MDL, код 498]]) |Домен = [[.md]] |Телефонан код = 373 |Сахьтан аса = UTC+2, летом UTC+3 |ISO = MDA |МОК = MDA |Билгалдахарш = }} '''Молдо́ва'''<ref>{{Cite web |url=https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_34516/587dc9431cdca247f3cbf7dfb702de345bc8927e/ |title=Постановление Госстандарта России от 14.12.2001 N 529-ст (ред. от 05.04.2023) «О принятии и введении в действие Общероссийского классификатора стран мира» (вместе с «ОК (МК (ИСО 3166) 004-97) 025—2001…») (дата введения 01.07.2002) Страны мира |access-date=2023-06-30 |archive-date=2023-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630142247/https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_34516/587dc9431cdca247f3cbf7dfb702de345bc8927e/ |url-status=live }}</ref><ref>''Горицкая О.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/168914/1/149-158.pdf Русский язык и география: вариативные названия стран и городов в СМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320062246/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/168914/1/149-158.pdf |date=2023-03-20 }} // Стылістыка: мова, маўленне і тэкст: матэрыялы IV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай 95-годдзю заслужанага работніка адукацыі Рэспублікі Беларусь, доктара філалагічных навук, прафесара Міхася Яўгенавіча Цікоцкага — Мінск: Адукацыя і выхаванне, 2017. — С. 149—158.</ref>, йа '''Молда́ви'''{{sfn|БРЭ|2012|с=631}}<ref>Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: [[Федеральное агентство геодезии и картографии|Роскартография]], ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9</ref> ({{lang-ro|Moldova}} {{IPA|[molˈdova]}}), официалан — '''Респу́блика Молдо́ва'''{{sfn|БРЭ|2012|с=631}}<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/25959 Указ Президента России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415143608/http://kremlin.ru/acts/bank/25959 |date=2021-04-15 }}, 27 июля 2007</ref><ref>Статья 1 [http://www.president.md/rus/titlul1 Конституции Республики Молдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416131824/http://www.president.md/rus/titlul1 |date=2021-04-16 }}</ref> ({{lang-ro|Republica Moldova}}) — [[Украина|Украиница]] а, [[Румыни]]ца а доза долу [[Малхбален Европа|Къилба-Малхбален Европин]] пачхьалкх{{дехьавалар|Географин хьал}}. Мехкан майда — 33 846 {{км2}}, амма 12,3 % майдана ([[Къобалйанза а, цхьаццамма къобалйина а пачхьалкхаш|къобалйанза]] [[Днестрйистера Молдавин Республика]]) молдавин Ӏедало терго йеш йац. [[Молдовин бахархой багарбар (2014)|2014 шеран лараран]] жамӀашца [[Молдовин бахархой|бахархойн]] барам — 2 913 281 стаг{{efn|name=a}}; 2025 шеран 1 январехь маххадорца — 2 381 300 стаг<ref name="автоссылка6" />{{efn|name=a|Без учёта населения непризнанной Приднестровской Молдавской Республики (левобережья Днестра и муниципия [[Бендеры]])}}. [[Бахархошца мехкийн могӀам|Бахархойн барамца дуьненахь 142-гӀа меттигехь]] бу{{дехьавалар|Бахархой}}, ткъа [[Майданца мехкийн а, дозуш долу латтанийн а исписка|майданца 135-гӀа]] йу{{дехьавалар|Географин хьал}}. [[ХӀорд боцу пачхьалкхаш|ХӀорд тӀе араволийла дац]], амма [[Дунай]] тӀера порт [[Джурджулешты (порт)|Джурджулешты]] таро йолуш йу тӀеэца «[[эрк-хӀорд]]» классан кеманаш а, кегийра хӀордан кеманаш а. Коьрта шахьар — [[Кишинёв]]. Административан мохк бекъна 32 [[Молдовин административан йекъайалар|кӀоштанна]], 13 [[Молдовин муниципеш|муниципина]], [[Гагаузи|Гагаузин автономин мехкан кхоллам]]на, [[Днестран аьрру бердйистан административан-мехкан дакъош]]на ([[Днестрйист]]){{дехьавалар|Административан йекъайалар}}. Пачхьалкхан мотт — [[Румынийн мотт|румынийн]]{{efn|В [[Декларация о независимости Республики Молдова|декларации о независимости]] от 1991 года названный «румынским», но затем в период 1994—2023 годов называемый «[[Молдавский язык|молдавским, функционирующий на основе латинской графики]]» согласно [[Конституция Молдовии|конституции страны]]}}{{дехьавалар|Меттанаш}}. [[Дин Молдовехь|Дин лелош болчеран]] доккхаха долу дакъа [[Православи Молдовехь|православин]] бу<ref>{{Cite web |url=http://recensamant.statistica.md/ru/dissemination/person |title=Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014 |access-date=2019-04-19 |archive-date=2019-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419014806/http://recensamant.statistica.md/ru/dissemination/person |url-status=live }}</ref>{{дехьавалар|Дин}}. Урхаллин кеп Молдовехь — [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]] [[парламентан республика]]{{sfn|БРЭ|2012|с=}}. 2020 шеран 24 декабрехь дуьйна [[Молдовин ррезидент|президентан]] дарж дӀалоцу [[Санду, Майя|Санду Майяс]]. [[Молдовин правительствон куьйгалхо|Премьер-министр]] 2025 шеран 1 ноябрехь дуьйна — [[Мунтяну, Александр|Мунтяну Александр]]<ref>{{Cite web|url=https://gov.md/ro/comunicate-de-presa/cabinetul-munteanu-fost-investit-de-parlament-prim-ministrul-alexandru-munteanu|title=Cabinetul Munteanu a fost învestit de Parlament. Prim-ministrul Alexandru Munteanu: „Să ne unim forțele pentru binele, prosperitatea și parcursul european al Republicii Moldova”|lang=ro|website=Правительство Республики Молдова|access-date=2025-11-01}}</ref>. [[Парламентан харжамаш Молдовехь (2025)|2025 шеран парламентан харжамийн]] жамӀашца дукхаха долу меттигаш даьхна [[«ГӀуллакх а, солидаралла а» парти]]но{{дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. 2024 шеран номиналан [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] чухоам хилира $ 18,13 млрд ($ 7 480 хӀора вахархочун синна). Ахча — [[молдавин лей]]{{дехьавалар|Экономика}}. 1775 шарахь [[ГабсбурггӀеран монархи]] (тӀаьхьа [[Австрин импери]] а, [[Австрин-Мажаройчоь]] а хилла) тӀелетира, аннекси йира Молдавин олаллинн къилбаседа декъан, тӀаьхьо иза йевзира [[Буковинин герцогалла]] аьлла. 1812 шарахь, рогӀера [[Оьрсийн-туркойн тӀом (1806—1812)|Оьрсийн-туркойн тӀом]] хиллачул тӀаьхьа, [[Россин импери]]но [[Бухарестан барт (1812)|аннекси йира]] Молдавин олаллин малхбален эхан [[Прут]] а, [[Днестр]] а, [[Дунай]] а эркашна юкъахь — керлачу мехкана цӀе тиллина [[Бессараби]] (цул хьалха цуьнан къилба декъах бен ([[Буджак]]), Бессараби олуш ца хилла). 1812—1873 шерашкахь Россин империн йукъа йогӀуш йара [[Бессарабин область]]. 1873 шарахь область хийцира [[Бессарабин губерни|провинцица]]. [[Оьрсийн-туркойн тӀом (1787—1791)]] хилале хьалха Едисан Ордан йукъабогӀуш хилла Днестран аьрру берд, [[Яссин барт]] бахьана долуш, Россина тӀетоьхна. 1917 шарахь Бессарабин губерналлин латтанаш тӀехь кхайкхийра [[Молдавин Демократин Республика]]. 1918 шарахь меттигера ша-шена урхалла даран межено — [[Сфатул Цэрий]]но — кхаж тесна Молдавин Демократин Республика Румынин пачхьалкхах дӀакхета. Бессарабин Румынех дӀакхетар къобал ца дира Советийн Россино (1917—1922) а, Украинин Советийн Социалистийн Республикано а, йерриг тӀемашна йукъара муьрехь Советийн Социалистийн Республикан Союзо Бессараби лорура Румынино дӀалаьцна мохк<ref>{{статья|автор={{comment|Макарчук В.|Макарчук Владимир}}, {{comment|Рудый Н.|Рудый Назарий}}|заглавие=Восточные границы межвоенной Румынии (1918—1940 гг.): аспекты международного права|издание=Русин|тип=междухалкъан исторический журнал|год=2012|номер=2 (28)|страницы=55—67|issn=2345-1149}}</ref>. 1924 шеран 12 октябрехь [[ВУЦИК|Йерриг Украинин ЦКхК]] тӀеэцна сацам Днестран аьрру бердаца [[Украинийн ССР]] йукъахь [[Молдавин Автономин Советийн Социалистийн Республика]] кхолла. 1940 шеран 2 августехь [[Бессараби а, Къилбаседа Буковина а ССРС дӀатохар|Бессараби дӀатоьхна]] [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|СССР-х]] кхоьллира керла [[союзан республика]] — [[Молдавийн Советийн Социалистийн Республика|Молдавийн ССР]] — [[Бессараби]] ([[Буджак]] а, [[Хотин]] а йоцуш, Украинийн ССР дӀайахна) а, [[Молдавин Автономин Советийн Социалистийн Республика|Молдавийн АССР]] а{{дехьавалар|Истори}}. 1990 шеран 23 июнехь [[Молдавийн ССР Лакхара Кхеташо]]но тӀеийцира «ССР Молдовин маршонах лаьцна деклараци»{{efn|5 июня 1990 года Верховный Совет Молдавской ССР внёс изменения в Конституцию МССР, в соответствии с которыми название республики — Молдавиский Советский Социалистическая Республика — было заменено на «Советская Социалистическая Республика Молдова»<ref>Закон МССР от 5 июня 1990 №75-XII</ref>.}}. [[Республика Молдовин маршонах лаьцна деклараци|Мехкан маршо]] кхайкхийра 1991 шеран 27 августехь. [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]], [[Европехь кхерамзаллин а, цхьаьнагӀуллакхдаран а кхоллам|ОБСЕ]], [[Европин Кхеташо]]нан, [[Дерригдуьненан махлелоран кхолламя|ВТО]], [[ГУАМ]], [[Ассоциаци йина кхоъ|Ассоциаци йина кхаанна]] декъашхо. [[Европин барт кхин дӀа шорбар|Официалан кандидат]] [[Европин барт]] йукъайаха{{дехьавалар|Арахьара политика}}. == Этимологи == {{Коьртаниг|Молдовин цӀе}} Пачхьалкхан цӀе — ''Moldova'' — схьайаьлла хӀинца Румынин къилба-малхбалехула дӀадоьдучу [[Молдова (эрк)|Молдова]] эрк тӀера. Молдавин олалла кхолларан легендица, Молдавин олаллин йуьхьанцара йукъ хилла Молдовин майданахь<ref>{{книга|автор= Мохов Н. А.|заглавие = Формирование молдавского народа и образование Молдавского государства|место= Кишинёв|год= 1959}}</ref>. == Географи == {{Коьртаниг|Молдовин географи}} === Географин хьал === [[Файл:Chisinau location ru.png|мини|left|Молдовин карта]] Молдова лаьтта [[Малхбален-Европин аре]]нан къилба-малхбузе йисттехь, шолгӀачу [[сахьтан аса]]нехь, дӀалоцу [[Днестр]] а, [[Прут (эрк)|Прут]] а эркашна йукъара доккхаха долу дакъа, Днестран аьрру бердаца йолу готта аса шен йуккъера а, лахара а декъехь ([[Днестрйист]]), цунна тӀера терго Молдовин дӀайаьлла 1990-гӀа шераш дуьйлалуш, кхин а 600 м гергга [[Дунай]]н [[бердан аса]]. [[ХӀорд боцу пачхьалкхаш|ХӀорд тӀе араволийла дац Дунай чухула бен]]. Дунаййистан пачхьалкх йу, [[Дунайн комисси]]н йуьззин бакъонаш йолу декъашхо йу 26.03.1998 шарахь дуьйна Дунай чухула паргӀата кеманаш хехка бакъонаш йолуш<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.danubecommission.org/dc/ru/%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%83%D0%BD/|title=Конвенция о режиме судоходства на Дунае, дополнительный протокол от 26 марта 1998 года|website=Дунайская комиссия|date=1998-03-26|access-date=2021-03-29|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127192136/https://www.danubecommission.org/dc/ru/%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%B5-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%83%D0%BD/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mid.ru/dunajskaa-komissia/-/asset_publisher/0vP3hQoCPRg5/content/id/573750|title=Дунайская Комиссия|website=Министерство иностранных дел Российской Федерации|date=2001-09-09|access-date=2021-03-29|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120042649/https://www.mid.ru/dunajskaa-komissia/-/asset_publisher/0vP3hQoCPRg5/content/id/573750|url-status=live}}</ref>. Къилбаседехь а, малхбалехь а, къилбехахь а Молдовин доза ду [[Украина|Украиница]] ([[Одессан область]], [[Винницин область]], [[Черновцин область]]), малхбузехьа — [[Румыни]]ца. Мехкан майда 33,7 эз. {{км2}} йу. Молдовин мохк бахбелла къилбаседера къилбехьа 350 км, малхбузехьара малхбалехьа — 150 км. Мехкан йистера меттигаш: къилбаседехь — [[Наславчеа (Окницан кӀошт)|Наславчеа]] йуьрт (48°29' къю-с. ш.), къилбехахь — [[Джурджулешть]] йуьрт (45°28' къ.-с. ш.), малбузехь — [[Крива (Молдави)|Крива]] йуьрт (26°30' м.-бал. д.), малхбалехь — [[Паланка (Штефан-Водин кӀошт)|Паланка]] йуьрт (30°05' м.-бал. д.). === Физикин-географин амал === [[Файл:Satellite image of Moldova in September 2003.jpg|справа|мини|Молдовин даьккхина сурт спутник тӀера]] [[Файл:CodriiOrheiului.jpg|thumb|[[ГӀашдолу хьун]] Молдовехь]] Молдовин рельеф эркийн тогӀенаш йекъна, гунаш долу [[аре]] йу. ХӀордан тӀегӀанал тӀера йуккъера локхалла — 147 м, максималан — 429,5 м ([[Бэлэнешть (лам)|Бэлэнешть]] лам). Пайденна маьӀданаш: [[кир-маьӀда]], [[гипс]], [[сацкъар]]ш, аьнгалин [[гӀум]], [[жагӀа]], кӀеззига [[мехкадаьтта]] а, [[газ]] а. Климат — [[Бараме климат|барамера континентан]] кӀеда, доца Ӏаьнца а, йовха, йеха аьхкенца. Январан йуккъера температура — −4 °C, июлан — +21 °C. Абсолютан минимум — −36 °C<ref>{{cite web|url=http://www.meteo.md/newsait/nssezcur.htm|title=Климатическая и агроклиматическая характеристика зимы на территории Республики Молдова|publisher=Государственная гидрометеорологическая служба Молдовин|access-date=2016-10-31|lang=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114080831/http://www.meteo.md/newsait/nssezcur.htm|archive-date=2016-11-14|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114080831/http://www.meteo.md/newsait/nssezcur.htm |date=2016-11-14 }}</ref>, максимум — +42 °C. Кишинёвхь маьлхан деной барам шера чохь 15 % бен кӀезга дац [[Рум]]ехьчул. Йочанийн шеран йуккъера барам хуьлу 380—550 мм йукъара. Уггаре дукха йочанаш хуьлу къилбаседа-малхбузен декъехь, уггаре кӀезга — къилба-малхбалехь. 70 % гергга шеран йочанаш хуьлу апрелера октябрь кхаччалц<ref name="Днестр">{{Cite web|lang=ru|url=http://lex.justice.md/UserFiles/File/2017/mo371-382ru/plan_814.doc|title=План управления Днестровским бассейновым округом, утвержден Постановлением Правительства № 814/2017|website=lex.justice.md|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814123311/http://lex.justice.md/UserFiles/File/2017/mo371-382ru/plan_814.doc|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814123311/http://lex.justice.md/UserFiles/File/2017/mo371-382ru/plan_814.doc |date=2021-08-14 }}</ref>. 2012 шеран 7 августехь Молдовин махкахь уггаре лакхара хӀаваан температура хилла аьхкенан хенахь, терго йечу муьрехь — +42,4 ℃ ([[Фалешты]] гӀала)<ref>{{cite web|url=http://www.meteo.md/mold/recvara2012rus.htm|title=Рекорды летнего сезона 2012 года|publisher=Государственная гидрометеорологическая служба Молдовин|access-date=2012-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101052719/http://meteo.md/mold/recvara2012rus.htm|archive-date=2012-11-01|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101052719/http://meteo.md/mold/recvara2012rus.htm |date=2012-11-01 }}</ref>. Мохк климатан кхерамаш болуш бу, уьш доьзна ду температураш техкарца а, сих-сиха [[йокъалла]]ш хиларца а<ref name="Днестр"/>. == Административан йекъайалар == * [[Бэлцин жудец]] (Judeţul Bălţi) * [[КахӀулан жудец]] (Judeţul Cahul) * [[Кишинёв]] (муниципалан кхоллам) * [[Кишинёван жудец]] (Judeţul Chişinău) * [[Единецан жудец]] (Judeţul Edineţ) * [[ГӀагӀаузийчоь]] (автономин мехкан кхоллар) * [[Лэпушнан жудец]] (Judeţul Lăpuşna) * [[ОрхӀейн жудец]] (Judeţul Orhei) * [[Сорокан жудец]] (Judeţul Soroca) * [[Дубэсарин жудец]] (административан кхоллар) * [[Тараклин жудец]] (Judeţul Taraclia) * [[Тигинан жудец]] (Judeţul Tighina) * [[Унгенин жудец]] (Judeţul Ungheni) == Истори == [[Файл:Moldova.png|200px]] === Дешар === {{Коьртаниг|Дешар Молдовехь}} Молдовехь 18 пачхьалкхан а, 11 долара а [[лакхара дешаран меттиг]]аш йу<ref>{{ref|ro}} [http://www.edu.gov.md/ro/content/institutiile-de-invatamant-superior Министерство образования Молдовин, могӀам ВУЗов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309162528/http://www.edu.gov.md/ro/content/institutiile-de-invatamant-superior |date=2016-03-09 }}</ref>, кхин а: * 1559 ишкол, гимнази, лицей; * 51 колледж; * 1295 берийн беш; * 8 могашаллатойаран структура; * 56 берийн лагерь; * 116 дарбанан цӀийнан учреждени. === Ӏилма === Республикин ирс хилла шен советийн дӀайаханчу заманера Ӏилманан учрежденийн а, университетийн а машанах. Амма йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа Ӏилманан секторехь луьра къоьлла хилира — масала, махкахь шарахь патентийн дехарш лахделира 1994 шарахь 533 хиллачуьра 2011 шарахь 108 кхаччалц<ref>Султанова Л. Ш., Айдинова М. А. Значение канала трансфера новых технологий для Узбекистана // Актуальные вопросы современной науки. — 2014. — № 1 (2,3). — С. 87</ref>. [[Молдовин Ӏилманийн академи]] — Молдовин лакхара Ӏилманан учреждени, махкахь Ӏаламан а, йукъараллин Ӏилманийн фундаментан талламан коьрта йукъ. Библиографин чот лелайо [[Республика Молдовин Къоман жайнин палата|жайнин палатано]]. === Спорт === [[Файл:AUT vs. MDA 2015-09-05 (006).jpg|мини|[[Футболех ловзаран Молдовин гулйина команда]]]] {{Коьртаниг|Спорт Молдовехь}} [[Молдовин Олимпийн комитет|Молдовин къоман олимпийн комитет]], маьрша пачхьалкхан санна, кхоьллина 1991 шарахь, [[ДОК]]о къобал йина 1993 шарахь. Молдовин спортхой дуьненайукъара къийсамашкахь къийсало: [[Вилспетийн спорт|вилспетийн]] а, [[Говрийн спорт|говрийн]] а спортехь, [[некадар]]ехь, [[Академин пийсиг хьакхар]]ехь, [[байдаркаш а, каноэш тӀаьхь пийсиг хьакхар]]ехь, [[бокс]]ехь, [[Йайн атлетика|йайн]] а, [[Йеза атлетика|йеза]] а атлетикехь, [[сека-Ӏад кхоссар]]ехь, [[футбол]]ехь, [[биатлон]]ехь, [[гатанан спорт]]ехь. === Массийн хааман гӀирсаш === {{Коьртаниг|Пресса Молдовехь}} {{Кхин а|Телевизион Молдовехь|Молдовин радиостанцеш}} === Молдавин кухни === {{Коьртаниг|Молдавин кухни}} [[Файл:Mămăligă2020-02-12.jpg|мини|Ламаста молдавин текх [[ахьар-худар]]ца]] Молдова лаьтта Ӏаламан таронийн хьал долчу регионехь, кхузахь кхуьу кемсаш, стоьмаш, тайп-тайпана хасстоьмаш, иштта леладо уьстагӀий а, зӀакардаьхний а, цара къоман кухни йехаш йо. [[Молдавин кухни]] хӀоьттина [[Желтойн кухни|желтойн]], туркойн, [[Балканийн кухни|балканийн]], малхбузаевропин, ткъа тӀаьхьа — [[Украинийн кухни|украинийн]] а, [[Оьрсийн кухни|оьрсийн]] кухнийн Ӏаткъамца, амма иза ша-кепара йу. === Ӏиданаш === {{Коьртаниг|Молдовин Ӏиданаш}} Официалан дезачу деношках ду Керла шо, Рождество, Молдовин Республикин маршонан де, Къоман меттан де. Дика девзаш долу молдаван а, румынийн а халкъан дезде ду [[Мэрцишор]] — ламастан бӀаьстенан дезде, иза даздеш ду март беттан 1-чу дийнахь. Советийн заманера дуьйна йисина 23 февралехь, 8 мартехь, 1 а, 9 майхь Ӏиданаш даздаран ламаст. Керла Ӏиданех билгалдаккха деза [[Къоман чагӀаран де]], иза даздина дуьххьара 2002 шарахь. == ТӀеман ницкъаш == {{Коьртаниг|Молдовин тӀеман ницкъаш }} [[Файл:У Києві на Хрещатику пройшов військовий парад з нагоди 27-ї річниці Незалежності України (43414556415).jpg|мини|[[Украинин маршонан де]] долуш Молдавин къоман эскаран сийлахь гӀарулан рота, Киев, 2018]] Молдовин тӀеман ницкъаш лаьтта Къоман эскарах, царна йукъа догӀу [[Молдовин гӀаш эскарш|гӀаш эскарш]], [[Молдовин тӀеман-хӀаваан ницкъаш]], [[Молдовин карабинерийн эскарш|карабинераш]]. [[Файл:Carabinieri of Moldova 02.jpg|мини|left|[[Кишинёв]]хь карабинерийн машен]] Молдавин Къоман эскар йозуш йоцу пачхьалкх санна кхолларан хьалхара мур бара 1991 шеран 3 сентябрехь президентан No 193 «Герзан ницкъаш кхолларх лаьцна» омар. 1994 шеран Конституцица а, Къоман кхерамазаллин концепцица а мехкан тӀеман кхерамазалла ларйо цуьнан герзахойн ницкъаша. 2007 шеран 3 октябрехь Кишиневехь хилира НАТО хаамийн а, документацин а центр схьайелларан даздаран барам. Молдавин а, НАТО-н а индивидуалан накъосталлин гӀуллакхдаран плано (IPAP) лерина йу пачхьалкхан йерриг кхерамзаллин а, тӀеман а система НАТО-н принципашца йогӀуш реформаш йан а, 2010 шо кхачале Къоман эскар НАТО-н стандарташца догӀуш дан а. 3 сентябрехь Молдовехь даздо Республика Молдовин Къоман эскаран де. === Нейтралитет === {{see also|[[Нейтралитет|Нейтралан мехкаш]]}} Молдавино хӀоттайо ша [[нейтралан пачхьалкх]], амма тидам тӀебохуьйту политикин а, экономикин а [[Европин интеграци]]. [[Молдавин Конституци|Республика Молдовин Конституцин]] 11-чу артиклехь аьлла ду: * ''Республика Молдавас шен гуттаренна а нейтралитет кхайкхийна. Республика Молдово бакъо ца ло шен махка тӀехь кхечу пачхьалкхийн герзахойн ницкъаш дӀахӀитто.'' Молдова — кхаа нейтралан пачхьалкхех цхьаъ йу (тӀеман агӀор) [[Советийн хилла аре]]нехь, цхьаьна могӀара [[Туркмени]]ца а, [[Узбекистан]]ца а, кхин а нейтралан Европин мехкийн тайпа-тайпана тӀегӀанера 11-х цхьаъ. Цу кепара, Молдовин нейтралитет шен конституцехь чӀагӀйина хиларна, пачхьалкхан планаш йац йа НАТО-на йукъайаха (хьажа йаззам Молдави а, НАТО а), я Коллективан кхерамзаллин бертан кхоллам (ККхБКх), амма политикин а, экономикин а бахьанашца пачхьалкха лоьху Европин Бертан а, Еврозонин а декъашхо хила некъ. Молдави де-юре ЛПД декъашхо а, Евразин экономикин бертан тергамхо а йу, амма де-факто цаьргахь дакъалацар сацийна Майя Санду президент хилчахьана. == Хьажа кхин а == {{Навигаци |Ков = Молдави |Викидошам = Молдави |Викитека = Категори:Молдави }} {{АгӀонийн дитт|Молдави}} == Комментареш == {{Комментареш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|2}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Молдова}} * {{БРЭ |статья=Молдова|автор=К. Г. Матей (Общие сведения, Бахархой, Хозяйство), М. Н. Петрушина (Природа: физико-географический очерк), [[Коряков, Юрий Борисович|Ю. Б. Коряков]] (Бахархой: этнический состав), А. А. Романчук (Исторический очерк), [[Рабинович, Роман Аронович|Р. А. Рабинович]] (Исторический очерк), Г. Д. Шкундин (Исторический очерк: до 1949), [[Чернявский, Станислав Иванович|С. И. Чернявский]] (Исторический очерк: с 1988), А. А. Герцен, В. Д. Нестёркин (ТӀеман ницкъаш), В. С. Нечаев (МогушаллаӀалашйар), [[Линдер, Владимир Исаакович|В. И. Линдер]] (Спорт), Е. В. Фейгина (Литература), П. С. Павлинов (Изобразительное искусство и архитектура: архитектура до сер. 1950-х гг.), М. А. Белых (Музыка), Э. А. Королёва (Театр, Балет), А. М. Плэмэдялэ, Д. Олэреску, В. Типа (Кино), В. В. Кошкин (Цирк)|том=20 |страницы=631–655 |ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/2223324|архив=https://web.archive.org/web/20221021084249/https://bigenc.ru/geography/text/2223324|архив дата=2022-10-21}} * ''Нестеровский П. А.'' Бессарабские русины. Историко‑этнографический очерк. — Варшава, 1905. — 174 с. * ''Руссев Н. Д.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/moldaviya-v-temnye-veka-materialy-k-osmysleniyu-kulturno-istoricheskih-protsessov Молдова в «Темные века»: материалы к осмыслению культурно-исторических процессов] // Stratum plus. Археология и культурная антропология, 1999 * ''Шорников П. М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/status-russkogo-yazyka-i-grazhdanskiy-konflikt-v-moldavii-istoriografiya-voprosa Статус русского языка и гражданский конфликт в Молдове: историография вопроса] // Журнал «Русин», 2007 * ''Шорников П. М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/moldavskaya-gosudarstvennost-i-moldavskaya-natsionalnaya-identichnost-v-hh-nachale-xxi-v Молдавии государственность и молдавии национальная идентичность в XX начале XXI В.] // Журнал «Русин», 2007 * ''Царанов В. И.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/moldavskoe-gosudarstvo-izvilistyy-put-razvitiya Молдавин государство: извилистый путь развития] // Журнал «Русин», 2009 == Хьажоргаш == * [https://www.moldova.md/ru Официальный сайт Республики Молдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250915225520/https://moldova.md/ru |date=2025-09-15 }} * [https://gov.md/ru Официальный сайт Правительства Республики Молдова] * [http://www.statistica.md/index.php?l=ru Национальное бюро статистики Республики Молдова] * [http://moldovainform.md Информационный ков Республики Молдова «МОЛДОВАинформ»] * [http://justice.md/ru/start/ Центр юридической информации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324161649/http://justice.md/ru/start/ |date=2023-03-24 }} — законодательство Молдовы * [https://cyberleninka.ru/article/n/parabola-zabveniya-etnicheskoe-samosoznanie-rusinov-moldavii-v-xx-nachale-xxi-veka Русские названия населённых пунктов Молдовы] // Парабола забвения этническое самосознание русинов Молдовы в XX — начале XXI века {{АХь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Молдавин административан йекъайалар}} {{Молдова теманашкахь}} {{Европин Кхеташо}} {{ЛПД}} {{ГУАМ}} {{Демократин харжаман доттагӀалла}} {{ӀЭЦКх}} {{Франкофони}} {{ЕврАзЭЮ}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} [[Категори:Молдави| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллийн декъашхой]] [[Категори:1991 шарахь кхоьллина пачхьалкхаш а, мехкаш а]] h39h2thff8j2vdku30jberqbfsj62dq Болгари 0 2335 25778562 17601360 2026-09-21T23:08:17Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778562 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Болгари (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Болгари |Шен цӀе = {{lang-bg|Република България}} |Доланиг дожар = Болгарин |ХӀост = Coat of arms of Bulgaria.svg |Девиз = {{lang-bg|Съединението прави силата}} ({{lang-ce|Цхьаалло ницкъ ло}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Мила Родино<br />(Хьоме Даймохк) | Аудио = Mila Rodino.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 39|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 24|lon_sec = 0 |region = BG |CoordScale = |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=25|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Пачхьалкхан дин = [[Дуьненан хӀуманан пачхьалкх]] |Картан тӀехь = EU-Bulgaria.svg |картан куьг = '''Болгари''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьӀна-сира а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Мотт = [[Болгарийн мотт|болгарийн]] |Бахархойн цӀерш = [[болгараш]], болгархо |Кхоьллина = [[681 шо]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm|title=Bulgaria (07/08)|publisher=State.gov|date=|accessdate=2009-01-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xoMwEr|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь = [[1908]] шаран [[22 сентябрь]] |Маьрша йелира = [[Хункар-мохк|Хункар-махках]] (1878 ш. дуьйна — Оьрсийн-туркойн тӀом 1877-78) чекхбаьлча |Коьрта гӀала = [[Софи]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Софи]], [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрич]], [[Сливен]], [[Шумен]], [[Перник]], [[Хасково]], [[Благоевград]], [[Ямбол]], [[Велико-Тырново]], [[Пазарджик]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Болгарин президент|Президент]]<br />[[Болгарин вице-президент|Вице-президент]]<br />[[Болгарин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Болгарин халкъан гулам|Халкъан гуламан]] председатель |Куьйгалхой = [[Йотова, Илияна|Илияна Йотова]]<br /> ваканси<br /> [[Гюров, Андрей|Андрей Гюров]]<br /> [[Назарян, Рая|Рая Назарян]] |Латтанца меттиг = 103 |Латта = 110 993,6 |Хина процент = 0,3% |Бахархойн меттиг = 107 |Бахархой = {{Охьадалар}} 6 847 402<ref name="bgnews.bulgar-rus.ru">{{cite web|title=Болгария вымирает, демографическая ситуация хуже, чем после Второй мировой|url=http://bgnews.bulgar-rus.ru/bolgariya-vymiraet-demograficheskaya-situaciya-xuzhe-chem-posle-vtoroj-mirovoj/|date=2018-06-30|website=BgNews|access-date=2018-07-01|archive-date=2018-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701222330/http://bgnews.bulgar-rus.ru/bolgariya-vymiraet-demograficheskaya-situaciya-xuzhe-chem-posle-vtoroj-mirovoj/|url-status=live}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2022 |Луьсталла = 63,1 |ДЧС (НЭТ) = 248,906 млрд<ref name="dataimf">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Bulgaria) |publisher=[[Международный валютный фонд]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-11-09}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2024 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 69 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 13 562<ref name="IMF" /> |ДЧС (номинал)=54,271 млрд<ref name="IMF" /> |ДЧС (номинал) лерина шо =2011 |ДЧС (НЭТ) меттиг =73 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= {{терахь|39185}}<ref name="dataimf"/> |АКИ ={{ТӀекхетар}} 0,845<ref name="UNDP_2023_2024">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Country Insights: Bulgaria |publisher=Human Development Reports. United Nations Development Programme |accessdate=2026-04-06 |lang=en}}</ref> |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Лерина шо АКИ = 2023 |АКИ меттиг = 55 |Авиакомпани =Bulgaria Air |Ахча = [[евро]]<ref name=":1">{{cite journal|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202501407|title=COUNCIL DECISION (EU) 2025/1407 of 8 July 2025 on the adoption by Bulgaria of the euro on 1 January 2026|date=2025-07-14|access-date=2025-12-29|journal=[[Official Journal of the European Union]]|volume=L}}</ref> |Домен =[[.бг]], [[.bg]], [[.eu]] |Телефонан код = 359 |Сахьтан аса = [[Малхбаленевропин хан|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Малхбаленевропин аьхкенан хан|UTC+3]]) }} '''Болга́ри''' ({{lang-bg|България}} {{IPA|[bɤɫˈgarijɐ]}}), официалан — '''Респу́блика Болга́ри'''<ref>{{Атлас мира|2010|15|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref> ({{lang-bg|Република България}} {{IPA|[rɛˈpublʲikə bɤɫˈgarijɐ]}}) — [[Къилба-Малхбален Европа|Къилба-Малхбален Европин]], [[Балканийн ахгӀайре]]нан малхбален декъера [[пачхьалкх]], дӀалоцу 22 % цуьнан майда{{дехьавалар|Географи}}. Бахархой 6 447 710 ст. ву (2022 шарахь)<ref>{{Cite web |url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB |title=НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2022 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ |access-date=2024-02-26 |archive-date=2022-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601163412/https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB |url-status=live }}</ref>, ткъа мохк — 110 993 км². Махк 103-гӀа меттигехь бу дуьненахь майданца, 110-гӀа меттигехь бахархошца. [[Европин барт|Европин бертехь]] 11-гӀа меттигехь йу, 16-гӀа бахархойн барамца{{дехьавалар|Бахархой}}. Малхбалехьа [[Ӏаьржа хӀорд]] бу. Доза ду [[Желтойчоь]]нца а, [[Туркойчоь]]нца а къилбехахь, [[Серби]]ца а, [[Къилбаседа Македони]]ца — малхбузехьа, [[Румыни]]ца — къилбаседехьа. Дерриг дозанийн дохалла — 2245 км{{Дехьавалар|Географи}}. Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — [[Софи]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Пловдив]], [[Варна]], [[Бургас]], [[Русе]], [[Стара-Загора]]. Пачхьалкхан мотт — [[Болгарийн мотт|болгарийн]]{{дехьавалар|Этносан тобанаш а, церан меттанаш а}}. Мохк бекъало 28 областан, уьш йекъало 265 йукъараллин{{дехьавалар|Административан йекъайалар}}. Мехкан цӀе тиллина [[болгараш|болгарийн]] [[этноним]]ан цӀарах. Пачхьалкхан истори йоьзна йу кхаа паччахьаллица: Хьалхара паччахьалла гучуйелира 681 шарахь, шолгӀа паччахьалла гучуйелира 1185 шарахь, кхоалгӀа паччахьалла кхоллайелира 1908 шарахь. 1946—1990 шерашкахь [[Халкъан Республика Болгари|социалистийн пачхьалкх]] хилира{{дехьавалар|Истори}}. [[Парламентан республика]] президентан урхаллица. Конституцица, Болгари [[дуьненан хӀуман пачхьалкх]] йу. Бахархойн доккхаха долу дакъа (78 % гергга) [[православи]]н динехь бу<ref>{{cite web |url=https://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R10.aspx |title=Архивированная копия |access-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004020641/http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R10.aspx |archive-date=2011-10-04 |url-status=dead }}</ref>{{дехьавалар|Дин}}. Иза [[промышленностьӀиндустриалан]] пачхьалкх йу, кхиъна [[юьртабахам]]ца. [[Болгарин экономика|Экономикин]] цхьадолу коьрта дакъош ду иштта [[Туризм Болгарехь|туризм]] а, [[хьаштийн кхоче]] а. Валюта — [[евро]] ([[Еврозона|Еврозонин]] йукъайалар бахьнехь<ref name=":1" />); 2026 шо кхаччалц — [[болгарин лев]]<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=101&pr1.y=7&c=918&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2018-06-23 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604204812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=101&pr1.y=7&c=918&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |url-status=live }}</ref>. [[Дуьненайукъара валютин фонд|ДВФ]] зерашца, 2018 шарахь ЧВС терахьашца [[Дуьненайукъара доллар|$]]159,681 млрд хилира (22 700 доллар хӀора стагана). [[Минимум алапа|Минимум алапа]] Болгарехь 2026 шарахь 620 [[Евро]]. Пачхьалкх 73-гӀа меттигехь йу адамийн дахаран йохаллица{{дехьавалар|Экономика}}. [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]] декъахо 1955 шарахь дуьйна, [[Европехь кхерамзаллин а, цхьаьнагӀуллакхдаран а кхоллам|ОБСЕ]] декъахо 1975 шарахь дуьйна, [[Ӏаьржа хӀордан экономикехь цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам|ӀЭЦКх]] декъахо 1992 шарахь дуьйна, [[Еврпин Кхеташо]]нан декъахо 1992 шарахь дуьйна, [[Дерригдуьненан махлелоран кхоллам|ДМКх]] декъашхо 1996 шарахь дуьйна, [[НАТО]] декъахо 2004 шарахь дуьйна, [[Европин барт|ЕБ]] декъахо 2007 шарахь дуьйна, [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] пачхьалкх-декъахо; 2026 шарахь дуьйна кхин а [[еврозона|еврозонин]] йукъа йогӀу<ref name=":1" />{{дехьавалар|Арахьара политика а, тӀеман ницкъаш а}}. == Этимологи == {{кхин а|Булгараш}} Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла болгарийн туьркийн къаьмнийн цӀарах, IV бӀешарахь дуьйна Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштан аренашкахь Ӏаш хилла Каспий-хӀордана а, Къилбаседа Кавказе а кхаччалц, VII бӀешеран шолгӀачу декъехь дӀакхелхина Ийдалан кӀошта а, кхечу регионашкахь а. Амма цхьаболчу историкаша шеконе дуьллу болгараш тюркийн тайпанаш санна классификаци йар, уьш Къилбаседа ГӀажарийчуьра схьабевлла хиларан гипотез а йеш<ref>Dobrev, Petar. «Езикът на Аспаруховите и Куберовите българи». 1995. {{ref|bg}}</ref><ref>Bakalov, Georgi. ''Малко известни факти от историята на древните българи''. [http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-1.htm Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924083545/http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-1.htm |date=2015-09-24 }} & [http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-2.htm Part 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201163333/http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-2.htm |date=2007-12-01 }}. {{ref|bg}}</ref>. «Булгараш» этноним йаьлла хила тарло хьалхара туьркийн дешах ''bulģha'' («эдала», «ласто», «кего») а, цунах даьлла ''bulgak'' («гӀаттам», «гӀурт»)<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604201845/https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 |date=2020-06-04 }}'', p. 354. Harvard University Press, 1999. {{ISBN|0-674-51173-5}}</ref>. Кхин хила тарлуш йолу этимологеш схьайолу цуьнан схьадалар монголийн «булгарак» («дӀакъасто») йа хьалхара туьркийн «бель» («пхиъ») а, «гур» («тайпа» маьӀнехь «пха») а цхьаьнакхетарх, иза ду утигурийн я оногурийн («итт тайпа») декъадалар санна хеташ долу дешнаш<ref>Karataty, Osman. ''[https://books.google.com/books?id=h_Qu1ywX0-wC In Search of the Lost Tribe: the Origins and Making of the Croatian Nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604213818/https://books.google.com/books?id=h_Qu1ywX0-wC |date=2020-06-04 }}'', p. 28.</ref>. Кхи цхьа гипотеза а йу мехкан цӀе схьайаларх, иза йоьзна йу [[Ийдал]]а оьрсийн цӀе «Волга» йаккхарх, цуьнан бердашца даьхна и тайпанаша, тӀаьхь-тӀаьхьа хийцайелла цӀе: ''Volga'' — ''Volgarii'' — ''Volgaria'' — ''Bolgaria'' — ''Bulgaria''<ref name="Charnock">''Charnock, Richard Stephen''. [https://books.google.com/books?id=r2YDAAAAQAAJ&pg=PA50 Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604175312/https://books.google.com/books?id=r2YDAAAAQAAJ&pg=PA50 |date=2020-06-04 }}. — London: Houlston and Wright, 1859. — P. 50.</ref>. == Географи == {{main|Болгарин географи}} Болгарин майда ― 110 994 км². Мохк лаьтта [[Ӏаьржа хӀорд]]ан малхбузе берда тӀаьхь, къилбаседехь доза ду Румыница, къилбехахь — Желтойчоьнца, къилба-малхбалехь — Туркойчоьнца, малхбузехьа — Сербица, къилба-малхбузехьа Желтойчоьнца а, [[Къилбаседа Македони]]ца<ref name=":0">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/bulgaria |title=Bulgaria Country Profile |publisher=Freedom House |first=Emilia |last=Zankina |access-date=2018-07-24 |archive-date=2018-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724154012/https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/bulgaria |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724154012/https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/bulgaria |date=2018-07-24 }}</ref>. Майда жима йелахь а, Болгарин Ӏалам тайп-тайпана ду. Болгарин лаьттан дозанийн дохалла луларчу пачхьалкхашца 1808 км йу. Дунайца а, Резовскица а хин дозанан йерриг йохалла 686 км; Ӏаьржа хӀордан дозанан ерриг йохалла 378 км йу. Къилбаседа а, малхбузе а дозанаш билгалдоху коьртачу декъана лаьмнин азарашца. === Рельеф а, топографи а === [[Файл:Osogovo-Kameninchitsa-gorge.jpg|thumb|left|Хьаннаш Болгарехь]] [[Файл:Bulgaria-geographic map-ru.svg|thumb|280px|{{center|Болгарин физикин карта}}]] [[Файл:Цветовете на есента.jpg|thumb|250px|Лаьмнаш Болгарехь]] [[Файл:Есенните багри на Мелнишките пирамиди по залез.jpg|250px|thumb]] Болгарин рельеф цхьаьнакепара йац. Цуьнан мелла а жимачу махкахьь йу чутаӀенаш, аренаш, гунаш, лоха а, лекха а лаьмнаш, дуккха а тогӀеш а, кӀорга Ӏинаш а. Болгарин топографин коьрта башхалла йу лекха а, лоха а латтанийн асанаш хийцайалар, уьш йу малхбалера малхбузе кхаччалц йерриг пачхьалкхехула. Цу асанех (геоморфологин кӀошташ олу), къилбаседехьара къилбехьа: [[Лахадунайн чутаӀе]], [[Стара-Планина]], [[Лакхафракийн чутаӀе]], [[Рила]]-[[Родопаш|Родопийн]] [[ламанан массив]]. Болгарехь 3 ламана система йу: [[Пирин]], Рила, Родопаш. Болгарехь кхоъ лаьмнин аса йу: Пирин, Рила, Родопийн лаьмнаш. Ӏаьржа хӀордан уллера уггар малхбален кӀошташ гунаш долуш йу, жим-жима малхбузехьа лакхадовлу уьш, ткъа мехкан уггар малхбузера дакъа лаьмнаш ду. Пачхьалкхан кхаа декъах ши дакъа сов лаьтта аренех, акъарих, гунех 600 м лоха долу. Аренаш (200 м лоха латтанийн) 31 % йу, акъари а, гунаш а (200—600 м) 41 %, лоха лаьмнаш (600—1000 м) 10 %, юккъера локхалла йолу лаьмнаш (1000—1500 м) 10 %, лекха лаьмнаш (1500 м лекха) 3 %. Болгарин йуккъера локхалла — 470 м. Стара-Планинин (Балканийн лаьмнаш) тӀера Болгарин дакъа малхбузехьа долало [[Тимок]] эркан тӀера, кхин дӀа ду малхбалехь Ӏаьржа хӀорд тӀекхаччалц. Стара-Планинин йохаалла йу 600 км, ткъа шоралла йу 30—50 км. Церан уггаре лекха дакъа ду йуккъера Болгарехь, цигахь бу [[Ботев (лам)|Ботев лам]], уггаре лекха меттиг Балканийн лаьмнийн 2376 м йу. Балканийн лаьмнаш цхьана эшшара лахло Ӏаьржа хӀордан берд йистан тархаш тӀекхаччалц. Стара-Планинин къилба басеш а, [[Средна-Гора|Йуккъера лаьмнаш]] дехьадовлу Лакхафракийн чутаӀене а, Софин чутаӀене а. Кхаа сен кеп йолу, Лакхаефракийн чутаӀе йолало малхбалехьа лаьмнашна [[Софи]]на гена йоццуш, шорло малхбален Ӏаьржа хӀордан агӀора. Цунна тӀаьхь ду [[Марица (эрк)|Марица]] эркан тогӀе а, чутаӀенаш а, уьш лаьтта эркан а, Ӏаьржа хӀордан а йукъахь. Лахадунайн чутаӀе санна, Лакхафракийн чутаӀенан доккхаха долу дакъа гунаш болуш ду. Мехкан доккхаха долу дакъа йуьртабахамехь лело дика ду. ГӀеххьа лекха лаьмнаш дӀалоцуш йу Лакхафракин а, Софин а чутаӀенашна, Желтойчоьнан къилба дозанна йукъара меттиг. Мехкан малхбузехь кхо дукъ ду: Софина къилбехьа Витоша, кхин а къилбехьа Рила, къилба-малхбузехь Пирин. Уьш йу Болгарин а, йерриг Балканийн ахгӀайренан а уггаре лекха топографин меттиг. Рилан дукъан йукъабогӀу [[Мусала]] лам, 2925 м лекха, Балканийн пачхьалкхашкахь уггар лекха лам. Рилан системехь кхин а шийтта гергга лам бу 2600 м сов лекха. Уггаре лекха лаьмнийн амалехь ду кӀумзала тархаш, цхьацца Ӏаьмнаш диттийн асанал лакхахь. Жимма лоха баххьашкахь лаьмнийн цанаш йу. Пирин дукъан амалехь ду тархийн баххьаш, тӀулгийн басенаш. Цуьнан уггар лекха меттиг йу [[Вихрен]] лам, 2915 м лекха, шен локхалдица Болгарехь шолгӀа меттиг дӀалоцуш бу. Кхин а малхбалехьа ду Родопин лаьмнаш. === Эркаш === [[Файл:Ropotamo beach.jpg|thumb|{{center|[[Ропотамо]] эрк}}]] [[Стара-Планина]]с йоькъу Болгари шина цхьатерра йолчу [[Эркан система|эркан системе]]. Йоккха системо латтадо хи Болгарин къилбаседа декъана, иза охьадоьду [[Ӏаьржа хӀорд]] чу, коьртачу кепара [[Дунай]]н эркан чухула. Оцу системо дӀалоцу йерриг Лахадунайн чутаӀе, иза йаьржина 48—80 км мехкан чоьхьа цуьнан бердийн асанна тӀера. ШолгӀа системо охьадоьду хи гулдо Лакхафракийн чутаӀене дукхаха дерг мехкийн лекха ламанан декъера, иза охьадоьду къилба-малхбузехьа [[Эгейн хӀорд]] чу. Дерриг эркех кеманаш ца лела Дунай чухула бен, амма кхин дукхаха долу эркаш а, церан геннаш а Болгарехь лакхара потенциал йолуш ду гидроэлектроэнерги йаккха а, аренашка хи дилла а. === Климат === Болгарин майда жима йу, амма цуьнан климат дикка тайп-тайпана йу. Пачхьалкх Ӏуьллу континентан а, Лаьттайуккъера хӀордан а климатан зонехь. Болгарин лаьмнаш а, тогӀенаш а Ӏаламан дуьхьалонаш йа харшнаш санна лела хӀаваан массанашна, кхуллу ира хенан контрасташ мелла а йоцачу меттигехь. Континентан климатан зона мелла а йоккха йу, хӀунда аьлча континентан хӀаваан масса атта кхачало Дунайн лахара аренга. Континентан климатан тӀеӀаткъам чӀогӀа хуьлу Ӏаьнан заманахь, чӀогӀа ло догӀучу хенахь; Лаьттайуккъера хӀордан климатан Ӏаткъам чӀогӀа хуьлу аьхка, йовха, екъа хенан хӀоттам лелачу хенахь. Балканийн лаьмнин барьеран эффект хаало йерриг пачхьалкхехь: йуккъера барамехь къилбаседа Болгарехь цхьа градус шийла хуьлу, 192 мм алсам йочанаш йогӀу къилба Болгарехьчул. Ӏаьржа хӀорд махкахь хенан хӀоттамна тӀеӀаткъам беш йолу коьрта фактор хила тоъал боккха ца хиларна, цуьнан коьрта Ӏаткъам бен ца хуьлу шен бердашца. Болгарехь шарахь йуккъера йочанаш йогӀу гергарчу хьесапехь 730 мм. Къилба Добруджан къилбаседа-малхбалехь, Ӏаьржа хӀордан бердашца а, Лакхафракин чутаӀенан цхьацца дакъошкахь а охьадогӀу догӀанаш дукхахьолахь 500 мм кӀезиг хуьлу, ткъа йокъалаш дукха хуьлу, къаьсттина август чекхболуш а, сентябрь болалуш а. Йисинчу Лакхафракин чутаӀенехь а, Дунайн лакхиэнехь а мелла а кӀезиг йочанаш йогӀу, махкахь йуккъерачу барамехьчул; Лакхафракин чутаӀенашкахь кест-кеста хуьлу аьхкенан йокъалла. Махкахь уггаре дукха догӀанаш догӀу лакхарчу меттигашкахь йуккъера охьадогӀу догӀа а, ло а 2540 мм сов хила тарло, лаьмнашкахь инзаре дукха ло догӀу, наггахь -30°C кхаччалц шелонаш хуьлу. Ло лаьтта сентябрь чекхболуш дуьйна июнь болабаллалц. == Истори == === Административан йекъайалар === == Болгарин регионаш == [[Файл:Bulgaria’s Planning Regions (2009).svg|400px|Болгарин регионаш]] * '''Болгарин къилбаседера а къилба-малхбалера а регион»''' ** [[Болгарин къилбаседа-малхбузен регион]] *** ''[[Видинан область]]'' *** ''[[Врацан область]]'' *** ''[[Ловечин область]]'' *** ''[[Монтанан область]]'' *** ''[[Плевенан область]]'' ** [[Болгарин къилбаседа-йуккъера регион]] *** ''[[Великотырновон область]]'' *** ''[[Габровон область]]'' *** ''[[Разградан область]]'' *** ''[[Русен область]]'' *** ''[[Силистран область]]'' ** [[Болгарин къилбаседа-малхбален регион]] *** ''[[Варнан область]]'' *** ''[[Добричин область]]'' *** ''[[Тырговиштен область]]'' *** ''[[Шуменан область]]'' ** [[Болгарин къилба-малхбален регион]] *** ''[[Бургасан область]]'' *** ''[[Сливенан область]]'' *** ''[[Старозагоран область]]'' *** ''[[Ямболан область]]'' * '''Болгарин къилба-малхбузен а, къилба-йуккъера а регион'''» ** [[Болгарин къилба-малхбузен регион]] *** ''[[Благоевградан область]]'' *** ''[[Кюстендилан область]]'' *** ''[[Перникан область]]'' *** ''[[Софин область]]'' *** ''[[Софи (область)|Софи-град]]'' ** [[Болгарин къилба-йуккъера регион]] *** ''[[Кырджалин область]]'' *** ''[[Пазарджикан область]]'' *** ''[[Пловдиван область]]'' *** ''[[Смолянан область]]'' *** ''[[Хасковон область]]'' == Болгарин областаш == [[Файл:Bulgaria admin.png|400px|Болгарин областаш]] {{clear}} {| class="wikitable sortable" |+ Болгарин областаш !width="160px"| Область !width="120px"| Бахархой <br /><small>(тыс. чел., 2005)</small> !width="120px"| Бахархой тӀекхетар <br /><small>(2004/5)</small> !width="120px"| Майда <br /><small>(км²)</small> !width="120px"| Луьсталла <br /><small>(чел./км²)</small> |- |[[Благоевградан область]] |334 907 |−0,8 % |6 478 |51,70 |- |[[Бургасан область]] |418 925 |−0,2 % |7 618 |55,00 |- |[[Варнан область]] |457 922 |−0,1 % |3 819 |120 |- |[[Великотырновон область]] |283 599 |−0,5 % |4 684 |60,99 |- |[[Видинан область]] |117 809 |−2,0 % |3 071 |39,11 |- |[[Врацан область]] |209 124 |−1,7 % |4 098 |51,89 |- |[[Габровон область]] |135 780 |−1,2 % |2 053 |66,96 |- |[[Добричин область]] |206 893 |−0,8 % |4 700 |44,02 |- |[[Кырджалин область]] |159 878 |−0,7 % |4 032 |39,65 |- |[[Кюстендилан область]] |154 468 |−1,2 % |3 027 |51,03 |- |[[Ловечин область]] |159 214 |−1,3 % |4 134 |38,99 |- |[[Монтанан область]] |166 775 |−2,0 % |3 595 |47,35 |- |[[Пазарджикан область]] |300 092 |−1,0 % |4 393 |68,31 |- |[[Перникан область]] |142 251 |−1,3 % |2 377 |59,84 |- |[[Плевенан область]] |305 025 |−1,5 % |4 216 |73,64 |- |[[Пловдиван область]] |707 570 |−0,2 % |5 973 |118 |- |[[Разградан область]] |140 743 |−1,0 % |2 648 |53,15 |- |[[Русен область]] |256 835 |−0,7 % |2 616 |99,07 |- |[[Силистран область]] |135 701 |−1,3 % |2 862 |47,41 |- |[[Сливенан область]] |211 005 |−1,0 % |3 646 |47,41 |- |[[Смолянан область]] |133 015 |−1,5 % |3 532 |37,66 |- |[[Софи (область)|Софи-град]] |1 231 622 | +1,0 % |1 349 |913 |- |[[Софин область]] |262 032 |−1,1 % |7 277 |36,01 |- |[[Старозагоран область]] |362 090 |−0,5 % |4 959 |73,02 |- |[[Тырговиштен область]] |136 806 |−1,0 % |2 735 |50,02 |- |[[Хасковон область]] |268 335 |−0,7 % |4 033 |66,53 |- |[[Шуменан область]] |199 577 |−0,6 % |3 365 |59,31 |- |[[Ямболан область]] |147 906 |−1,1 % |4 209 |35,14 |} [[Файл:Pirin pano0.jpg|890px|thumb|center|Панорама [[Пирин]]а]] === Балет, театр, кинематограф === Хьалхара кхолламаллин хелхаран труппаш Болгарехь гучуйевлла Софихь 1900 шарахь<ref name="bre3" />. [[Файл:National-theatre-bulgaria.JPG|thumb|[[Вазов Иванан къоман театр]]]] Театр Болгарехь кхиа йолайелла XIX бӀешеран йуккъехь<ref name="bre3" />. Режиссёрийн театр хӀоттарехь ладаме роль ловзийна [[Массалитинов, Николай Осипович|Н. О. Массалитиновс]]<ref name="bre3" />. [[ШолгӀа дуьненан тӀом]] чекхбаьлча болгарийн театре жигара кочайоьллина [[социалистийн реализм]]<ref name="bre3" />. === Кухни === {{коьртаниг|Болгарин кухни}} Болгарийн кухни — Болгарехь а, Къилба-Малхбален Европин кхечу пачхьалкхашкахь а йаьржина къоман кухни. Болгарийн кухни туркойн а, желтойн а кухних тера йу. Иза доьзна ду пачхьалкхийн цхьатерра географин меттигаш хиларца, йукъара ингредиенташца, йеххачу хенахь дуьйна йолу историн зӀенашца. Болгарин кухни кхоьллина шуьйра хасстоьмаш, бецаш, стоьмаш лелош. Кухни хьалдолуш йу шен ораматийн берамашца, йовха а, шийла а чорпанашца. Кухнин башхалла йу кхачанан сурсаташ лахарчу йовхонца цхьана сахьтехь кечдар, кхачанан сурсаташ дукхахьолахь цхьана хенахь кечдо цхьана кхачанан дакъа санна. Кхин цхьа билгало йу шуьйра пайдаэцар керла а, хинчу йоьхкина а бецаш, жижиган кхачанашна тӀетуху. Кхечу кухница дуьстича, кхачанехь бу [[хьонка]], [[сарамсекх]], [[цӀен бурч|цӀен]] а, [[Ӏаьржа бурч|Ӏаьржа]] а бурч, [[алспайс]], [[лавран гӀа]], [[чамбуц]], [[хьожа йогӀу буц]], [[хьажбуц]]. Болгарийн кхачанаш чӀогӀа мерза бу, къаьсттина бовха кхачанаш. Муьлххачу а къоман кухнехь санна, болгарийн кухнехь ду даарш, кечдеш долу ша-кепара халкъан, динан йа пачхьалкхан Ӏиданашкахь. Масала, керста мархин баттахь [[Далма|сарми]] а, чушаш (бурчаш) [[Сочельник]]е, [[капама]] (кхаьрзин даар масийтта тайпана жижигах а, йоьхехь а хи чуйоьллина копастца), кхин даарш хи чуйоьллина копастца [[Керла шо|Керла шарна]], чӀара сий. Николайн денна (6 декабрь), [[кулич|козунак]] [[пасха]]на, Ӏахар [[Майраллин денна]] (сий. Георгийн де). [[Файл:DenkovaStavyski 1.jpg|мини|справа|[[Денкова, Албена|Денкова Албена]] а, [[Ставиский, Максим|Ставиский Максим]] а 2007 шарахь Варшавехь хиллачу Европин чемпионатехь.]] == Спорт == {{коьртаниг|Спорт Болгарехь}} Болгарин спорт кхиира пачхьалкхо 1896 шеран аьхкенан Олимпиадехь дакъалаьцначул тӀаьхьа, цигахь Болгари йара спортхой хьажийначу 14 пачхьалкхех цхьаъ. Карарчу хенахь Болгарехь уггаре а йевзаш йолу спортан кеп йу футбол. Болгарин къоман футболан тобано 4-гӀа меттиг йаьккхира 1994 шарахь АЦШ дӀайаьхьначу футболан дуьненан чемпионатехь. Болгарино ламастехь лакхара жамӀаш дина [[йеза атлетика|йеза]] а, [[йайн атлетика|йайн]] а атлетикехь, [[Спортан латар|латарехь]], [[бокс]]ехь, [[волейбол]]ехь, [[спортан гимнастика|спортан]] а, [[исбаьхьаллин гиманастика|исбаьхьаллин гимнастикехь]], [[Кхийсархойн спорт|кхийсархойн]] а, [[пийсиг хьакхар]]ан а спортехь. 2013 шарахь Болгарис тӀеийцира [[биатлон]]ан Европин чемпионат. == Туризм == {{Хьажа кхин а|Болгарийн туристийн барт}} {{коьртаниг|Туризм Болгарехь}} [[Файл:Town of Primorsko aerial Boby Dimitrov 2.jpg|мини|{{center|[[Приморско]]}}]] [[Файл:Bulgaria-Sunny Beach-05.jpg|мини|{{center|[[Мелхан берд]]}}]] [[Файл:Albena resort Boby Dimitrov.jpg|мини|{{center|[[Албена]]}}]] [[Файл:Sveti Vlas view 1.jpg|мини|{{center|Курорт «[[Сийлахь Влас]]»}}]] [[Файл:Maliovitca 05.jpg|мини|{{center|Когасалазаш хохкург Рилийн лаьмнашкахь}}]] Болгарехь туризмо дӀалоцу мехкан ЧВС-н доккха дакъа. Дукхахболу туристаш курорте богӀу йа аьхка, я Ӏаьнан муьрехь, шеран муьре хьаьжжина. Болгарехь туризм кхиоран перспективаш сирла йу, хӀунда аьлча махкахь оьздангаллин а, Ӏаламан а меттигаш йу. 2015-чу шарахь Daily Mail газето Болгарин курорташ Европехь уггаре а мах лахара болуш ю аьлла цӀе тиллира. Болгарин коьртачу курорташкахь кхачанан тускар хаъал мехаза ду Италерчу а, Испанерчу а, Туркойчоьнан а курорташкахь долчул<ref>{{cite web|url = https://www.homesoverseas.ru/news/Kurorty_Bolgarii_nazvany_samymi_nedorogimi_v_Evrope|title = Курорты Болгарин названы самыми недорогими в Европе|author = |website = |date = 2015-04-29|publisher = |access-date = 2019-11-27|archive-date = 2019-11-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20191110153303/https://www.homesoverseas.ru/news/Kurorty_Bolgarii_nazvany_samymi_nedorogimi_v_Evrope|url-status = live}}</ref>. Цул сов, Болгарехь ши бутт боцург туристийн бу — октябрь а, ноябрь. Ӏаьржа хӀордан март — иза тешна бӀаьсте йу заза доккхучу дитташца, июне хьаьдда луьйчуш бу Ӏаьржа хӀорд чохь — сентябрь кхаччалц. Ламанан когасалазийн шеран хан дӀайолало декабрехь, иза латта февраль кхаччалц. Болгарин Ӏаьржа хӀордан бердаш — гӀарайаьлла пляжан туризман меттиг. Болгари Малхбален Европин социалистийн пачхьалкхашна йукъахь уггаре а мехала курортех цхьаъ йара. 1990-гӀа шерашкахь индустри лахйелира, амма хӀинца хьалайаьлла. Дуккха а туристаш богӀу Малхбузен а, Малхбален а Европера а, Скандинавера а, Германера а, Россира а, Украинера а, [[Йоккха Британи|Йоккха Британера]] а. Уггаре гӀарайевлла Ӏаьржа хӀордан курорт: [[Албена]], [[Дешин ГӀамарш]], Ривьера, [[Сийлахь Константин а, Елена а]], [[Обзор (гӀала)|Обзор]], [[Мелхан Берд]], [[Созопол]], [[Елените]], [[Свети-Влас|Сий. Влас]]. [[Бальнеотерапи|Бальнео]] (СПА) курорташ: [[Велинград]], [[Сандански]], [[Хисар (йуьрт)|Хисар]], [[Павел-Баня|Павел Баня]], [[Нареченски-Бани|Нареченски Бани]], [[Выршец]]. Ламанан лыжийн курорташ: Банско, Боровец, Пампорово, Витоша. Ӏаьржачу хӀордан курорташкахь санна, лаьмнашкара курорташ жигара меттахӀиттош йу шайн отелаш а, лаьмнин инфраструктура а. Керла некъаш деш ду, кхузаманан лифташ (масала, Доппельмайер Гаравента) хӀиттош йу. Курортийн некъийн бохалла бу, юккъера а, лахара а чолхалла йолуш лаьмнаш алсам ду, цуо Болгари тӀаьхьайуьту гӀарайаьллачу альпийн меттигашна. 2008 шеран мартехь Банскохь дӀайаьхьира Европин божарийн лаьмнашкара сихха охьавоссаран чемпионат. Къоман статистикин институтан хаамашца, 2016 шарахь Болгарехь садо\уш а, экскурсехь а хилла 10 604 396 стаг<ref>{{cite web|title=Посещения на чужденци в България по месеци и по страни|url=https://www.nsi.bg/bg/content/1969/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8-%D0%B2-%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%B8-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8|date=2017-03-17|publisher=Национален статистически институт|access-date=2017-03-19|archive-date=2017-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508140848/http://www.nsi.bg/bg/content/1969/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8-%D0%B2-%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%B8-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8|url-status=live}}</ref>. Туристаш баьхкина мехкаш иштта хилла (гайтина 100 000 турист веана пачхьалкхаш): * [[Румыни]] — 1 743 697; * [[Туркойчоь]] — 1 312 895; * [[Желтойчоь]] — 1 157 062; * [[Германи]] — 1 003 030; * [[Росси]] — 589 844; * [[Къилбаседа Македони]] — 562 365; * [[Серби]] — 490 668; * [[Польша]] — 388 833; * [[Украина]] — 342 214; * [[Йоккха Британи]] — 281 777; * [[Австри]] — 204 489; * [[Чехи]] — 219 349; * [[Франци]] — 195 571; * [[Итали]] — 152 078; * [[Нидерландаш]] — 147 882; * [[Мажаройчоь]] — 118 805. == Ӏиданаш == {{main|Болгарин Ӏиданаш }} [[Файл:Wreaths for Shipka heroes.jpg|thumb|[[Ӏусманех Болгари маршайаккхаран де]]]] * [[1 январь]] — [[Керла шо Болгарехь]], сий. Василийн де, къоман Ӏида. * [[6 январь]] — [[Богоявлени]] (Урданан де). * [[7 январь]] — Крещение (Иванан де). * [[14 февраль]] — [[Трифонан де]] (кемсашлелорхойн Ӏида). * [[1 март]] — Денана Марта — [[Мартеница]] (бӀаьсте йар, шира керста динал хьалхара Ӏида). * [[3 март]] — [[Ӏусманех Болгари маршайаларан де]], къоман Ӏида. * [[1 май]] — [[Хьалхара май (Ӏида)|Къинхьегаман де]], къоман Ӏида. * [[6 май]] — [[Майраллин де|Майраллин а, болгарийн эскаран а де]], къоман Ӏида. * [[11 май]] — [[Славянийн йозанан а, оьздангаллин а де]]. * [[2 июнь]] — [[Ботев, Христо|Христо Ботевн]] а, Болгарин маршо йоккхуш эгначеран а де, къоман Ӏида. * [[6 сентябрь]] — Болгари цхьанатохаран де, къоман Ӏида. * [[22 сентябрь]] — [[Болгарин маршонан де]]. * [[1 ноябрь]] — [[Болгарин къам дендар]]. * [[8 декабрь]] — [[Болгарин студентан де]]. * [[24 декабрь]] — [[Сочельник]], къоман Ӏида. * [[25 декабрь]] — Рождество (керста Ӏида), къоман Ӏида. == Болгари оьздангаллехь == * Мерза бурчах мехкан цӀарах [[Болгарийн бурч|болгарийн]] олу. * МаьӀиган шарйен чархах [[ЛПД]] берриг мехкашкахь — иза дуьххьара йинчу махка цӀарах — ала долийра [[МаьӀиган шарйен чарх|болгарка]]. == Хьажа кхин а == {{АгӀонийн дитт|Болгари}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|2}} == Литература == * {{БСЭ3|заглавие=Болгария}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Болгария}} * {{книга |автор=[[Валев, Эмиль Борисович|Валев Э. Б.]] |заглавие=Болгария: Экономико-географическое описание |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Витвер, Иван Александрович|И. А. Витвера]] |издание= |место=М. |издательство=[[Географгиз]] |год=1949 |страницы= |страниц=408 |серия= |isbn= |тираж=40000 |ref= }} * ''Котов Б. С.'' Межсоюзническая война лета 1913 года в восприятии русского общества (по материалам прессы) // [[Новая и новейшая история]]. — 2015. — № 3. * ''[[Мурзаев, Эдуард Макарович|Мурзаев Э. М.]]'' Словарь народных географических терминов. — М.: Мысль, 1984. * ''[[Мурзаев, Эдуард Макарович|Мурзаев Э. М.]]'' Тюркские географические названия. — М.: Вост. лит., 1996. * ''Божинова М., Жекова К., Пейковска П.'' Экономический потенциал Болгарин. Путеводитель инвестора — М., 2008. — 160 с. == Хьажоргаш == {{Навигаци |Ков = Болгари |Викидошам = Болгари |Викитека = Болгари |Викигид = Болгари }} * {{Wikiatlas|Bulgaria}} * [https://www.president.bg/ Сайт президента] * [http://www.freeworldmaps.net/europe/bulgaria/map.html Карта Болгарии]{{ref|en}} * {{dmoz|Regional/Europe/Bulgaria}} * {{cite web|title=Bulgaria|url= http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/bulgaria.htm |publisher=UCB Libraries GovPubs|lang=en|archive-url= https://web.archive.org/web/20081016001809/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/bulgaria.htm |archive-date=2008-10-16|url-status=dead}} * [http://www.demoscope.ru/weekly/2014/0611/gazeta03.php Газеты пишут о демографических проблемах Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240721160118/https://www.demoscope.ru/weekly/2014/0611/gazeta03.php |date=2024-07-21 }} {{АХь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Болгари теманашкахь}} {{НАТО}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Европин Кхеташо}} {{ЭВГӀКх}} {{ӀЭЦКх}} {{Франкофони}} [[Категори:Болгари| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Ӏаьржа хӀордан йистера мехкаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] ihhd7ffzzkbmd42umth8wgd260p6z7i Желтойчоь 0 2338 25778593 10093895 2026-09-21T23:09:35Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778593 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Желтойчоь |Шен цӀе=Ελληνική Δημοκρατία |Доланиг дожар=Желтойчоьнан |Девиз={{Polytonic|[[Ἐλευθερία ἢ Θάνατος]]}} (Elefthería i thánatos "Маршо я lожалла") |Шатлакхан Иллинан цӀе=Маршонан шатлакхан илли (Ύμνος εις την Ελευθερία) |Аудио =Greece national anthem.ogg |Урхаллин тайпа=[[Республика]] |картан куьг = '''Желтойчоь ю''' (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 18|lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 44|lon_sec = 28 |region = GR |CoordScale = |Маьрша йаьлла терахь=[[25 март]] [[1821]] |Маьрша йелира=[[Ӏсманан импери|Ӏосманан имперех]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Афина]], [[Салоники]], [[Патры]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Желтойчоьнан президент|Президент]]<br />[[Желтойчоьнан премьер-министрийн могӀам|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Катерина Сакелларопулу]]<br />[[Кириакос Мицотакис]] |Пачхьалкхан дин=[[керст]] |Латтанца меттиг=95 |Латта=131 957 |Дозанаш=1228 км. |Хина йист=13676 км. |Хина процент=0,86 |Бахархойн меттиг=75 |Бахархой = 10 772 967<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо= 2013 |Бахархой ларарца= |Бахархой лерина шо= |Луьсталла=85,3 |Луьсталлина меттиг =88 |ДЧС (НЭТ)=294, 339 млрд.<ref name="мвфввп">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=5&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо=2011 |ДЧС (НЭТ) меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)=24 543<ref name="мвфввп"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг= |ДЧС (номинал) = 292,065 млрд<ref name="мвфввп"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2011 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 24 073 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = |АКИ= 0,860 |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг= 29 |Локхалла АКИ=<span style="color:#003C00;">очень высокий</span> |Бахархойн цӀерш=Желтой |Ахча=[[евро]]<ref name="%49">[[2001]] шо кхаччалц — [[Желтойчоьнан драхма]].</ref> ([[ISO 4217|EUR, код 978]]) |Доменаш=[[.gr]] Кхин [[.eu]],<ref name="domen">[[Европин союз|Евросоюза]]</ref> }} '''Желтойчоь''' ({{lang-el|Ελλάδα}} {{Audio-IPA|Ellada.ogg|[eˈlaða]}}, Elláda), официалан цӀе — '''Желтойн Респу́блика''' ({{lang-el|Ελληνική Δημοκρατία}} {{IPA|[eliniˈci ðimokraˈti.a]}}, Ellīnikī́ Dīmokratía) — [[Къилба Европа|Къилба Европин]] пачхьалкх. == Географи == Къилбехьа Европин мохк бу. Балканан аххал-алий тӀeхь. Къилбаседехьа [[Албани]]ца, [[Македони]]ца, [[Болгари]]ца дозанаш ду. Къилбседа-малхбалехьа [[Туркойчоь]]ца ду. Эгейн-хи ду малхбалехьа, Ионан-хи ду малбалалехьа, къилбехьа Йукъалаттaн а, Критан хиш цани. == Истори == 3 эззар шо хьалха, вайн чагӀ тӀекхачале, Крит алий тӀехь йукъ йаьлла вуно-хьекъал долуш [[миноян цивилизаций]] а, церан Ӏилма, низам дӀай-схьа даханера оцу дуьнена межена тӀехь. Желтой мохк лоруш бу малбалале агӀoна хьекъалийн нана, [[демократи]]йн а, малхбалале агӀона [[философи|филосопийн]] а, физики-математикий Ӏилман а, театран а, Даймохк. Желтойн мотт бу ХӀинди-Европин меттан тоба йукъахь уггар йеха Истори йолуш. 34 бӀешо ду желтойн шай йоза долуш, церан йозан абатехь кхоьллина латинийн а, Кириллан йозанаш а. == Желтойчоьнан керла административан йекъайалар == <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- !width=25| !Децентрализованни администраци ! Коьрта гӀала !Перифереш !Майда, км<sup>2</sup> !Бахархой !Карта |- |style="background: #FFCD00"| |'''Аттики''' |[[Афина]] |[[Аттика]] |3 808 |3 761 810 |rowspan="8"|[[Файл:GreeceDioikiseis.png|240px]] |- |style="background: green"| |'''Македонин а, Фракин а''' |[[Салоники]] |[[Йуккъера Македони]], [[Малхбален Македони а, Фраки а]] |32 968 |2 483 019 |- |style="background: red"| |'''Эпира а, Малхбузен Македонин а''' |[[Янина (гӀала)|Янина]] |[[Эпир]], [[Малхбузен Македони]] |20 553 |1 094 326 |- |style="background: #8F00FF"| |'''Фессалин а, Йуккъера Желтойчоьнан а''' |[[Лариса (гӀала)|Лариса]] |[[Фессали]], [[Йуккъера Желтойчоь]] |29 586 |1 359 217 |- |style="background: #808000"| |'''Пелопоннеса, Малхбузен Желтойчоьнан а, Ионин а''' |[[Патраш]] |[[Пелопоннес]], [[Малхбузен Желтойчоь]], Ионийн гӀайренаш |29 147 |1 592 432 |- |style="background: blue"| |'''Эгейн гӀайренаш''' |[[Пирей]] |Къилбседа Эгейн гӀайренаш, Къилба Эгейн гӀайренаш |9 122 |508 807 |- |- |style="background: #FF6600"| |'''Крита''' |[[Ираклион]] |[[Крит]] |8 259 |601 131 |- |style="background: #FFB6C1"| | colspan="5" | |- |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Желтойчоь]] 4jjid2d73vugre74papstmin5xnuuxt Албани 0 2352 25778544 16346128 2026-09-21T23:07:34Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778544 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Албани |Шен цӀе = {{lang-sq|Republika e Shqipërisë}} |Доланиг дожар = Албанин |ХӀост = Coat of arms of Albania.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз= «{{lang-al|Ti, Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqiptar}}"<br /><small><br />«Ахьа, Албани, ло суна сий, Албанхо цӀе ло суна ахьа»</small> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Hymni i Flamurit (байракхан гонахь цхьанакхаьттна) |Аудио=Hymni i Flamurit instrumental.ogg |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=25|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 21|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 59|lon_sec = 0 |region = AL |CoordScale = |Картан тӀехь = Location Albania Europe.png |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Албанойн мотт|албанойн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1912 шо|1912 шеран]] [[28 ноябрь|28 ноябрехь]] |Маьрша йелира = [[Хункар-мохк|Хункар-махках]] |Коьрта гӀала = [[Тирана]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Тирана]], [[Шкодер]], [[Влёра]], [[Дуррес]], [[Эльбасан]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Албанин президент|Президент]]<br />[[Албанин Министрийн кхеташонан председатель|Министрийн кхеташонан председатель]]<br />[[Албанин халкъан гулам|Халкъан гуламан]] председатель |Куьйгалхой = [[Бегай, Байрам|Байрам Бегай]]<br />[[Рама, Эди|Эди Рама]]<br /><br><br>[[Ручи, Гламоз|Гламоз Ручи]] |Латтанца меттиг = 144 |Латта = 28 748 |Хина процент = 4,8% |Бахархойн цӀерш = [[Албанхой]], албанхо |Бахархойн меттиг = 136 |Бахархой = {{ТӀекхетар}}2 876 591<ref>[http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/#tab2 CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110005129/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/#tab2 |date=2017-11-10 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2017 |Луьсталла = 100 |ДЧС = {{nowrap|38,3 млрд}} |ДЧС лерина шо = 2018 |ДЧС меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС = 12 484 |АКИ = {{ТӀекхетар}} 0,791<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en|title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 69 |Локхалла АКИ = <span style="color:#095;">лакхара</span> |Ахча = [[албанин лек|лек]] ([[Ерригроссийн валютийн классификатор|ALB, код 8]]) |Домен = [[.al]] |ISO = ALB |Телефонан код = 355 |Сахьтан аса = +2 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а йац=* --> <!-- |Гимн йац=* --> }} '''Алба́ни''' ({{lang-sq|Shqipëria}}), йуьззина официалан кеп — '''Респу́блика Алба́ни'''<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref> ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}} {{IPA|[ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]}}), — [[Балканийн ахгӀайре]]нан малхбузен декъера [[пачхьалкх]]. Бахархой, 2017 шеран 1 январехь, Албанин статистикин институтан хаамашца, бу 2 876 591 стаг, мохк — 28 748 км². [[Бахархойн барамца мехкийн исписка|Бахархойн барамца дуьнанахь 136-гӀа меттигехь]] а, [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|майдан барамца 139-гӀа меттигехь]] а йу. Коьрта шахьар — [[Тирана]]. Пачхьалкхан мотт — [[Албанойн мотт|албанойн]]. Албани — [[унитаран пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. 2017 шеран 24 июлехь дуьйна [[Албанин президент]] ву [[Мета, Илир|Мета Илир]], премьер-министран дарж 2013 шеран 15 сентябрехь дуьйна дӀалаьцна [[Рама, Эди|Рама Эдис]]. «''[[Economist Intelligence Unit]]''» хьаьжча, 2018 шарахь мехкан [[Демократин индекс (Economist)|Демократин индексан]] классификаци йира [[гибридан раж]]<ref name="euidata2018">{{cite web |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |title=Democracy Index 2018: Me too? Political participation, protest and democracy |website=The Economist Intelligence Unit (The EIU) |accessdate=2019-01-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110013730/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |date=2019-01-10 }}</ref> аьлла. Административан-мехкан декъадаларан агӀора йекъало 12 [[Албанин областаш|областан]].{{Дехьавалар|Административан декъадалар}} Лаьтта Европин къилба-малхбалехьа [[Адриатикин хӀорд|Адриатикин]] а, [[Ионийн хӀорд|Ионийн хӀордашна]] йисттехь. [[Отранто хидоькъе]]но Албани къастайо [[Итали|Италех]]. Къилбаседа-малхбалехь доза ду [[Серби]]ца а, [[Цхьаццамма къобал йина пачхьалкхаш|цхьаццамма къобал йина]] [[Республика Косово|Республика Косовоца]]<ref>[http://www.reuters.com/articlePrint?articleId=USL1865943420080218 Albania recognizes independent Kosovo]</ref> а, къилбаседа-малхбузехьа — [[Ӏаьржаламанчоь]]нца, малхбалехьа — [[Къилбаседа Македони]]ца, къилба-малхбалехьа — [[Желтойчоь]]нца. Албани, цхьаццамма къобал йина Республика Косовоца, Босница а, Герцеговиница а цхьаьна могӀара, Европин мехках алсама [[Ислам|бусалбанаш]] болучех цхьаъ йу. Албани — [[НАТО]]н декъахо йу [[2009 шо|2009 шарахь]] дуьйна. [[Европин барт|ЕБ]] йукъайаха официалан [[Албани Европин барт йукъайахаран процесс|кандидат]] йу (2014 шарахь дуьйна)<ref>[https://ria.ru/world/20180417/1518843913.html ЕК рекомендовала начать переговоры о вступлении в ЕС Албании и Македонии — РИА Новости, 17.04.2018]</ref>. == Этимологи == {{main|Албани (топоним)}} «Албани» [[топоним]] схьаяьлла [[Йуккъера бӀешераш|йуккъерабӀешерийн]] мехкан [[Латинан мотт|латинан]] цӀарах. Иза схьаяьлла хила тарло [[Иллирийхой|иллирийн тайпанах]] албанех ({{lang-sq|Albanët}}), иза билгала даьккхина [[Искандри]]н географо а, [[Астрономи|астрономо]] а [[Клавдий Птолемей|Птолемейс]], вайн эран 150 шарахь, цунна тӀехь гайтина, [[Дуррес]] гӀалин къилбаседа-малхбалехьа лаьтташ йолу, [[Албанополис]] гӀала<ref>Madrugearu A, Gordon M. The wars of the Balkan Peninsula. Rowman & Littlefield, 2007. p. 146.</ref>. Цунах схьаяьлла хила тарло йуккъерабӀешерийн нах беха меттиган цӀе [[Арбери|Албанон]] йа Арбанон, хӀетте а хьалха Албанополис хиллачу меттигехь йу ала шеко йоцуш ала йиш йац<ref>The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, {{ISBN|978-0-631-19807-9}}, p. 279</ref>. XI бӀешарахь язйинчу шен исторехь, [[византи]]йн историко [[Атталиат, Михаил|Атталиат Михаил]] дуьххьара хьахабо ''албанойш'', 1043 шарахь [[Константинополь|Константинополан]] дуьхьала гӀаттамехь дакъалаьцна, [[Дуррес|Диррахин]] герцоган куьйгакӀелара ''арбанитайш''. Йуккъерачу бӀешерашкахь [[албаной|албаноша]] шайн мехках олура Арбери ({{lang-sq|Arbëri}}) я Арбени ({{lang-sq|Arbëni}}), ткъа шайха — [[Арберешаш]] ({{lang-sq|Arbëreshë}}) я арбенешаш ({{lang-sq|Arbëneshë}})<ref>[http://www.pinocacozza.it/ Pinocacozza.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230223257/http://www.pinocacozza.it/ |date=2019-12-30 }} {{it icon}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.radio-arberesh.eu/|title=Radio-Arberesh.eu|author=Casanova|publisher=Radio-Arberesh|accessdate=2019-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402063902/http://www.radio-arberesh.eu/|archivedate=2010-04-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402063902/http://www.radio-arberesh.eu/ |date=2010-04-02 }}</ref>. ХӀинца албаноша шайн махках олу ''Shqipëri'' я ''Shqipëria''. XVII бӀешарахь ''Shqipëria'' топонима а, этносан ''Shqiptarë'' [[Бахархой цӀераш|катойконима]] а хан заманца хийцира ''Arbëria'' а, ''Arbëresh'' а. ''Shqipëria'' а, ''Shqiptarë'' а шуьйра туьду «Аьрзунийн латта» а, «аьрзунийн бераш»<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url= http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf |deadlink=yes |title=The Albanian Language |last=Lloshi |first=Xhevat |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=2019-06-04 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110709114947/http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf |archivedate=2011-07-09 }}</ref> а олий. Иштта ''Shqipëria'', цхьаьна версица, схьайолу албанойн дашах «''shqip''» — «ойла йийцар»<ref>[http://www.etnolog.ru/people.php?id=ALBA Албанцы]</ref>. [[Славистика|Слависта]] [[Селищев, Афанасий Матвеевич|А. М. Селищевс]] чӀагӀдо, иза схьадаьлла [[Орам (грамматика)|орамах]] — «''shqe''», цуо билгалдоккху «[[славянаш]]» (''Shqerí'' — албанойн ''shqa''<*''skla'', дукх. т. — ''shqe''), иза [[Балканийн ахгӀайре|Балканан]] лар йу славянийн VI—VII бӀешерашкара [[Колонизаци|колонизацех]] йисина<ref>Селищев А. М., Славянское население в Албании, София, 1931</ref>. == Физикин-географин хьал == [[Файл:Albania map-ce.svg|thumb|right|Албанин карта]] {{main|Албанин географи|Албанин пайден маьӀданаш}} Албани лаьтта Балканийн ахгӀайренан тӀехь [[Къилба Европа|Къилба Европехь]], дӀалоцу 28 748 км²<ref name="Albania pdf">{{cite web|author=Eftimi, R.|url=http://aguas.igme.es/igme/publica/tiac-02/ALBANIA-I.pdf|title=Some Considerations on Seawater-freshwater Relationship in Albanian Coastal Area|publisher=ITA Consult}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504034347/http://aguas.igme.es/igme/publica/tiac-02/ALBANIA-I.pdf |date=2011-05-04 }}</ref> майда. Къилбаседа-малхбузе агӀора [[Адриатикин хӀорд]]ан хиш ду, къилба-малхбузехьа — [[Ионийн хӀорд]]ан хиш. Ший а хӀорд [[Лаьттайуккъера хӀорд]]ан дакъа ду. Малхбузен декъехь йу [[ЧутаӀе|чутаьӀна область]], йисинарг (70 % гергга) — ламанийн а, хьаннийн а кӀошташ. Мехкан латта лаьтта [[къилбаседа шораллин 42-гӀа параллель|42-гӀа]] а, [[къилбаседа шораллин 39-гӀа параллель|39-гӀа а къилбаседа шораллашна]] йукъахь, ткъа иштта малхбален дохаллин [[Малхбален дохаллин 21-гӀа меридиан|21-гӀа]] а, [[Малхбален дохаллин 19-гӀа меридиан|19-гӀа а меридианашна]] йукъахь. Албанин къилбеседа йисттера меттиг йу [[Вермош]] эвла (42°35’ къ-с. ш.), къилбан йист — [[Конисполь]] (39°40’ къ-с. ш.). Мехкан малхбузен йист — тӀехь адам доцу гӀайре [[Сазани]] (19°16’ м-бал. д.), малхбелен йист — [[Верник (эвла)|Верник]] эвла (21°1’ м-буз. д.)<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |deadlink=yes |title=Tregues Sipas Qarqeve Indicators by Prefectures |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |archivedate=2011-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |date=2011-07-24 }}</ref>. Албанин уггаре лекха Ламанан бохь — [[Кораб]] лам (2764 м). Малхбузера малхбалехьа йохалла 148 км ю, къилбаседехьара къилбехьа — 340 км. == Албанин регионаш == [[Файл:Albania Counties Named Colored.svg|250px|Албанин областаш]] {|align="center" class="wikitable" |+ ! |Регион ! |Бахархой (2001 ларар) ! |Майда(км²) ! |Коьрта гӀала |----- |[[Берат (регион)|Берат]] |193 855 |1 802 |[[Берат]] |----- |[[Влёра (регион)|Влёра]] |193 361 |2 706 |[[Влёра]] |----- |[[Гирокастра (регион)|Гирокастра]] |114 293 |2 883 |[[Гирокастра]] |----- |[[Дибра (регион)|Дибра]] |191 035 |2 507 |[[Пешкопи]] |----- |[[Дуррес (регион)|Дуррес]] |247 345 |827 |[[Дуррес]] |----- |[[Корча (регион)|Корча]] |266 322 |3 711 |[[Корча]] |----- |[[Кукес (регион)|Кукес]] |112 050 |2 373 |[[Кукес]] |----- |[[Лежа (регион)|Лежа]] |159 792 |1 581 |[[Лежа (гӀала)|Лежа]] |----- |[[Тирана (регион)|Тирана]] |601 565 |1 586 |[[Тирана]] |----- |[[Фиери (регион)|Фиери]] |384 386 |1 887 |[[Фиери]] |----- |[[Шкодер (регион)|Шкодер]] |257 018 |3 562 |[[Шкодер]] |----- |[[Эльбасан (регион)|Эльбасан]] |366 137 |3 278 |[[Эльбасан]] |----- |+ |} == Истори == == Экономика == === Арахьара махлелор === [[Экспорт]] 2017 шарахь<ref>[https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/alb/ Внешняя торговля Албании на https://atlas.media.mit.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014194904/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/alb/ |date=2017-10-14 }}</ref> — 2,39 млрд $: мачаш, хромитан маьӀда, ферролалам, аьрга мехкдаьтта, юьртабахаман сурсаташ (коьртаниш стоьмаш, хасстоьмаш, тонка). Коьрта эцархой: [[Итали]] — 48 % (1,15 млрд $), [[Цийчоь]] — 7,4 % (177 млн $), [[Испани]] — 5,3 % (127 млн $), [[Франци]] — 4,7 % (113 млн $), [[Германи]] — 4,7 % (111 млн $). [[Импорт]] 2017 шарахь — 4,21 млрд $: автомобилаш а, кхин гӀирсаш, [[мехкдаьттсурсаташ]], молханаш, даьхний а, даьхнийн сурсаташ а, текстилан а, хьаштонан а сурсаташ. Коьрта латториш: Итали — 30 % (1,28 млрд $), [[Туркойчоь]] — 9,9 % (416 млн $), [[Желтойчоь]] — 9,7 % (391 млн $), Германи — 8 % (336 млн $), Цийчоь — 7,4 % (311 млн $). === Транспорт === Мехкахула лела маршрутан таксеш, автобусаш, церпошташ. Маршрутан таксех кхузахь «фургон» олу, — уггаре дукха лело транспортан тайпа. Уьш йу исс я шийтта меттиг йолу кӀайн-цӀе бесара мини-автобусаш, новкъа йолу ерриг меттигаш дӀалаьцча. ХӀора гӀалахь йу цхьаъ я масех «фургонийн» станци. Муниципалан автобусаш лела шен рожехь, билгалчу хенахь. Уьш лела, дукха хьолахь, делкъал тӀаьхьа 3—4 сахьт даллалц. Албанин гӀалашна йукъахь лела таро йу цӀерпоштан тӀехь. [[Албанин цӀерпоштнекъан транспорт|ЦӀерпоштнекъо]] вовшахтосу [[Тирана]], [[Дуррес]], [[Шкодер]], [[Поградец]], [[Влёра]], [[Эльбасан]]. Уггаре дукха леларш хуьлу Тиранин а, Дурресан а йукъахь — йалх цӀерпошт дийнахь. Вукха агӀонашка йоьду цхьа-ши цӀерпошт дийнахь-бусий. === Телефонан зӀе === Махкахь болх беш йу кхоъ улхан оператор: ''[[Eagle Mobile]]'', ''[[Vodafone]]'', ''[[AMC Mobile]]''. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|2}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Албания, европейская}} * {{книга |заглавие=Modern Albania: From Dictatorship to Democracy in Europe |издательство={{Нп3|New York University Press|NYU Press|en|New York University Press}} |isbn=978-0-8147-0511-7 |страницы=384 |язык=en|автор=Abrahams, Fred |год=2015}} * {{cite book|last=Chamoux|first=François|title=Hellenistic Civilization|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishing|year=2003|isbn=0-631-22242-1|url=https://books.google.com/books?id=nafU9ADpCwcC|ref=harv}} * {{cite book|last=Wilkes|first=John|title=The Illyrians|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishing|year=1995|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|ref=harv}} * {{cite book|last=Wilson|first=Nigel Guy|title=Encyclopedia of Ancient Greece|location=New York, New York and Oxford, United Kingdom|publisher=Routledge (Taylor & Francis)|year=2006|isbn=978-0-415-87396-3|url=https://books.google.com/books?id=-aFtPdh6-2QC|ref=harv}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Ков = Албани |Викидошам = Албани |Викитека = Албани |Викигид = Албани }} * {{Official website|http://www.kryeministria.al|Албании}} * {{Wikiatlas|Albania}} * [http://www.albania.al/ Официальный туристический портал Албании] * {{dmoz|Regional/Europe/Albania}} {{АХь}} {{Албанин гӀаланаш}} {{ЭВГӀКх}} {{Навигацин блок | title = | Албани теманашкахь | Европа | НАТО | ИДО | Лаьттайуккъера хӀордан барт | ӀЭЦКх | Франкофони }} [[Категори:Албани| ]] 505ez8s1zkr9qsra6li7np9ziyca51h Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ 0 2443 25778519 19276954 2026-09-21T20:09:17Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778519 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ |Шен цӀе=United States of America |Доланиг дожар=Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн |Байракх=Flag of the United States.svg |ХӀост=Great Seal of the United States (obverse).svg |ХӀостан метта=Доккха зорба |Девиз=[[In God We Trust]]»&nbsp;(1956 дуьйна) —<br /><small>«Делах вай тешна »</small><br />«[[E Pluribus Unum]]»&nbsp;<small>([[Латинан мотт|лат.]];&nbsp;традиционни)</small>&nbsp;—<br /><small>«Из многих — единое»</small> |Шатлакхан Иллинан цӀе=The Star-Spangled Banner |Аудио=Star Spangled Banner instrumental.ogg |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =0 |lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg =100 |lon_min = 0|lon_sec = 0 |region = US |CoordScale =20000000 |Картан тӀехь=United States (orthographic projection).svg |Мотт=[[Америкин ингалсан меттан вариант|америкин ингалсан]] (де-факто)<ref>Де-юре официального языка нет. В некоторых районах южных штатов дополнительно используется [[Испанский язык|испанский]] (де-факто), [[Луизиана|Луизианехь]] — [[Французийн мотт|французийн]], на Гавайях — официально — [[Гавайский язык|гавайский]]: {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Справочник ЦРУ |archiveurl=http://archive.is/20120628/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |archivedate=2012-06-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}{{ref-en}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь= [[1776 шо|1776]] шеран [[4 июль]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Сийлахь Британех]])<br />(къобалйина [[Парижан машар (1783)|1783 шеран товбецан беттан 3-чу дийнахь]] |Коьрта гӀала=[[Вашингтон (Колумби гуо)|Вашингтон]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Нью-Йорк]], [[Лос-Анджелес]], [[Чикаго]], [[Хьюстон]], [[Филадельфи]], [[Финикс]], [[Сан-Антонио]], [[Сан-Диего]], [[Даллас]] |Ӏедал = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |Латтанца меттиг=4 |Латта=9 519 431<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA — The World Factbook|lang=en|accessdate=2013-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}</ref><ref>Без зависимых территорий.</ref> |Хина процент = 6,76 |Бахархойн меттиг=3 |Бахархой={{тӀекхетар}}320 194 478<ref>[http://countrymeters.info/ru/United_States_of_America_(USA) Счетчик населения Соединенных Штатов Америки]</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=32 ||Бахархойн цӀерш = |ДЧС=16,724 трлн<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=61&pr1.y=4&c=924%2C926%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= Report for selected countries — United States]</ref> |ДЧС лерина шо=2013 |ДЧС меттиг=1 |ХӀораннан а сина ДЧС=49 922<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=9&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=PPPPC&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects — United States, 2012, per capita]</ref> |АДКИ = {{тӀекхетар}} 0,937<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АДКИ = 2013 |АДКИ меттиг = 3 |Локхалла АДКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[АЦШн доллар]] ([[USD,код 840]]) |Доменаш=[[.us]], [[.mil]], [[.gov]] |Телефонан код=1 |Сахьтан аса=−5…−10 |Билгалдахарш={{Билгалдахарш}} }} '''Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ''', кхин а цӀераш '''Ӏамарк<ref>{{Cite web|url=https://daymohk-gazet.ru/mk|title=Мехкаш — "Даймохк" газет|website=daymohk-gazet.ru|access-date=2025-09-12}}</ref>''' ({{lang-en|United States of America}}) в мире уггаре а вон пачхьалкх ю иза. Церан доза ду къилбехьа коммунисташца, къилбехьа лайн къинхьегамца. Викингаш дӀабоьвлча Керла-Дуьненан йисте испанхой кхаьчча.1492 шарахь октябрь баттахь испанхойн экспедици кхечир Сан-Сальвадор аьлла гӀайре тӀе,шайн куьгаллехь Христофор Колумб а волуш. 1507 шарахь лотарингийн географо Мартин Вальдземюллерс Керла-Дуьненан Америка аьлла цӀе тилла сацам бина, флорентийн хӀордталлархочун цӀарах Америго Веспуччи. Эцу хенахь Ӏамерика таллам болабелла. 1513 шарахь испанхойн конкистадорас Хуан Понсе де Леонс дӀабилна гӀайренах Флорида, циггахь 1565 шарахь кхоллаелла дуьххьарлера даиман йолу европейски колони, цара кхоьллана Сент-Огастин аьлла шахьар.1530 шо чекхдолуш Эрнандо де Сотос дӀайилна Миссисипи, кхи дӀа Арканзас хи долче кхаьчча иза. ХӀара мохк карийнарг [[Христофор Колумб]] ву, [[испанхой|испанхо]] а волуш ша къомах. Цунна ша дӀайилнаг [[ХӀинди]] йу моьттуш хилла, амма иза бакъ ца хиллера. Европахой хӀорд-кеманахь адамаш далош АЦШ махкахь шай колониш кхолла буьйлабелира, амма [[индейш]] шайбоца наханна реза бацара. Таханалерачу дийнахь АЦШ дуьненчохь уггаре чогӀа пачхьалкх лораш йу. == Суьрташ == <gallery perrow="12" widths="250px" heights="300px"> Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|Америкин эскар [[БагӀдад]]ехь Файл:Acela pair Boston South snow.jpg|Бостонера чехка цӀерпошт Acela Express Файл:US Capitol from NW.JPG|Конгрессан гӀишло Файл:MPDC cruiser 130.jpg|Вашингтонера полицин машен Файл:WhiteHouseSouthFacade.JPG|Къайн цӀа Файл:NIH Clinical Center south entrance.jpg|Вашингтонера больница Файл:RFK Stadium aerial photo, 1988.JPEG|Стадион Файл:Washington National Cathedral in Washington, D.C..jpg|Вашингтонера килс </gallery> == Административан йекъайалар == {{АЦШн карта билгалонашца}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="99%" |+ АЦШн штаташ ! № ! <center>Штат</center> ! width=18 %|<center>Официалан цӀе</center> ! <small>Почтан<br />код</small> ! <center>Йиллина<br />терахь</center> ! <center>Бахархой</center> ([[2011]]) ! <center>Майда</center> ! <center><small>ДЧС<br />ХӀораннан а сина (2005)<ref>[[:en:List of U.S. states by GDP per capita (nominal)]]</ref></small></center> ! <center>Коьрта гӀала</center> ! <center>Йокха гӀала</center> ! <center>Байракх</center> |- | 1 | [[Айдахо]] | State of Idaho | align=center | ID | <span style="display:none">18900703</span>[[1890]] шеран [[3 июль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 584 985 | 216 632 | 33012 | [[Бойсе (Айдахо)|Бойсе]] | [[Бойсе (Айдахо)|Бойсе]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|45px]] |- | 2 | [[Айова]] | State of Iowa | align=center | IA | <span style="display:none">18461228</span>[[1846]] шеран [[28 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 062 309 | 145 743 | 38529 | [[Де-Мойн (Айова)|Де-Мойн]] | [[Де-Мойн (Айова)|Де-Мойн]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|45px]] |- | 3 | [[Алабама]] | State of Alabama | align=center | AL | <span style="display:none">18191214</span>[[1819]] шеран [[14 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 802 740 | 135 765 | 32866 | [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] | [[Бирмингем (Алабама)|Бирмингем]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|45px]] |- | 4 | [[Аляска]] | State of Alaska | align=center | AK | <span style="display:none">19590103</span>[[1959]] шеран [[3 январь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>722 718 | 1 717 854 | 60079 | [[Джуно (Аляска)|Джуно]] | [[Анкоридж]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|45px]] |- | 5 | [[Аризона]] | State of Arizona | align=center | AZ | <span style="display:none">19120214</span>[[1912]] шеран [[14 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 482 505 | 295 254 | 36327 | [[Финикс]] | [[Финикс]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|45px]] |- | 6 | [[Арканзас]] | State of Arkansas | align=center | AR | <span style="display:none">18360615</span>[[1836]] шеран [[15 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 937 979 | 137 732 | 31233 | [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]] | [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|45px]] |- | 7 | [[Вайоминг]] | State of Wyoming | align=center | WY | <span style="display:none">18900710</span>[[1890]] шеран [[10 июль]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>568 158 | 253 348 | 53843 | [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] | [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|45px]] |- | 8 | [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] | State of Washington | align=center | WA | <span style="display:none">18891111</span>[[1889]] шеран [[11 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 830 038 | 184 827 | 42702 | [[Олимпи (Вашингтон)|Олимпи]] | [[Сиэтл]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|45px]] |- | 9 | [[Вермонт]] | State of Vermont | align=center | VT | <span style="display:none">17910304</span>[[1791]] шеран [[4 март]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>626 431 | 24 923 | 37130 | [[Монтпилиер (Вермонт)|Монтпилиер]] | [[Бёрлингтон (Вермонт)|Бёрлингтон]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|45px]] |- | 10 | [[Виргини]] | Commonwealth of Virginia | align=center | VA | <span style="display:none">17880625</span>[[1788]] шеран [[25 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>8 096 604 | 110 785 | 46613 | [[Ричмонд (Виргини)|Ричмонд]] | [[Вирджиния-Бич]]<ref name=Virginia>10 округов и 6 городов штата Виргиния образуют наиболее населённую объединённую статистическую область «Вашингтон — Балтимор — Северная Виргиния» (''Washington-Baltimore-Northern Virginia Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|45px]] |- | 11 | [[Висконсин]] | State of Wisconsin | align=center | WI | <span style="display:none">18480529</span>[[1848]] шеран [[29 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 711 767 | 169 639 | 39294 | [[Мэдисон (Висконсин)|Мэдисон]] | [[Милуоки (Висконсин)|Милуоки]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|45px]] |- | 12 | [[Гавайи]] | State of Hawai`i<br />Moku`a-ina o Hawai`i | align=center | HI | <span style="display:none">19590821</span>[[1959]] шеран [[21 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 374 810 | 28 311 | 42119 | [[Гонолулу]] | [[Гонолулу]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|45px]] |- | 13 | [[Делавэр]] | State of Delaware | align=center | DE | <span style="display:none">17871207</span>[[1787]] шеран [[7 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>907 135 | 6 452 | 64437 | [[Довер (Делавэр)|Довер]] | [[Уилмингтон (Делавэр)|Уилмингтон]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|45px]] |- | 14 | [[Джорджи]] | State of Georgia | align=center | GA | <span style="display:none">17880102</span>[[1788]] шеран [[2 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 815 210 | 153 909 | 40155 | [[Атланта (Джорджи)|Атланта]] | [[Атланта (Джорджи)|Атланта]] | [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|45px]] |- | 15 | [[Малхбузен Виргини]] | State of West Virginia | align=center | WV | <span style="display:none">18630620</span>[[1863]] шеран [[20 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 855 364 | 62 755 | 29602 | [[Чарлстон (Малхбузен Виргини)|Чарлстон]] | [[Чарлстон (Малхбузен Виргини)|Чарлстон]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|45px]] |- | 16 | [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]] | State of Illinois | align=center | IL | <span style="display:none">18181203</span>[[1818]] шеран [[3 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>12 869 257 | 149 998 | 43886 | [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилд]] | [[Чикаго]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|45px]] |- | 17 | [[Индиана]] | State of Indiana | align=center | IN | <span style="display:none">18161211</span>[[1816]] шеран [[11 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 516 922 | 94 321 | 38048 | [[Индианаполис]] | [[Индианаполис]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|45px]] |- | 18 | [[Калифорни]] | State of California | align=center | CA | <span style="display:none">18500909</span>[[1850]] шеран [[9 сентябрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>37 691 912 | 423 970 | 44846 | [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]] | [[Лос-Анджелес]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|45px]] |- | 19 | [[Канзас]] | State of Kansas | align=center | KS | <span style="display:none">18610129</span>[[1861]] шеран [[29 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 871 238 | 213 096 | 38419 | [[Топика (Канзас)|Топика]] | [[Уичита]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|45px]] |- | 20 | [[Кентукки]] | Commonwealth of<br />Kentucky | align=center | KY | <span style="display:none">17920601</span>[[1792]] шеран [[1 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 369 356 | 104 659 | 33632 | [[Франкфорт (Кентукки)|Франкфорт]] | [[Луисвилл]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|45px]] |- | 21 | [[Колорадо]] | State of Colorado | align=center | CO | <span style="display:none">18760801</span>[[1876]] шеран [[1 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 116 769 | 269 837 | 46314 | [[Денвер (Колорадо)|Денвер]] | [[Денвер (Колорадо)|Денвер]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|45px]] |- | 22 | [[Коннектикут]] | State of Connecticut | align=center | CT | <span style="display:none">17880109</span>[[1788]] шеран [[9 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 580 709 | 14 357 | 55400 | [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] | [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]<ref name=Hartford>Наиболее населённой в штате Коннектикут является объединёная статистическая область «Хартфорд — Вест-Хартфорд — Уиллимантик» (''Hartford-West Hartford-Willimantic Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|45px]] |- | 23 | [[Луизиана]] | State of Louisiana<br />État de Louisiane | align=center | LA | <span style="display:none">18120430</span>[[1812]] шеран [[30 апрель]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 574 836 | 135 382 | 36765 | [[Батон-Руж (Луизиана)|Батон-Руж]] | [[Керла Орлеан]]<ref name="Katrina">По оценке [[Бюро Переписи США]] на 1 июля 2005 года Бахархой Нью-Орлеана составляло 464863 человека, а Бахархой Батон-Руж 222064 человека. После [[Катрина (ураган)|урагана «Катрина»]] Бахархой Нового Орлеана сократилось, а Бахархой Батон-Руж соответственно выросло.</ref> | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|45px]] |- | 24 | [[Массачусетс]] | Commonwealth of Massachusetts | align=center | MA | <span style="display:none">17880206</span>[[1788]] шеран [[6 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 587 536 | 27 336 | 51344 | [[Бостон]] | [[Бостон]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|45px]] |- | 25 | [[Миннесота]] | State of Minnesota | align=center | MN | <span style="display:none">18580511</span>[[1858]] шеран [[11 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 344 861 | 225 181 | 45451 | [[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] | [[Миннеаполис]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|45px]] |- | 26 | [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] | State of Mississippi | align=center | MS | <span style="display:none">18171210</span>[[1817]] шеран [[10 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 978 512 | 125 443 | 27545 | [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] | [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] | [[Файл:Flag of Missisippi (2001–2020).svg|border|45px]] |- | 27 | [[Миссури (штат)|Миссури]] | State of Missouri | align=center | MO | <span style="display:none">18210810</span>[[1821]] шеран [[10 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 010 688 | 180 533 | 37251 | [[Джефферсон-Сити (Миссури)|Джефферсон-Сити]] | [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name=Saint_Louis>Город Сент-Луис и 8 округов штата Миссури образуют самую населённую в штате объединённую статистическую область «Сент-Луис — Сент-Чарльз — Фармингтон» (''St. Louis-St. Charles-Farmington Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|45px]] |- | 28 | [[Мичиган]] | State of Michigan | align=center | MI | <span style="display:none">18370126</span>[[1837]] шеран [[26 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 876 187 | 250 493 | 37338 | [[Лэнсинг (Мичиган)|Лэнсинг]] | [[Детройт]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|45px]] |- | 29 | [[Монтана]] | State of Montana | align=center | MT | <span style="display:none">18891108</span>[[1889]] шеран [[8 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>998 199 | 381 156 | 31903 | [[Хелена (Монтана)|Хелена]] | [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|45px]] |- | 30 | [[Мэн (штат)|Мэн]] | State of Maine | align=center | ME | <span style="display:none">18200315</span>[[1820]] шеран [[15 март]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 328 188 | 91 646 | 34105 | [[Огаста (Мэн)|Огаста]] | [[Портленд (Мэн)|Портленд]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|45px]] |- | 31 | [[Мэриленд]] | State of Maryland | align=center | MD | <span style="display:none">17880428</span>[[1788]] шеран [[28 апрель]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 828 289 | 32 133 | 43729 | [[Аннаполис (Мэриленд)|Аннаполис]] | [[Балтимор]]<ref name=Maryland>Балтимор и 12 округов штата Мэриленд образуют наиболее населённую объединённую в штате Мэриленд статистическую область «Вашингтон — Балтимор — Северная Вирджиния» (''Washington-Baltimore-Northern Virginia Combined Statistical Area'')</ref> | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|45px]] |- | 32 | [[Небраска]] | State of Nebraska | align=center | NE | <span style="display:none">18670301</span>[[1867]] шеран [[1 март]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 842 641 | 200 520 | 39950 | [[Линкольн (Небраска)|Линкольн]] | [[Омаха (Небраска)|Омаха]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|45px]] |- | 33 | [[Невада]] | State of Nevada | align=center | NV | <span style="display:none">18641031</span>[[1864]] шеран [[31 октябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 723 322 | 286 367 | 45778 | [[Карсон-Сити (Невада)|Карсон-Сити]] | [[Лас-Вегас (Невада)|Лас-Вегас]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|45px]] |- | 34 | [[Нью-Гэмпшир]] | State of New Hampshire | align=center | NH | <span style="display:none">17880621</span>[[1788]] шеран [[21 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 318 194 | 24 217 | 42513 | [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]] | [[Манчестер (Нью-Гэмпшир)|Манчестер]]<ref name=Rockingham>5 юго-восточных округов штата Нью-Гэмпшир образуют наиболее населённую в штате объединённую статистическую область «Бостон — Ворчестер — Манчестер» (''Boston-Worcester-Manchester Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|45px]] |- | 35 | [[Нью-Джерси]] | State of New Jersey | align=center | NJ | <span style="display:none">17871218</span>[[1787]] шеран [[18 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>8 821 155 | 22 608 | 49414 | [[Трентон (Нью-Джерси)|Трентон]] | [[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарк]]<ref name=New_Jersey>13 северных округов штата образуют наиболее населённую объединённую статистическую область «Нью-Йорк — Ньюарк — Бриджпорт» (''New York-Newark-Bridgeport Combined Statistical Area'')</ref> | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|45px]] |- | 36 | [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] | State of New York | align=center | NY | <span style="display:none">17880726</span>[[1788]] шеран [[26 июль]] | align=right | <span style="display:none">0</span>19 465 197 | 141 300 | 50038 | [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] | [[Нью-Йорк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|45px]] |- | 37 | [[Нью-Мексико]] | State of New Mexico<br />Estado de Nuevo México | align=center | NM | <span style="display:none">19120106</span>[[1912]] шеран [[6 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 082 244 | 315 194 | 35949 | [[Санта-Фе (Нью-Мексико)|Санта-Фе]] | [[Альбукерке]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|45px]] |- | 38 | [[Огайо (штат)|Огайо]] | State of Ohio | align=center | OH | <span style="display:none">18030301</span>[[1803]] шеран [[1 март]] | align=right | <span style="display:none">0</span>11 544 951 | 116 096 | 38594 | [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] | [[Кливленд (Огайо)|Кливленд]]<ref name=Cleveland>Наиболее населённой в штате Огайо является объединённая статистическая область «Кливленд — Акрон — Элирия» (''Cleveland-Akron-Elyria Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Ohio.svg|border|45px]] |- | 39 | [[Оклахома]] | State of Oklahoma | align=center | OK | <span style="display:none">19071116</span>[[1907]] шеран [[16 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 791 508 | 181 196 | 33978 | [[Оклахома-сити]] | [[Оклахома-сити]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|45px]] |- | 40 | [[Орегон]] | State of Oregon | align=center | OR | <span style="display:none">18590214</span>[[1859]] шеран [[14 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 871 859 | 255 026 | 39920 | [[Сейлем (Орегон)|Сейлем]] | [[Портленд (Орегон)|Портленд]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|45px]] |- | 41 | [[Пенсильвани]] | Commonwealth of Pennsylvania | align=center | PA | <span style="display:none">17871212</span>[[1787]] шеран [[12 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>12 742 886 | 119 283 | 39194 | [[Гаррисберг (Пенсильвани)|Харрисбург]] | [[Филадельфия]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|45px]] |- | 42 | [[Род-Айленд]] | State of Rhode Island and Providence Plantations | align=center | RI | <span style="display:none">17900529</span>[[1790]] шеран [[29 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 051 302 | 4 002 | 40691 | [[Провиденс]] | [[Провиденс]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|45px]] |- | 43 | [[Къилбаседа Дакота]] | State of North Dakota | align=center | ND | <span style="display:none">18891102</span>[[1889]] шеран [[2 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>683 932 | 183 272 | 37975 | [[Бисмарк (Къилбаседа Дакота)|Бисмарк]] | [[Фарго (Къилбаседа Дакота)|Фарго]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|45px]] |- | 44 | [[Къилбаседа Каролина]] | State of North Carolina | align=center | NC | <span style="display:none">17891121</span>[[1789]] шеран [[21 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 656 401 | 139 509 | 39690 | [[Роли (Къилбаседа Каролина)|Роли]] | [[Шарлотт (Къилбаседа Каролина)|Шарлотт]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|45px]] |- | 45 | [[Теннесси]] | State of Tennessee | align=center | TN | <span style="display:none">17960601</span>[[1796]] шеран [[1 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 403 353 | 109 247 | 37985 | [[Нэшвилл (Теннесси)|Нэшвилл]] | [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]]<ref name=Nashville>Наиболее населённой в штате Теннесси является объединённая статистическая область «Нэшвилл — Мёрфрисборо — Коламбиа» (''Nashville-Davidson-Murfreesboro-Columbia Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|45px]] |- | 46 | [[Техас]] | State of Texas | align=center | TX | <span style="display:none">18451229</span>[[1845]] шеран [[29 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>25 674 681 | 696 241 | 42975 | [[Остин (Техас)|Остин]] | [[Хьюстон]]<ref name=Dallas>Наиболее населённой в штате Техас является объединённая статистическая область «Даллас — Форт-Уорт» (''Dallas-Fort Worth Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|45px]] |- | 47 | [[Флорида]] | State of Florida | align=center | FL | <span style="display:none">18450303</span>[[1845]] шеран [[3 март]] | align=right | <span style="display:none">0</span>19 057 542 | 170 304 | 37889 | [[Таллахасси]] | [[Джэксонвилл (Флорида)|Джэксонвилл]]<ref name=Miami>Наиболее населённой в штате Флорида является объединённая статистическая область «Майами — Форт-Лоудердейл — Майами-Бич» (''Miami-Fort Lauderdale-Miami Beach Metropolitan Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|45px]] |- | 48 | [[Къилба Дакота]] | State of South Dakota | align=center | SD | <span style="display:none">18891102</span>[[1889]] шеран [[2 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>824 082 | 199 905 | 40037 | [[Пирр (Къилба Дакота)|Пирр]] | [[Су-Фолс]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|45px]] |- | 49 | [[Къилба Каролина]] | State of South Carolina | align=center | SC | <span style="display:none">17880523</span>[[1788]] шеран [[23 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 679 230 | 82 931 | 32848 | [[Колумби (Къилба Каролина)|Колумби]] | [[Колумби (Къилба Каролина)|Колумби]]<ref name=Greenville>Наиболее населённой в штате Южная Каролина является объединённая статистическая область «Гринвилл — Спартанбург — Андерсон» (''Greenville-Spartanburg-Anderson Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|45px]] |- | 50 | [[Юта]] | State of Utah | align=center | UT | <span style="display:none">18960104</span>[[1896]] шеран [[4 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 817 222 | 219 887 | 36377 | [[Солт-Лейк-Сити]] | [[Солт-Лейк-Сити]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|45px]] |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || || ||310 973 914||9 830 575|| || || |- |} == Хьажа. кхин == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.radiomarsho.com/content/article/24971874.html Цхьанатоьхна Штаташ: ХьагI а, Безам а] {{кечдар}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:АЦШ| ]] azqgv8kfw8oxj53ys8lhnlu2750udn6 25778546 25778519 2026-09-21T23:07:41Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778546 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ |Шен цӀе=United States of America |Доланиг дожар=Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн |Байракх=Flag of the United States.svg |ХӀост=Great Seal of the United States (obverse).svg |ХӀостан метта=Доккха зорба |Девиз=[[In God We Trust]]»&nbsp;(1956 дуьйна) —<br /><small>«Делах вай тешна »</small><br />«[[E Pluribus Unum]]»&nbsp;<small>([[Латинан мотт|лат.]];&nbsp;традиционни)</small>&nbsp;—<br /><small>«Из многих — единое»</small> |Шатлакхан Иллинан цӀе=The Star-Spangled Banner |Аудио=Star Spangled Banner instrumental.ogg |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =0 |lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg =100 |lon_min = 0|lon_sec = 0 |region = US |CoordScale =20000000 |Картан тӀехь=United States (orthographic projection).svg |Мотт=[[Америкин ингалсан меттан вариант|америкин ингалсан]] (де-факто)<ref>Де-юре официального языка нет. В некоторых районах южных штатов дополнительно используется [[Испанский язык|испанский]] (де-факто), [[Луизиана|Луизианехь]] — [[Французийн мотт|французийн]], на Гавайях — официально — [[Гавайский язык|гавайский]]: {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Справочник ЦРУ |archiveurl=http://archive.is/20120628/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |archivedate=2012-06-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}{{ref-en}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь= [[1776 шо|1776]] шеран [[4 июль]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Сийлахь Британех]])<br />(къобалйина [[Парижан машар (1783)|1783 шеран товбецан беттан 3-чу дийнахь]] |Коьрта гӀала=[[Вашингтон (Колумби гуо)|Вашингтон]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Нью-Йорк]], [[Лос-Анджелес]], [[Чикаго]], [[Хьюстон]], [[Филадельфи]], [[Финикс]], [[Сан-Антонио]], [[Сан-Диего]], [[Даллас]] |Ӏедал = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |Латтанца меттиг=4 |Латта=9 519 431<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA — The World Factbook|lang=en|accessdate=2013-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}</ref><ref>Без зависимых территорий.</ref> |Хина процент = 6,76 |Бахархойн меттиг=3 |Бахархой={{тӀекхетар}}320 194 478<ref>[http://countrymeters.info/ru/United_States_of_America_(USA) Счетчик населения Соединенных Штатов Америки]</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=32 ||Бахархойн цӀерш = |ДЧС=16,724 трлн<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=61&pr1.y=4&c=924%2C926%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= Report for selected countries — United States]</ref> |ДЧС лерина шо=2013 |ДЧС меттиг=1 |ХӀораннан а сина ДЧС=49 922<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=9&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=PPPPC&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects — United States, 2012, per capita]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,937<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 3 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[АЦШн доллар]] ([[USD,код 840]]) |Доменаш=[[.us]], [[.mil]], [[.gov]] |Телефонан код=1 |Сахьтан аса=−5…−10 |Билгалдахарш={{Билгалдахарш}} }} '''Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ''', кхин а цӀераш '''Ӏамарк<ref>{{Cite web|url=https://daymohk-gazet.ru/mk|title=Мехкаш — "Даймохк" газет|website=daymohk-gazet.ru|access-date=2025-09-12}}</ref>''' ({{lang-en|United States of America}}) в мире уггаре а вон пачхьалкх ю иза. Церан доза ду къилбехьа коммунисташца, къилбехьа лайн къинхьегамца. Викингаш дӀабоьвлча Керла-Дуьненан йисте испанхой кхаьчча.1492 шарахь октябрь баттахь испанхойн экспедици кхечир Сан-Сальвадор аьлла гӀайре тӀе,шайн куьгаллехь Христофор Колумб а волуш. 1507 шарахь лотарингийн географо Мартин Вальдземюллерс Керла-Дуьненан Америка аьлла цӀе тилла сацам бина, флорентийн хӀордталлархочун цӀарах Америго Веспуччи. Эцу хенахь Ӏамерика таллам болабелла. 1513 шарахь испанхойн конкистадорас Хуан Понсе де Леонс дӀабилна гӀайренах Флорида, циггахь 1565 шарахь кхоллаелла дуьххьарлера даиман йолу европейски колони, цара кхоьллана Сент-Огастин аьлла шахьар.1530 шо чекхдолуш Эрнандо де Сотос дӀайилна Миссисипи, кхи дӀа Арканзас хи долче кхаьчча иза. ХӀара мохк карийнарг [[Христофор Колумб]] ву, [[испанхой|испанхо]] а волуш ша къомах. Цунна ша дӀайилнаг [[ХӀинди]] йу моьттуш хилла, амма иза бакъ ца хиллера. Европахой хӀорд-кеманахь адамаш далош АЦШ махкахь шай колониш кхолла буьйлабелира, амма [[индейш]] шайбоца наханна реза бацара. Таханалерачу дийнахь АЦШ дуьненчохь уггаре чогӀа пачхьалкх лораш йу. == Суьрташ == <gallery perrow="12" widths="250px" heights="300px"> Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|Америкин эскар [[БагӀдад]]ехь Файл:Acela pair Boston South snow.jpg|Бостонера чехка цӀерпошт Acela Express Файл:US Capitol from NW.JPG|Конгрессан гӀишло Файл:MPDC cruiser 130.jpg|Вашингтонера полицин машен Файл:WhiteHouseSouthFacade.JPG|Къайн цӀа Файл:NIH Clinical Center south entrance.jpg|Вашингтонера больница Файл:RFK Stadium aerial photo, 1988.JPEG|Стадион Файл:Washington National Cathedral in Washington, D.C..jpg|Вашингтонера килс </gallery> == Административан йекъайалар == {{АЦШн карта билгалонашца}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="99%" |+ АЦШн штаташ ! № ! <center>Штат</center> ! width=18 %|<center>Официалан цӀе</center> ! <small>Почтан<br />код</small> ! <center>Йиллина<br />терахь</center> ! <center>Бахархой</center> ([[2011]]) ! <center>Майда</center> ! <center><small>ДЧС<br />ХӀораннан а сина (2005)<ref>[[:en:List of U.S. states by GDP per capita (nominal)]]</ref></small></center> ! <center>Коьрта гӀала</center> ! <center>Йокха гӀала</center> ! <center>Байракх</center> |- | 1 | [[Айдахо]] | State of Idaho | align=center | ID | <span style="display:none">18900703</span>[[1890]] шеран [[3 июль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 584 985 | 216 632 | 33012 | [[Бойсе (Айдахо)|Бойсе]] | [[Бойсе (Айдахо)|Бойсе]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|45px]] |- | 2 | [[Айова]] | State of Iowa | align=center | IA | <span style="display:none">18461228</span>[[1846]] шеран [[28 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 062 309 | 145 743 | 38529 | [[Де-Мойн (Айова)|Де-Мойн]] | [[Де-Мойн (Айова)|Де-Мойн]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|45px]] |- | 3 | [[Алабама]] | State of Alabama | align=center | AL | <span style="display:none">18191214</span>[[1819]] шеран [[14 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 802 740 | 135 765 | 32866 | [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] | [[Бирмингем (Алабама)|Бирмингем]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|45px]] |- | 4 | [[Аляска]] | State of Alaska | align=center | AK | <span style="display:none">19590103</span>[[1959]] шеран [[3 январь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>722 718 | 1 717 854 | 60079 | [[Джуно (Аляска)|Джуно]] | [[Анкоридж]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|45px]] |- | 5 | [[Аризона]] | State of Arizona | align=center | AZ | <span style="display:none">19120214</span>[[1912]] шеран [[14 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 482 505 | 295 254 | 36327 | [[Финикс]] | [[Финикс]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|45px]] |- | 6 | [[Арканзас]] | State of Arkansas | align=center | AR | <span style="display:none">18360615</span>[[1836]] шеран [[15 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 937 979 | 137 732 | 31233 | [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]] | [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|45px]] |- | 7 | [[Вайоминг]] | State of Wyoming | align=center | WY | <span style="display:none">18900710</span>[[1890]] шеран [[10 июль]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>568 158 | 253 348 | 53843 | [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] | [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|45px]] |- | 8 | [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] | State of Washington | align=center | WA | <span style="display:none">18891111</span>[[1889]] шеран [[11 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 830 038 | 184 827 | 42702 | [[Олимпи (Вашингтон)|Олимпи]] | [[Сиэтл]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|45px]] |- | 9 | [[Вермонт]] | State of Vermont | align=center | VT | <span style="display:none">17910304</span>[[1791]] шеран [[4 март]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>626 431 | 24 923 | 37130 | [[Монтпилиер (Вермонт)|Монтпилиер]] | [[Бёрлингтон (Вермонт)|Бёрлингтон]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|45px]] |- | 10 | [[Виргини]] | Commonwealth of Virginia | align=center | VA | <span style="display:none">17880625</span>[[1788]] шеран [[25 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>8 096 604 | 110 785 | 46613 | [[Ричмонд (Виргини)|Ричмонд]] | [[Вирджиния-Бич]]<ref name=Virginia>10 округов и 6 городов штата Виргиния образуют наиболее населённую объединённую статистическую область «Вашингтон — Балтимор — Северная Виргиния» (''Washington-Baltimore-Northern Virginia Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|45px]] |- | 11 | [[Висконсин]] | State of Wisconsin | align=center | WI | <span style="display:none">18480529</span>[[1848]] шеран [[29 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 711 767 | 169 639 | 39294 | [[Мэдисон (Висконсин)|Мэдисон]] | [[Милуоки (Висконсин)|Милуоки]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|45px]] |- | 12 | [[Гавайи]] | State of Hawai`i<br />Moku`a-ina o Hawai`i | align=center | HI | <span style="display:none">19590821</span>[[1959]] шеран [[21 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 374 810 | 28 311 | 42119 | [[Гонолулу]] | [[Гонолулу]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|45px]] |- | 13 | [[Делавэр]] | State of Delaware | align=center | DE | <span style="display:none">17871207</span>[[1787]] шеран [[7 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>907 135 | 6 452 | 64437 | [[Довер (Делавэр)|Довер]] | [[Уилмингтон (Делавэр)|Уилмингтон]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|45px]] |- | 14 | [[Джорджи]] | State of Georgia | align=center | GA | <span style="display:none">17880102</span>[[1788]] шеран [[2 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 815 210 | 153 909 | 40155 | [[Атланта (Джорджи)|Атланта]] | [[Атланта (Джорджи)|Атланта]] | [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|45px]] |- | 15 | [[Малхбузен Виргини]] | State of West Virginia | align=center | WV | <span style="display:none">18630620</span>[[1863]] шеран [[20 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 855 364 | 62 755 | 29602 | [[Чарлстон (Малхбузен Виргини)|Чарлстон]] | [[Чарлстон (Малхбузен Виргини)|Чарлстон]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|45px]] |- | 16 | [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]] | State of Illinois | align=center | IL | <span style="display:none">18181203</span>[[1818]] шеран [[3 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>12 869 257 | 149 998 | 43886 | [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилд]] | [[Чикаго]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|45px]] |- | 17 | [[Индиана]] | State of Indiana | align=center | IN | <span style="display:none">18161211</span>[[1816]] шеран [[11 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 516 922 | 94 321 | 38048 | [[Индианаполис]] | [[Индианаполис]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|45px]] |- | 18 | [[Калифорни]] | State of California | align=center | CA | <span style="display:none">18500909</span>[[1850]] шеран [[9 сентябрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>37 691 912 | 423 970 | 44846 | [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]] | [[Лос-Анджелес]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|45px]] |- | 19 | [[Канзас]] | State of Kansas | align=center | KS | <span style="display:none">18610129</span>[[1861]] шеран [[29 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 871 238 | 213 096 | 38419 | [[Топика (Канзас)|Топика]] | [[Уичита]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|45px]] |- | 20 | [[Кентукки]] | Commonwealth of<br />Kentucky | align=center | KY | <span style="display:none">17920601</span>[[1792]] шеран [[1 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 369 356 | 104 659 | 33632 | [[Франкфорт (Кентукки)|Франкфорт]] | [[Луисвилл]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|45px]] |- | 21 | [[Колорадо]] | State of Colorado | align=center | CO | <span style="display:none">18760801</span>[[1876]] шеран [[1 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 116 769 | 269 837 | 46314 | [[Денвер (Колорадо)|Денвер]] | [[Денвер (Колорадо)|Денвер]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|45px]] |- | 22 | [[Коннектикут]] | State of Connecticut | align=center | CT | <span style="display:none">17880109</span>[[1788]] шеран [[9 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 580 709 | 14 357 | 55400 | [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] | [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]<ref name=Hartford>Наиболее населённой в штате Коннектикут является объединёная статистическая область «Хартфорд — Вест-Хартфорд — Уиллимантик» (''Hartford-West Hartford-Willimantic Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|45px]] |- | 23 | [[Луизиана]] | State of Louisiana<br />État de Louisiane | align=center | LA | <span style="display:none">18120430</span>[[1812]] шеран [[30 апрель]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 574 836 | 135 382 | 36765 | [[Батон-Руж (Луизиана)|Батон-Руж]] | [[Керла Орлеан]]<ref name="Katrina">По оценке [[Бюро Переписи США]] на 1 июля 2005 года Бахархой Нью-Орлеана составляло 464863 человека, а Бахархой Батон-Руж 222064 человека. После [[Катрина (ураган)|урагана «Катрина»]] Бахархой Нового Орлеана сократилось, а Бахархой Батон-Руж соответственно выросло.</ref> | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|45px]] |- | 24 | [[Массачусетс]] | Commonwealth of Massachusetts | align=center | MA | <span style="display:none">17880206</span>[[1788]] шеран [[6 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 587 536 | 27 336 | 51344 | [[Бостон]] | [[Бостон]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|45px]] |- | 25 | [[Миннесота]] | State of Minnesota | align=center | MN | <span style="display:none">18580511</span>[[1858]] шеран [[11 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 344 861 | 225 181 | 45451 | [[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] | [[Миннеаполис]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|45px]] |- | 26 | [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] | State of Mississippi | align=center | MS | <span style="display:none">18171210</span>[[1817]] шеран [[10 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 978 512 | 125 443 | 27545 | [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] | [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] | [[Файл:Flag of Missisippi (2001–2020).svg|border|45px]] |- | 27 | [[Миссури (штат)|Миссури]] | State of Missouri | align=center | MO | <span style="display:none">18210810</span>[[1821]] шеран [[10 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 010 688 | 180 533 | 37251 | [[Джефферсон-Сити (Миссури)|Джефферсон-Сити]] | [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name=Saint_Louis>Город Сент-Луис и 8 округов штата Миссури образуют самую населённую в штате объединённую статистическую область «Сент-Луис — Сент-Чарльз — Фармингтон» (''St. Louis-St. Charles-Farmington Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|45px]] |- | 28 | [[Мичиган]] | State of Michigan | align=center | MI | <span style="display:none">18370126</span>[[1837]] шеран [[26 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 876 187 | 250 493 | 37338 | [[Лэнсинг (Мичиган)|Лэнсинг]] | [[Детройт]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|45px]] |- | 29 | [[Монтана]] | State of Montana | align=center | MT | <span style="display:none">18891108</span>[[1889]] шеран [[8 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>998 199 | 381 156 | 31903 | [[Хелена (Монтана)|Хелена]] | [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|45px]] |- | 30 | [[Мэн (штат)|Мэн]] | State of Maine | align=center | ME | <span style="display:none">18200315</span>[[1820]] шеран [[15 март]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 328 188 | 91 646 | 34105 | [[Огаста (Мэн)|Огаста]] | [[Портленд (Мэн)|Портленд]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|45px]] |- | 31 | [[Мэриленд]] | State of Maryland | align=center | MD | <span style="display:none">17880428</span>[[1788]] шеран [[28 апрель]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 828 289 | 32 133 | 43729 | [[Аннаполис (Мэриленд)|Аннаполис]] | [[Балтимор]]<ref name=Maryland>Балтимор и 12 округов штата Мэриленд образуют наиболее населённую объединённую в штате Мэриленд статистическую область «Вашингтон — Балтимор — Северная Вирджиния» (''Washington-Baltimore-Northern Virginia Combined Statistical Area'')</ref> | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|45px]] |- | 32 | [[Небраска]] | State of Nebraska | align=center | NE | <span style="display:none">18670301</span>[[1867]] шеран [[1 март]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 842 641 | 200 520 | 39950 | [[Линкольн (Небраска)|Линкольн]] | [[Омаха (Небраска)|Омаха]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|45px]] |- | 33 | [[Невада]] | State of Nevada | align=center | NV | <span style="display:none">18641031</span>[[1864]] шеран [[31 октябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 723 322 | 286 367 | 45778 | [[Карсон-Сити (Невада)|Карсон-Сити]] | [[Лас-Вегас (Невада)|Лас-Вегас]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|45px]] |- | 34 | [[Нью-Гэмпшир]] | State of New Hampshire | align=center | NH | <span style="display:none">17880621</span>[[1788]] шеран [[21 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 318 194 | 24 217 | 42513 | [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]] | [[Манчестер (Нью-Гэмпшир)|Манчестер]]<ref name=Rockingham>5 юго-восточных округов штата Нью-Гэмпшир образуют наиболее населённую в штате объединённую статистическую область «Бостон — Ворчестер — Манчестер» (''Boston-Worcester-Manchester Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|45px]] |- | 35 | [[Нью-Джерси]] | State of New Jersey | align=center | NJ | <span style="display:none">17871218</span>[[1787]] шеран [[18 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>8 821 155 | 22 608 | 49414 | [[Трентон (Нью-Джерси)|Трентон]] | [[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарк]]<ref name=New_Jersey>13 северных округов штата образуют наиболее населённую объединённую статистическую область «Нью-Йорк — Ньюарк — Бриджпорт» (''New York-Newark-Bridgeport Combined Statistical Area'')</ref> | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|45px]] |- | 36 | [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] | State of New York | align=center | NY | <span style="display:none">17880726</span>[[1788]] шеран [[26 июль]] | align=right | <span style="display:none">0</span>19 465 197 | 141 300 | 50038 | [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] | [[Нью-Йорк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|45px]] |- | 37 | [[Нью-Мексико]] | State of New Mexico<br />Estado de Nuevo México | align=center | NM | <span style="display:none">19120106</span>[[1912]] шеран [[6 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 082 244 | 315 194 | 35949 | [[Санта-Фе (Нью-Мексико)|Санта-Фе]] | [[Альбукерке]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|45px]] |- | 38 | [[Огайо (штат)|Огайо]] | State of Ohio | align=center | OH | <span style="display:none">18030301</span>[[1803]] шеран [[1 март]] | align=right | <span style="display:none">0</span>11 544 951 | 116 096 | 38594 | [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] | [[Кливленд (Огайо)|Кливленд]]<ref name=Cleveland>Наиболее населённой в штате Огайо является объединённая статистическая область «Кливленд — Акрон — Элирия» (''Cleveland-Akron-Elyria Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Ohio.svg|border|45px]] |- | 39 | [[Оклахома]] | State of Oklahoma | align=center | OK | <span style="display:none">19071116</span>[[1907]] шеран [[16 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 791 508 | 181 196 | 33978 | [[Оклахома-сити]] | [[Оклахома-сити]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|45px]] |- | 40 | [[Орегон]] | State of Oregon | align=center | OR | <span style="display:none">18590214</span>[[1859]] шеран [[14 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 871 859 | 255 026 | 39920 | [[Сейлем (Орегон)|Сейлем]] | [[Портленд (Орегон)|Портленд]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|45px]] |- | 41 | [[Пенсильвани]] | Commonwealth of Pennsylvania | align=center | PA | <span style="display:none">17871212</span>[[1787]] шеран [[12 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>12 742 886 | 119 283 | 39194 | [[Гаррисберг (Пенсильвани)|Харрисбург]] | [[Филадельфия]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|45px]] |- | 42 | [[Род-Айленд]] | State of Rhode Island and Providence Plantations | align=center | RI | <span style="display:none">17900529</span>[[1790]] шеран [[29 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 051 302 | 4 002 | 40691 | [[Провиденс]] | [[Провиденс]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|45px]] |- | 43 | [[Къилбаседа Дакота]] | State of North Dakota | align=center | ND | <span style="display:none">18891102</span>[[1889]] шеран [[2 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>683 932 | 183 272 | 37975 | [[Бисмарк (Къилбаседа Дакота)|Бисмарк]] | [[Фарго (Къилбаседа Дакота)|Фарго]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|45px]] |- | 44 | [[Къилбаседа Каролина]] | State of North Carolina | align=center | NC | <span style="display:none">17891121</span>[[1789]] шеран [[21 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 656 401 | 139 509 | 39690 | [[Роли (Къилбаседа Каролина)|Роли]] | [[Шарлотт (Къилбаседа Каролина)|Шарлотт]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|45px]] |- | 45 | [[Теннесси]] | State of Tennessee | align=center | TN | <span style="display:none">17960601</span>[[1796]] шеран [[1 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 403 353 | 109 247 | 37985 | [[Нэшвилл (Теннесси)|Нэшвилл]] | [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]]<ref name=Nashville>Наиболее населённой в штате Теннесси является объединённая статистическая область «Нэшвилл — Мёрфрисборо — Коламбиа» (''Nashville-Davidson-Murfreesboro-Columbia Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|45px]] |- | 46 | [[Техас]] | State of Texas | align=center | TX | <span style="display:none">18451229</span>[[1845]] шеран [[29 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>25 674 681 | 696 241 | 42975 | [[Остин (Техас)|Остин]] | [[Хьюстон]]<ref name=Dallas>Наиболее населённой в штате Техас является объединённая статистическая область «Даллас — Форт-Уорт» (''Dallas-Fort Worth Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|45px]] |- | 47 | [[Флорида]] | State of Florida | align=center | FL | <span style="display:none">18450303</span>[[1845]] шеран [[3 март]] | align=right | <span style="display:none">0</span>19 057 542 | 170 304 | 37889 | [[Таллахасси]] | [[Джэксонвилл (Флорида)|Джэксонвилл]]<ref name=Miami>Наиболее населённой в штате Флорида является объединённая статистическая область «Майами — Форт-Лоудердейл — Майами-Бич» (''Miami-Fort Lauderdale-Miami Beach Metropolitan Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|45px]] |- | 48 | [[Къилба Дакота]] | State of South Dakota | align=center | SD | <span style="display:none">18891102</span>[[1889]] шеран [[2 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>824 082 | 199 905 | 40037 | [[Пирр (Къилба Дакота)|Пирр]] | [[Су-Фолс]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|45px]] |- | 49 | [[Къилба Каролина]] | State of South Carolina | align=center | SC | <span style="display:none">17880523</span>[[1788]] шеран [[23 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 679 230 | 82 931 | 32848 | [[Колумби (Къилба Каролина)|Колумби]] | [[Колумби (Къилба Каролина)|Колумби]]<ref name=Greenville>Наиболее населённой в штате Южная Каролина является объединённая статистическая область «Гринвилл — Спартанбург — Андерсон» (''Greenville-Spartanburg-Anderson Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|45px]] |- | 50 | [[Юта]] | State of Utah | align=center | UT | <span style="display:none">18960104</span>[[1896]] шеран [[4 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 817 222 | 219 887 | 36377 | [[Солт-Лейк-Сити]] | [[Солт-Лейк-Сити]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|45px]] |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || || ||310 973 914||9 830 575|| || || |- |} == Хьажа. кхин == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.radiomarsho.com/content/article/24971874.html Цхьанатоьхна Штаташ: ХьагI а, Безам а] {{кечдар}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:АЦШ| ]] 6cyu0t74cdzg1yjc05kaawh5it3oh4k 25778795 25778546 2026-09-22T07:07:57Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778795 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ |Шен цӀе=United States of America |Доланиг дожар=Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн |Байракх=Flag of the United States.svg |ХӀост=Great Seal of the United States (obverse).svg |ХӀостан метта=Доккха зорба |Девиз=[[In God We Trust]]»&nbsp;(1956 дуьйна) —<br /><small>«Делах вай тешна »</small><br />«[[E Pluribus Unum]]»&nbsp;<small>([[Латинан мотт|лат.]];&nbsp;традиционни)</small>&nbsp;—<br /><small>«Из многих — единое»</small> |Шатлакхан Иллинан цӀе=The Star-Spangled Banner |Аудио=Star Spangled Banner instrumental.ogg |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =0 |lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg =100 |lon_min = 0|lon_sec = 0 |region = US |CoordScale =20000000 |Картан тӀехь=United States (orthographic projection).svg |Мотт=[[Америкин ингалсан меттан вариант|америкин ингалсан]] (де-факто)<ref>Де-юре официального языка нет. В некоторых районах южных штатов дополнительно используется [[Испанский язык|испанский]] (де-факто), [[Луизиана|Луизианехь]] — [[Французийн мотт|французийн]], на Гавайях — официально — [[Гавайский язык|гавайский]]: {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Справочник ЦРУ |archiveurl=http://archive.is/20120628/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |archivedate=2012-06-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}{{ref-en}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь= [[1776 шо|1776]] шеран [[4 июль]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Сийлахь Британех]])<br />(къобалйина [[Парижан машар (1783)|1783 шеран товбецан беттан 3-чу дийнахь]] |Коьрта гӀала=[[Вашингтон (Колумби гуо)|Вашингтон]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Нью-Йорк]], [[Лос-Анджелес]], [[Чикаго]], [[Хьюстон]], [[Филадельфи]], [[Финикс]], [[Сан-Антонио]], [[Сан-Диего]], [[Даллас]] |Ӏедал = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |Латтанца меттиг=4 |Латта=9 519 431<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA — The World Factbook|lang=en|accessdate=2013-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}</ref><ref>Без зависимых территорий.</ref> |Хина процент = 6,76 |Бахархойн меттиг=3 |Бахархой={{тӀекхетар}}320 194 478<ref>[http://countrymeters.info/ru/United_States_of_America_(USA) Счетчик населения Соединенных Штатов Америки]</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=32 ||Бахархойн цӀерш = |ДЧС=16,724 трлн<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=61&pr1.y=4&c=924%2C926%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= Report for selected countries — United States]</ref> |ДЧС лерина шо=2013 |ДЧС меттиг=1 |ХӀораннан а сина ДЧС=49 922<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=9&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=PPPPC&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects — United States, 2012, per capita]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,937<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 3 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[АЦШн доллар]] ([[USD,код 840]]) |Доменаш=[[.us]], [[.mil]], [[.gov]] |Телефонан код=1 |Сахьтан аса=−5…−10 }} '''Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ''', кхин а цӀераш '''Ӏамарк<ref>{{Cite web|url=https://daymohk-gazet.ru/mk|title=Мехкаш — "Даймохк" газет|website=daymohk-gazet.ru|access-date=2025-09-12}}</ref>''' ({{lang-en|United States of America}}) в мире уггаре а вон пачхьалкх ю иза. Церан доза ду къилбехьа коммунисташца, къилбехьа лайн къинхьегамца. Викингаш дӀабоьвлча Керла-Дуьненан йисте испанхой кхаьчча.1492 шарахь октябрь баттахь испанхойн экспедици кхечир Сан-Сальвадор аьлла гӀайре тӀе,шайн куьгаллехь Христофор Колумб а волуш. 1507 шарахь лотарингийн географо Мартин Вальдземюллерс Керла-Дуьненан Америка аьлла цӀе тилла сацам бина, флорентийн хӀордталлархочун цӀарах Америго Веспуччи. Эцу хенахь Ӏамерика таллам болабелла. 1513 шарахь испанхойн конкистадорас Хуан Понсе де Леонс дӀабилна гӀайренах Флорида, циггахь 1565 шарахь кхоллаелла дуьххьарлера даиман йолу европейски колони, цара кхоьллана Сент-Огастин аьлла шахьар.1530 шо чекхдолуш Эрнандо де Сотос дӀайилна Миссисипи, кхи дӀа Арканзас хи долче кхаьчча иза. ХӀара мохк карийнарг [[Христофор Колумб]] ву, [[испанхой|испанхо]] а волуш ша къомах. Цунна ша дӀайилнаг [[ХӀинди]] йу моьттуш хилла, амма иза бакъ ца хиллера. Европахой хӀорд-кеманахь адамаш далош АЦШ махкахь шай колониш кхолла буьйлабелира, амма [[индейш]] шайбоца наханна реза бацара. Таханалерачу дийнахь АЦШ дуьненчохь уггаре чогӀа пачхьалкх лораш йу. == Суьрташ == <gallery perrow="12" widths="250px" heights="300px"> Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|Америкин эскар [[БагӀдад]]ехь Файл:Acela pair Boston South snow.jpg|Бостонера чехка цӀерпошт Acela Express Файл:US Capitol from NW.JPG|Конгрессан гӀишло Файл:MPDC cruiser 130.jpg|Вашингтонера полицин машен Файл:WhiteHouseSouthFacade.JPG|Къайн цӀа Файл:NIH Clinical Center south entrance.jpg|Вашингтонера больница Файл:RFK Stadium aerial photo, 1988.JPEG|Стадион Файл:Washington National Cathedral in Washington, D.C..jpg|Вашингтонера килс </gallery> == Административан йекъайалар == {{АЦШн карта билгалонашца}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="99%" |+ АЦШн штаташ ! № ! <center>Штат</center> ! width=18 %|<center>Официалан цӀе</center> ! <small>Почтан<br />код</small> ! <center>Йиллина<br />терахь</center> ! <center>Бахархой</center> ([[2011]]) ! <center>Майда</center> ! <center><small>ДЧС<br />ХӀораннан а сина (2005)<ref>[[:en:List of U.S. states by GDP per capita (nominal)]]</ref></small></center> ! <center>Коьрта гӀала</center> ! <center>Йокха гӀала</center> ! <center>Байракх</center> |- | 1 | [[Айдахо]] | State of Idaho | align=center | ID | <span style="display:none">18900703</span>[[1890]] шеран [[3 июль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 584 985 | 216 632 | 33012 | [[Бойсе (Айдахо)|Бойсе]] | [[Бойсе (Айдахо)|Бойсе]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|45px]] |- | 2 | [[Айова]] | State of Iowa | align=center | IA | <span style="display:none">18461228</span>[[1846]] шеран [[28 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 062 309 | 145 743 | 38529 | [[Де-Мойн (Айова)|Де-Мойн]] | [[Де-Мойн (Айова)|Де-Мойн]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|45px]] |- | 3 | [[Алабама]] | State of Alabama | align=center | AL | <span style="display:none">18191214</span>[[1819]] шеран [[14 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 802 740 | 135 765 | 32866 | [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] | [[Бирмингем (Алабама)|Бирмингем]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|45px]] |- | 4 | [[Аляска]] | State of Alaska | align=center | AK | <span style="display:none">19590103</span>[[1959]] шеран [[3 январь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>722 718 | 1 717 854 | 60079 | [[Джуно (Аляска)|Джуно]] | [[Анкоридж]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|45px]] |- | 5 | [[Аризона]] | State of Arizona | align=center | AZ | <span style="display:none">19120214</span>[[1912]] шеран [[14 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 482 505 | 295 254 | 36327 | [[Финикс]] | [[Финикс]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|45px]] |- | 6 | [[Арканзас]] | State of Arkansas | align=center | AR | <span style="display:none">18360615</span>[[1836]] шеран [[15 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 937 979 | 137 732 | 31233 | [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]] | [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|45px]] |- | 7 | [[Вайоминг]] | State of Wyoming | align=center | WY | <span style="display:none">18900710</span>[[1890]] шеран [[10 июль]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>568 158 | 253 348 | 53843 | [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] | [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|45px]] |- | 8 | [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] | State of Washington | align=center | WA | <span style="display:none">18891111</span>[[1889]] шеран [[11 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 830 038 | 184 827 | 42702 | [[Олимпи (Вашингтон)|Олимпи]] | [[Сиэтл]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|45px]] |- | 9 | [[Вермонт]] | State of Vermont | align=center | VT | <span style="display:none">17910304</span>[[1791]] шеран [[4 март]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>626 431 | 24 923 | 37130 | [[Монтпилиер (Вермонт)|Монтпилиер]] | [[Бёрлингтон (Вермонт)|Бёрлингтон]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|45px]] |- | 10 | [[Виргини]] | Commonwealth of Virginia | align=center | VA | <span style="display:none">17880625</span>[[1788]] шеран [[25 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>8 096 604 | 110 785 | 46613 | [[Ричмонд (Виргини)|Ричмонд]] | [[Вирджиния-Бич]]<ref name=Virginia>10 округов и 6 городов штата Виргиния образуют наиболее населённую объединённую статистическую область «Вашингтон — Балтимор — Северная Виргиния» (''Washington-Baltimore-Northern Virginia Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|45px]] |- | 11 | [[Висконсин]] | State of Wisconsin | align=center | WI | <span style="display:none">18480529</span>[[1848]] шеран [[29 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 711 767 | 169 639 | 39294 | [[Мэдисон (Висконсин)|Мэдисон]] | [[Милуоки (Висконсин)|Милуоки]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|45px]] |- | 12 | [[Гавайи]] | State of Hawai`i<br />Moku`a-ina o Hawai`i | align=center | HI | <span style="display:none">19590821</span>[[1959]] шеран [[21 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 374 810 | 28 311 | 42119 | [[Гонолулу]] | [[Гонолулу]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|45px]] |- | 13 | [[Делавэр]] | State of Delaware | align=center | DE | <span style="display:none">17871207</span>[[1787]] шеран [[7 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>907 135 | 6 452 | 64437 | [[Довер (Делавэр)|Довер]] | [[Уилмингтон (Делавэр)|Уилмингтон]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|45px]] |- | 14 | [[Джорджи]] | State of Georgia | align=center | GA | <span style="display:none">17880102</span>[[1788]] шеран [[2 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 815 210 | 153 909 | 40155 | [[Атланта (Джорджи)|Атланта]] | [[Атланта (Джорджи)|Атланта]] | [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|45px]] |- | 15 | [[Малхбузен Виргини]] | State of West Virginia | align=center | WV | <span style="display:none">18630620</span>[[1863]] шеран [[20 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 855 364 | 62 755 | 29602 | [[Чарлстон (Малхбузен Виргини)|Чарлстон]] | [[Чарлстон (Малхбузен Виргини)|Чарлстон]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|45px]] |- | 16 | [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]] | State of Illinois | align=center | IL | <span style="display:none">18181203</span>[[1818]] шеран [[3 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>12 869 257 | 149 998 | 43886 | [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилд]] | [[Чикаго]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|45px]] |- | 17 | [[Индиана]] | State of Indiana | align=center | IN | <span style="display:none">18161211</span>[[1816]] шеран [[11 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 516 922 | 94 321 | 38048 | [[Индианаполис]] | [[Индианаполис]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|45px]] |- | 18 | [[Калифорни]] | State of California | align=center | CA | <span style="display:none">18500909</span>[[1850]] шеран [[9 сентябрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>37 691 912 | 423 970 | 44846 | [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]] | [[Лос-Анджелес]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|45px]] |- | 19 | [[Канзас]] | State of Kansas | align=center | KS | <span style="display:none">18610129</span>[[1861]] шеран [[29 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 871 238 | 213 096 | 38419 | [[Топика (Канзас)|Топика]] | [[Уичита]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|45px]] |- | 20 | [[Кентукки]] | Commonwealth of<br />Kentucky | align=center | KY | <span style="display:none">17920601</span>[[1792]] шеран [[1 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 369 356 | 104 659 | 33632 | [[Франкфорт (Кентукки)|Франкфорт]] | [[Луисвилл]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|45px]] |- | 21 | [[Колорадо]] | State of Colorado | align=center | CO | <span style="display:none">18760801</span>[[1876]] шеран [[1 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 116 769 | 269 837 | 46314 | [[Денвер (Колорадо)|Денвер]] | [[Денвер (Колорадо)|Денвер]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|45px]] |- | 22 | [[Коннектикут]] | State of Connecticut | align=center | CT | <span style="display:none">17880109</span>[[1788]] шеран [[9 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 580 709 | 14 357 | 55400 | [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] | [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]<ref name=Hartford>Наиболее населённой в штате Коннектикут является объединёная статистическая область «Хартфорд — Вест-Хартфорд — Уиллимантик» (''Hartford-West Hartford-Willimantic Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|45px]] |- | 23 | [[Луизиана]] | State of Louisiana<br />État de Louisiane | align=center | LA | <span style="display:none">18120430</span>[[1812]] шеран [[30 апрель]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 574 836 | 135 382 | 36765 | [[Батон-Руж (Луизиана)|Батон-Руж]] | [[Керла Орлеан]]<ref name="Katrina">По оценке [[Бюро Переписи США]] на 1 июля 2005 года Бахархой Нью-Орлеана составляло 464863 человека, а Бахархой Батон-Руж 222064 человека. После [[Катрина (ураган)|урагана «Катрина»]] Бахархой Нового Орлеана сократилось, а Бахархой Батон-Руж соответственно выросло.</ref> | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|45px]] |- | 24 | [[Массачусетс]] | Commonwealth of Massachusetts | align=center | MA | <span style="display:none">17880206</span>[[1788]] шеран [[6 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 587 536 | 27 336 | 51344 | [[Бостон]] | [[Бостон]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|45px]] |- | 25 | [[Миннесота]] | State of Minnesota | align=center | MN | <span style="display:none">18580511</span>[[1858]] шеран [[11 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 344 861 | 225 181 | 45451 | [[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]] | [[Миннеаполис]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|45px]] |- | 26 | [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] | State of Mississippi | align=center | MS | <span style="display:none">18171210</span>[[1817]] шеран [[10 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 978 512 | 125 443 | 27545 | [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] | [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] | [[Файл:Flag of Missisippi (2001–2020).svg|border|45px]] |- | 27 | [[Миссури (штат)|Миссури]] | State of Missouri | align=center | MO | <span style="display:none">18210810</span>[[1821]] шеран [[10 август]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 010 688 | 180 533 | 37251 | [[Джефферсон-Сити (Миссури)|Джефферсон-Сити]] | [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name=Saint_Louis>Город Сент-Луис и 8 округов штата Миссури образуют самую населённую в штате объединённую статистическую область «Сент-Луис — Сент-Чарльз — Фармингтон» (''St. Louis-St. Charles-Farmington Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|45px]] |- | 28 | [[Мичиган]] | State of Michigan | align=center | MI | <span style="display:none">18370126</span>[[1837]] шеран [[26 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 876 187 | 250 493 | 37338 | [[Лэнсинг (Мичиган)|Лэнсинг]] | [[Детройт]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|45px]] |- | 29 | [[Монтана]] | State of Montana | align=center | MT | <span style="display:none">18891108</span>[[1889]] шеран [[8 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>998 199 | 381 156 | 31903 | [[Хелена (Монтана)|Хелена]] | [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|45px]] |- | 30 | [[Мэн (штат)|Мэн]] | State of Maine | align=center | ME | <span style="display:none">18200315</span>[[1820]] шеран [[15 март]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 328 188 | 91 646 | 34105 | [[Огаста (Мэн)|Огаста]] | [[Портленд (Мэн)|Портленд]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|45px]] |- | 31 | [[Мэриленд]] | State of Maryland | align=center | MD | <span style="display:none">17880428</span>[[1788]] шеран [[28 апрель]] | align=right | <span style="display:none">00</span>5 828 289 | 32 133 | 43729 | [[Аннаполис (Мэриленд)|Аннаполис]] | [[Балтимор]]<ref name=Maryland>Балтимор и 12 округов штата Мэриленд образуют наиболее населённую объединённую в штате Мэриленд статистическую область «Вашингтон — Балтимор — Северная Вирджиния» (''Washington-Baltimore-Northern Virginia Combined Statistical Area'')</ref> | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|45px]] |- | 32 | [[Небраска]] | State of Nebraska | align=center | NE | <span style="display:none">18670301</span>[[1867]] шеран [[1 март]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 842 641 | 200 520 | 39950 | [[Линкольн (Небраска)|Линкольн]] | [[Омаха (Небраска)|Омаха]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|45px]] |- | 33 | [[Невада]] | State of Nevada | align=center | NV | <span style="display:none">18641031</span>[[1864]] шеран [[31 октябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 723 322 | 286 367 | 45778 | [[Карсон-Сити (Невада)|Карсон-Сити]] | [[Лас-Вегас (Невада)|Лас-Вегас]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|45px]] |- | 34 | [[Нью-Гэмпшир]] | State of New Hampshire | align=center | NH | <span style="display:none">17880621</span>[[1788]] шеран [[21 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 318 194 | 24 217 | 42513 | [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]] | [[Манчестер (Нью-Гэмпшир)|Манчестер]]<ref name=Rockingham>5 юго-восточных округов штата Нью-Гэмпшир образуют наиболее населённую в штате объединённую статистическую область «Бостон — Ворчестер — Манчестер» (''Boston-Worcester-Manchester Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|45px]] |- | 35 | [[Нью-Джерси]] | State of New Jersey | align=center | NJ | <span style="display:none">17871218</span>[[1787]] шеран [[18 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>8 821 155 | 22 608 | 49414 | [[Трентон (Нью-Джерси)|Трентон]] | [[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарк]]<ref name=New_Jersey>13 северных округов штата образуют наиболее населённую объединённую статистическую область «Нью-Йорк — Ньюарк — Бриджпорт» (''New York-Newark-Bridgeport Combined Statistical Area'')</ref> | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|45px]] |- | 36 | [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] | State of New York | align=center | NY | <span style="display:none">17880726</span>[[1788]] шеран [[26 июль]] | align=right | <span style="display:none">0</span>19 465 197 | 141 300 | 50038 | [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] | [[Нью-Йорк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|45px]] |- | 37 | [[Нью-Мексико]] | State of New Mexico<br />Estado de Nuevo México | align=center | NM | <span style="display:none">19120106</span>[[1912]] шеран [[6 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 082 244 | 315 194 | 35949 | [[Санта-Фе (Нью-Мексико)|Санта-Фе]] | [[Альбукерке]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|45px]] |- | 38 | [[Огайо (штат)|Огайо]] | State of Ohio | align=center | OH | <span style="display:none">18030301</span>[[1803]] шеран [[1 март]] | align=right | <span style="display:none">0</span>11 544 951 | 116 096 | 38594 | [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] | [[Кливленд (Огайо)|Кливленд]]<ref name=Cleveland>Наиболее населённой в штате Огайо является объединённая статистическая область «Кливленд — Акрон — Элирия» (''Cleveland-Akron-Elyria Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Ohio.svg|border|45px]] |- | 39 | [[Оклахома]] | State of Oklahoma | align=center | OK | <span style="display:none">19071116</span>[[1907]] шеран [[16 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 791 508 | 181 196 | 33978 | [[Оклахома-сити]] | [[Оклахома-сити]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|45px]] |- | 40 | [[Орегон]] | State of Oregon | align=center | OR | <span style="display:none">18590214</span>[[1859]] шеран [[14 февраль]] | align=right | <span style="display:none">00</span>3 871 859 | 255 026 | 39920 | [[Сейлем (Орегон)|Сейлем]] | [[Портленд (Орегон)|Портленд]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|45px]] |- | 41 | [[Пенсильвани]] | Commonwealth of Pennsylvania | align=center | PA | <span style="display:none">17871212</span>[[1787]] шеран [[12 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>12 742 886 | 119 283 | 39194 | [[Гаррисберг (Пенсильвани)|Харрисбург]] | [[Филадельфия]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|45px]] |- | 42 | [[Род-Айленд]] | State of Rhode Island and Providence Plantations | align=center | RI | <span style="display:none">17900529</span>[[1790]] шеран [[29 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>1 051 302 | 4 002 | 40691 | [[Провиденс]] | [[Провиденс]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|45px]] |- | 43 | [[Къилбаседа Дакота]] | State of North Dakota | align=center | ND | <span style="display:none">18891102</span>[[1889]] шеран [[2 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>683 932 | 183 272 | 37975 | [[Бисмарк (Къилбаседа Дакота)|Бисмарк]] | [[Фарго (Къилбаседа Дакота)|Фарго]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|45px]] |- | 44 | [[Къилбаседа Каролина]] | State of North Carolina | align=center | NC | <span style="display:none">17891121</span>[[1789]] шеран [[21 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>9 656 401 | 139 509 | 39690 | [[Роли (Къилбаседа Каролина)|Роли]] | [[Шарлотт (Къилбаседа Каролина)|Шарлотт]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|45px]] |- | 45 | [[Теннесси]] | State of Tennessee | align=center | TN | <span style="display:none">17960601</span>[[1796]] шеран [[1 июнь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>6 403 353 | 109 247 | 37985 | [[Нэшвилл (Теннесси)|Нэшвилл]] | [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]]<ref name=Nashville>Наиболее населённой в штате Теннесси является объединённая статистическая область «Нэшвилл — Мёрфрисборо — Коламбиа» (''Nashville-Davidson-Murfreesboro-Columbia Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|45px]] |- | 46 | [[Техас]] | State of Texas | align=center | TX | <span style="display:none">18451229</span>[[1845]] шеран [[29 декабрь]] | align=right | <span style="display:none">0</span>25 674 681 | 696 241 | 42975 | [[Остин (Техас)|Остин]] | [[Хьюстон]]<ref name=Dallas>Наиболее населённой в штате Техас является объединённая статистическая область «Даллас — Форт-Уорт» (''Dallas-Fort Worth Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|45px]] |- | 47 | [[Флорида]] | State of Florida | align=center | FL | <span style="display:none">18450303</span>[[1845]] шеран [[3 март]] | align=right | <span style="display:none">0</span>19 057 542 | 170 304 | 37889 | [[Таллахасси]] | [[Джэксонвилл (Флорида)|Джэксонвилл]]<ref name=Miami>Наиболее населённой в штате Флорида является объединённая статистическая область «Майами — Форт-Лоудердейл — Майами-Бич» (''Miami-Fort Lauderdale-Miami Beach Metropolitan Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|45px]] |- | 48 | [[Къилба Дакота]] | State of South Dakota | align=center | SD | <span style="display:none">18891102</span>[[1889]] шеран [[2 ноябрь]] | align=right | <span style="display:none">000 </span>824 082 | 199 905 | 40037 | [[Пирр (Къилба Дакота)|Пирр]] | [[Су-Фолс]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|45px]] |- | 49 | [[Къилба Каролина]] | State of South Carolina | align=center | SC | <span style="display:none">17880523</span>[[1788]] шеран [[23 май]] | align=right | <span style="display:none">00</span>4 679 230 | 82 931 | 32848 | [[Колумби (Къилба Каролина)|Колумби]] | [[Колумби (Къилба Каролина)|Колумби]]<ref name=Greenville>Наиболее населённой в штате Южная Каролина является объединённая статистическая область «Гринвилл — Спартанбург — Андерсон» (''Greenville-Spartanburg-Anderson Combined Statistical Area'').</ref> | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|45px]] |- | 50 | [[Юта]] | State of Utah | align=center | UT | <span style="display:none">18960104</span>[[1896]] шеран [[4 январь]] | align=right | <span style="display:none">00</span>2 817 222 | 219 887 | 36377 | [[Солт-Лейк-Сити]] | [[Солт-Лейк-Сити]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|45px]] |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || || ||310 973 914||9 830 575|| || || |- |} == Хьажа. кхин == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.radiomarsho.com/content/article/24971874.html Цхьанатоьхна Штаташ: ХьагI а, Безам а] {{кечдар}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:АЦШ| ]] f9ge0z71uho3fvthugtj8ocp0m7r6rd Хорвати 0 2518 25778716 22676934 2026-09-21T23:14:39Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778716 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Хорвати |Шен цӀе = {{lang-hr|Republika Hrvatska}} |Доланиг дожар= Хорватин |ХӀост= Coat of arms of Croatia.svg |ХӀостан барам = 62px |Шатлакхан Иллинан цӀе= Lijepa naša domovino |Аудио= Lijepa nasa domovino instrumental.ogg |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=24|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |картин тӀехь = EU-Croatia (orthographic projection).png |lat_dir= N|lat_deg= 39|lat_min= 55|lat_sec= 36 |lon_dir= W|lon_deg= 15|lon_min= 48|lon_sec= 6 |region = HR |CoordScale = |Кхоьллина = [[925]] — [[Паччахьалла Хорвати]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1991]] [[25 июнь]] |Маьрша йелира = [[Социалистийн Федеративан Республика Югослави|СФРЮ]] |Коьрта гӀала = [[Загреб]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Загреб]], [[Сплит (гӀала)|Сплит]], [[Риека]], [[Осиек]], [[Задар]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Хорватийн сабор|саборан]] председатель |Куьйгалхой =[[Миланович, Зоран|Зоран Миланович]]<br />[[Пленкович, Андрей|Андрей Пленкович]]<br />[[Яндрокович, Гордан|Гордан Яндрокович]] |Латтанца меттиг = 124 |Латта = 56 594 |Хина процент = 1,1% |Бахархойн цӀерш = хорват, хорваташ |Бахархойн меттиг = 126 |Бахархой = 4 435 056 |Мах хадина шо = 2009 |Бахархой ларарца = {{КӀезиг дар}} 3 888 529<ref>{{Cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/croatia/cities/ |title=CROATIA: Counties and Major Cities |access-date=2022-05-21 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521153548/https://www.citypopulation.de/en/croatia/cities/ |url-status=live }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2021 |Луьсталла = 74,7 |ДЧС (НЭТ) = 196,120 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=960,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2025-01-01 |url-status=live |archive-date=2024-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304120921/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=960,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2025 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 82 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{терахь|51223}}<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) = 96,290 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2025 |ДЧС (номинал) меттиг = 79 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= 51 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,837<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2019-12-28 |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209061559/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АКИ= 2019 |АКИ меттиг = 46 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча = [[Евро]] ([[EUR, код 978]]) |МОК = CRO |Сахьтан аса = [[Йуккъераевропин хан|CET]] ([[UTC+1]], аьхка [[UTC+2]]) }} '''Хорва́ти''' ({{lang-hr|Hrvatska}} {{IPA|[xř̩ʋaːtskaː]}}), официалан — '''Респу́блика Хорва́ти''' ({{lang-hr|Republika Hrvatska}}) — [[Йуккъера Европа|Йуккъера Европин]] къилбехьара, йа [[Къилба Европа|Къилба Европера]] пачхьалкх, кӀеззиг — [[Балканан ахгӀайре]]нан малхбузехь. [[Югослави]] йукъахь хилла союзан республика йу, маьрша йаьлла 1991 шарахь. Доза ду къилбаседа-малхбузехь [[Словени]]ца, къилбаседа-малхбалехь — [[Мажаройчоь]]нца а, [[Серби]]ца а, къилбехахь а, малхбалехь а — [[Босни а, Герцеговина а|Босница а, Герцеговиница а]] а, [[Ӏаьржаламанчоь]]нца; малхбузехь [[Адриатикин хӀорд]] бу, [[Итали]]ца хӀордан доза а ду. 2020 шеран 30 июнан хаамашца мехкан бахархой, бара 4 227 746 стаг, майда — 56 594 км². Дуьненахь бахархойн барамца 127-гӀа меттехь йу, майданца 128-гӀа йу. Коьрта а, уггаре йоккха а гӀала — [[Загреб]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Сплит (гӀала)|Сплит]], [[Риека]], [[Осиек]], [[Задар]]. Пачхьалкхан мотт — [[Хорватийн мотт|хорватийн]], [[Славянийн меттанаш|славянийн меттанех]] цхьаъ. Урхаллин кеп — [[парламентан республика]]. Премьер-министран дарж 2016 шеран 19 октябрехь дуьйна дӀалоцу [[Пленкович, Андрей|Пленкович Андрейс]], ткъа президентан дарж 2020 шеран 19 февралехь дуьна — [[Миланович, Зоран|Миланович Зорана]]. Мохк бу [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]ан декъахо [[1992 шо|1992 шарахь]] дуьйна; [[ОБСЕ]], [[Европин Кхеташо]]нан, [[НАТО]] декъахо [[2009 шо|2009 шарахь дуьйна]]; [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо 2013 шарахь дуьйна<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=1099899&1099899|title=Евросоюз пополнился новым членом|access-date=2013-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140426083959/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1099899&1099899|archive-date=2014-04-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/khorvatiya_prazdnuet_vstuplenie_v_yevrosoyuz/6711968|date=2013-07-01|title=Хорватия празднует вступление в Евросоюз|publisher=Сайт телерадиокомпании [[Yle|Yleisradio Oy]]. Служба новостей Yle|access-date=2016-10-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6l9tnJur2?url=http://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/khorvatiya_prazdnuet_vstuplenie_v_yevrosoyuz/6711968|archive-date=2016-10-10|url-status=live}}</ref>. 2023 шеран 1 январехь дуьйна [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] а, [[Еврозона|Еврозонин]] а йукъайогӀу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5708514|title=ЕС одобрил включение Хорватии в шенгенскую зону|website=Коммерсантъ|date=2022-12-08|access-date=2022-12-08|archive-date=2022-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209121625/https://www.kommersant.ru/doc/5708514|url-status=live}}</ref>. == Этимологи == «Хорвати» ({{lang-hr|Hrvatska}}) цӀе схьайолу [[Йуккъера бӀешераш|йуккъера бӀешерийн]] латина маттара {{lang-la|Croātia}} дашах. Маьрша хорватийн пачхьалкхан хьалхара [[урхалча]], [[эла]] [[Бранимир]], IX бӀешарахь, папегара [[Иоанн VIII (руман папа)|Иоанн VIII]] титул кхаьчна ''Dux Chroatorum'' («хорватийн эла»)<ref>John V.A. Fine, Jr., ''The Late Medieval Balkans</ref>. Топоним ''Croātia'' схьайолу «[[хорваташ]]» этнонимах, иза схьайалар билггала хууш дац; тарло, иза схьадолу [[хьалхараславянийн мотт|хьалхараславянийн]] ''-Xŭrvatŭ'' (''Xъrvatъ''), иза, тарло, [[ШирагӀажарийн мотт|ширагӀажарийн]] ''-xaraxwat''<ref name="Gluhak-1993">{{книга |заглавие=Hrvatski etimološki rječnik |язык=hr |издательство=August Cesarec |год=1993 |isbn=953-162-000-8 |автор=Alemko Gluhak}}</ref>. Уггаре шира дисина йоза хорватийн этнониман ''xъrvatъ'' карийра [[Башчанан экъа]]н тӀаьхь, иза го иштта ''zvъnъмиръ kralъ xrъvatъskъ'' («Звонимир, хорватийн [[паччахь]]»)<ref name="Fučić-1971">{{статья |ссылка=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=21348 |заглавие=Najstariji hrvatski glagoljski natpisi |издание={{Нп3|Slovo (journal)|Slovo||Slovo (journal)}} |издательство={{Нп3|Old Church Slavonic Institute}} |том=21 |язык=hr |страницы=227—254 |access-date=2011-10-14 |автор={{Нп3|Fučić, Branko|Fučić, Branko||Branko Fučić}} |месяц=9 |год=1971 |archive-date=2019-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503080046/https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=21348 }}</ref>. == Бахархой == [[Файл:Hrvatske etnije.gif|400px|Къаьмний хӀоттам]]<br /> Бахархойн дукхалла — 4 284 889 стаг. :Къаьмнийн хӀоттам<ref>{{cite web |url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_05/H01_01_05.html |title=STANOVNIŠTVO PREMA NARODNOSTI – DETALJNA KLASIFIKACIJA – POPIS 2011 |publisher=[[Статистическое бюро Хорватии]] (ДЗС) |lang=hr |accessdate=2012-12-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6D1y5Pntz |archivedate=2012-12-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114113452/http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_05/H01_01_05.html |date=2013-11-14 }}</ref>, (2011): * хорваташ (90,42 %), * сербаш (4,36 %), * боснийцаш (0,17 %), * венграш (0,33 %), * итальянаш (0,42 %) * словенаш (0,25 %), * цигонаш (0,4 %), * албаной (0,41 %), * чехаш (0,22 %) * македоной (0,1 %) * черногорой (0,11 %) * кхин (1,98 %). == Жупанеш а, цара центраш а == [[Файл:Zupanije ru.gif|400px|Хорватин административан йекъайалар]] ''Картин тӀехь йолу номершцан'' <!-- Проблемы пока мало текста, позже, если добавлен текст, может быть удалена.--> {| class="wikitable sortable" |- ! ЦӀе !! Хорватин цӀе ! data-sort-type="number" |Майда, км²&nbsp;<ref>[http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2008/PDF/02-bind.pdf Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku: Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2008., str.&nbsp;63] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121091938/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2008/PDF/02-bind.pdf |date=2017-11-21 }} {{ref-hr}}</ref> ! data-sort-type="number" |Бахархой (2001), стаг&nbsp;<ref>[http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_01_02/H01_01_02.html Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku: Kontingenti stanovništva, po gradovima/općinama, popis 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827225920/http://www.dzs.hr/hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_01_02/H01_01_02.html |date=2009-08-27 }} {{ref-hr}}</ref> ! Центр !! Картин тӀехь |- | [[Загребскан жупани|Загребскан]] || Zagrebačka | 3 078 || 309 696 | [[Загреб]] || [[Файл:Croatia, Zagreb County.svg|150px]] |- | [[Крапинско-Загорскан жупани|Крапинско-Загорскан]] || Krapinsko-zagorska | 1 230 || 142 432 | [[Крапина]] || [[Файл:Croatia, Krapina-Zagorje County.svg|150px]] |- | [[Сисацко-Мославинскан жупани|Сисацко-Мославинскан]] || Sisačko-moslavačka | 4 448 || 185 387 | [[Сисак]] || [[Файл:Croatia, Sisak-Moslavina County.svg|150px]] |- | [[Карловацкан жупани|Карловацкан]] || Karlovačka | 3 622 || 141 787 | [[Карловац]] || [[Файл:Croatia, Karlovac County.svg|150px]] |- | [[Вараждинскан жупани|Вараждинскан]] || Varaždinska | 1 260 || 184 769 | [[Вараждин]] || [[Файл:Croatia, Varazdin County.svg|150px]] |- | [[Копривницко-Крижевацкан жупани|Копривницко-Крижевацкан]] || Koprivničko-križevačka | 1 734 || 124 467 | [[Копривница]] || [[Файл:Croatia, Koprivnica-Krizevci County.svg|150px]] |- | [[Беловарско-Билогорскан жупанин|Беловарско-Билогорскан]] || Bjelovarsko-bilogorska | 2 638 || 133 084 | [[Беловар]] || [[Файл:Croatia, Bjelovar-Bilogora County.svg|150px]] |- | [[Приморско-Горанскан жупани|Приморско-Горанскан]] || Primorsko-goranska | 3 590 || 305 505 | [[Риека]] || [[Файл:Croatia, Primorje-Gorski Kotar County.svg|150px]] |- | [[Лицко-Сеньскан жупани|Лицко-Сеньскан]] || Ličko-senjska | 5 350 ||{{0}}53 677 | [[Госпич]] || [[Файл:Croatia, Lika-Senj County.svg|150px]] |- | [[Вировитицко-Подравскан жупани|Вировитицко-Подравскан]] || Virovitičko-podravska | 2 021 ||{{0}}93 389 | [[Вировитица]] || [[Файл:Croatia, Virovitica-Podravina County.svg|150px]] |- | [[Пожежско-Славонскан жупани|Пожежско-Славонскан]] || Požeško-slavonska | 1 821 ||{{0}}85 831 | [[Пожега]] || [[Файл:Croatia, Pozega-Slavonia County.svg|150px]] |- | [[Бродско-Посавскан жупани|Бродско-Посавска]] || Brodsko-posavska | 2 027 || 176 765 | [[Славонски-Брод]] || [[Файл:Croatia, Brod-Posavina County.svg|150px]] |- | [[Задарскан жупани|Задарскан]] || Zadarska | 3 643 || 162 045 | [[Задар]] || [[Файл:Croatia, Zadar County.svg|150px]] |- | [[Осиецко-Бараньскан жупани|Осиецко-Бараньскан]] || Osječko-baranjska | 4 149 || 330 506 | [[Осиек]] || [[Файл:Croatia, Osijek-Baranja County.svg|150px]] |- | [[Шибенско-Книнская жупани|Шибенско-Книнскан]] || Šibensko-kninska | 2 994 || 112 891 | [[Шибеник]] || [[Файл:Croatia, Sibenik-Knin County.svg|150px]] |- | [[Вуковарско-Сремскан жупани|Вуковарско-Сремскан]] || Vukovarsko-srijemska | 2 448 || 204 768 | [[Вуковар]] || [[Файл:Croatia, Vukovar-Syrmia County.svg|150px]] |- | [[Сплитско-Далматинскан жупани|Сплитско-Далматинскан]] || Splitsko-dalmatinska | 4 524 || 463 676 | [[Сплит (гӀала)|Сплит]] || [[Файл:Croatia, Split-Dalmatia County.svg|150px]] |- | [[Истрийскан жупани|Истрийскан]] || Istarska | 2 813 || 206 344 | [[Пазин]] || [[Файл:Croatia, Istria County.svg|150px]] |- | [[Дубровницко-Неретванскан жупани|Дубровницко-Неретванскан]] || Dubrovačko-neretvanska | 1 782 || 122 870 | [[Дубровник]] || [[Файл:Croatia, Dubrovnik-Neretva County.svg|150px]] |- | [[Меджимурин жупани|Меджимурин]] || Međimurska | {{0|00}}730 || 118 426 | [[Чаковец]] || [[Файл:Croatia, Medimurje County.svg|150px]] |- | [[Загреб|ГӀала Загреб]] || Zagreb | {{0|00}}640 || 779 145 | [[Загреб]] || [[Файл:Croatia, City of Zagreb County.svg|150px]] |} == Истори == {{Хорватин истори}} {{main|Хорватин истори}} [[Руман импери|Руман хьалхара муьрехь]] [[Адриатикин хӀорд]]ан бердашца хилла масех мехала хьалхара хӀиндоевропин археологин оьздангаллаш, царех уггар шираниг «[[импрессо]]» хилла. Борзанан оьмаран заманахь Адриатикин бердашца хилла «импрессо» оьздангаллин тӀаьхьенаш, царна йукъахь [[бутмирийн оьздангалла]] къаьсташ йара шен кхийран пхьегӀашца, ткъа тӀаьхьо — [[кастельеран оьздангалла]], царех йисина масех бӀе чӀагӀйина меттигаш. Вайн эран йуьххьехь йерриг кхузаманан Хорватин мохк ([[Либурния]] олуш болу мохк) дӀалаьцна румхоша. [[Файл:Johann Peter Krafft 005.jpg|thumb|left|[[Зриньи, Миклош (XVI бӀешеран гӀуллаккхо)|Никола́й Зри́нский]]]] Хорватийн [[КъамӀкъаьмнаш]] кхолладелла славянийн тайпанаш [[хорваташ]], VII бӀешарахь Адриатикин хӀордан малхбален бердашка дӀакхелхина. Дукха хан йалале [[Хорватин паччахьалла]] хилира регионехь уггаре а чӀогӀачех цхьаъ. 1102 шарахь урхалла ден некъий [[ТрпимиргӀар]] дӀабевлира, хорватийн таж цхьаьнакхийтира Мажаройчоьнца. XV бӀешо йуккъе даьлча, мехкан къилбехь мажаройн олалла хийцира туркойн олаллица, [[Далмаци]] [[Венецин Республика]] йукъайахча. Оццу хенахь Дубровникан республико доккхачу декъанна шен маршо ларйира. 1868 шарахь дуьйна Австрин-Мажаройчоьнан чоьхьара хорватийн пачхьалкхан субъекташ йара [[Паччахьалла Далмаци|Далмацин тажан латта]] а, [[Паччахьалла Хорвати а, Славони а|Хорватин а, Славонин а латта]] а. === Меттанаш === {{main|Хорватийн мотт|Хорватин меттанаш}} Хорватехь пачхьалкхан мотт бу хорватийн мотт, [[ХӀиндоевропин меттанаш|хӀиндоевропин]] доьзалех [[славянийн меттанаш|славянийн меттанех]] цхьаъ бу. Хорватин Конституцино къоман кегий къаьмнаш аьлла билгалдаьхначу къаьмнийн меттанех официалан пайдаэца бакъо йу, иза низамехь ду Хорватин Республикехь кегий къаьмнийн бакъонаш ларйаран Конституцица<ref name="natminlaw" />, кхин а шина законашца, кегийра къаьмнийн меттанаш лелорех лаьцна<ref>{{Cite web |url=https://ljudskaprava.gov.hr/pravo-pripadnika-nacionalnih-manjina-na-zastupljenost-u-predstavnickim-i-izvrsnim-tijelima-na-drzavnoj-i-lokalnoj-razini-te-u-tijelima-drzavne-uprave-pravosudnim-tijelima-i-tijelima-uprave-jedinica-lokalne-i-podrucne-regionalne-samouprave/628 |title=Pravo pripadnika nacionalnih manjina na zastupljenost u predstavničkim i izvršnim tijelima na državnoj i lokalnoj razini, te u tijelima državne uprave, pravosudnim tijelima i tijelima uprave jedinica lokalne i područne (regionalne) samouprave |access-date=2016-09-17 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918014134/https://ljudskaprava.gov.hr/pravo-pripadnika-nacionalnih-manjina-na-zastupljenost-u-predstavnickim-i-izvrsnim-tijelima-na-drzavnoj-i-lokalnoj-razini-te-u-tijelima-drzavne-uprave-pravosudnim-tijelima-i-tijelima-uprave-jedinica-lokalne-i-podrucne-regionalne-samouprave/628 |url-status=live }}</ref>. [[Истри]]н цхьацца гӀаланашкахь официалан статус йу [[италихойн мотт|италихойн меттан]]. Цхьацца муниципалитеташкахь а, нах бехачу меттигашкахь а билгалайаьлла кегийра къаьмнийн меттанийн официалан статус — масала, [[Сербийн мотт|сербийн]], [[Мажарийн мотт|мажаройн]], [[Чехийн мотт|чехийн]], [[Русинийн мотт|русинийн]] меттанийн<ref>Катунин Д. А. Современное языковое законодательство Хорватии: становление и тенденции. Статья первая // Вестник Томского государственного университета. Филология. — 2010. — № 2. — С. 27 — 35</ref>. == Спорт == Маьрша пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа Хорватино дакъалецира массо а [[Олимпийн ловзарш]]кахь, цигахь 27 мидал йаьккхина, 10 — [[Ӏаьнан Олимпий ловзарш]]кахь. Махкахь уггаре а девзаш долу спортан тайпанаш ду [[футбол]], [[баскетбол]], [[гандбол]], [[хин поло]], [[теннис]]. Хорвати йовха климат йолу къилбан пачхьалкх лоруш йелахь а, Ӏаьнан спортан тайпанаш а ду, масала, ламанан лыжаш, экъан хоккей, биатлон. Ваша а, йиша а [[Ивица Костелич]] а, [[Яница Костелич]] а хилира тӀаьхьарчу шерашкахь уггаре а гӀарабевллачу а, кхиамечу а ламанан лыжаш хахкарехь. Загребера «[[Медвешчак]]» хоккейн тоба мехкан коьртачу шахьарахь гӀараяьлла йу, [[Австрин хоккейн лига|Австрин хоккейн лигехь]] ловзуш йу. 2013/2014 - 2016/2017 шерашкахь ловзуш йара [[КХЛ]]. [[Футболех ловзаран Хорватин гулйина команда|Хорватин къоман тоба]] хилла детин мидалхо [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2018|2018 шеран футболан дуьненан чемпионатан]], командин капитан а, [[Реал Мадрид (футболан клуб)|Мадридан «Реалан»]] ловзархо а [[Лука Модрич]] къобал вина дуьненан чемпионатан тоьлла ловзархо аьлла, кхаьчна «[[Дашо буьрка France Football 2018|Дашо буьрка]]» тоьлла ловзархочун дуьненахь. Хорватехь тоьллачу клубех цхьаъ йу «[[Динамо (футболан клуб, Загреб)|Динамо]]» (Загреб). == ТӀеман ницкъаш == {{main|Хорватин тӀеман ницкъаш }} Хорватин тӀеман ницкъаш кхолларан официалан терахь ду 1991 шеран 3 ноябрь, хьалхара эскар кхоьллира [[Хорватин къоман гварди]]н буха тӀехь. Церан терахь 250 эзар сов стаг хилла. Берриг а тӀеман ницкъ ницкъ бара 2011-чу шарахь 20 эзар (кхин а 3 эзар полицехь гӀуллакх деш ву), резервехь болчу нехан терахь — 21 эзар стаг<ref>{{книга|часть=Вооружённые силы зарубежных стран|заглавие=Зарубежное тӀемане обозрение|год=2011|том=№ 7(772)|страницы=101—102}}</ref> 2008 шо кхаччалц махкахь дара декхаре эскарехь гӀуллакх дар, цул тӀаьхьа иза хийцира шен лаамехь гӀуллакх дарца. 2024 шеран август йуккъе баьлча Хорватин тӀеман министро дӀакхайкхийра 2025 шеран 1 январехь тӀедожийна эскаре дӀакхайкхар йуха а дӀадолор ду аьлла, эскаре дӀакхайкхийначу нехан гӀуллакх дан хан ши бутт бу<ref>{{cite web |author= |url=https://www.interfax.ru/world/976820 |title=В Хорватии с 2025 года вернут обязательный воинский призыв |lang=ru |website= |publisher=Интерфакс |date=2024-08-16 |access-date=2024-12-03}}</ref>. == Астрономехь == Хорватин сийнна цӀе тиллина астероидна [[(589) Хорвати]], иза дӀайиллина 1906 шарахь немцойн астронома [[Август Копфф|Август Копффа]]. == Билгалдахарш == {{билгалдахарш|2}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Ков = Хорвати |Викидошам = Хорвати |Викигид = Хорвати }} * {{Официальный сайт}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Хорватия/}} * [http://enciklopedija.lzmk.hr/index.aspx Свободная энциклопедия на хорватском языке] * {{Wikiatlas|Croatia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HR Key Development Forecasts for Croatia] from International Futures{{ref|en}} {{АХь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Хорвати теманашкахь}} {{Мехкаш Югослави йоьхначул тӀаьхьа}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{ӀЭЦКх}} {{Франкофони}} [[Категори:Хорвати| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Югославин хилла республикаш]] [[Категори:Йуккъера Европа]] [[Категори:Адриатикин хӀордан уллера мехкаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] 8oqaesy8rnw69qasqjj8760nn9ih03e Серби 0 2522 25778688 25379249 2026-09-21T23:13:27Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778688 wikitext text/x-wiki {{Тардалар|Сербин Республика|Сербин Республикица|[[Босни а, Герцеговина а|Боснин а, Герцеговинин а хӀоттаман декъаца]]}} {{МаьӀна|Сербия (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Серби |Шен цӀе=Република Србија |Доланиг дожар=Сербин |ХӀост=Coat of arms of Serbia.svg |Байракх=Flag of Serbia.svg |Девиз=[[Само слога Србина спасава]]<br />(Марталло бен кӀехьара ца боху сербхой) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Боже правде |Аудио= Serbian National Anthem instrumental.ogg |lat_dir = N|lat_deg =44 |lat_min =14 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =53 |lon_sec = 0 |region = CS |CoordScale =3000000 | Пачхьалкхан хӀоттам= [[унитаран пачхьалкх]] |Картан тӀехь=Europe-Serbia.svg | Картин куьг = Серби Европин карти тӀаьхь<br><small>Сирла-баьццара билгалбаьккхина мохк, дола деш болу цхьаццамма къобал йина [[Республика Косово]]</small> |Мотт=[[Сербийн мотт|сербийн]] |Маьрша йаьлла терахь= 1878 шеран 13 июлехь [[Сербин олалла]] санна ([[Ӏусманан импери|Ӏусманан имперех]])<br>2006 шеран 5 июнехь ([[Серби а, Ӏаьржаламанчоь а|Сербин а, Ӏаьржаламанчоьнан а пачхьалкхан барт]]) |Коьрта гӀала=[[Белград]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Белград]], [[Нови-Сад]], [[Приштина]]<ref group="~">Административный центр [[Косово и Метохия|Косова и Метохии]], не контролируемого властями Сербии</ref>, [[Ниш]], [[Крагуевац]], [[Призрен]]<ref group="~">Расположен в автономном крае [[Косово и Метохия]], не контролируемом властями Сербии</ref>, [[Суботица]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Скупщин председатель]] |Куьйгалхой=[[Вучич, Александр|Александр Вучич]]<br />[[Мацут, Джуро|Джуро Мацут]]<br />[[Брнабич, Ана|Ана Брнабич]] |Латтанца меттиг=111 |Латта=88 499<ref group="~">77 474 км² без учёта [[Косово и Метохия|Косова и Метохии]]</ref><ref name="Положај, рељеф и клима">{{cite web|url=https://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=36|title=Положај, рељеф и клима|publisher=Правительство Сербии|access-date=2021-07-06|lang=sr|archive-date=2016-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402004109/https://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=36|url-status=unfit}}</ref> |Хина процент= |Бахархойн меттиг=108 |Бахархой={{КӀезиг дар}} 6 567 783 чел.<ref group="~">Без учёта [[Косово и Метохия|Косова и Метохии]]</ref><ref name="РЗС2024">{{cite web|url=https://www.stat.gov.rs/en-us/|title=Statistical Office of the Republic of Serbia|access-date=2025-07-06|archive-date=2024-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101125743/https://www.stat.gov.rs/en-US/|url-status=live|lang=en}}</ref> |Мах хадина шо=2025 |Бахархой ларарца = 6 647 003<ref name="перепись2022">{{cite web |url=https://popis2022.stat.gov.rs/en-us/5-vestisaopstenja/news-events/20230428-konacnirezpopisa/ |title=Final results of the Census of Population, Households and Dwellings, 2022 |lang=en |website= |publisher=Статистическое управление Республики Сербия |date=2023-04-28 |access-date=2024-02-10 |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106055019/https://popis2022.stat.gov.rs/en-us/5-vestisaopstenja/news-events/20230428-konacnirezpopisa/ |url-status=live }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2022 |Луьсталла={{Бахархойн луьсталла|6567783|77474}} |Бахархойн цӀерш= Серб, [[сербаш]] |ДЧС =173,075 млрд<ref name="dataimf">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=942,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Serbia) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=2023-10-10 |access-date=2024-03-06 |archive-date=2023-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017195313/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=942,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live|lang=en}}</ref> |ДЧС лерина шо=2023 |ДЧС меттиг=79 |ХӀораннан а сина ДЧС ={{терахь|26074}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,805<ref>{{cite web |author=Conceição, Pedro |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023-24 |subtitle=Breaking the gridlock: Reimagining cooperation in a polarized world |lang=en |format=PDF |publisher=[[Программа развития ООН]] |date=2024-03-13 |description= |quote= |doi= |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2022 |АКИ меттиг = 65 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[Сербин динар]] <br /> ([[RSD, код 941]])&nbsp; |Домен=[[.rs]], [[.срб]] |Телефонан код=381 |Сахьтан аса= [[Йуккъераевропин хан|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Йуккъераевропин аьхкенан хан|UTC+2]]) }} '''Се́рбия''' ({{lang-sr|Србија / Srbija}} {{IPA|[sř̩bija]}}, {{Audio|Sr-srbija.ogg|ладогӀа}}), официалан — '''Респу́блика Се́рби''' ({{lang-sr|Репу̀блика Ср̀бија / Republika Srbija}} {{IPA|[repǔblika sř̩bija]}}, {{Audio|Sr-Republika_Srbija.oga|ладогӀа}}) — къилба-малхбален [[Европа|Европин]] пачхьалкх, лаьтта [[Балканан ахгӀайре]]нан йуккъера декъехь а, кӀеззиг [[Йуккъерадунайн чутаьӀе|Паннонин чутаьӀенехь]]{{ciawfb|ri}}, [[ХӀорд тӀе араволийла доцу пачхьалкхаш|хӀорд тӀе араволийла дац]]. Къилбаседехь Сербин доза ду [[Мажаройчоь]]нца, къилбаседа-малхбалехь — [[Румыни]]ца, малхбалехь — [[Болгари]]ца, къилбехь — [[Къилбаседа Македони]]ца, къилба-малхбузехь — [[Албани]]ца ([[де-юре]]<ref group="~">Сербия граничит с Албанией только со стороны неподконтрольного сербским властям Косова</ref>, [[де-факто]] доза ду [[Республика Косово|Косовца]]) а, [[Ӏаьржаламанчоь]]нца а, малхбузехь — [[Хорвати]]ца а, [[Босни а, Герцеговина а|Босница а, Герцеговиница а]]{{Дехьавалар|Географи}}. Серби [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]] [[Парламентаралла|парламентан]] конституцин [[республика]] йу. Коьрта шахьар — [[Белград]]. Пачхьалкхан мотт — [[Сербийн мотт|сербийн]]{{Дехьавалар|Меттанаш}}. [[Сербин Конституци]]ца, цунна йукъабогӀу шиъ автономин мохк: [[Воеводина]], ткъа кхин а [[Косово а, Метохи а]]<ref>{{cite web |url=https://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=56753 |title=Устав Републике Србије |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422205222/https://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=56753 |url-status=live|lang=sr}}</ref>. 1999 шарахь дуьйна [[Вовшехтоьхначу Къаьмнийн Кхолламан Кхерамзаллин Кхеташонан резолюци 1244|ВКъКх Кхерамзаллин Кхеташонан 1244 резолюцица]], Косово ВКъКх протекторат йу, Сербин Ӏедалан урхаллехь йац. Цхьана ханна меттигера ша-шена урхалла даран институташ, цу чохь [[Косовон албанхой]] дукхахберш бу, цхьана агӀор кхайкхийра мехкан йозуш ца хилар 2008 шеран 17 февралехь, ткъа маьрша хилар цхьаццамма къобал йина Республика Косово къобал йо ВКъКх 101 пачхьалкхо-декъахо. [[Хьалхара дуьненан тӀом]] чекхбаьлча Сербис кхоьллира [[Сербийн, хорватийн, словенхойн паччахьалла]], тӀаьхьа [[Югославин паччахьалла|Югославин паччахьаллин]] дакъа хилира. [[ШолгӀа дуьненан тӀом]] чекхбаьлча Серби йара [[Социалистийн республика Серби|пачхьалкх]] [[СФРЮ|Социалистийн Федеративан Республика Югославин]] йукъахь. 1992 шарахь [[Республика Серби (1990—2006)|Серби]] а, [[Республика Ӏаьржаламанчоь (1992—2006)|Ӏаьржаламанчоь]] а хилира кхоьллинарш федеративан [[СРЮ|Союзан Республика Югослави]], цунах Ӏедал хийца делча йира конфедеративан [[Серби а, Ӏаьржаламанчоь а|Сербин а, Ӏаьржаламанчоьнан а пачхьалкхан Союз]]. 2006 шарахь [[Ӏаьржаламанчоь]]но референдум йира СӀПС йукъара арайолуш, цуьнан жамӀашца иза арайелира Союзна йукъара. Сербех хилира ша йолу йуьззина бакъонаш йолу пачхьалкх{{Дехьавалар|Истори}}. Сербин лакхара-йуккъера ахча долу экономика йу. Серби адамийн кхиаран индексехь «чӀогӀа лакхарчу» пачхьалкхашна йукъахь йу, бахархошна массо а могашаллин кхачо а, маьхза йуьхьанцара а, йуккъера а дешар а ло{{Дехьавалар|Экономика и финансы}}. [[Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]], [[Европин Кхеташо]]нан, [[ОБСЕ]], [[Дуьненан цӀарах накъосталла|Дуьненан цӀарах накъосталлин]], [[Ӏаьржа хӀордан экономикин ЦхьаьнагӀуллакхдаран Кхоллам]]ан, [[Йуккъера-европин маьрша махлелоран ассоциаци|ЙЕММА]] декъахо, [[ДМКх]] йукъа йоьдуш йу. Серби официалан [[Нейтралалла|тӀеман нейтраллин]] политика лелош йу. 2012 шарахь иза хилира кандидат [[Европин берт]] йукъа йаха. == Этимологи == Мехкан цӀе ''Србија'' схьайолу [[Славянийн мотт|шираславянийн]] этнонимах «[[сербаш]]» (шайх олу — ''срби''){{sfn|Поспелов|2002|с=381}}. Этнониман схьайалар а, этимологи а билггала хууш дац. Тарлодолийта, [[Орам (грамматика)|орам]] ''-sъrbъ'' боьзна бу {{lang-ru|пасерб}}, {{lang-uk|присербитися}} («дӀакхета»), [[ХӀиндоарийн меттанаш|индоарийн]] -''sarbh'' («латар, виер»), {{lang-la|sero}} («хӀотто») а, {{lang-el|ειρω}} (''сиро'' «тӀаьхьара ала»)<ref>{{cite web|title=Этимология слова серб|website=DicList.ru|url=http://diclist.ru/slovar/fasmera/r/serb.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011060838/http://diclist.ru/slovar/fasmera/r/serb.html|archive-date=2016-10-11|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011060838/http://diclist.ru/slovar/fasmera/r/serb.html |date=2016-10-11 }}</ref>. ТӀаккха а польшин лингвисто [[Роспонд, Станислав (лингвист)|Роспонд Станислава]] (1906—1982) даьккхина и ''Srb'' дош ''srbati'' (ср. ''Sorbo'', ''absorbbo'' дашах). [[Сорбаш|Сорбийн]] Ӏилманчо Х. Шустер-Шевц кховдийна уьйр [[Протославянийн мотт|протославянийн]] глаголца ''-sьrb'' иштта «гергарчаьрца, масала «[[wikt:сёрбать|сёрбать]]» (оьрсийн), {{lang-uk|сьорбати}}, {{lang-be|сёрбаць}}, {{lang-sk|srbati}}, {{lang-bg|сърбам}}, {{lang-orv|''серебати''}}<ref>{{cite web|author=Schuster-Šewc H.|url=http://www.rastko.rs/rastko-lu/jezik/hsuster-srbin.html|title=Порекло и историја етнонима|editor=translation by Тања Петровић|access-date=2018-09-21|archive-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913181547/http://rastko.rs/rastko-lu/jezik/hsuster-srbin.html|url-status=live|lang=sr}}</ref>. 1945—1963 шерашкахь Сербин официалан цӀе йара «Сербин Халкъан Республика»; 1963 шарера 1990 шаре кхаччалц - «[[Социалистически Сербин Республика]]». 1990 шарахь дуьйна пачхьалкхан официалан цӀе ю «Республика Серби». 1992—2006 шерашкахь пачхьалкхан официалан цӀераш йара «[[Югославин Союзан Республика]]» а, «[[Серби а, Ӏаьржаламанчоь а|Сербин а, Ӏаьржаламанчоьнан а пачхьалкхан союз]]»<ref>{{cite web |title = f |url = http://www.fifoost.org/jugoslaw/yugo.pd |archive-url = https://web.archive.org/web/20110928025829/http://www.fifoost.org/jugoslaw/yugo.pd |archive-date = 2011-09-28 |url-status = dead |access-date = 2018-09-21 }}</ref>. == Географи == {{коьрта йаззам|Сербин географи}} === Латтар а, дозанаш а === Сербис дӀалоцу [[Паннонан чутаькоьрта йаззаме]]нан къилба дакъа а, [[Балканин ахгӀайре]]нан йуккъера дакъа а, цуьнан декъан кхочу 75 % ахгӀайренан латта{{sfn|Manić et al.|2022|p=5}}. Дозанийн дохалла 2361,7 км: [[Румынин-сербин доза| Румыница]] — 547,9 км, [[Болгари]]ца — 360,5 км, [[Къилбаседа Македони]]ца — 282,9 км, [[Ӏаьржаламанчоь]]нца — 249,5 км, [[Албани]]ца — 113,6 км, [[Босни а, Герцеговина а|Босница а, Герцеговиница а]] — 370,9 км, с [[Хорвати]]ца — 261,7 км, [[Мажаройчоь]]нца — 174,7 км. Царех 751 километр доза ду эркашца, ткъа 43 километр — Ӏаьмнашца{{sfn|Статистички годишњак 2024|2024|с=12}}. === Йисташ === Хаамаш балийна [[Косово а, Метохи а]] Сербин йукъа а лоцуш{{sfn|Статистички годишњак 2024|2024|с=12}}. * Къилбаседан: {{coord|46|11|N|19|40|E}} — [[Суботица|Суботицел]] 10 км къилбаседехьа * Къилбан: {{coord|41|53|N|20|36|E}} — [[Рестелица]] йуьрт * Малхбален: {{coord|43|11|N|23|00|E}} — [[Стара-Планина]], Сребрна глава бохь * Малхбузен: {{coord|45|55|N|18|49|E}} — {{Iw|Бачки Брег|3=sr|4=Бачки Брег}} эвла === Рельеф === [[Файл:Serbien_topo.png|thumb|left|upright=1.6|Сербин физикин карта]] Кхаа декъах ши дакъа лаьмнаш дӀалоцу. Цуьнан къилба-малхбузен декъехь лаьтта йуккъера локхаллин чкъоьрнийн даккъаш, малхбузе декъехь [[Динаран акъари]] (Тара, [[Златибор]], Чемерно, Голи) гунаш долу кӀажош а долуш. Къилбехахь ду Сербин акъарийн чкъоьрнийн-тархийн массиваш (Копаоник, Ястребац, Радан, Кукавица), кхин а боьранаш Косово-Поле а, Метохи а, къилба доза ду Шар-Планина дукъ. Албанин дозанца дахделла Юничка-Планина дукъ. Мехкан малхбалехь лаьтта Малхбален-Сербин лаьмнаш (Кучай, Сува-Планина, Краиште), уьш ду Карпатийн-Балканан ламанан Ӏодан дакъа<ref name="Сербия и Ӏаьржаламанчоь" /><ref name="Сербия">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/3657248|автор=М. М. Лобанов, Н. О. Тельнова, Ю. Б. Коряков|статья=СЕ́РБИЯ|том=30|страницы=41—64|архив=https://web.archive.org/web/20200125085604/https://bigenc.ru/geography/text/3657248|архив дата=2020-01-25}}</ref>. Къилбаседа Серби лаьтта Йуккъера Дунайн аренан къилбаседан периферин йукъахь, иза лаьтта анасизехь Ӏуьллучу гӀум-поппаран плиоценан-кватернеран бухайишинчех, тӀехула лаьтта хин тогӀешкара аллювиалан чкъор, хин Ӏаьмнаш тӀехь. Кхузахь рельеф чолхе йоккху тархийн кепара лаьмнаша (Фрушка лам, Вршацан лаьмнаш)<ref name="Сербия и Черногория" /><ref name="Сербия" />. == Истори == === Массийн хаамийн гӀирсаш === {{main|Сербин Массийн хаамийн гӀирсаш }} Сербин Конституцис гарнти ло зорбанан а, дешан а маршонна. Мехко 91-ра меттиг дӀалоцу 180 мехкан испискехь, цунна зорба тоьхна 2023 шарахь «Репортёраш доза доцуш» кхолламо<ref>{{cite web |url=https://n1info.rs/english/news/reporters-without-borders-serbia-drops-12-places-on-press-freedom-index/ |title=Reporters Without Borders: Serbia drops 12 places on Press Freedom Index |lang=en |website=N1 |date=2023-05-03 |access-date=2024-04-04 |archive-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404183314/https://n1info.rs/english/news/reporters-without-borders-serbia-drops-12-places-on-press-freedom-index/ |url-status=live }}</ref>. Цуьнан анализца 2014 шарахь, сербин массийн хаамийн гӀирсаш а, шешша журналисташ а тохара санна Ӏиттало редакцин политикин билгалчу правительствон Ӏаткъамца<ref>{{cite web |url = http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |title = Reporters Without Borders |archive-url = https://web.archive.org/web/20140214000000/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |archive-date = 2014-02-14 |lang = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |date=2014-02-14 }}</ref>. Кхин а Серби МХГӀ амалехь ду лакхара бозуш хилар пачхьалкхан гӀонех а, рекламин контрактех а<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2012/serbia|title=Serbia|publisher=Freedom House|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503012616/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2012/serbia#.U2RFy3bP32c|archive-date=2014-05-03|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503012616/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2012/serbia |date=2014-05-03 }}</ref>. «AGB Nielsen Media Research» компанис 2009 шарахь бина талламашца, Сербин бахархоша телевизор хьалха йуккъера барамехь доккху 5 сахьт дийнахь, иза уггаре лакхара гайтам бу европин мехкашна йукъахь<ref>{{cite web |url=http://www.danas.rs/vesti/drustvo/televizijske_serije_kao_obrok_.55.html?news_id=177701 |title=Dnevni list Danas &124; Društvo &124; Televizijske serije kao obrok |access-date=2016-01-11 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230111/http://www.danas.rs/vesti/drustvo/televizijske_serije_kao_obrok_.55.html?news_id=177701 |url-status=live |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230111/http://www.danas.rs/vesti/drustvo/televizijske_serije_kao_obrok_.55.html?news_id=177701 |date=2016-03-03 }}</ref>. === ЮНЕСКО дуьненан оьздангаллин тӀаьхье Сербехь === [[Файл:Visoki Dečani, exterior view, Julian Nitzsche.jpg|thumb|Лакхара Дечаны монастырь]] {{main|ЮНЕСКО дуьненан оьздангаллин тӀаьхьенан исписка Сербехь }} [[ЮНЕСКО дерригдуьненан тӀаьхье]]нан испискехь Сербехь йу 5 объект. Йерриг объекташ йукъатоьхна оьздангаллин критерешца испискин, царех шиъ къобал йина адаман денин шедевр аьлла ([[Дерригдуьненан тӀаьхье#Критереш|критери]] i). Цул сов, 2014 шеран хьолехь, Сербин махкара 11 объект йу дерригдуьненан тӀаьхьенан испискийн йукъатоха кандидат<ref name="serbia-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=rs|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=2010-12-06|lang=en|description=МогӀам кандидатов в объекты всемирного наследия ЮНЕСКО в Сербии|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429014807/http://whc.unesco.org:80/en/tentativelists/state=rs|archive-date=2012-04-29}}</ref>. Амма Сербехь йолу дуьххьарлера меттиг цу тептаре язйира 1979 шарахь ЮНЕСКО-н Дуьненаюкъара тӀаьхьенан комитетан 3-чу сессехь, цу хенахь и пачхьалкх Югославин Социалистийн Федералан Республикан декъашхо яра. Косовохь йолу православин ламастийн культурин меттиг 2010 шарахь дуьненаюкъара кхерамечу тӀаьхьенан тептаре яьккхира, Косово маьршаяккхаран эскаро (Косовон албанхойн ницкъаш) тӀелетарш дан тарлуш хилар бахьана долуш. Оцу тӀаьхьенан меттигна юкъахь йолу ерриг а йиъ ламаст а, килс а КФОР-ан ларамехь йу. * 1979 шо — [[Стари-Рас]] гӀала, [[монастырь Сопочаны]], [[Сийлахь Асхьабийн Петран а, Павелан а килс (Стари-Рас)]] * 1986 шо — [[монастырь Студеница]] * 2004—2006 шераш — [[монастырь Лакхара Дечаны]], [[монастырь Грачаница]], [[Печан патриархат]], [[Левишка килс]] * 2007 шо — [[Гамзиград|Галери «Гамзиград-Ромулиана» гӀала]] * 2016 шо — [[Стечки|ЙуккъерабӀешерийн кешнаш («стечки»]]) === Фестивалаш а, барамаш а === [[Файл:Belgrade Book Fair 4.jpg|мини|Белградан базаран йукъ]] Сербех хуьлу уггаре йаккхий а, гӀарайевлла а фестивалаш а, оьздангаллин барамаш а ду: * Белградан жайнин базар * «Вуков сабор» * Белградан интеркъаьмнийн театран фестиваль * Зурманчийн фестиваль Гучехь * «[[EXIT (фестиваль)|EXIT]]» — Петроварадинан гӀопехь [[Нови-Сад]]ехь, хӀора шарахь хуьлу музыкин музыкин фестиваль. == Спорт == {{main|Спорт Сербехь}} [[Файл:Novak_Djokovic_(36093069155).jpg|мини|Новак Джокович]] [[Файл:Srb,Brz,Arena.jpg|слева|мини|Белградан Арена]] Сербехь уггаре а йевзаш йолу спортан тайпанаш ду футбол, баскетбол, волейбол, гандбол, хин поло, теннис . 2009 шарахь Белградехь дӀайаьхьира 2009 шеран аьхкенан Универсиада, ткъа Белградан марафон — пачхьалкхан уггар йоккха спортан барам бу. Сербин къоман тоба дуьххьара гучуйелира Олимпийн ловзаршкахь 1912 шарахь, хӀетахь дуьйна сербийн спортхой бара Сербийн а, Хорватийн а, Словенийн а пачхьалкхан а, Югославин пачхьалкхан а, Социалистийн Федералан Республикин Югославин а, Югославин Федералан Республикин а къоман тобанийн декъашхой. "Жимачу Югославин" къоман тобанийн жамӀаш хӀинца Сербин спортан цхьаьнакхетараллаш кхиамаш лоруш ду. 2006-чу шарахь Сербин спортхой хӀинца йозуш йоцучу пачхьалкхан векалш хилира. Дуьххьара цу даржехь къовсабелира уьш 2008-чу шарахь хиллачу аьхкенан Олимпиадехь. Сербехь йевзаш йолу спорт йу баскетбол. Сербехь кхузза д\айаьхьна баскетболех ловзаран Европин чемпионатан финал. «[[Партизан (баскетболан клуб)|Партизанан]]» баскетболхой 1992 шарахь хилира [[Евролига (баскетбол)|Евролигин]] толамхой. Сербин баскетболан клубаш жигара дакъа лоцу Адриатикин лигехь. Масех сербин баскетболхо лерина Европехь тоьллачех: Дражен Далипагич, Драган Кичанович, [[Дивац, Владе|Владе Дивац]], [[Джорджевич, Александр (баскетболист)|Александар Джорджевич]], Предраг Данилович, Предраг Стоякович, Милош Теодосич<ref>{{cite web|url=http://www.fibaeurope.com/cid_lWcd9qadJVkTTFvMFz0Qf1.coid_9FRlHDPsIj2X5N4sgG43m0.articleMode_on.html|title=Diamantidis Named Mister Europe 2007 |publisher= FIBA Europe|access-date=2013-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521034851/http://www.fibaeurope.com/cid_lWcd9qadJVkTTFvMFz0Qf1.coid_9FRlHDPsIj2X5N4sgG43m0.articleMode_on.html|archive-date=2013-05-21|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interbasket.net/news/669/2009/01/pau-gasol-is-2008-european-player-of-the-year/|title=Pau Gasol is 2008 Euro Player of the Year, puts on show vs. Jazz &#124;|access-date=2013-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522155643/http://www.interbasket.net/news/669/2009/01/pau-gasol-is-2008-european-player-of-the-year/|archive-date=2013-05-22|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fibaeurope.com/coid_vMAHQxcGIiwdbDvyjcV560.articleMode_on.html|title=Teodosic Voted Player Of The Year |publisher=FIBA Europe|access-date=2013-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521045422/http://www.fibaeurope.com/coid_vMAHQxcGIiwdbDvyjcV560.articleMode_on.html|archive-date=2013-05-21|lang=en}}</ref>. [[Йокич, Никола|Йокич Николас]] пхоьазза дакъа лаьцна [[КъБА дерриг седарчийн матч]]ехь (2019—2023), 2023 шарахь [[КъБА чемпион]] а, [[КъБА финалан уггаре мехала ловзархо|КъБА финалан MVP]] а хилла. Сербехь теннис гӀарайаьлла а йаьлла, шуьйра йаьржина теннис, [[Джокович, Новак|Новак Джокович]], [[Иванович, Ана|Ана Иванович]], [[Янкович, Елена|Янкович Елена]] санна болу нах бахьана долуш. Джоковича толам баьккхина 24 [[Боккха гӀеман турнир (теннис)|Боккхачу гӀеман турнирехь]] ша ловзарехь, царна йукъахь йу исс [[Теннисех ловзаран Австралин йиллина чемпионат|Австралин йиллина чемпионат]]. Волейбол а йевзаш йу Сербехь, хӀинцалера Сербин къоман тоба СФРЮ тобанан ма-йарра тӀаьхье йу. 2005 шарахь Сербино Италица цхьаьна дӀайаьхьира Европин чемпионат, ткъа 2007 а, 2013 а шерашкахь Сербин тобано Европин чемпионатехь борзанан мидал йаьккхира. 2011-чу шарахь Европин чемпионатехь толам баьккхира цо. [[Файл:Campeões!.jpg|мини|left|Хин полох ловза Сербин гулйина команда]] Ламаста онда йу хин полон божарийн гулйина команда. И спорт махка йеира XX б\ешо долалуш Германин а, Австрин-Мажаройчоьнан университеташкахь а доьшуш болу студенташа<ref name=":0">Енциклопедија физичке културе. Загреб: Југословенски лексигограф, 1977</ref>. Югославин къоман тобано йух-йуха а ладаме жамӀаш дира, ткъа пачхьалкх дӀасакъаьстинчул тӀаьхьа цуьнан ламасташ дӀадаьхьира Сербин къоман тобано. 2009 шарахь дуьненан чемпионатехь толам баьккхира, 2006, 2012, 2014 шерашкахь Европин чемпионатехь толам баьккхира, 2008 шарахь шолгӀа меттиг йаьккхира, 2008 шарахь Пекинехь хиллачу Олимпийн ловзаршкахь борзанан мидал йаьккхира. Хин полох ловзуш болу билгалбевлла ловзархой бу: Миланович Игорь, Шоштар Александр, Вуясинович Владимир, Шапич Александр, Ваня Удовичич. Кхин а гӀарабевлла сербийн спортхой бу 2009 шарахь хин спортан дуьненан чемпионатехь дашо мидалш йаьхна Чавич Милорад а, Хигл Наджя а (некадар), Оливера Йевтич а, Драгутин Топич а (атлетика), Каракашевич Александр (стоьлан теннис), Ясна Шекарич а (герз коссар), [[Вулета, Ивана|Ивана Шпанович]] (йайн атлетика), генна кхиссайаларан говзанча йолу. == Ӏиданаш == {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border: 1px solid #7f7f7f; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- ! style="background: #efefef;" | Терахь ! style="background: #efefef;" | ЦӀе ! style="background: #efefef;" | Билгалдаккхар |- | 1 а, 2 а январь | [[Керла шо Сербехь|Керла шо]] | |- | 5 январь | [[Туциндан]] | |- | 7 январь | Ӏийса пайхамар вина де | |- | 14 январь | Православин Керла шо | Белхан де |- | 27 январь | [[Савва I Сербин|Сийлахь Саввин]] де | Оцу дийнахь ишколахой доьшуш бац |- | 15 февраль | Пачхьалкхаллин де | Сербин эскаран де |- | Дехьадаларан терахь | [[Сийлахь оршот]] | |- | Дехьадаларан терахь | [[Сийлахь пӀераска]] | |- | Дехьадаларан терахь | [[Пасха]] | |- | 1 а, 2 а май | Къинхьегаман де | |- | 9 май | [[Толаман де]] | |- | 28 июнь | [[Видовдан]] | |- | 21 октябрь | ШолгӀа дуьненан тӀамехь беллачеран иэсан де | |- | 11 ноябрь | Хьалхара дуьненан тӀамехь машаран де | |- |} == Хьажа кхин а == * [[Сербийн гӀиллакхаш]] * [[Республик Сербин совгӀаташаш]] * [[Къилбаседа Косово]] * [[Серби (1941—1944)]] * [[Россин-сербин йукъаметтигаш]] * [[Жетойн-сербин доттагӀалла]] * [[Керла Серби]] — сербин мухажирша йиллина Украинера историн регион == Комментареш == <references group="~"/> == Билгалдахарш == {{билгалдахарш|3}} == Литература == === Жайнаш === * {{Книга|ref=Статистички годишњак 2024|ссылка=https://publikacije.stat.gov.rs/G2024/Pdf/G202417017.pdf|автор=Републички завод за статистику|заглавие=Статистички календар Републике Србије 2024|ответственный=др Миладин Ковачевић|год=2024|язык=sr|место=Белград}} * {{Cite web|url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/31010101?languageCode=en-US&displayMode=table|title=Сравнительный обзор населения в 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, 2011 и 2022|lang=en|website=Statistical Office of the Republic of Serbia|date=2024|url-status=live|ref=Сравнительный обзор 1948-2022}} * {{книга |автор=Никифоров К. В. |заглавие=Сербия на Балканах. XX век |ссылка=http://inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1960-2012-nikiforov |место=Москва |издательство=Индрик |год=2012 |страниц=176 |isbn=978-5-91674-209-1 |ref=Никифоров}} * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]] |издание=2-е изд., стереотип |ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М. |издательство=Русские словари, Астрель, АСТ |год=2002 |том= |страниц=512 |страницы= |isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов }} * {{книга |автор=Љубоја, Бранко. |заглавие=Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији |ссылка=http://www.skgo.org/upload/files/Organizacija_vlasti_u_lokalnoj_samoupravi_01062013_web.pdf |место=[[Белград|Београд]] |издательство=Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије |год=2013 |страниц=57 |isbn=978-86-88459-08-2 |ref=Бранко Љубоја |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102359/http://www.skgo.org/upload/files/Organizacija_vlasti_u_lokalnoj_samoupravi_01062013_web.pdf|archive-date=2015-09-24}} * {{книга | автор = Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. | заглавие = Етноконфесионални и језички мозаик Србије | ссылка = https://publikacije.stat.gov.rs/G2015/Pdf/G20154001.pdf | место = Београд | издательство = Републички завод за статистику | год = 2014 | страниц = 209 | isbn = 978-86-6161-126-1 | ref = Етноконфесионални и језички мозаик Србије }} * {{книга |автор = Новаковић-Костић Р. |заглавие = Национална туристичка географија |место = Ужице |издательство = Висока пословно-техничка школа струковних студија |год = 2015 |страниц = 308 |ref = Новаковић-Костић Р. }} * {{книга |заглавие=Статистички годишњак Републике Србије 2019 |ссылка=https://www.stat.gov.rs/sr-cyrl/publikacije/publication/?p=12102 |автор={{s|Гавриловић Д.}}|место=Београд |издательство=Републички завод за статистику |год=2019 |страниц=437 |ref=Статистички годишњак}} * {{книга |заглавие=Enviroment in Serbia: an indicator – based review |место=Belgrade |издательство=Serbian Environmental Protection Agency |год=2007 |страниц=168 |isbn=978-86-84163-34-1 |ref=Enviroment in Serbia}} === Йаззамаш === * {{статья |автор=Цонић, Благоје. |заглавие=Проблеми у обележавању територије и назива насељених места и утицај на безбедност саобраћаја – студија примера за општину уб |ссылка=http://bslz.org/Materijali/Radovi/6/V7_Conic%20_Problemi%20u%20obelezavanju%20naselja%20UB_99-105.pdf |язык=sr |издание=VI стручни семинар «Улога локалне заједнице у безбедности саобраћаја» |место=Дивчибаре |год=2011 |страницы=102 }} * {{книга |автор=Emilija Manić et al. |заглавие=The Geography of Serbia |язык=en |место= |издательство=Springer Nature |год=2022 |allpages=317 |серия=World Regional Geography Book Series |isbn=978-3-030-74701-5 |doi=10.1007/978-3-030-74701-5 |ref=Manić et al.}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Ков = Серби |Викидошам = Серби |Викитека = Категори:Серби |Викигид = Серби |Проект = Серби }} {{wikiatlas|Serbia}} * {{Official website|https://www.srbija.gov.rs/|Правительства Сербии}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Сербия/}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17907947 Профиль Сербии] на [[BBC News]]{{ref|en}} * [https://turpotok.com/serbia/ Туристическая карта Сербии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251017004603/https://turpotok.com/serbia/ |date=2025-10-17 }} (рус.) {{АХь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Югослави йоьхначул тӀаьхьа мехкаш}} {{Европин Кхеташо}} {{Серби теманашкахь}} {{ӀЭЦКх}} {{Франкофони}} {{ККхБКх}} [[Категори:Серби| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Югославин хилла республикаш]] [[Категори:Сербийн мотт буьйцу мехкаш]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Пачхьалкхаш — ККхБКх парламентан ассамблейра тергончаш]] dt9ksvr5cdru82wj4b1i4xlhg3j5i6u Словени 0 2525 25778692 25667375 2026-09-21T23:13:38Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778692 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Словени (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Словени |Шен цӀе=Republika Slovenija |Доланиг дожар=Словенин |ХӀост=Coat of arms of Slovenia (Pantone).svg <!-- |ХӀостан цӀе=--> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Zdravljica <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= Маршо кхайкхина [[25 июнь]] [[1991]] <br /> кхобалйина [[1992]] |Маьрша йелира= [[Югослави|Югославех]] |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =10 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =15 |lon_min =0 |lon_sec = 0 |region = SI |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=EU-Slovenia.svg |картан куьг = '''Словени''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин союз]]ехь (сирла-баьццара) |Мотт= [[Словенийн мотт|словенийн]] |Коьрта гӀала=[[Любляна]] |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Любляна]], [[Марибор]], [[Целе]], [[Крань]], [[Веленье]] |Пачхьалкхан дин= [[Светски пачхьалкх]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Пирц-Мусар, Наташа|Наташа Пирц-Мусар]]<br />[[Голоб, Роберт|Роберт Голоб]] |Латтанца меттиг=150 |Латта=20 253 |Хина процент=0,6 |Бахархойн меттиг=144 |Бахархой = 2 058 821 |Бахархой лерина шо = 1.01.2013 |Луьсталла = 101,66 |ДЧС (НЭТ) = 58,979 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=961&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=3 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2011 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 87 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 29 179<ref name="IMF" /> |ДЧС (номинал)=52,430 млрд<ref name="IMF" /> |ДЧС (номинал) лерина шо =2011 |ДЧС (номинал) меттиг =74 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)=25 939<ref name="IMF"/> |АКИ = 0,892<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 21 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лаккхара</span> |Ахча=[[Евро]]&nbsp;<ref>[[2007]] кхаччалц&nbsp;— [[толар|словенин толар]].</ref> |Домен=[[.si]], [[.eu]] (как член [[Европин союз|ЕС]]) |Телефонан код=386 |Сахьтан аса=+1 |Билгалдахарш=<references/> |Байракх=Flag of Slovenia (Pantone).svg}} '''Слове́ни''' ({{lang-sl|Slovenija}}), официалан цӀе — '''Респу́блика Слове́ни''' ({{lang-sl|Republika Slovenija}}) — [[Йуккъера Европа|Йуккъера Европера]] [[пачхьалкх]]. Пачхьалкхан латта 20 253 км². Бахархойн дукхалла [[2009]] шарахь ларарца — 2 005 692 стаг. Коьрта гӀала — [[Любляна]]. Пачхьалкхан мотт — [[Словенийн мотт|словенийн]]. == Географи == Дозанехь йолу пачхьалкхаш: къилбседехьа [[Австри]], малхбузехьа [[Итали]]. == Истори == == Регионаш == # [[Горишка]] # [[Гореньска]] # [[Обално-Крашка]] # [[Нотраньска-Крашка]] # [[Средняя Словения]] # [[Южная Словения]] # [[Засавска]] # [[Нижняя Посавска]] # [[Савиньска]] # [[Корошка]] # [[Помурска]] # [[Подравска]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} [[Файл:Ljubljana 24 (5756726108).jpg|200px|left|thumb|Любляна, коьртан гIал Словене]] {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Словени]] 6gxgzx0y9x95brg2j13ffwlzgq01maw Ӏаьржаламанчоь 0 2588 25778738 24838550 2026-09-21T23:15:46Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778738 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Ӏаьржаламанчоь |Шен цӀе = Црна Гора / Crna Gora |Доланиг дожар = Ӏаьржаламанчоьнан |ХӀост = Coat of arms of Montenegro.svg <!-- |ХӀостан цӀе= --> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Ој свијетла мајска зоро <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Республика]] <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =50 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =19 |lon_min =10 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь = Europe-Montenegro.svg |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Ӏаьржаламанхойн мотт|Ӏаьржаламанхойн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[3 июнь]] [[2006]] |Маьрша йелира = |Коьрта гӀала = [[Подгорица]] <ref name="skupstina.me">http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf</ref><ref name="ReferenceA">http://www.skupstina.me/cms/site_data/16122009/USTAV%20CG-engleska%20verzija.pdf</ref> |Йаккхий гӀаланаш = [[Подгорица]], [[Никшич]], [[Плевля]], [[Биело-Поле]], [[Херцег-Нови]], [[Беране]], [[Цетине]], [[Будва]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Вуянович, Филип|Филип Вуянович]]<br />[[Джуканович, Мило|Мило Джуканович]] |Латтанца меттиг = 155 |Латта = 13 812 |Хина процент = 1,5% |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 167 |Бахархой = 626 000 |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 50 |ДЧС = 6,955 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=943&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=75&pr.y=10|title=Montenegro|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619BBP4Z9|archivedate=2011-08-23}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 145 |ХӀораннан а сина ДЧС = 11 110<ref name="imf2" /> |АКИ = 0,791<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 52 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Евро]] ([[EUR, код 978]])&nbsp;<ref>Де-факто; формально пачхьалкх не входит в зону евро</ref> |Доменаш = [[.me]]<ref>Фактически используется старый общеюгославский домен [[.yu]]; для союза Сербии и Черногории был выделен домен [[.cs]], но в употребление не вошёл; регистрация нового национального домена [[.me]] открыта 17 июля 2008 года в 15:00 UTC.</ref> <!--|ISO=--> |Телефонан код = 382&nbsp;<ref>Введён с 23 июня [[2007]] года. До этого был +381, общий с Сербией</ref> |Сахьтан аса = +1 |Билгалдахарш = }} '''Монтенегро''', '''Ӏаьржаламанчоь''' ({{Lang-me|Црна Гора / Crna Gora}}) — [[Къилба-Малхбален Европа|Къилба-Малхбален Европин]] пачхьалкх, [[Балканийн ахгӀайре]]нан малхбузехьарчу декъа тӀехь. <!-- С юго-запада омывается [[Адриатическое море|Адриатическим морем]], имеет сухопутные границы с [[Хорватия|Хорватией]] на западе, [[Босния и Герцеговина|Боснией и Герцеговиной]] — на северо-западе, [[Сербия|Сербией]] — на северо-востоке, частично признанной [[Республика Косово|Республикой Косово]]<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/10/09/recognize/ Черногория признала независимость Косово]</ref> — на востоке и [[Албания|Албанией]] на юго-востоке. До провозглашения полной независимости [[3 июня]] [[2006 год]]а страна была частью конфедеративного [[Сербия и Черногория|Государственного Союза Сербии и Черногории]], занимая 13,5 % его совокупной территории. В [[2010 год]]у приобрела официальный статус [[Вступление Черногории в Европейский союз|страны-кандидата в члены]] [[Евросоюз]]а<ref>[http://ria.ru/world/20120629/688074170.html Евросоюз одобрили начало переговоров о вступлении Черногории в ЕС]</ref>. С [[2017 год]]а — член [[НАТО]]<ref name="meduza" />. Использует [[евро]], не входя в [[Еврозона|Еврозону]]. Столица и крупнейший город — [[Подгорица]]<ref name="skupstina.me"/><ref name="ReferenceA"/>. Исторической и культурной столицей Черногории является город [[Цетине]]. --> == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == :Ӏаьржаламанчоьнан административан йекъайалар: * [[Андриевица (йукъаралла)|Андриевица]] — коьрта гӀала [[Андриевица]] * [[Бар (йукъаралла)|Бар]] — коьрта гӀала [[Бар (Iаьржалаьмнин Пачхьалкх)|Бар]] * [[Беране (йукъаралла)|Беране]] — коьрта гӀала [[Беране]] * [[Биело-Поле (йукъаралла)|Биело-Поле]] — коьрта гӀала [[Биело-Поле]] * [[Будва (йукъаралла)|Будва]] — коьрта гӀала [[Будва]] * [[Даниловград (йукъаралла)|Даниловград]] — коьрта гӀала [[Даниловград]] * [[Жабляк (йукъаралла)|Жабляк]] — коьрта гӀала [[Жабляк]] * [[Колашин (йукъаралла)|Колашин]] — коьрта гӀала [[Колашин]] * [[Котор (йукъаралла)|Котор]] — коьрта гӀала [[Котор]] * [[Мойковац (йукъаралла)|Мойковац]] — коьрта гӀала [[Мойковац]] * [[Никшич (йукъаралла)|Никшич]] — коьрта гӀала [[Никшич]] * [[Плав (йукъаралла)|Плав]] — коьрта гӀала [[Плав]] * [[Плужине (йукъаралла)|Плужине]] — коьрта гӀала [[Плужине]] * [[Плевля (йукъаралла)|Плевля]] — коьрта гӀала [[Плевля]] * [[Подгорица (йукъаралла)|Подгорица]] — коьрта гӀала [[Подгорица]] * [[Рожае (йукъаралла)|Рожае]] — коьрта гӀала [[Рожае]] * [[Тиват (йукъаралла)|Тиват]] — коьрта гӀала [[Тиват]] * [[Улцинь (йукъаралла)|Улцинь]] — коьрта гӀала [[Улцинь]] * [[Херцег-Нови (йукъаралла)|Херцег-Нови]] — коьрта гӀала [[Херцег-Нови]] * [[Цетине (йукъаралла)|Цетине]] — коьрта гӀала [[Цетине]] * [[Шавник (йукъаралла)|Шавник]] — коьрта гӀала [[Шавник]] <center> {|class="standard sortable" |- bgcolor=#cccccc ! rowspan=2 width="5%"| # ! rowspan=2 width="5%"| ХӀост ! rowspan=2 width="30%"| йукъаралла ! colspan=2 width="15%"| Майда ! colspan=2 width="15%"| Бахархой ! colspan=2 width="15%"| Луьсталла ! rowspan=2 width="15%"| Докъа къам (2003) ! rowspan=2 width="15%"| Коьрта мотт ! rowspan=2 width="15%"| Коьрта дин |- ! км² !! № п/п ! массо !! № п/п ! стаг/км² !! № п/п |- | 1 || [[Файл:CoatAN.jpg|center|60px]] || [[Андриевица (йукъаралла)|Андриевица]] || align=center| 283 || 17 || align=center| 5,785 || || align=center| 20 || || align=center bgcolor="yellow"| сербаш (69.61 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 2 || [[Файл:Coat of Arms of Bar.png|center|70px]] || [[Бар (йукъаралла)|Бар]] || align=center| 598 || 9 || align=center| 40,037 || || align=center| 67 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 3 || [[Файл:FinalniGrbBerane1.png|center|60px]] || [[Беране (йукъаралла)|Беране]] || align=center| 717 || || align=center| 35,068 || || align=center| 49 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 4 || [[Файл:BijeloPoljeWeapon.png|center|60px]] || [[Биело-Поле (йукъаралла)|Биело-Поле]] || align=center| 924 || || align=center| 50,284 || || align=center| 54 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 5 || [[Файл:Budva-grb.gif|center|70px]] || [[Будва (йукъаралла)|Будва]] || align=center| 122 || 20 || align=center| 15,909 || || align=center| 130 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 6 || [[Файл:Cetinje Coat-of-Arms.svg|center|60px]] || [[Цетине (йукъаралла)|Цетине]] || align=center| 899 || || align=center| 18,482 || || align=center| 21 || || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхой (90.28 %) || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхойн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 7 || [[Файл:Coat of Arms of Danilovgrad.svg|center|60px]] || [[Даниловград (йукъаралла)|Даниловград]] || align=center| 501 || 10 || align=center| 16,523 || || align=center| 33 || || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхой (67.93 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 8 || [[Файл:Herceg Novi CoA.jpg|center|70px]] || [[Херцег-Нови (йукъаралла)|Херцег-Нови]] || align=center| 235 || 19 || align=center| 33,034 || || align=center| 141 || || align=center bgcolor="yellow"| сербаш (52.45 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 9 || [[Файл:Grbkolasin.jpg|center|60px]] || [[Колашин (йукъаралла)|Колашин]] || align=center| 897 || || align=center| 9,949 || || align=center| 11 || || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхой (50.65 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 10 || [[Файл:Coat of Arms of Kotor.jpg|center|70px]] || [[Котор (йукъаралла)|Котор]] || align=center| 335 || 16 || align=center| 22,947 || || align=center| 68 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 11 || [[Файл:Mojkovac coa.png|center|60px]] || [[Мойковац (йукъаралла)|Мойковац]] || align=center| 367 || 15 || align=center| 10,066 || || align=center| 27 || || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхой (54.77 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 12 || [[Файл:Niksic Coat-of-Arms.svg|center|60px]] || [[Никшич (йукъаралла)|Никшич]] || align=center| 2,065 || 1 || align=center| 75,282 || 2 || align=center| 36 || || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхой (62.50 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 13 || [[Файл:PlavWeapon.png|center|60px]] || [[Плав (йукъаралла)|Плав]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13,805 || || align=center| 28 || || align=center bgcolor="#7FFFD4"| бусулбанаш (бошняки) (50.73 %) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| боснийн || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 14 || [[Файл:Pluzine coa.png|center|60px]] || [[Плужине (йукъаралла)|Плужине]] || align=center| 854 || || align=center| 4,272 || || align=center| 5 || || align=center bgcolor="yellow"| сербаш (60.51 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 15 || [[Файл:Pljevlja-grb.png|center|60px]] || [[Плевля (йукъаралла)|Плевля]] || align=center| 1,346 || 3 || align=center| 36,918 || 3 || align=center| 27 || || align=center bgcolor="yellow"| сербаш (59.52 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 16 || [[Файл:Coat of Arms of Podgorica.svg|center|60px]] || [[Подгорица (йукъаралла)|Подгорица]] || align=center| 1,399 || 2 || align=center| 169,132 || 1 || align=center| 121 || || align=center bgcolor="#C41E3A"| Ӏаьржаламанхой (56.96 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 17 || [[Файл:Rozaje Coat of Arms.svg|60px]] || [[Рожае (йукъаралла)|Рожае]] || align=center| 432 || 14 || align=center| 22,693 || || align=center| 53 || || align=center bgcolor="#7FFFD4"| бусулбанаш (бошняки) (82.09 %) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| боснийн || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 18 || [[Файл:Šavnik Montenegro COA.svg|60px]] || [[Шавник (йукъаралла)|Шавник]] || align=center| 553 || 11 || align=center| 2,947 || 21 || align=center| 5 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 19 || [[Файл:MNE Tivat COA.svg|60px]] || [[Тиват (йукъаралла)|Тиват]] || align=center| 46 || 21 || align=center| 13,630 || || align=center| 296 || || align=center bgcolor="#FF9966"| Докха а, коьрта а къам дац || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |- | 20 || [[Файл:Coat of Arms of Ulcinj.svg|60px]] || [[Улцинь (йукъаралла)|Улцинь]] || align=center| 255 || 18 || align=center| 20,290 || || align=center| 80 || || align=center bgcolor="#B5A642"| албаной (78 %) || align=center bgcolor="#B5A642"| албанийн || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 21 || || [[Жабляк (йукъаралла)|Жабляк]] || align=center| 445 || 13 || align=center| 4,204 || || align=center| 9 || || align=center bgcolor="yellow"| сербаш (50.15 %) || align=center bgcolor="yellow"| сербийн || align=center bgcolor="yellow"| керста дин |} </center> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Iаьржалаьмни]] n0a0iqoskyg2vjk9vkjh7cb0lc8farb Мажаройчоь 0 2592 25778640 22431614 2026-09-21T23:11:31Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778640 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна|Мажаройчоь (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Мажаройчоь |Шен цӀе = {{lang-hu|Magyarország}} |Доланиг дожар = Мажаройчоьнан | Флаг = Flag of Hungary.svg |ХӀост = Coat of Arms of Hungary.svg |ХӀостан метта = |Девиз = |Шатлакхан Иллинан цӀе = Isten, áldd meg a magyart! |Аудио = Hu-magyarhimnusz.ogg |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=22|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Пачхьалкхан дин = |Картан тӀехь = EU-Hungary.svg |картан куьг = '''Мажаройчоь йу ''' (таьӀна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьӀна-сира а)<br />— [[Европин барт|Европин бертехь]] (сирла-баьццара) |Картан тӀехь2 = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 29|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 2|lon_sec = 24 |region = HU |CoordScale = |Мотт = [[Мажаройн мотт|мажаройн]] |Кхоьллина = [[1000 шо|1000]] |Маьрша йаьлла терахь = [[1918]] шеран [[17 октябрь]] |Маьрша йелира = [[Австри-Мажаройчоь|Австри-Мажаройчоьх]] |Коьрта гӀала = [[Будапешт]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Будапешт]], [[Дебрецен]], [[Мишкольц]], [[Сегед]], [[Печ]], [[Дьёр]], [[Ниредьхаза]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]], [[Сомбатхей]], [[Эрд (Мажаройчоь)|Эрд]], [[Сольнок]], [[Татабанья]], [[Шопрон]], [[Капошвар]], [[Веспрем]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Мажаройчоьнан президент|Президент]]<br />[[Мажаройчоьнан премьер-министрийн могӀам|Премьер-министр]]<br />[[Пачхьалкхан гулам (Мажаройчоь)|Пачхьалкхан гуламан председатель]] |Куьйгалхой = [[Шуйок, Тамаш|Шуйок Тамаш]]<br />[[Орбан, Виктор|Орбан Виктор]]<br />[[Кёвер, Ласло|Кёвер Ласло]] |Латтанца меттиг = 108 |Латта = 93 036 |Хина процент = 0,74% |Бахархойн цӀерш = Мажарой, мажаро |Бахархойн меттиг = 91 |Бахархой = {{кӀезиг дар}} 9 603 634<ref name="автоссылка1">{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |title=22.1.2.1. Resident population by sex, county and region, 1 January (annual series) |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=2024-10-26}}</ref> |Мах хадина шо = 2024 |Бахархой ларарца = 10 014 324<ref>{{cite news|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00079&plugin=1|title=Population and living conditions in Urban Audit cities, core city Total population in Urban Audit cities|publisher=eurostat}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 104 |Луьсталлина меттиг = 94 |ДЧС (НЭТ) = 359,901 млрд<ref name="dataimf">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2021-01-24 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129113112/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2022 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 53 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{терахь|36848}}<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал)= 180,959 млрд<ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо =2022 |ДЧС (номинал) меттиг =53 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= {{терахь|18527}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,854<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2019-12-28 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024144212/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_summary_human_development_statistical_update_en.pdf |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2020 |АКИ меттиг = 40 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">очень высокий</span> |Авиакомпани = |Ахча = [[Мажаройн форинт]] ([[HUF, 348]]) |Домен = [[.hu]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъахо санна) |ISO = |Телефонан код = 36 |Сахьтан аса = [[Йуккъераевропин хан|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Йуккъераевропин аьхкенан хан|UTC+2]]) |Билгалдахар = }} '''Мажаройчоь'''{{efn|В период с 1989 по 2011 год страна официально называлась '''Венге́рская Респу́блика''' (''Magyar Köztársaság'', ''Мо́дёр Кёзтаршошаг''), но с 1 января 2012 года вступила в силу новая конституция Мажаройчоьнан, официально утвердившая сокращённое наименование государства — Венгрия.}} ({{lang-hu|Magyarország}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrorsaːɡ]}}, ма-дарра: «Мажаройн мохк» — ''magyar'' (''мо́дёр'') ''«''Мажаройн» а, ''ország'' (''о́рсаг'') «мохк» а) — [[Йуккъера Европа|Йуккъера Европин]] [[пачхьалкх]]. Бахархой — 9 603 634 ст. (2024)<ref name="автоссылка1" />, мехкан майда — 93 036 км². [[Бахархошца мехкийн исписка|Бахархойн барамца 93-гӀа меттиг дуьненахь]]{{Дехьавалар|Барам, охьаховшар}} а, [[Майданца мехкий а, дозаш долу мехкийн а исписка|108-гӀа латтанца]] а{{дехьавалар|Географин хьал}}. Лаьттан тӀехула доза ду [[Украина|Украиница]], [[Румыни]]ца, [[Словаки]]ца, [[Серби]]ца, [[Хорвати]]ца, [[Словени]]ца, [[Австри]]ца{{дехьавалар|Географин хаамаш}}.<ref>{{Cite web|url=https://dialogorum.hu/istorija-vengrii-tysjacheletie-v-centre-evropy/|title=История Мажаройчоьнан. Тысячелетие в центре Европы {{!}} Фонд Dialogorum|last=admin|website=Фонд "Dialogorum"|date=2018-02-28|access-date=2025-12-08}}</ref> [[ХӀорд боцу пачхьалкхаш]]. Коьрта бахархой ― мажарой. Дукхаха болу бахархой ([[Мажаройчоьнан католикалла|бахархойн 29,2 %]]) [[католикалла]] лелош бу<ref name=":1">{{Cite web|url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/adatbazis/#/table/WBS008/N4IgFgpghgJiBcBtEAVAkgWQKIH0AKWASmgPIAiIAugDQgDOAljBAsgGoCCAMlxwMo42AJiq06EAMYAXBgHsAdq1QdCfAFJYeARlEgAZgwA2UiACc6CUAGsG8uPBAYoABxC0I8qaYYQLSdty8AsJu1rb2IHwQUm4gAG5QhgCuvkqEuADCsek4hFm0OQDi-SA5JIXZuCSEAKqVOCR89dUkzQBCzXUFVa3dOBkc9Vxdpbg1AHL1bYN92PUcFH0E85N9agDq9QBiJTkZvaM4avUYU_UAEs0ZZCJ94yQo9eODlAC-NMjo2PhEpIthdgQkWisQSyVSSBAQgADEJblDoVodLQYYiqO9qJ8VOpNFxkQCIlEYrQwSk_MhxlhvnwsAANWKnWhbdGUN6vIA===|title=Népszámlálási adatbázis – Központi Statisztikai Hivatal|website=nepszamlalas2022.ksh.hu|access-date=2025-09-18}}</ref>{{дехьавалар|Бахархой}}. Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — [[Будапешт]] йу, кхин йаккхий гӀаланаш — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ (гӀала, Мажаройчоь)|Печ]], кхин йерш а. Пачхьалкхан мотт — [[Мажаройн мотт|мажаройн]]{{дехьавалар|Мнттанаш}}. Мажаройчоь — [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]] [[парламентан республика]]. 2010 шеран 29 майра 2026 шеран 12 май кхаччалц [[премьер-министр]]ан даржехь вара [[Виктор Орбан]]{{дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. Йекъало 20 административан-мехкан декъе, царех 19 — [[медье]] йу, 1 — республикин куьйгакӀелара гӀала йу, иза медьен йолу бакъонаш йолуш йу{{дехьавалар|Административан йекъайалар}}. Динамикица кхуьуш йолу индустрин мохк. 2023 шарахь [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] номиналан чухоам хилира 212<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://datacommons.org/place/country/HUN|title=Мажаройчоь - Data Commons|lang=ru|website=datacommons.org|access-date=2025-06-15}}</ref> миллиард [[АЦШ доллар]] (22 100<ref name="автоссылка2" /> АЦШ доллар гергга бахархойн хӀоранна синна). [[Ахча]] — [[мажаройн форинт]] ([[Валютин мах|мах]], 2025 шеран 15 июнан хьолехь, — 348,51 форинт 1 АЦШ долларах)<ref>{{Cite web|url=https://ru.investing.com/currencies/usd-huf|title=Курс валют Доллар США/Мажаройн форинт (USD HUF) — Investing.com|lang=ru|website=Investing.com Россия|date=2025-06-13|access-date=2025-06-15}}</ref>{{дехьавалар|Экономика}}. ВКъКх декъашхо 1955 шарахь дуьйна, иза дӀакхийтира тарифийн а, йохк-эцаран а йукъара бартах 1973 шарахь, Дуьненайукъара валютин фондах а, Дуьненайукъара меттахӀотторан а, кхиаран а банках а 1982 шарахь, Европин Кхеташонах 1991 шарахь. 1999 шарахь дуьйна — НАТО, 2004 шарахь дуьйна — [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо. 2011 шеран 1 январехь Мажаройчоь председатель йара Европин бертан эха шарахь.<ref>{{Книга |ссылка=https://books.google.ru/books?id=lUSGEAAAQBAJ&pg=PT41&dq=%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B8%D1%8F.+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B+%D0%91%D0%B5%D0%BD%D1%81+%D0%99%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%88&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwik3MXancuRAxWi9wIHHWJOOAwQ6AF6BAgIEAM |автор=Бенс Йонаш |заглавие=Венгрия. Полная история страны |год=2022-08-30 |издательство=ЛитРес |всего страниц=412 |isbn=978-5-04-461423-9}}</ref> == Этимологи == {{main|Мажаройчоьнан цӀе}} Мажаройн шайн цӀе {{lang-hu|magyar(ok)}} йекъало шина декъе, хьалхарниг царех — ''mōś'' — йуста [[манси]]н шайн цӀарца а, шина [[фратри|фратрех]] цхьаьнна [[ханташ|хантийн]] цӀарца ''Мось''. ШолгӀа декъан цӀе схьайалар хууш дац; иза йоьзна хила мега [[Финнийн-угорийн меттанаш|финнийн-угорийн дешца]], этимологица {{lang-fi|yrkö}} «боьша стаг» дешах тера долу<ref>{{книга|автор=[[Майтинская, Клара Евгеньевна|Майтинская К. Е.]]|часть=Мажаройн язык|заглавие=Основы финно-угорского языкознания|место=М.|издательство=Наука|год=1976|том=3|страницы=342—343}}</ref>. == Географин хаамаш {{Anchor|Географин хьал}} == [[Файл:Физическая карта Венгрии.png|thumb|355x355px|Мажаройчоьнан физикин карта|альт=]] {{коьрта йаззам|Мажаройчоьнан географи}} Мажаройчоьнан мохк дукхаха берг нийса рельеф йолуш бу. Цуьнан доккхаха долу дакъа лаьтта [[Йуккъера Дунайн чутаьӀе|Йуккъера Дунайн аренахь]] ду. Аренан малхбуза дакъа ''Dunántúl'' (''Дунантул'', {{ма-дарра|Дунайл дехье}}) декъна дуккха а гунаша, локхалла 300 м кхоччуш; малхбален ''Alföld (''[[Альфёльд]], {{ма-дарра|Лоха Латта}}) нийса рельеф йолуш ду. Къилбаседа-малхбузе дӀалоцу [[Кишальфёльд]] [[чутаьӀе]]но (''Kisalföld'', {{ма-дарра|Жима Лоха Латта}}), малхбузехь цуьнан доза ду [[Алпокалья]] акъари, иза [[Альпаш|Альпийн]] кӀажош ду, цуьнан локхалла 500—800 м (Иротт-кё: 883 м). Къилбаседехьа [[Балатон]] [[Ӏам|Ӏомал]] дахделла Йуккъера мажаройн лаьмнаш [[акъари]]н кепара массивашца, церан локхалла 400—700 м ([[Баконь]], [[Вертеш]], [[Дуназуг]]) йу. Дунантулан къилба декъехь айаделла окъаман лаьмнаш [[Мечек]] локхаллица 681 м (Зенгё лам) кхаччалц. Мажаройчоьнан къилбаседехь лаьтта Малхбузен [[Карпаташ|Карпатийн]] генаш локхаллица 1000 м. Уьш хедийна эркийн шуьйра тогӀенаш а, шеш лаьтта [[тӀаплам|тӀапломан]] массиваш а, кира-маьӀданийн акъариш а ([[Бёржёнь]], [[Черхат]], [[Матра]], Бюкк, Черехат, [[Земплени-Хедьшег]]…). Кхузахь (Матрехь) лаьтта Мажаройчоьнан уггаре лекха меттиг — [[Кекеш]] лам (1014 м). Лаьмнашкахь [[Словаки]]ца дозанехь лаьтта [[Европа|Европин]] йаккхийчех [[карст]]ан цхьа хьех [[Агтелек|Аггтелек]] [[Латта бухара хиш|латта бухара]] эркашца а, Ӏаьмнашца а. [[Файл:Megyeri híd a magasból.jpg|thumb|[[Дунай]] эрк]] [[Пайден маьӀданаш|Пайден маьӀданех]] Мажаройчохь доху [[боксит]]аш, [[боьра кӀора]], [[мехкадаьтта]], [[газ]], [[Аьчкан маьӀда|аьчкан]], [[Марганцан маьӀданаш|марганцан]], [[ЦӀеста маьӀданаш|цӀеста]], [[Дашан маьӀданаш|дашан]]-[[Полиметаллийн маьӀданаш|цинкан]] [[маьӀда]]наш, [[дарбане хи]]ш, [[довха хьост]]аш. Мажаройчоь лаьмнашна йукъахь хиларо [[Континентан климат|континентан тайпа климат]] йо, кӀеда Ӏаьнца а, йовха аьхкенца а. Шеран йочанаш 450 мм малхбалехь 900 мм кхаччалц лаьмнашкахь. Мажаройчоьнан дерриге а хиш Дунайн майданан йукъадогӀуш ду. Ша Дунай махкахула къилбаседехьара къилбехьа 410 км охьадоьду. Уггар боккха Ӏам — Балатон Ӏам — мехала дуьненайукъара туристийн меттиг йу. Цуьнан малхбузера чаккхенгахь бу Европехь уггаре боккха бовха Ӏам — Хевиз Ӏам, цунна уллехь йу бальнеологин хаттанан курорт. Мажаройчнан ораматан кӀоргенаш адамаша хенан йохалла хаъал хийцина. Кхиош долу ораматаш — лелош долу латтанаш, стоьмийн бошмаш, кемсийн бошмаш — дукхах долчу латта тӀехь алсам йу. Хьаннаш йисина лаьмнашкахь, уггар хьалха [[Словакин]] дозанна гергахь пачхьалкхан къилба-малхбалехь, дӀалаьцна 20 % гергга латта (шуьйра гӀаш долу хьаннаш кхуьу 800—1000 м лакхалле кхаччалц, лакхахь хаало базанан-пихтан хьаннаш). Аренашкахь Ӏаьржа латта ду, ткъа дуьра латтанаш ду Альфёльдехь, лаьмнашкахь боьра латтанаш а, байн-карбонатан латтанаш а ду. <gallery perrow="6"> DonauknieVisegrad.jpg|[[Вишеград (Мажаройчоь)|Вишеград]] Hortobagy-ziehbrunnen.jpg|[[Деса]] Kekesteto1.JPG|Кекеш Diosgyorvar.jpg|Диошдьёр DoboIstvan.jpg|Эгер A landscape in Pest county near Vac.jpg|<center>[[Пешт (медье)|Пешт медьера]] пейзаж [[Вац (Мажаройчоь)|Вац]] гӀалин гена йоцуш</center> Ősz a Zempléni-hegységben, Fényfürdő.jpg|Гуьйренан хьун Мажаройчохь </gallery> == Истори == === Хьалхара истори === [[Файл:Great moravia svatopluk.png|thumb|right|[[Сийлахь-йоккха Морави]]н йукъахь болу Мажаройчоьнан мохк]] Антикан муьрехь [[Паннони]] [[Руман импери]]н провинци йара, тӀаьхьо йекъайелира [[Малхбузен Руман импери]]н а, [[Малхбален Руман импери]]н а<ref name="Kershaw">Kershaw, Stephen P. (2013). ''A Brief History of The Roman Empire: Rise and Fall. London.'' Constable & Robinson Ltd. {{ISBN|978-1-78033-048-8}}.</ref>. Цул тӀаьхьа йерриг [[Паннонин аре]] дӀалецира [[авараш]]а. 500—700 шерашкахь хин йолчу [[Блатенан олалла|Блатенан олаллин]] махкахь йара [[кестелан оьздангалла]], иза ийна романийн-славянийн-аварийн орамаш долуш йу<ref name="Gubcsi">Lajos Gubcsi, [http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf Hungary in the Carpathian Basin], MoD Zrínyi Media Ltd, 2011</ref>. [[Аварийн каганат]] эшначул тӀаьхьа, и латтанаш [[Сийлахь-йоккха Морави]]н областан Ӏаткъаман кӀела дахара. === Мажарой Дунай тӀе кхалхар ([[IX бӀешо|IX]]—[[X бӀешо]]) === [[Файл:A magyarok vandorlasa.jpg|thumb|Мажарой Дунай тӀе кхалхар]] 900—1000 шераш нергга [[Ширамажаройн тайпанийн конфедераци|мажаройн тайпанаш]] [[Паннонин аре мажароша йаккхар|схьа а йаьккхина, охьахевшина Паннонин арене]], кхин а [[Карпатийн кӀажош]]ка ([[Трансильвани|Трансильване]]), цига охьахевшира мажаройн гергара болу [[секейш]] а, [[чангошаш]] а. === ЙуккъерабӀешеран паччахьалла Мажаройчоь === [[Файл:Europe mediterranean 1097.jpg|thumb|[[1097 шо|1097 шеран]] Европин картин тӀаьхь Мажаройн паччахьалла (Болгарин, Хорватин, Польшин, Киевн Русин, Сийлахь-йоккха Руман империна йукъахь)]] 1001 шарахь Мажаройчоьнан урхалчо [[Сийлахь Иштван]]а тӀеэцна [[Мажаройчоьнан паччахь|паччахьан]] титул, кхайкхийра Паччахьалла Мажаройчоь. 1301 шо кхаччалц Мажаройчоьнан урхаллехь бара [[АрпадгӀеран некъий]], цу муьрехь Мажаройн пачхьалкхан йукъаметтигаш йара [[Византи|Византин империца]], иза къийсам латтош йара шен династийн декъашхошна йукъахь хиллачу девнашца, ткъа тӀом бира [[Оьрсийн элий|оьрсийн элашца]], балех бевлира [[Мажаройчоь монголоша схьаяккхар|монголош тӀелатарх]]. Мажаройчоьнан Ӏарш тӀаккха цкъа хьалха [[Богемин паччахьалла|Богемин паччахьаллин]] [[ПржемысловичгӀар|ПржемысловичгӀеран]] некъийн урхалчийн кара кхаьчна, цул тӀаьхьа [[Бавари]]н Анжу-Сицилин а, [[ЛюксембургӀар|ЛюксембурггӀеран]] цӀийнан [[ВиттельсбахгӀар|ВиттельсбахгӀеран]] векалийн кара кхаьчна. 1438 шарахь ГабсбурггӀеран некъийн Австрин герцог Альбрехт II хилира Мажаройчоьнан паччахь, амма дукха хан йалале паччахьалла ЯгеллонгӀеран некъийн Польшин паччахьан Владислав III Варненчикан кара йелира. ТӀаьххьарниг велира Ӏусманан туркошца тӀом болчу хенахь, ткъа ГабсбурггӀеран некъийн Альбертинийн орамах волу Ладислав Постум хилира Мажарчоьнан паччахь. Амма 1458 шарахь Мажаройчоьнан паччахьаллехь Ӏедале хӀоьттира трансильванхо [[Магнаташ|магнат]] [[Матьяш Хуньяди]], цуьнан паччахьалла лоруш ду йозуш йоцу Мажаройн пачхьалкх хьалайаларан тӀаьххьара мур. 1490 шарахь эххар а мажаройн паччахьан Ӏарш тӀехь дӀахӀиттира ягиеллонаш, амма церан Ӏедал Мажаройчохь чекхделира Ӏусманан империн султана [[Сулейман Кануни|Кануни Сулеймана]] Европин тӀелеташ<ref>Attila Zsoldos, [https://books.google.com/books?id=IgoiAQAAIAAJ Saint Stephen and his country: a newborn kingdom in Central Europe: Hungary], Lucidus, 2001</ref>. === Туркошна дуьхьала латтар === {{Main|Ӏусманан-мажаройн тӀемаш}} 1526 шеран 29 августехь [[Мохач]]ехь хиллачу тӀамехь 50 эзар стагах лаьттачу Ӏусманан султанан Сулейман I-чун эскаро, коьртехь везир Паргалы ИбрахӀим-паша а волуш, 25 эзар стагах лаьттачу мажаройн эскарна онда эшам бира: коьрта бахьана дара федералан йекъайалар; дукха мажаройн элий жоп ца делира паччахьан кхайкхамна, ткъа феодалаш ца баьхьира ахархошна герз латто. [[Лайош II]] ведда воьдуш уьшала чувахна; 12 де даьлча Сулейман коьрта шахьар чу ваьлла, иза туркошна карайахара тӀом а ца беш. Туркоша талораш дира Пешта а, [[Балатон]] а тӀекхаччалц долчу латтанаш тӀахь, хьалхарчу шерашкахь йийсаре вина дӀавигира 200 эз. кхаччалц стаг. Жеро йолу паччахь-аьзни йедира Пожоне ([[Братислава|Братиславе]]); 1526 шеран сентябрехь [[Фердинанд I Габсбург]] хаьржира чехин паччахь, амма мажаройн паччахь 11 ноябрехь [[Секешфехервар]]ехь сеймехь кхайкхийра [[Янош I Запойяи|Янош Запольяи]]. Амма Фердинанд, дукхаха болу хьаькмаш эцна, 1526 шеран 17 декабрехь хаьржира Мажаройчоьнан паччахь. Туркойн куьйга кӀел ца йоьжначу Мажарийн пачхьалкхан махка тӀехь йеххачу хенахь тӀом болабелира Фердинандан а, Янош Запольяин агӀончашна йукъахь<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Турецкое господство в Венгрии}}</ref>, цу тӀе мажаройн феодалаш гуттаренна цхьаьна лагерера дехьабовлура шайн пайда лоьхуш. Оцу йуккъехула, 1527—1528 шерашкахь туркоша схайехира [[Дунай]] тӀера мажаройн гӀепаш, схьайаьккхира йерриге [[Босни]], [[Хорвати]], [[Славони]]. 1527 шарахь [[Рум]]ехь талораш динчул тӀаьхьа [[ГабсбурггӀар|ГабсбурггӀеран]] эскарш дехьакхийсира Мажаройчу, цара цхьа могӀа иэшамаш бира Янош Запольяин. Цул тӀаьхьа 1528 шеран январехь Запольяи, [[Истмала|Истмалехь]] бинчу бартаца нийса а догӀуш, ша дӀавелира Сулейман I-чо ларвийра волуш куьйгакӀела. 1528 шеран мартехь ГабсбурггӀеран эскарш керла толам баьккхира Запольяин тӀаьхь, цуьнан вада вийзира [[Полякийн паччахьалла|Польше]]. Цунна жоп луш, Сулейман I йуха а тӀелетира 1529 шарахь, ткъа 1529 шеран августехь туркоша а, Запольяин агӀончаша мажароша а дӀалаьцна Буда, Янош йухаметтахӀоттийра паччахьан Ӏарше. Фердинандан дуьхьала Сулейман вахара кхин а дӀа, [[Эрцгерцогалла Австри|Австре]]; 1529 шеран сентябрехь — октябрехь туркоша гуо лецира [[Вена|Венин]], гӀала схьа ца йаккхайелира, амма кхин дӀа а Янош Запольяин гӀодора. Австрин а, Туркойн а дийцарш кхиаме ца хилира, 1532—1533 шерашкахь Мажаройчоьнан латта тӀехь туркошна а, австрихошна а йукъахь керла тӀом болабелира; Фердинандан ваша, император Карл V, говза тӀом бира Австрехь, туркой кӀорггера Германе чу ца бахийтира. 1533 шеран 23 июлехь Истмалехь бира дуьххьарлера Австрин-Туркойн машаран барт, цуьнца нийса а догӀуш, Мажаройчонан дукхах долу дакъа Янош Запольяин олаллин кӀел а, туркошкара вассалийн дозуш хиларе а кхаьчна, ткъа Мажаройчоьнан къилбаседехь а, къилба-малхбузехь а долу латтанаш, султанна хӀора шарахь 30 эзар [[дукат]] дала декхарийлахь йолуш. 1530—1534 шерашкахь факт хилла Мажаройчоьнан [[регент]] хилла Альвизе Луиджи Гритти (дожан Андреа Гриттин къотгӀала вина кӀант), иза доттагӀ вара ИбрахӀим-пашан, тешаме стаг вара Сулейманан. Гриттис ловзийра Сулейманна а, Запольяинна а йукъахь йуккъеметтиг лелоран роль, амма туллузашна йукъагӀертара, Запольяин ницкъ лахбан гӀиртира, 1534 шеран июлехь Трансильванехь вийра цуьнан коьрта агӀончашлахь цхьаъ — Надьварадан епископ Имре Цибак. Амма Трансильванин магнаташа, молдавин урхалхочун Рареш Петрун гӀоьнца, Гриттин лагерна тӀелетира 1534 шеран сентябрехь, иза йийсаре лаьцна, къиза вийра. Янош Запольяин дарж жим-жима гӀелделира, Папас иза динера дӀаваьккхира; йехачу хенахь Запольяин когаметта хин берш ца хилла, кӀезг-кӀезга иза ойлане велира Фердинанд Габсбург шен когаметтаверг лара Мажаройчохь<ref>''Salamon F.'' «Ungarn im Zeitalter der Türkenherrschaft» (Лиц., 1887).</ref>. == Медье == <!-- [[Файл:Map_of_counties_of_Hungary_2004.png||frame|Мажаройчоьнан административан йекъайалар]]--> {{clear}} <center> {| class="standard" ! Мажаройчоьнан административан йекъайалар |- align=left | {{Мажаройчоьнан административан йекъайалар}} <br /><small>''(Мажаройчоьнан административан йекъайалар.)''</small> |- | align=left style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" !ЦӀе!![[Административан центр]]!![[Майда]]<br />(км²)!![[Бахархой]]<br />(стаг)!![[Луьсталла]]<br />(стаг/км²)!!Дукхалла<br />[[Нах беха меттигашкахь]] |- |[[Бач-Кишкун (медье)|Бач-Кишкун]]||[[Кечкемет]]||8 445||541 584||64||119 |- |[[Баранья (медье)|Баранья]]||[[Печ]]||4 430||402 260||91||301 |- |[[Бекеш (медье)|Бекеш]]||[[Бекешчаба]]||5 631||392 845||70||75 |- |[[Боршод-Абауй-Земплен (медье)|Боршод-Абауй-Земплен]]||[[Мишкольц]]||7 247||739 143||102||355 |- |[[Чонград (медье)|Чонград]]||[[Сегед]]||4 263||425 785||100||60 |- |[[Фейер (медье)|Фейер]]||[[Секешфехервар]]||4 359||428 579||98||108 |- |[[Дьёр-Мошон-Шопрон (медье)|Дьёр-Мошон-Шопрон]]||[[Дьёр]]||4 208||440 138||105||174 |- |[[Хайду-Бихар (медье)|Хайду-Бихар]]||[[Дебрецен]]||6 211||550 265||89||82 |- |[[Хевеш (медье)|Хевеш]]||[[Эгер (гӀала)|Эгер]]||3 637||323 769||89||119 |- |[[Яс-Надькун-Сольнок (медье)|Яс-Надькун-Сольнок]]||[[Сольнок]]||5 582||413 174||74||75 |- |[[Комаром-Эстергом (медье)|Комаром-Эстергом]]||[[Татабанья]]||2 265||315 886||139||76 |- |[[Ноград (медье)|Ноград]]||[[Шальготарьян]]||2 546||218 218||86||129 |- |[[Пешт (медье)|Пешт]]||([[Будапешт]])||6 393||1 124 395||176||186 |- |[[Шомодь (медье)|Шомодь]]||[[Капошвар]]||6 036||334 065||55||244 |- |[[Сабольч-Сатмар-Берег]]||[[Ниредьхаза]]||5 936||583 564||98||228 |- |[[Тольна (медье)|Тольна]]||[[Сексард]]||3 703||247 287||67||108 |- |[[Ваш (медье)|Ваш]]||[[Сомбатхей]]||3 336||266 342||80||216 |- |[[Веспрем (медье)|Веспрем]]||[[Веспрем]]||4 493||368 519||82||225 |- |[[Зала (медье)|Зала]]||[[Залаэгерсег]]||3 784||269 705||78||257 |} |} </center> === Кечйаран промышленность === * Мажаройчоьнан йоккха мехкадаьттагазан компани — [[MOL]]. * [[Автомобилан промышленность]]: ** [[Suzuki]] ([[Эстергом]] гӀалахь арахецар); ** [[Audi]] ([[Дьёр]] гӀалахь арахецар) — мотораш, Audi ТТ, «А3 седан»; ** [[Rába]] — автомобилан компоненташ йен завод (Дьёр гӀ.); ** [[Mercedes-Benz]] — [[Кечкемет]] гӀалара завод; ** [[Knorr-Bremse]] — [[Будапешт]]ера а, Кечкеметера а завод. * [[Химин промышленность]]: ** [[BorsodChem]] (Боршодхем); ** TVK. * [[Фармацевтикин промышленность]]: ** [[Gedeon Richter]]; ** Egis. === Арахьара зӀенаш === Мажаройчоьнан арахьара йохк-эцар хьажийна йу ЕБ мехкашка, 2017 шеран экспортан чухоам $98,72 млрд бу<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hu.html |title=Экономика по данным книги фактов ЦРУ |access-date=2018-10-27 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610082839/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/HU.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610082839/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/HU.html |date=2009-06-10 }}</ref>, импортан — $93,28 млрд. Коьрта арахьара махлелоран накъостий бу: * экспортца: [[Германи]] — 27,7 %, [[Румыни]] — 5,4 %, [[Итали]] — 5,1 %, Австри — 5 %, Словаки — 4,8 %, Франци — 4,4 %, Чехи — 4,4 %, [[Польша]] — 4,3 %; * импортца — Германи — 26,2 %, [[Австри]] — 6,3 %, [[Цийчоь]] — 5,9 %, Польша — 5,5 %, [[Словаки]] — 5,3 %, [[Нидерландаш]] — 5 %, [[Чехи]] — 4,8 %, Итали — 4,7 %, [[Франци]] — 4 %. Арахьара йохк-эцаран сурсатийн структурехь алсама ду кийча промышленностан сурсаташ<ref>{{cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/hun/ |title=Арахьара торговля Мажаройчоьнан на atlas.media.mit.edu |access-date=2018-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014103739/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/hun/ |archive-date=2017-10-14 |url-status=dead }}</ref> — масала, экспорт йо, транспортан гӀирсаш, церан запасан дакъош, электротехникин а, электронин а компоненташ а, гӀирсаш а, медикаменташ, кхин долу химин сурсаташ, иштта кечдина дааран а, текстилан а сурсаташ. Импорт йо коьртаниг тайп-тайпана [[ахфабрикат]]аш, запасан дакъош, мехкадаьтта, газ, [[металлопрокат]], дааран сурсаташ. == ТӀеман ницкъаш == [[Файл:Husaren Elsterwerda Oktober 2007 1.jpg|thumb|Мажаройн гусараш]] {{коьрта йаззам|Мажаройчоьнан тӀеман ницкъаш}} Мажаройчоьнан тӀеман ницкъаш хаъал хийцина, лагӀбина [[Шийла тӀом]] дӀабаьллачул тӀехь. Карарчу хенахь уьш лаьтта шин тайпана эскарех: гӀаш эскарах а, тӀеман-хӀаваан ницкъех а. Мажаройчоьнан ГӀаш эскарш кхин а девза «Даймохк ларбаран корпус» ({{lang-hu|Honvédség}}) санна. И термин лелайора [[1848 шо|1848 шо кхачале]], оцу хенахь иштта алара [[Кошут, Лайош|Кошут Лайошан]] революцин эскарах. ХӀинца иза догӀуш ду мажаройн салташна. [[НАТО]]-х дӀакхеттачул тӀаьхьа мохк дехьабаьлла герзан областехь а, эскар кхолларехь а керла стандарташка. [[2004 шо|2004 шарахь]] дӀадаьккхина массеран а тӀеман декхар, говзаллин эскаре дехьадалар нисделла. == Массийн хаамийн гӀирсаш == Коьрта пачхьалкхан радиокомпани — «[[Мажаройн радио]]» ({{lang-hu|Magyar Rádió}}), коьрта пачхьалкхан телекомпани — «[[Мажаройн телевизион]]» ({{lang-hu|Magyar Televízió}}), «Мажарийн радион» а, «Мажарийн телевизионан» а урхаллин терго латтайо «Медиакхеташоно» ({{lang-hu|Médiatanács}}). Даккхий радиоканалаш: * «Радио Кошут» ({{lang-hu|Kossuth Rádió}}); * «Радио Петёфи» ({{lang-hu|Petőfi Rádió}}); * «Радио Барток» ({{lang-hu|Bartók Rádió}}); * «Радио Данко» ({{lang-hu|Dankó Rádió}}); * «Дерригдуьненан Радио Дунай» ({{lang-hu|Duna World Rádió}}) — дозанал арахьара мажарошна. Даккхий телеканалаш: * «M1»; * «M2»; * «M3»; * «M4»; * «Дерригдуьненан Дунай» ({{lang-hu|Duna World}}) — дозанал арахьара мажарошна. Уггаре гӀардаьлла муьран зорбанан арахецар<ref name="ESI">{{cite web |url = http://www.esiweb.org/pdf/enlargement_debates_manual_hungary.pdf |title = Communicating Europe: Hungary Manual. Information and contacts on the Hungarian debate on EU enlargement |author = {{гочданза 3|Инициатива_Европейской_Стабильности|Инициатива Европейской Стабильности|en|European_Stability_Initiative}} |date = 2010-12 |work = |publisher = |access-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924002304/http://www.esiweb.org/pdf/enlargement_debates_manual_hungary.pdf |archive-date = 2015-09-24 |url-status = live }}</ref>: * «Metropol»; * «''{{гочданза 3|Blikk|Blikk|en|Blikk}}''»; * «''[[Népszabadság|Ныйпсободшаг]]''» ({{lang-hu|Népszabadság}}); * «''[[Nemzeti Sport|Нэмзэти Шпорт]]''» (мажар. Nemzeti Sport); * «''{{гочданза 3|Magyar_Nemzet|Мадьяр немзет|en|Magyar_Nemzet}}''» ({{lang-hu|Magyar Nemzet}}); * «''[[Népszava|Ныйпсава]]''» (мажар. Népszava); * «''{{гочданза 3|Magyar_Hírlap|Мадьяр хирлап|en|Magyar_Hírlap}}''» ({{lang-hu|Magyar Hírlap}}). == Оьздангалла == [[Файл:Rubiks cube.jpg|thumb|Мажаройчоь — [[Эрно Рубик|Рубикан]] [[Рубикан къуб|къуб]]]] [[Файл:Voivodina_Hungarians_national_costume_and_dance_6.jpg|thumb|Хелхабуьйлу мажарой]] {{Main|Мажаройчоьнан архитектура|Мажаройчоьнан музыкин фестивалаш|Мажаройн къоман духар}} === Кухни === {{коьрта йаззам|Мажаройн кухни}} [[Файл:Dobos cake (Gerbeaud Confectionery Budapest Hungary).jpg|thumb|left|[[Добош (торт)|Добош]]]] === Спорт === [[Футболех ловзаран Мажаройчоьнан гулйина команда|Мажаройчоьнан гулйина]] футболан командо шозза 2-гӀа меттиг йаьккхина Дуьненан кхоалгӀачу чемпионатехь (1938) а, Дуьненан пхоьалгӀа чемпионатехь (1954). [[Хунгароринг]] автодромехь (Будапештан уллера) 1986 шарахь дуьйна ламаст хилла дӀахьо «Формула-1» дуьненан чемпионатан мур<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/4794691 | автор=Е. В. Баранчиков, М. А. Аршинова; А. А. Зарщиков|йаззам=ВЕ́НГРИЯ|год=2017|архив=https://web.archive.org/web/20201022073901/https://bigenc.ru/geography/text/4794691|архив дата=2020-10-22}}</ref>. === Дешаран система === {{коьрта йаззам|Дешар Мажаройчохь}} Лакхара дешаран меттиг — кхаа Ӏилманан тӀегӀа ([[бакалавр]] (''alap''), [[магистр]] (''mester''), [[Ӏилманан докторк|доктор]] (''doktor'')) йолу университеташ; йуккъера говзаллин меттигаш — говзаллин ишколаш (''szakközépiskola''); йуккъера йукъара дешаран меттигаш — гимназеш (''gimnázium''); йуьхьанцара дешаран меттигаш — йуьхьанцара ишколаш (''általános iskola'') === Ӏиданаш === {{Коьрта йаззам|Мажаройчоьнан Ӏиданаш}} * [[Фаршанг]] — [[Германи|Германера]] Мажаройчу деина мажаройн [[Масленица]]. * [[Пасха]]. * [[Рождество]]. * Сийлахь Стефанан де — Мажаройчоьнан коьрта къоман дезде, даздо 20 августехь, лоруш ду Мажаройчоьнан хьалхара паччахь Стефан, махкахь керста дин йукъадаьккхина аьлла лоруш волу, оцу дийнахь таж тиллина. Иза даздеш ду 1083 шарахь дуьйна, Стефанан канонизаци йинчул тӀаьхьа.[[Файл:Buda ostroma 1849. május 21.jpg|thumb|230px|1848—1849 шерашкара Мажаройчоьнан революци]]. * 1848 шеран Мажаройчоьнан революцин де даздо 15 мартехь, оцу дийнахь дӀайолайелира «Мажаройн бӀаьсте» — ГабсбурггӀарах маьрша хилар лоьхуш болу мажаройн къоман паргӀатбаккхаран болам, цунах Австрина дуьхьал тӀом хилира. * Къинхьегаман де — 1-ра май. * Мажаройчохь республика кхайкхоран де даздо 1 февралехь. Иза пачхьалкхан деза де дац, амма мехкан бахархошна мехала дагалецаман де санна дуьсуш ду. Оцу дийнахь дагалоцуш ду ШолгӀа Мажаройн Республика кхоьллина шо кхачар (1946—1949). Цуьнан президент хаьржира Золтан Тилди. * Мажарчоьнан гӀаттам дагалоцуш долу къоман де билгалдоккху октябрь беттан 23-чу дийнахь 1956 шеран хиламаш дагалоцуш, иштта дагалоцуш ду 1989 шарахь Мажаройн Республика кхайкхор. == Астрономехь == Мажаройчоь лерина 1898 шарахь дӀайиллина астероид йу [[(434) Мажаройчоь]]. == Билгалдахарш == <references group="lower-alpha"/> {{Билгалдахарш|2}} == Литература == * {{книга |автор=[[Марков, Дмитрий Сергеевич (учёный)|Марков Д. С.]] |заглавие=Мажаройчоь |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1990 |страниц=128 |серия=[[У карты мира]] |isbn=5-244-00436-0 |тираж=50000 }} * [https://www.academia.edu/3392658/ П. Пейковска, болгаро-венгерские связи в исторической науке и межличностные отношения (XIX век) &#91;Bulgarian-Hungarian Relations in Historical Science and Interpersonal Communication 19th Century&#93;. Отв. ред. А. С. Стыкалин. СПб, 2009, с. 233—248] * {{Книга |автор=Ласло Контлер |заглавие=История Мажаройчоьнан. Тысячелетие в центре Европы. |год=2002 |язык=hu |место=Будапешт |всего страниц=785}} * {{Книга |автор=Бенс Йонаш. |заглавие=Мажаройчоь. Полная история страны. |язык=ru |всего страниц=412}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Ков = Мажаройчоь |Викидошам = Мажаройчоь |Викитека = Мажаройчоь |Викигид = Мажаройчоь |Проект = Мажаройчоь }} * {{cite web|title=Сайт венгерского Парламента|url= http://www.parlament.hu/parl_en.htm |lang=hu|archive-url= https://web.archive.org/web/20051225014117/http://www.parlament.hu/parl_en.htm |archive-date=2005-12-25|url-status=dead}} * [http://myhungary.net/ Путеводитель по Мажаройчоьнан]{{ref|ru}} * [http://www.hungary-ru.com/ Мажаройчоь — взгляд изнутри]{{ref|ru}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17380792 Hungary] from the [[BBC News]]{{ref|en}} * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary}} * {{Wikiatlas|Hungary}} {{АХь}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Мажаройчоь теманашкахь}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Франкофони}} {{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}} [[Категори:Мажаройчоь| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] t07pjkxjqkj2jhue3diu1hrtwg3f0mg Республика Кипр 0 2598 25778613 23134430 2026-09-21T23:10:20Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778613 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Кипр (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Кипр |Шен цӀе={{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}<br/>{{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}} |Доланиг дожар=Республикин Кипран |ХӀост= <!-- |ХӀостан метта=--> <!-- |Девиз=Сега-сега!/Аврио! --> |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе= Ύμνος εις τον Ελευθερίαν |Аудио= Hymn to liberty instrumental.oga |lat_dir =N |lat_deg =34 |lat_min =54 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =32 |lon_min =56 |lon_sec = 0 |region = CY |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=EU-Cyprus highlighted.svg |картан куьг = '''Республики Кипр''' йу (таьIна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьIна-мокха а)<br />— [[Европин барт|Европин бертех]] (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[Желтойн мотт|желтойн]] а, [[туркойн мотт|туркойн]] а |Маьрша йаьлла терахь= [[1960]] шеран [[16 август]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Никоси]] |Йаккхий гӀаланаш=Никоси, [[Лимасол]], [[Ларнака]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Кипра президент|Президент]], [[Республика Кипран парламент|Векалийн палатин]] председатель |Куьйгалхой=[[Христодулидис, Никос|Никос Христодулидис]], [[Димитриу, Аннита|Аннита Димитриу]] |Латтанца меттиг=170 |Латта=9 250 <ref name="cyprus">Включая [[Турецкая Республика Северного Кипра|Турецкую Республику Северного Кипра]].</ref> |Хина процент= |Урхаллин тайпа=[[президентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=46|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Бахархойн меттиг =164 |Бахархой = {{ Бахархой | Республика Кипр | эз }} |Бахархой лерина шо ={{ Бахархой | Республика Кипр | ш }} |Луьсталла=136,92 |ДЧС = 36,5 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2021-01-28 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205101511/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live }}</ref> |ДЧС лерина шо=2019 |ДЧС меттиг=126 |ХӀораннан а сина ДЧС={{терахь|41656}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{ТӀекхетар}} 0,873<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416080801/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |url-status=live }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг= 31 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[евро]] |Домен=[[.cy]]&nbsp;<ref>Также [[.eu]], [[Евросоюз]].</ref> |Телефонан код=357 |Сахьтан аса=[[Малхбаленоевропин хан|EET]] ([[UTC+2:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхкенан]] [[Малхбаленоевропин аьхкенан хан|UTC+3]]) }} '''Респу́блика Кипр''' ({{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}} {{IPA|[kipriaˈki ðimokraˈti.a]}}, {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}} {{IPA|[ˈkɯbɾɯs ˈd͡ʒumhuɾijeti]}}) — [[Лаьттайуккъера хӀордан йист|Лаьттайуккъера хӀордан]] малхбалера декъера [[гӀайренан пачхьалкх]]. Географин агӀор гӀайре лаьтта [[Хьалхара Ази|Хьалхарчу Азехь]] ([[Гергара Малхбален]] уллехь<ref>Несмотря на географическую принадлежность к Азии, исходя из историко-культурных и политических критериев, Кипр относится к [[Южная Европа|Южной Европе]].</ref>; дуккху а физикин-географин классификацеш йо иза [[Анатоли]]н), амма политикин‑оьздангалло лору иза европин мохк, классификаций о регионан дакъа — [[Къилба Европа]]. [[2004 шо|2004 шеран]] [[1 май]]хь дуьйна — [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо. Республика Кипр — цхьаъ бен йоцу ЕБ пачхьалкх йу, берриг мохк географин агӀор ламастин [[Европа|Европин]] арахьа лаьтташ. Коьрта шахьар ― [[Никоси]]. Официалан меттанаш [[Желтойн мотт|желтойн]] а, [[Туркойн мотт|туркойн]] а ду. Республика Кипр — [[дуккху къаьмнийн пачхьалкх]] шуьйра этнооьздангаллин, динан, къоман тайп-тайпаналла йолуш{{Дехьавалар|Бахархой}}. Официалан Республик Кипран мохк йукъахь 97,3 % [[Кипр (гӀайре)|Кипр гӀайренан]] мохк бу (йисина 2,7 % дӀалоцу [[Йоккха Британи|британин]] тӀеман базанаша [[Акротири а, Декели а]]), ткъа иштта гергара гӀайренаша Айос-Еорьос<ref>{{Карта|I-36-IX}}</ref> ([[Хрисоху]] айманехь), Геронисос, Глюкиотисса, Кила, Киедес, Кордили, Мазаки. Де-факто [[Туркойчоь Кипре чубахар|1974 шеран хиламаша]] гӀайре декъна деа декъе: 57,9 % гӀайренан мехкан дола деш ду Республика Кипран Ӏедал (коьртаниг беха [[желтой-кипрхой|желтой]]), 36 % — [[Къилбаседа Кипран Туркойн Республика|Къилбаседа Кипран Туркойн Республико]] (иза къобал ца йина [[Туркойчоь]]но бен,бахархой бу [[Туркой-кипрхой|туркой]]), 3,4 % — [[ВКъКх]]-но, 2,7 % — [[Йоккха Британин тӀеман ницкъаш|Британин тӀеман ницкъаша]]. Кипр йу [[Европин барт|ЕБ]], [[Европин Кхеташо]]нан, [[Кхерамзаллин а, цхьаьнагӀуллакхдаран а кхоллам Европехь|ОБСЕ]], [[Дерригдуьненан махлелоран кхоллам|ДМКх]], [[Къаьмнийн ДоттагӀалла|Къаьмнийн ДоттагӀаллин]] декъахо. == Этимологи == Уггаре хьалхара йозанан хьахор Кипр цӀе вайн эран хьалхара XV бӀешеран ду, [[Микенийн мотт|микенийн маттахь]] иза го иштта {{lang|gmy|𐀓𐀠𐀪𐀍}}, доьшу ''ku-pi-ri-jo''<ref>{{книга |заглавие=Caphtor : Keftiu : a new investigation |год=1980 |издательство=Brill |место=Leiden |isbn=978-90-04-06256-6 |страницы=167 |ссылка=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 |автор=Strange, John |archive-date=2023-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216155420/https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref>, цуьнан маьӀна «кипрхо» ду, дӀайаздина [[Асанан йоза Б|асанан Б йозанца]]<ref>[http://www.palaeolexicon.com/ Palaeolexicon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203111627/http://palaeolexicon.com/ |date=2011-02-03 }}, Word study tool of ancient languages</ref>. Классикин [[Керлажелтойн мотт|желтойн]] цӀеран кеп — {{lang-el|Κύπρος}} {{IPA|[ˈcipros]}}. ЦӀеран этимологи хууш йац. Лелаш йу иштта гипотезаш: * лаьттайуккъера хӀордан [[кипарис]] билгалдоккху желтой дош ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; * [[ГӀина|гӀинин]] желтойн цӀе ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; * [[Этеокипрхойн мотт|этеокипрхойн маттера]] [[цӀеста]] билгалдоккху дош. Тардолийта цуьнан ораман [[Шумерийн мотт|шумерийн маттахь]] леладо дош цӀестан маьӀнехь (zubar) йа [[борза (лалам)|борза]] маьӀнехь (kubar) гӀайрен тӀехь доллуш дуккха а цӀестан маьӀда долун дела<ref name=Beekes/>. И бахьна долуш лаьттайуккъера хӀордан махлелоран некъашна тӀаьхь [[Классикин латина|классикин латинехь]] {{lang-la|aes Cyprium}} цӀестан цӀе йелла — «Кипран металл», тӀаьхьа йацйина ''Cuprum'' тӀекхаччалц<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. Кипран бахархойн стандартан [[этнохороним]] «кипрхо» йу. == Географи == {{main|Кипран географи}} === Географин хьал === [[Файл:CYPRUS_MAP.png|thumb|Кипран карта. Баьццара аса билгалйаьккхина таӀна-баьццара бесца. Можа басахь гойту дуьненайукъаралло къобал ца йеш йолу Къилбаседа Кипран Туркойн Республика; сирла баьццара басахь гойту Кипран Республика; ткъа кӀайн басахь гойту Британин тӀеман базаш Акротири а, Декели а]] Республика Кипр — гӀайренан пачхьалкх йу, [[Кипр (гӀайре)|изза цӀе йолу гӀайрен тӀехь лаьтта]] [[Лаьттайуккъера хӀорд]]ан малхбален декъехь, [[Туркойчоь]]нан кътлбехахь. Хаттар иза Европехь йа Азехь ду къовсаме ду. Ша пачхьалкхо лору шеш Европин дакъа, амма иза [[Гергара Малхбале]]хь, [[Ази|Азехь]] лара мегар ду<ref name="CIA">{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ | title=Cyprus | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | archive-date=2021-01-09 | access-date=2025-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}</ref>. Кипр чӀогӀа дика географин хьал долуш йу, иза лаьтта ладаме хӀордан некъашна тӀаьхь Европера Гергарчу Малхбале а, Къилбаседа-Малхбален Африке а{{sfn|Кипр.Справочник.1986|1986|с=4}}. Кипр лаьтта 64 км Туркойчоьнан къилюехьа, 96 км [[Шема|Шемин]] малхбузехь, 370 км къилбаседехьа Мисран, 770 км къилба-малхбалехьа [[Желтойчоь]]нан{{sfn|Кипр.Справочник.1986|1986|с=4}}. ГӀайре ше кепаца тера йу биъ са болчух, шораллин агӀор озийна йу, дуткъа деха ахгӀайренца Карпасца, иза дӀадоьду Къилбаседа-Малхбале. ГӀайренан малхбузехьара малхбалехьа йохалла 230 км йу, къилбаседехьара къилбехьа 96 км йу{{sfn|Кипр.Справочник.1986|1986|с=4}}. Кипр шен барамца кхоалгӀа гӀайре йу Лаьттайуккъера хӀорд чохь, [[Сицили]]н а, [[Сардини]]л а тӀаьхьа<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |title=Cyprus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Cyprus |access-date=2025-10-04 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622013659/http://www.britannica.com/eb/article-33828/Cyprus |url-status=live }}</ref>{{sfn|Кипр.Справочник.1986|1986|с=4}}. Бердан асанан йохалла — 648 км<ref name="CIA" />. Кипран Республикин долахь йац йерриг гӀайре. Йоккха Британино Ӏуналла до гӀайренан къилбехьа йолу ши эксклаван — Акротири а, Декели а — цара дӀалоцуш йу гергарчу хьесапехь 3 % гӀайренан майда. ГӀайренан къилба-малхбален дакъа 1974 шарахь дуьйна Къилбаседа Кипран туркойн республикан урхаллехь йу, гергарчу хьесапехь 36 % гӀайренан майда дӀалоцуш йу. Кипран Республикин (гӀайренан желтойн дакъа) а, Къилбаседа Кипран Туркойн Республикин (гӀайренан туркойн дакъа) а доза дӀадоьду формалан доцуш «Аттилан аса» олучу асанца (цӀе тиллина туркойн эскаран гӀайренна тӀе охьаховшаран планан цӀарах, цу асанехь туркойн эскарш дӀахӀиттийна хилла 1974 шеран августехь)<ref name="Britannica" />. Цуьнца йоьду Вовшахтоьхначу Къаьмнийн Кхолламо урхалла деш йолу Баьццара сизан готта аса, гергарчу хьесапехь 3 % гӀайренан латта дӀалоцуш. Кипран Республикин коьрта шахьар Никоси йекъало гӀайренан желтойн а, туркойн а эхашна йукъахь, буферан зона нийсса цу чухула дӀайоьду. === Рельеф === ГӀайренан доккхаха долу дакъа дӀалоцу лаьмнаша. Къьилбаседа бердан шораллин агӀор йахйелла Кирени раьгӀнаш. Малхбуза декъехь цуьнан шоралла — 15 км, малхбалехьа иза шорло 25—30 км. [[Кирени (ламанан дукъ)|Кирени]] дукъан малхбузе дакъа лекха ду; цхьа долу баххьаш 1 эзар м лекха ду. Уггаре лекха меттиг дукъан — Акроманда лам (1023 м). Къилба-малхбузе гӀайренан ах дӀалаьцна шуьйра ламанан массиво [[Троодос]]о, иза хедий пурхнехьа долчу эркийн тогӀенаша. Алсама лекха ду цуьнан къилбаседе дакъа, кхузахь лаьтта уггаре лекха меттиг Кипран — Олимбос лам (1951 м). [[Файл:Sea caves Cape Greco 9.jpg|слева|мини|ХӀордан хьехаш [[Греко (мара)|Греко мера]] тӀаьхь]] Лаьмнийн даккъашна йуккъехь лаьтта лоха, таьӀна Месаорин аре, цунна хи дуьллу догӀанийн муьрехь ханна долчу эрко Акакис а малхбузехь, [[Педиэос]] эрко а малхбалехь. Лаьмнаша мохах ларйина йолу и аре дика климат йолуш йу, Кипран бахархой кхобу меттиг йу иза. Кхузахь кӀен а, мекхан а аренаш хийцало зайтийн, комарийн, апельсинан диттийн боьлакашца, ткъа лаьмнийн кӀажошкахь уьш хийцало кемсийн бошмашца. Малхбалехьа а, къилба-малхбалехьа а охьатаьӀаш, Месаори аре дехьайолу бердйистера Амохостос а, Ларнака а айманийн чутаьӀенга. Ландшафтийн цӀеххьана йолу контрасташ ган таро йу Кипр тӀаьхь: къегина-баьццара боьлакаш даьттан а, цитрусийн а культураш тарло йекъа можа ламанан кӀажошца, хьена бай тӀера къорза зезагийн куза а, бӀарийн боьлакаш а — хьаннаш йоцу ламанан баххьийн акха тархашца, шарур кӀайн яхтанийн тачанаш долу сийна бердйист — Ӏаьнан баганан хьунца а, [[Троодос]] ломан къегина лайн куьнца. Берд дукхах берг тархийн бу, амма цхьаццанхьа йаккхий гӀамаран пляжаш йу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.krugosvet.ru/enc/strany-mira/kipr|title=КИПР {{!}} Энциклопедия Кругосвет|website=www.krugosvet.ru|access-date=2021-07-30|archive-date=2021-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719091211/https://www.krugosvet.ru/enc/strany-mira/kipr|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719091211/https://www.krugosvet.ru/enc/strany-mira/kipr |date=2021-07-19 }}</ref>. === Климат === Кипран амалехь йу [[Субтропикаш|субтропикийн]], [[лаьттанйуккъера хӀордан климат]]. ГӀайренан ламанан кӀошташ къаьста алсама салкъене а, тӀуьна а климатца аренан областашца йуьстича. Нисса кхузахь хуьлу уггаре дукха йочанаш — шарахь 1000 мм кхаччалц. Оцу зонашкахь Ӏай кӀезиг ца хуьлу чӀогӀа шелонаш, ткъа шо долалуш ламанан баххьаш сих-сиха ло диллина хуьлу. Берд тӀера аренашкахь къилбаседехьара, кхин а Карпас ахгӀайренан кӀоштахь, йочанаш йогӀу 400 – 450 мм хӀора шарахь. Уггаре йокъалла хӀутту регион Месаори аре йу, цигахь шарахь йочанаш йогӀу 300—400 мм. ГӀайренан климат къаьста цхьанаэшаралла ца хиларца: йочанаш чӀогӀа хийцало шо шаре мел дели, йокъалла кхузахь сих-сиха хуьлу.<ref>{{Cite web|url=https://countrystudies.us/cyprus/18.htm|title=Cyprus - Climate|website=countrystudies.us|access-date=2025-09-11|archive-date=2025-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250703202111/https://countrystudies.us/cyprus/18.htm|url-status=live}}</ref> == Истори == {{main|Кипран истори}} Кипран исторел хьалхара мур болало адаман лараш гӀайрен тӀаьхь гучуйовларца, уьш гучуйевлла тӀаьххьарчу хаамашца, вайн эрал X эзар шо хьалха, чекхйовлу вайн эрал хьалхара II а, I а эзар шарахь социалан-политикин хьесапаш дуьйладаларца, цуо далийра кипран олаллаш кхолларе историн муьрехь. Кипран истори йолало Желтойчоьх къаьсташ [[неолит]]ан муьрехь, Желтойчохь адамех дисинарг [[палеолит]]ан муьрера дуьйна йу. Вайн эрал XI бӀешо хьалха Кипр хуьлу [[Эллинизм|эллинистийн цивилизацин]] дакъа. [[Троян тӀом|Троян тӀамера]] цӀабогӀу [[ахейхой]] биссина гӀайренна тӀе, йолийра [[Автохтоналла|автохтонийн]] ассимиляци «этеокипрхошна». Оцу хенахь дуьйна желтойн бахархой бу цигахь. [[Файл:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|мини|250px|[[Никоси]]н пенаш дина венецихоша гӀала Ӏалашйархьама нагахь Ӏусманан импери тӀелатахь аьлла]] [[Файл:1914 Nicosia Cyprus.png|thumb|right|250px|Никоси 1914 ш.]] Кипран Лаьттайуккъера хӀорда тӀехь стратегин дика меттиг хиларо гойтура, шен исторехь масийттазза куьг хийцадалар, тайп-тайпана империйн периферехь йисина. Иза схьайаьккхира Македонин Искандара, вайн эрал 331 шо хьалха Кипран урхалчаша къобалдира цуьнан Ӏедал. Вайн эрал хьалхара III бӀолгӀа шарахь Кипр Птолемейн империн дакъа хилира, цигахь хан-зама йоккхуш ладаме автономи йара, шакъаьстина пачхьалкх санна хьала а йаьлла. Вайн эрал 58 шо хьалха Кипр румхойн провинци хилира, амма вайн эрал 48 шо хьалха Юлий Цезара йухайерзийра иза Птолемейшна. [[Октавиан Август]]а [[Марк Антоний|Антоний]] тӀехь толам баьккхинчул тӀаьхьа (вайн эрал 31 шо хьалха) Кипр эххар а Руман империн дакъа хилира, ткъа [[395]] шарахь Малхбален а, Малхбузен а имперешна йекъаеллачул тӀаьхьа, иза хилира [[Византи]]н чохь. == ШолгӀа дарж == [[Файл:Cyprus municipalities.png|right|thumb|400px|Муниципалитеташан карта, [[Республика Кипр]]ан муьтӀахь йолу]] [[Республика Кипр]]о урхалла деш йолу мехкаш йу 33 [[Кипран йукъараллаш|йукъараллаш]] ({{lang-el|δήμος}}): * [[Айя-Напа]] (Αγία Νάπα) * [[Агиос Атанасиос]] (Άγιος Αθανάσιος) * [[Агиос Дометиос]] (Άγιος Δομέτιος) * [[Агландзя]] (Αγλαντζιά) * [[Атинеу]] (Αθηένου) * [[Аканту]] (Ακανθού) * [[Амохостос]] (Αμμόχωστος) * [[Арадипу]] (Αραδίππου) * [[Гермасогиа]] (Γερμασόγεια) * [[Героскипу]] (Γεροσκήπου) * [[Дериниа]] (Δερύνεια) * [[Энгоми]] (Έγκωμη) * [[Идалион]] (Ιδάλιον) * [[Каравас]] (Καραβάς) * [[Като Полемидя]] (Κάτω Πολεμίδια) * [[Кирени]] (Κερύνεια) * [[Китреа]] (Κυθρέα) * [[Лакатами]] (Λακατάμια) * [[Лапитос]] (Λάπηθος) * [[Ларнака]] (Λάρνακα) * [[Лация]] (Λάτσια) * [[Лемесос]] (Λεμεσός) * [[Левкара]] (Λεύκαρα) * [[Левконико]] (Λευκόνοικο) * [[Лефкоси]] (Λευκωσία) * [[Лиси (гӀала)|Лиси]] (Λύση) * [[Меса Гитония]] (Μέσα Γειτονιά) * [[Морфу (город)|Морфу]] (Μόρφου) * [[Паралимни]] (Παραλίμνι) * [[Пафос (город)|Пафос]] (Πάφος) * [[Пегиа]] (Πέγεια) * [[Полис Хрисохус]] (Πόλη Χρυσοχούς) * [[Строволос]] (Στρόβολος) == Кипран кухни == {{main|Кипран кухни}} [[Файл:Vin et gastronomie chypriotes.jpg|thumb|Кипран [[мезе]]]] Кипран кухнин бух тӀаьхь лаьтта Лаьттайуккъера хӀордан даарш, уггаре хьалха [[Желтойн кухни|желтойн]] а, [[Туркойн кухни|туркойн]] а. Царна йукъахь ду [[мезе]] (дуккху а тӀекхоллу хӀуманаш а, даарш а, уьш вовшехтоьхна цхьана темано — жижиго йа чӀеро), йаьржина йолу Желтойчохь а, Туркойчохь а, кхин а [[клефтико]] — гезан йа Ӏахаран каьрзина жижиг. Амма ламастехь леладо гезан жижиг. == Сийлаллаш == [[Файл:Episkopi 01-2017 img06 Kourion.jpg|мини|Антикин гӀала [[Курион]]]] {{See also|Кипр тӀера ЮНЕСКО дерриг дуьненан тӀаьхьенан объектийн исписка}} * Пачхьалкхан коьрта сийлаллаш йу Вифанера Лазаран каш а, Хала Султан Теккен каш а, Кипран археологин музей а. * Фамагустин ширачу декъехь йу Отеллон гӀап-гӀала — XIV—XV бӀешерашкахь йина гӀап, цуьнан бӀов чохь Ӏаш вара Шекспиран «Отеллон» прототип венецин баьчча Моро Кристофер. * Керинина уллехь йу готикин Беллапаис аббаталлин а, кеманаш хи бухадахаран а музейн. * Ставровунин монастырь, 327 шарахь кхоьллина боху Сийлахь-Йезачу Еленас. * Агиос Андроникосан килс. * Шира [[Курион]] гӀала, Лимасолна гергахь * [[Кипран гӀаланаш|Византийн а, юккъера бӀешерийн а чӀагӀонийн]] саьлнаш. === Туризм === {{Main|Туризм Кипр тӀехь}} [[Файл:Agia-napa-beach-01.jpg|мини|[[Айя-Напа|Айя-Напин]] пляж]] Йаккхийчех курорташ: * [[Ларнака]] * [[Пафос (гӀала)|Пафос]] * [[Лимасол]] * [[Айя-Напа]] * [[Протарас]] * [[Фамагуста]] ([[КъСКТР]] тергонехь). * [[Кирени]] ([[КъСКТР]] тергонехь). Кипран дукхаха йолу пляжашна совгӀат дина Евробертан [[Айсина байракх]]ца экологин агӀор цӀена а, инфраструктура а йолун дела. Дукхаха йолу и пляжаш муниципалан йу, шезлонгийн а, малхан дуьхьала четарийн а бегонда цигахь мехах йу. Никоси (Лефкоси) Кипран коьрта а, уггар йоккха гӀала а йу. Иза лаьтта гӀайренан йуккъехь, йоькъа Баьццара сизо — къилба а, къилбаседа а Кипран буферан зоно. ГӀалин къилбаседа дакъа иштта Къилбаседа Кипран Туркойн Республикин коьрта шахьар йу. Шен барамца Кипран шолгӀа гӀала хӀордан порт Лимассол йу, иза кхоьллина византин заманахь. Цунна малхбузехьа лаьтта британин суверенни база Акротири. Кипран курорташна йукъахь Айя Напа клубийн сценин йуккъехь йу, уггаре а хьалха кегийчу нахана кхача ло. Пафос а, Протарас а уггаре а хьалха доьзалшна лерина йу. Лимасолан хийисташ Ӏаьржачу гӀум йу, дукхахдерг тӀапломах схьайалар долуш. Айя Напа а, Протарас а хийисташ къаьсташ йу шайн кӀайн гӀумца. Пафос берд дукхах дерг тӀулгаш долуш бу<ref>{{cite web|url=http://karabel.by/cyprus/beaches#|title=Пляжи Кипра|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711142156/http://karabel.by/cyprus/beaches#|archive-date=2012-07-11|access-date=2012-07-05|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711142156/http://karabel.by/cyprus/beaches |date=2012-07-11 }}</ref>. Бегонде ло автомобилийн цӀен лоьмарш йу. Кипр тӀехь мешенаш лела аьрру агӀо. ГӀайрен тӀехь шорта некъийн гуонаш ду, бакъо йу гуон тӀаьхь лаьтта автомобилан. Массо а шофераш декхарийлахь бу гӀалойн некъахула боьлху гӀашлошна некъ бита. [[Никоси]] а, [[Ларнака]] а кхечу гӀаланашкахь некъ букъбала тарло; кхин а халонаш хила мега маьхза машенаш дӀахӀиттайарх. Британин тӀаьхьенара йу, аьрру агӀор лелар доцург, электропитанин стандарт — розеткаш [[BS 1363|кхо га долуш йу]] (цхьаъ царех — заземлени, евровикин агӀонан контактан аналог), амма напряженица 240 В, Йоккха Британехь ма-хиллара (хӀинца Йоккха Британехь 230 В йу)<ref>{{Cite web|url=http://www.tensy.ru/ac_standard.html|title=стандарты электропитания мира|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212035923/http://www.tensy.ru/ac_standard.html|archive-date=2008-12-12|access-date=2008-04-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212035923/http://www.tensy.ru/ac_standard.html |date=2008-12-12 }}</ref>. Меттигера бахархоша ламаста православин керсталла леладо. ГӀайрен тӀаьхь дукха правосавин килсаш йу, йухкуш — шорта православин иконаш йу. Кипран сийлаллаш йукъахь йу православин йеза меттигаш, масала, Ларнакера Сийлахь Лазаран каш. Банкаш Кипрехь болх беш хуьлу белхан деношкахь, 8:30 йаьлча 13:30 йаллац. Дукхаха йолу туькнаш гӀайрен тӀаьхь болх ца бо кхаарийн дийнахь делкъал тӀаьхьа, ткъа йерриг парикмахерскеша болх ца бо йеарийн дийнахь — мукъа де. Туристийн заманахь дукхаха болу йухкурш (масала, [[Debenhams]] маша) дехьабовлу белхан йахйинчу роже. Шина йукъараллин йукъаметтиг билггала гӀоьртина йу. Желтошца-кипрхошца къамел деш коьрта шахьран къьилбаседа декъан туркойн оккупаци хьахор дика дац. ЧӀогӀа лазаме тема йу гӀала [[Вароша]]. Желтойн а, туркойн а декъашна йукъара дозанан зонин, тӀемагӀуллакххойн, тӀеман объектийн сурт даккха ца магадо. Этносан желтошна йукъахь Кипрехь беха [[понтийн желтой]] ССРС хиллачу махкара баьхкина. [[Пафос (гӀала)|Пафос]] йукъатоьхна [[ЮНЕСКО]] дуьненан тӀаьхьенан исписке, кхин а иза йевза цунна гергахь [[Афродита|Афродитин]] бухта хиларца. Легендица, оцу меттигехь йина иза хӀордан чопанах. Кипран сийлаллаш йу тайп-тайпана муьрашкара эдарш — византин [[гӀап-гӀала Колосси]], цунна чохь [[Исаак Комнин (Кипран император)|Исаак Комнин]] лечкъина Ӏийна жӀарахойх, [[Ричард I Лоьман Дог]]а мах бина паччахьан йоӀца [[Беренгария Наваррин|Наваррин Беренгарица]] килс, венецин гӀопаш, британин [[аьрру агӀор лелар]]. ГӀайренан къилбаседехьа коьрта сийлалла йу Фамагуста, шен йуккъера бӀешерашкара Отеллон бӀов а, «синош долу гӀала» (Вароша квартал) а йолуш. Дуьненайукъара хӀордан масех пачхьалкхана герга хиларо аьтто бо Мисаре а, Исраиле а, Родосе а, Урдуне а круизаш йан. Круизан кеманаш-лайнераш дӀадоьлху хӀордан порташкара [[Ларнака]] а, [[Лимасол]] а, уьш ду 3-5 седа болу хотелаш санна. Крузан хан дукха хьолехь ши де гергга хуьлу. [[Исраил]]е кхаьчча РФ гражданашна виза ца оьшу. == Хьажа кхин а == * [[Кипр (руман провинци)]] * [[Баьццара аса (Кипр)]] == Билгалдахарш == {{билгалдахарш|2}} == Литература == {{Refbegin|2}} * {{книга |автор=[[Уразова, Елена Измаиловна|Уразова Е. И.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кипр |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1966 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=152 |серия=Социально-экономические проблемы развивающихся стран |isbn= |тираж=13500 |ref=}} * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кипр: Справочник |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1969 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=260 |серия= |isbn= |тираж=8500 |ref=}} * {{книга |автор= |часть= |заглавие=Кипр: Справочник. Издание второе, исправленное и дополненное |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год = 1986|том = |страницы= 272|страниц= |серия= |isbn= |тираж= 9300 |ref=Кипр.Справочник.1986}} * {{книга |автор=[[Коровина, Анна Константиновна|Коровина А. К.]], [[Сидорова, Наталья Алексеевна|Сидорова Н. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Города Кипра |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1973 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=216 |серия=[[Города и музеи мира]] |isbn= |тираж=50000 |ref=}} * ''Эдуард Савуляк.'' Кипр: 170 ответов про налоги. — {{М.}}, 2011. — 125 с. * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кипрская рапсодия: Современная зарубежная поэзия (Стихи поэтов Кипра) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост. Петрос Антеос; Пер. с новогреч. А. Янова; Под ред. [[Смеляков, Ярослав Васильевич|Я. Смелякова]] |издание= |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |год=1961 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=108 |серия= |isbn= |тираж= |ref=}} * {{книга |заглавие=Broken Olive Branch: Nationalism Ethnic Conflict and the Quest for Peace in Cyprus |ссылка=https://archive.org/details/brokenolivebranc0000anas |издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]] |год=2008 |isbn=0-8156-3196-0 |язык=en |автор={{Нп3|Harry Anastasiou|Anastasiou, Harry|d|Q5666902}}}} * {{книга |заглавие=European Union and Cyprus |издательство=Eothen Press |год=2000 |isbn=0-906719-24-0 |автор=Brewin, Christopher }} * {{книга |заглавие=Cyprus: The Need for New Perspectives |издательство=The Eothen Press |год=1999 |isbn=0-906719-23-2 |автор=Dods, Clement (ed.) }} * {{книга |заглавие=Bitter Lemons |ссылка=https://archive.org/details/bitterlemonsofcy0000durr_s9o6 |издательство=[[Faber and Faber]] |год=1957 |isbn=0-571-20155-5 |автор=Durrell, Lawrence }} * {{книга |заглавие=Britain and Cyprus: Colonialism and Post-Colonialism, 1878–2006 |издательство=Bibliopolis |год=2006 |isbn=978-3-933925-36-7 |язык=en |автор=Faustmann, Hubert; Nicos Peristianis}} * {{книга |заглавие=The Genocide Files |ссылка=https://archive.org/details/genocidefiles00gibb |издательство=Charles Bravos Publishers |год=1997 |isbn=0-9514464-2-8 |автор=Gibbons, Harry Scott }} * {{книга |заглавие=Cyprus: The Search for a Solution |ссылка=https://archive.org/details/cyprussearchfors0000hann |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год=2005 |isbn=1-85043-665-7 |автор=Hannay, David }} * {{книга |заглавие=Hostage to History: Cyprus from the Ottomans to Kissinger |ссылка=https://archive.org/details/hostagetohistory0000hitc |издательство=Verso |год=1997 |isbn=1-85984-189-9 |язык=en |автор=Hitchens, Christopher}} * Yiannos Katsouride, ''The Greek Cypriot Nationalist Right in the Era of British Colonialism: Emergence, Mobilisation and Transformations of Right-Wing Party Politics,'' Springer, 2017, {{ISBN|9783319555348}} * {{книга |заглавие=EU Accession and UN Peacemaking in Cyprus |ссылка=https://archive.org/details/euaccessionunpea0000kerl |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |год=2005 |isbn=1-4039-9690-3 |язык=en |автор=Ker-Lindsay, James}} * {{книга |заглавие=The Government and Politics of Cyprus |издательство=Peter Lang |год=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |автор=Ker-Lindsay, James; Hubert Faustmann }} * {{книга |заглавие=Cyprus a Modern History |ссылка=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год=2005 |isbn=1-85043-580-4 |автор=Mallinson, William }} * {{книга |заглавие=International directory of theatre, dance, and folklore festivals: a project of the International Theatre Institute of the United States, inc |ссылка=https://books.google.com/books?id=SR1mAAAAMAAJ |издательство=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]] |isbn=978-0-313-20993-2 |ref=Merin |язык=en |автор=Merin, Jennifer; Burdick, Elizabeth B. |день=1 |месяц=11 |год=1979}} * {{книга |заглавие=Cyprus and International Peacemaking |издательство=Hurst |год=1989 |isbn=1-85065-354-2 |автор=Mirbagheri, Farid }} * {{книга |заглавие=United States Policy Towards Cyprus, 1954–1974 |издательство=Bibliopolis |год=2001 |isbn=3-933925-20-7 |язык=en |автор=Nicolet, Claude}} * {{книга |заглавие=The Road to Bellapais |ссылка=https://archive.org/details/roadtobellapaist0000ober |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |год=1982 |isbn=0-88033-000-7 |автор=Oberling, Pierre }} * {{книга |заглавие=The Cyprus Conspiracy |ссылка=https://archive.org/details/cyprusconspiracy0000omal |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год=1999 |isbn=1-86064-737-5 |автор=O'Malley, Brendan; Ian Craig }} * {{книга |заглавие=An International Relations Debacle: The UN Secretary-General's Mission of Good Offices in Cyprus, 1999–2004 |ссылка=https://archive.org/details/internationalrel0000pall |издательство=[[Bloomsbury Publishing|Hart Publishing]] |год=2005 |isbn=1-84113-578-X |язык=en |автор=Palley, Claire}} * {{книга |заглавие=Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год=2005 |isbn=1-85043-428-X |язык=en |автор=Papadakis, Yiannis}} * {{книга |заглавие=Cyprus, 1963–64: The Fateful Years |издательство=Cyrep (Lefkosa) |год=2003 |isbn=975-6912-18-9 |автор=Plumer, Aytug }} * {{книга |заглавие=Mediating in Cyprus |издательство=Frank Cass |год=1998 |isbn=0-7146-4431-5 |автор=Richmond, Oliver }} * {{книга |заглавие=The Work of the UN in Cyprus: Promoting Peace and Development |ссылка=https://archive.org/details/workofunincyprus0000unse |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |год=2001 |isbn=0-333-91271-3 |язык=en |автор=Richmond, Oliver and James Ker-Lindsay (eds.)}} * {{книга |заглавие=A Concise History of Modern Cyprus 1878–2009 |издательство=Rutzen |год=2010 |isbn=978-3-447-06212-1 |язык=en |автор=Richter, Heinz}} * Sacopoulo, Marina (1966). ''Chypre d’aujourd’hui''. Paris: G.-P. Maisonneuve et Larose. 406 p., ill. with b&w photos. and fold. maps. * {{книга |заглавие=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace or Consolidating Partition in Cyprus? |ссылка=https://archive.org/details/euaccessiondynam0000tocc |издательство=[[Ashgate Publishing|Ashgate]] |год=2004 |isbn=0-7546-4310-7 |язык=en |автор=Tocci, Nathalie |nodot=1}} * {{книга |заглавие=Cyprus: The Struggle for Self-Determination in the 1940s |издательство=Peter Lang |год=2002 |isbn=0-8204-5428-1 |язык=en |автор=Yiorghos, Leventis,}} * {{книга |заглавие=Crossing Over Cyprus |издательство=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA) Tokyo University of Foreign Studies (TUFS) |язык=en|год=2008 |isbn=978-4-86337-003-6 |автор=Yiorghos, Leventis; Murata Sawayanagi Nanako; Hazama Yasushi }} {{Refend}} == Хьажорг == {{Навигаци|Викидошам=Кипр}} * {{Официальный сайт}} * [http://www.visitcyprus.org.cy/ Официальный туристический сайт Кипра] * {{dmoz|Regional/Middle_East/Cyprus}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * [http://triarte.brynmawr.edu/PRT212?sid=336967&x=32613387&x=32613388 Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/162840 ''The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture''], a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries * [http://www.visitcyprus.com/ Read about Cyprus on visitcyprus.com] — the official travel portal for Cyprus * [https://publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11302.htm The British government’s Foreign Affairs Committee report on Cyprus] * {{cite web|title=Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background|lang=en|url= http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url= https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date=2004-12-17|url-status=dead}} {{АХь}} {{Кипр теманашкахь}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{Европа}} {{Евробарт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Къаьмнийн ДоттагӀалла}} {{Франкофони}} {{DEFAULTSORT:Кипр}} [[Категори:Кипр| ]] [[Категори:ГӀайренийн пачхьалкхаш]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:1960 шарахь кхоьллина пачхьалкхаш а, мехкаш а]] 8wzq42z9zvvtlsu8flmuygo1hexrnad Мисар 0 2680 25778651 24292163 2026-09-21T23:11:56Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778651 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Мисар |Шен цӀе=<big>جمهورية مصر العربية</big> |Доланиг дожар=Мисаран |Шатлакхан Иллинан цӀе = Даймохк, Даймохк, Даймохк |Аудио = Bilady, Bilady, Bilady.ogg |Маьрша йаьлла терахь =[[28 февраль]] [[1922]] |Маьрша йелира=[[Британин импери|Британин имперех]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Къахlир]], [[Искандрийя]], [[Аль-Джийзахl]], [[Шубра Ал-Хаймахl]], [[Порт-Саlийд]], [[Ал-Сувайса]]<ref name="WorldGazetteer">World Gazetteer: [http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1201034590&men=gcis&lng=de&dat=80&geo=-69&srt=npan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=x Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung]</ref> |Урхаллин тайпа=[[Парламент]]ан [[республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Мансур, Адли|Адли Мансур]] (и. о.)<br />''Вакансия''<ref>[http://www.interfax.ru/world/news.asp?id=323486 Египетский вице-президент эль-Барадей подал в отставку — Интерфакс]</ref><br />[[Ибрагим Махляб]]<ref>[http://ru.euronews.com/2014/02/24/unexpected-resignation-of-egypt-s-government/ Отставка временного правительства Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126145600/https://ru.euronews.com/2014/02/24/unexpected-resignation-of-egypt-s-government |date=2020-11-26 }}</ref> |Пачхьалкхан дин= [[File:Islam symbol plane2 green.png|20px]] [[ислам]] |Латтанца меттиг=30 |Латта=1 001 450 |Хина процент=0,6% |Бахархойн меттиг = 15 |Бахархой = 85 294 388<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла=74 |АКИ = 0,662<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 112 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъера'''</span> |ДЧС =497,8 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613003104/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2007-06-13 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=27 |ХӀораннан а сина ДЧС= 6200<ref name="CIA"/> |Ахча=[[египетский фунт]]<br />([[ISO 4217|EGP, код 46]]) }} '''Мисар<ref>А. Г. Мациев, А.Т Карасаев Русско-чеченский словарь. — Русский язык, 1978. — 728 с.</ref>''' ({{lang-ar|مصر}} Миср/Miṣr {{IPA|[misˤɾ]}}, {{lang-arz|مصر}} Маср/Maṣr {{IPA|[ˈmɑsˤɾ]}}), пачхьалкхан йеха цӀе '''Ӏаьрбийн Республика Мисар''' ({{lang-ar|جمهورية مصر العربية}} Джумхурийят Миср аль-Арабийя, {{lang-arz|جمهورية مصر العربية}} Гумхурия Маср иль-Арабийя) — Къилбседа-Малхбалехь [[Африка|Африкин]] мохк бу, Синай олуш Мисрий-Мехкан Латтйукъ Азийн чу йогӀуш меттиг ю, цундела шин латтдекъачур мохк бу аьла бойзаш бу. == Географи == Мехк доза кхочу: къилбседехьа — Юкъерчу хlорданаца а, малхбалехьа — Гlазаца а, Исраилца а, Саlуд-lарбочоьца (lакъаба жима хlордаца), Цlе хlорданаца, къилбехьа — Суданаца а, малхбузехьа — Ливица а. == Истори == Хьалх заман чур дуьнахь бойзаш хил бу Мисрий-Мохк, жаьлтийн цӀерца «Египет» олуш. ПарӀовнаш куьгал дийна мохк бу Мисрий-Мохк. Шайна дӀабохка ЦӀуьчонаш йайтин хилла цара дакхий тӀулгех, чу чохь ПарӀовнаш дӀа буьхкан бу. Админ сибатехь тӀулгах йакхий Тентакаш йайтин хилла цара, уьша хӀинца лаьтташ йу йохаца тахана Мисрий-Махкахь.. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Мисар| ]] 1jcqlhbpvy707n63s99gco8w4fencgt Кхазакхстан 0 4042 25778623 24566298 2026-09-21T23:10:45Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778623 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Кхазакхстан |Шен цӀе ={{lang-kk|Қазақстан Республикасы}}<br>{{Lang-kk|[[латинан абат|лат]]. Qazaqstan Respublikasy}} |Доланиг дожар = Кхазакхстанан |ХӀост = Emblem of Kazakhstan latin.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = {{lang|be|Менің Қазақстаным»}} —<br><small>«Сан Кхазакхстан»</small> |Аудио = Kazakhstan 2006.ogg |Маьрша йаьлла терахь = 1991 шеран 16 декабрь |Маьрша йелира = [[ССРС]] |lat_dir =N |lat_deg = 48|lat_min = 57|lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = 66|lon_min = 14|lon_sec = |region = KZ |CoordScale =10000000 |Картин тӀехь = |Картин куьг = |Официалан мотт = [[Кхазакхийн мотт|кхазакхийн]] — пачхьалкхан<br />[[оьрсийн мотт]] — официалан. |Дин = [[дуьненан хӀуман пачхьалкх]] |Коьрта гӀала =[[Астана]] |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]]{{ref+|Кхазакхстан йу унитаран пачхьалкх президентан урхаллин кепаца. — [[Кхазакхстанан Конституци]]н Яз. 2.|комм.}}<ref name="atlas">{{книга|заглавие = Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный = Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место = Москва|издательство = АСТ|год = 2017|страницы = 40|страниц = 96|ISBN = 978-5-17-10261-4}}</ref> |Йаккхий гӀаланаш = [[Алма-Ата]], Астана, [[Шымкент]], [[Актобе|Акхтоьбе]], [[Караганда|КхарагӀанда]], [[Тараз]], [[Павлодар]], [[Усть-Каменогорск]], [[Семей]] |Паччахь = |Куьйгалхойн даржаш = |Куьйгалхой = |Латтанца меттиг = 9 |Латта = 2 724 902{{ref+|Кхазакхстана лелош — 2 612 998.|комм.}} |Хина процент = 2,8 |Бахархойн меттиг = 64 |Бахархой = {{тӀекхетар}} 20 223 218<ref name=":272" /> |Бахархой леррина шо = 2020 |Луьсталла = 6,82 |Бахархой цӀерш = [[Население Казахстана|казахстанцы, казахстанец, казахстанка]] |ДЧС (НЭТ) = {{тӀекхетар}} 534,271 млрд<ref name="IMF">{{cite web|url =https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=1&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title = World Economic Outlook Database, April 2019|website = [[Международный валютный фонд]]|accessdate = 2019-05-07}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2019 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 41 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{тӀекхетар}} {{num|28514}}<ref name="IMF"/> |ДЧС (номинал) ={{Охьадалар}} 164,207 млрд<ref name="IMF"/> |ДЧС (номинал) лерина шо =2019 |ДЧС (номинал) меттиг =54 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) ={{тӀекхетар}} 8763<ref name="IMF"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,817<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Леррина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 50 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча =[[кхазакхстанан тенге|тенге]] ([[Файл:Tenge symbol.svg|9px]])<br>([[ISO 4217|KZT, код 398]]) |Домен = |Телефонан код = |Сахьтан аса = |Куьйгалхочун дарж 1=[[Республика Кхазакхстанан Президент|Президент]]|Куьйгалхой 1=[[Токхаев, Къасым-Жомарт Кемелевич|Токхаев Къасым-Жомарт]]|Куьйгалхочун дарж 2=Премьер-министр|Куьйгалхой 2=[[Смаилов, Аьлихан Асханович|Смаилов Аьлихан]]}} '''Кхаза́кхстан<ref>Кхазакхстанан официалан мотт бу кхазакхийн мотт, цунах схьаэцна йу хӀара цӀе</ref>''' ({{lang-kk|Қазақстан}} {{Audio-IPA|Kk-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn]}}), официалан '''Респу́блика Кхаза́кхстан''' ({{lang-kk|Қазақстан Республикасы}}), ([[аббревиатура]] '''РК''') — [[Еврази]]н центрера [[пачхьалкх]], [[Трансконтиненталан пачхьалкхаш|доккхаха долу дакъа]] цуьнан [[Ази]]н йукъахь ду, жимах дерг — [[Европа|Европехь]]. Бахархой, пачхьалкхан статистикин комитето 2020 шеран 1 апрелехь мах хадорца, хилира 18 690 200 стаг<ref name=":272">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/|title=Основные социально-экономические показатели|author=|website=[[Комитет по статистике МНЭ РК|Комитет по статистике Министерства национальной экономики Казахстана]]|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-13}}</ref>. Мехкан майда — 2 724 902 км², кӀеззига жима йу [[Аргентина]]л. [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|Дуьненахь мехкан майдан барамца 9-гӀа меттигехь]] ю, 2-гӀа меттигехь йу [[Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла|ЛПД]] йукъахь ([[Росси|Россел тӀехьа]]){{Дехьадалар|Географин хьал}}, [[ДЧС йолу мехкийн исписка|42-гӀа — ДЧС чухоамца]]{{Дехьадалар|Экономика а, финансаш а}}, [[Бахархойн барамца йолу исписка|64-гӀа — бахархойн барамца]].{{Дехьадалар|Бахархойн барам, охьховшар}} Коьрта шахьар — [[Астана]]. Уггаре йоккха гӀала 1,8 миллион вахархочуьнца — [[Алма-Ата]]. Пачхьалкхан мотт — [[Кхазакхийн мотт|кхазакхийн]]. Махкахь пачхьалкхачуьнца цхьаьна могӀара лелон официалан мотт — [[Оьрсийн мотт|оьрсийн]]<ref>В государственных организациях и органах местного самоуправления наравне с казахским официально употребляется русский язык. — п.2 ст. 7 Конституции РК</ref>.{{Дехьадалар|Меттанаш}} Лаьтта [[Каспий-хӀорд]]ан, [[ИйдалтӀие|Лахара ИйдалтӀие]]н, [[Урал]]ан, [[Сибрех]]ан, [[Цийн Халкъан Республика|Цийчоьнан]], [[Йуккъера Ази]]н йукъахь. Доза ду къилбаседехь а, малхбузехь а [[Росси|Россица]] (дозан дохалла — 7548,1 км), малхбалехь — [[Цийн Халкъан Республика|Цийчоьнца]] (1782,8 км), къилбехь — [[ГӀиргӀазойчоь]]нца (1241,6 км), [[Узбекистан]]ца (2351,4 км), [[Туркмени]]ца (426 км). Латтан тӀехула долчу дозан дохаллин барам — 13392,6 км<ref>[http://minplan.gov.kz/upload/iblock/d23/AUZR.doc Стратегический план Агентства Республики Кхазакхстан по управлению земельными ресурсами на 2011—2015 годы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011074027/http://minplan.gov.kz/upload/iblock/d23/AUZR.doc |date=2014-10-11 }} (Земли водного фонда на 1 ноября 2011 года)</ref>. Мохк малхбалера малхбузехьа бахбелла 2963 км, ткъа къилбаседера къилбехьа — 1652 км. [[Туьркийн кхеташо]]н уггаре йоккха пачхьалкх йу. Континентан чоьхьара [[Каспий-хӀорд]] а, [[Арал-хӀорд]] а бу дозанашца. [[ХӀордан тӀе араволийла йоцу пачхьалкхаш|ХӀорд тӀе араволийла йац]], иштта башхалла йолчу мехкашлахь дуьненахь уггаре боккха мохк бу. Административан-мехкийн агӀора йекъало 14 областан а, республикин маьӀнин 3 шахьран а: [[Астана]], [[Алма-Ата]], [[Шымкент]]. Цул сов, башха статус йолуш шахьар ю, [[Байконур]], иза 2050 шо кхаччалц аренде эцна йу Россис, оцу муьранна цуьнца йолчу йукъаметтигашкахь цунна йелла Россин Федерацин федералан маьӀнин шахьаран статус; Россис аренде эцна латтанийн майда йу 111 913 км² (4,1 % мехкан латта). Экономикин-географин агӀора Кхазакхстан йекъало [[Йуккъера Кхазакхстан|Йуккъера]], [[Малхбузен Кхазакхстан|Малхбузен]], [[Малхбален Кхазакхстан|Малхбален]], [[Къилбаседа Кхазакхстан|Къилбаседа]], [[Къилба Кхазакхстан|Къилба]] регионашна.{{Дехьадалар|Административан гуонаш}} Кхазакхстанан мохк историн агӀора дӀалаьцна кхерста [[этнос]]аша цхьацца заманашкахь имперешна йукъахь хилла. Ширачу заманахь кхузахь кхирстина [[скифаш]]. [[Туьркийн къаьмнаш|Туьркех]] бевлла [[кхерстарш]] баьхна махкахь цуьнан историн доккхаха долчу декъехь. [[АхеменидгӀеран пачхьалкх]] кхочура таханлерачу мехкан къилбан декъера латташка вайн эрал хьалхара IV бӀешо кхачале. XIII бӀешарахь йара [[Монголийн импери]]н [[Чингисхан]]анан Ӏедал бухахь. XVI бӀешарахь [[кхазакхаш]] кхоллабелира, кхаа [[жуз]]е (цхьацца мехкашкахь деха дайн геннаш) йекъайелла, ша тоба санна. [[Россин импери]] чуяржа йолаелира [[Кхазакхийн аре]]шка XVIII бӀешарахь, ткъа XIX бӀешерашна йуккъехь урхалла деш йу ала мегар дара ерриг Кхазакхстанан а. 1917 шеран [[Россера 1917 шеран революци|Октябран революцил]] тӀаьхьа а, цул тӀаьхьара [[Гражданийн тӀом Россехь|гражданийн тӀемашкахь]] а Кхазакхстанан мехкан масийттаза хийцамаш бира. 1936 шарахь кхоьллира, [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|Советийн Союзан]] йукъахь [[Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика]].{{Дехьадалар|Истори}} Кхазакхстан йара, 1991 шарахь [[ССРС йохар|Советийн Союз юхуш]] маршо кхайкхийна, тӀаьххьара [[ССРС союзан республикийн исписка|союзан республика]]. Республикин дуьххьарлера [[Республика Кхазакхстанан Президент|президент]] хилира [[Назарбаев, Нурсултан Абишевич|Назарбаев Нурсултан]]. 2019 шеран мартехь цуо дарж дитира, ткъа Сенатан председатела [[Токхаев, Къасым-Жомарт Кемелевич|Токхаев Къасым-Жомарта]] дӀалецира цхьаьна хенан дарж, тӀаьхьа туьйлира 2019 шеран [[Президентан харжамаш Кхазакхстанехь (2019)|9 июнера харжамашкахь]]<ref name=":10" />. [[Human Rights Watch]] и другие правозащитные организации регулярно описывают [[Права человека в Республике Казахстан|ситуацию с правами человека в Казакстане]] как плохую<ref name=":37">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/ru/world-report/2020/country-chapters/337580|title=Всемирный доклад 2020 года по Кхазакхстану|author=|website=[[Human Rights Watch]]|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410062125/https://www.hrw.org/ru/world-report/2020/country-chapters/337580|archivedate=2020-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-vypolnenie-deklaratsii-prav-cheloveka-v-kazakhstane/29646432.html|title=Кхазакхстан и Всеобщая декларация прав человека|author=|website=[[Радио Азаттык]]|date=2018-12-10|publisher=|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190803042757/https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-vypolnenie-deklaratsii-prav-cheloveka-v-kazakhstane/29646432.html|archivedate=2019-08-03|accessdate=2020-03-02|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-us-state-department-human-rights-report/29820496.html|title=Кхазакхстан в докладе США. Пытки, политические заключённые и цензура|author=|website=[[Радио Азаттык]]|date=2019-03-14|publisher=|lang=ru|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302020926/https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-us-state-department-human-rights-report/29820496.html|archivedate=2020-03-02|deadlink=no}}</ref>.{{Дехьадалар|Политика}} == Йукъара хаамаш == Дуьхьанца кхоьллина [[Оренбург]] коьрта шахьар йолуш [[ГӀиргӀазойн Автономиня Советийн Социалистийн Республика (1920—1925)|ГӀиргӀазойн АССР]] аьлла [[Россин Советийн Федеративан Социалистийн Республика|РСФСР]] йукъахь 1920 шеран 26 августехь. 1925 шеран февралехь [[Оренбурган область]] ГӀиргӀазойн АССР йукъара ара а йаьккхина дӀаелира РСФСРн, ткъа коьрта шахьар дӀайаьхьира [[Кхызылорда|Кхызыл-Орда]] (1925), тӀаьхьа [[Алма-Ата]] (1929). 1924—1925 шерашкахь [[Йуккъера Азехь къоман-мехкан межа яр|Йуккъерачу Азин къоман-пачхьалкхан межа яр бахьнехь]] дерриг кхазакхийн латташ цхьаьнакхийтира. 1925 шарахь ГӀиргӀазойн АССР цӀе хийцира [[Кхазакхийн Автономин Советийн Социалистийн Республика|Кхазакхийн АССР]] аьлла. 1930 шеран 20 июлехь цунна йукъара РСФСР куьйгакӀела дӀаелира [[Кхара-Калпакийн автономин область]], 1936 шарахь дӀаелла йолу [[Узбекийн Советийн Социалистийн Республика|Узбекийн ССР]] йукъа. 1936 шеран 5 декабрехь Кхазакхийн АССРн союзан республикин статус йелира. 1990 шеран 25 октябрехь Кхазакхийн ССР Лакхарчу Совето тӀеийцира [[Кхазакхийн ССР пачхьалкхан суверенитетех долу деклараци|Республикин пачхьалкхан суверенитетех долу деклараци]]. 8 декабрехь Беларусин, Россин, Украинин паччахьаша куьг йаздира ССРС йохаран беловежскан барт тӀехь. 1991 шеран 10 декабрехь пачхьалкхан цӀе ''«Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика»'' хийцира '''«[[Кхазакхстан|Республика Кхазакхстан]]»'''<ref>[http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemsp/dok_perobb.htm Об изменении наименования казахской советской социалистической<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> аьлла. Амма, 1978 шеран кхазакхийн конституцехь «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» цӀе йисира 1993 шеран 28 январехь Республика Кхазакхстанан Конституци тӀеэццалц<ref name="carudo.kz">[https://web.archive.org/web/20121003054444/http://www.carudo.kz/647 Конституция Республики Казахстан от 28 января 1993 года] см. «ПЕРЕХОДНЫЕ ПОЛОЖЕНИЯ»</ref><ref>[http://adilet.zan.kz/rus/docs/B930001000_ О Конституции Республики Казахстан — ИПС «Әділет»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1991 шеран 16 декабрехь Кхазакхстан тӀаьххьара союзан республикех кхайкхийра шен маршох<ref>[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000798 Конституционный закон Республики Казахстан от 16 декабря 1991 года № 1007-XII «О государственной независимости Республики Казахстан»]</ref>. И акт 1990 шеран 3 апрелан «ССРС йукъара союзан республика арайаларан долу гӀуллакхийн низамех» цӀе йолчу ССРС законаца догӀуш дацара, хӀунда аьлчи Кхазакхийн ССРхь ССР Союз йукъара арайаларх йолу референдум ца йира. 21 декабрехь Кхазакхийн ССРн Президента Н. Назарбаевс куьг яздира ССРС йохайаран беловежскан бартан динчу алма-атан протокол тӀехь а, [[Алма-Атан деклараци (1991)|Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла (ЛПД) Ӏалашонех а, принципех а долу Алма-Атан деклараци тӀехь а]]. 23 декабрехь [[Кхазакхийн ССР Лакхара Совет]]о ратификации йира беловежскан бартан протоколца цхьаьна<ref>[https://web.archive.org/web/*/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]</ref>. == ХӀинцалера административан йекъайалар == === ЦхьалгӀа дарж === Казахстанан 14 область а, 2 республикин маьӀна долу гӀаланаш а ю<ref name="parlam">[http://www.parlam.kz/Information.aspx?doc=1&lan=ru-RU Географическое положение, природные условия]<blockquote>В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республикинского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка</blockquote></ref>. Цул совнах йу, республикин муьтӀахь йолу гӀала [[Байконур (гӀала)|Байконур]], иза 2050 шо кхаччалц. [[Россин Федераци]]н арендехь йу и хан чекхйаллалц гӀалин йу [[Федеральни маьӀна долу гӀала (Росси)|Россин Федеральни маьӀна долу]] статус<ref name="Baikonur">[http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 Международное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604233458/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 |date=2020-06-04 }} Субъектом Российской Федерации не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между [[РФ|Российской Федерацией]] и Республикой Казахстан о статусе города [[Байконур (гӀала)|Байконур]], порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. [[Байконур (гӀала)|Байконур. Юрисдикция]])</ref>. {| class="standard" border="1" !rowspan="2"|№ !rowspan="2"|ХӀост !rowspan="2"|ГӀала/Область !colspan="3"|Административан центр !rowspan="2"|майда,<br />км² !rowspan="2"|бахархой, стаг.,<br />01.04.2012<ref name="stat.kz">[http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/2011_%D0%91-15-06-%D0%93.rar Численность населения РК по областям, городам и районам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130111453/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/2011_%D0%91-15-06-%D0%93.rar |date=2013-01-30 }}</ref> !rowspan="2"|[[Луьсталла]], стаг./км² !rowspan="2"|[[ДЧС]] 01.01.2008<br />млн [[Кхазакхстанан тенге|тенге]] |- !Официалан цӀе [[кхазакхийн мотт|кхазакхийн]] !Официалан цӀе [[нохчийн мотт|нохчийн]] ![[Росси]]хь лелош йолу цӀерш |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Республикин маьӀна долу гӀаланаш |- | 1 | [[Файл:Emblem of Nur-Sultan.svg|50 px]] | ГӀала | Астана | [[Астана]] | Астана | 710 | align="right" |752&nbsp;262 | 1046,36 | |- | 2 | [[Файл:Coat of arms of Almaty.svg|50 px]] | ГӀала | Алматы | Алматы<ref name="parlam"/> | [[Алма-Ата]] | 332 | align="right" |1&nbsp;455&nbsp;271 | 4368,45 | |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Россин Федерацис 2050 шо кхаччалц аренде эцна а, и хан чекхйаллалц Россин Федерацин федеральни маьӀна долу гӀалин статус а, республикин маьӀна а долу гӀала. Х<ref name="Baikonur" /> |- | 3 | [[Файл:Coat of arms Baikonur.svg|50 px]] | ГӀала | Байқоңыр | Байконыр | [[Байконур (гӀала)|Байконур]]* | 57 | align="right" |37&nbsp;912 | 662,00 | |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Областаш |- | 4 | [[Файл:Coat of Arms of Aqmola Province.png|50 px]] | [[Акмолан область]] | Көкшетау | [[Коькшетау]] | Кокшетау | 146 219 | align="right" |731&nbsp;526 | 5,00 | 8772 |- | 5 | | [[Акхтоьбен область]] | Ақтөбе | [[Акхтоьбе]]<ref>[http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1151645457&chapter=1008031200&act=archive_date&day=12&month=3&year=1999 Указ Президента Республики Казахстан «О переименовании отдельных административано-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000913/http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1151645457&chapter=1008031200&act=archive_date&day=12&month=3&year=1999 |date=2007-09-27 }}</ref> | Актобе | 300 629 | align="right" |788&nbsp;594 | 2,62 | 66917 |- | 6 | [[Файл:Алматы облысы герб.png|50 px|хьажорг=Special:FilePath/Алматы_облысы_герб.png]] | [[Алматан область]] | Талдықорған | [[Талдыкорган]] | Талдыкорган | 223 911 | align="right" |1&nbsp;918&nbsp;109 | 8,53 | 18841 |- | 7 | [[Файл:Coat of arms of Atyrau.svg|50px]] | [[Атыраунан область]] | Атырау | [[Атырау]] | Атырау | 118 631 | align="right" |546&nbsp;057 | 4,58 | 161271 |- | 8 | [[Файл:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|50px]] | [[Малхбален-Кхазакхстанан область]] | Өскемен | [[Усть-Каменогорск]] | Усть-Каменогорск | 283 226 | align="right" |1&nbsp;395&nbsp;012 | 4,93 | 35920 |- | 9 | [[Файл:Zhambyl province seal.png|50 px]] | [[Жамбилан область]] | Тараз | [[Тараз]] | Тараз | 144 264 | align="right" |1&nbsp;059&nbsp;390 | 7,32 | 8999 |- | 10 | | [[Малхбузен-Кхазакхстанан область]] | Орал | [[Уральск]] | Уральск | 151 339 | align="right" |613&nbsp;560 | 4,05 | 77162 |- | 11 | [[Файл:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|50 px]] | [[Карагандан область]] | Қарағанды | [[Караганда]] | Караганда | 427 982 | align="right" |1&nbsp;359&nbsp;077 | 3,17 | 62529 |- | 12 | [[Файл:Герб Костанайской области Казахстана.png|50 px|хьажорг=Special:FilePath/Герб_Костанайской_области_Казахстана.png]] | [[Костанайн область]] | Қостанай | [[Костанай]] | Костанай | 196 001 | align="right" |879&nbsp;511 | 4,49 | 20860 |- | 13 | [[Файл:Kyzylorda province seal.svg|50 px]] | [[Кызылордан область]] | Қызылорда | [[Кызылорда]] | Кызылорда | 226 019 | align="right" |716&nbsp;807 | 3,15 | 68683 |- | 14 | [[Файл:Лого Мангистау.jpg|50 px]] | [[Мангистаунан область]] | Ақтау | [[Актау]] | Актау | 165 642 | align="right" |551&nbsp;939 | 3,29 | 116674 |- | 15 | [[Файл:Logo Pavlodar region.png|50 px]] | [[Павлодаран область]] | Павлодар | [[Павлодар]] | Павлодар | 124 755 | align="right" |747&nbsp;584 | 5,99 | 48010 |- | 16 | [[Файл:North Kazakhstan province seal.png|50 px]] | [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область]] | Петропавл | [[Петропавловск]] | Петропавловск | 97 993 | align="right" |582&nbsp;560 | 5,96 | 4354 |- | 17 | [[Файл:Turkistan region seal.png|50 px]] | [[Къилба-Кхазакхстанан область]] | Шымкент | [[Шымкент]] | Шымкент | 117 249 | align="right" |2&nbsp;636&nbsp;950 | 22,36 | 12572 |- style="background: #CCC;" | || ||Массо|| || || ||2 724 902||16 675 392||6,12|| |- |} <sup>*</sup> <small>- город Байконур, арендуемый Российской Федерацией, имеет особый статус; органы статистики Казахстана учитывают этот город в составе Кызылординской области в качестве города областного подчинения, бахархой города приводится только для граждан Казахстана.</small> === ШолгӀа дарж === Административан йекъайаларан шолгӀа даржехь йу 160 [[Казахстанан кӀоштан|эвланийн кӀошт]], 15 [[Казахстанан кӀошташ#ГӀаланийн кӀошташ|гӀаланийн кӀошт]] а [[Казахстанан гӀаланаш|38 гӀала]] а. === КхолгӀа дарж === КхолгӀа даржехь йу [[Казахстанан гӀалана|46 гӀала]], 241 [[Казахстанан эвланаш|эвла]]<ref>[http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/informkatalog/informkatalogkazakhstan/infokazahstan&lang=ru Казахстан<!-- корта добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826084411/http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/informkatalog/informkatalogkazakhstan/infokazahstan&lang=ru |date=2011-08-26 }}</ref> кхин 2453 [[Эвлан гуо (Казахстан)|эвлийн гуо]]ш а. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} ==Хьажоргаш== {{Гергара проекташ |Ков = Кхазакхстан |Викикерланаш = Категори:Кхазакхстан }} '''Йукъара''' *[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html Кхазакхстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513102613/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |date=2020-05-13 }} во [[Всемирная книга фактов ЦРУ|Всемирной книге фактов]] [[Центральное разведывательное управление|ЦРУ]]{{Ref-en}} *[https://kz.expert Независимый новостной портал KazakhSTAN 2.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605070826/https://kz.expert/ |date=2020-06-05 }} *[https://rus.azattyq.org/ Новости страны] от [[Радио «Свобода»|Радио Азаттык]] *[https://www.bbc.com/russian/topics/526cba81-87b6-44d7-9de7-e7ce1a5692c2 Новости страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409081655/https://www.bbc.com/russian/topics/526cba81-87b6-44d7-9de7-e7ce1a5692c2 |date=2019-04-09 }} от [[Би-би-си]] *[https://www.vsemirnyjbank.org/ru/country/kazakhstan Данные и статистика Всемирного банка по Кхазакхстану] *[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 Кхазакхстанская интернет-энциклопедия] *[https://www.britannica.com/place/Kazakhstan Кхазакхстан] в «[[Британская энциклопедия|Британской энциклопедии]]»{{Ref-en}} *[http://www.zakon.kz Первый информационный портал Кхазакхстана] *[http://www.kzinform.com/ru/ Информационный портал Кхазакхстана «KZinform»] *[http://kursiv.kz Деловые новости Кхазакхстана от «Курсив»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601163826/https://kursiv.kz/ |date=2020-06-01 }} '''Правительство''' *[http://e.gov.kz/ Портал электронного правительства Кхазакхстана] *[http://mfa.kz/ru/ Сайт Министерства иностранных дел Кхазакхстана]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227134058/http://www.mfa.kz/ru/ |date=2020-02-27 }} *[https://web.archive.org/web/20190715062336/http://www.government.kz/ Сайт Правительства Кхазакхстана] *[http://www.parlam.kz/ Сайт Парламента Кхазакхстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225210557/http://www.parlam.kz/ |date=2011-02-25 }} *[http://online.prg.kz/ Законодательство Республики Кхазакхстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230021920/http://online.prg.kz/ |date=2011-12-30 }} *[http://stat.gov.kz/ Статистика Кхазакхстана] *[http://www.akorda.kz/ Сайт Президента Кхазакхстана] '''Карташ''' *[[OpenStreetMap]] т\ийра [https://www.openstreetmap.org/relation/214665 Кхазакхстануах] лаьцна географин хаамаш {{Wikiatlas|Kazakhstan}} {{Арахьара хьажоргаш}} {{Navboxes |state = collapsed |Европа |Ази |Йуккъера Ази |Кхазакхстан теманашкахь |Туьркийн кхеташо |ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш |ЛПД |ККхБКх |ЕврАзЭЮ |ШЦКх |ЭЦКх |ИДО }} {{Кхазакхстанан административан йекъайалар}} [[Категори:Кхазакхстан| ]] [[Категори:Трансконтиненталан пачхьалкхаш]] lmw60b915p3ulow86h5ghj3pvss2f57 ОвхӀан 0 4363 25778665 22514592 2026-09-21T23:12:33Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778665 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх | Нохчийн цӀе = ОвхӀан | Шен цӀе = {{lang-ps|د افغانستان اسلامي جمهوریت}}<br /><small>(Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat)</small><br />{{lang-prs|جمهوری اسلامی افغانستان}}<br /><small>(Jomhuri-ye Eslāmi-ye Afġānestān)</small> | Доланиг дожар = ОвхӀанан | ХӀост = | ХӀостан цӀе = Эмблема <!--| Девиз = --> | Байракх = Flag of Taliban.svg |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 56|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 66|lon_min = 11|lon_sec = 0 |region = AF |CoordScale = | Шатлакхан Иллинан цӀе = Dā d batorāno kōr | Аудио = | Урхаллин тайпа = [[Исламан республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> | Пачхьалкхан дин = [[ислам]] [[суннизм]] | Картан тӀехь = Afghanistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | Меттанаш = [[пушту]], [[дари]]<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title=Afghanistan|date=2007-12-13|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=2017-09-20 }}</ref> | Кхоьллина = | Маьрша йаьлла терахь = [[19 август]] [[1919]] | Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] | Коьрта гӀала = [[Къабул]] | Йаккхий гӀаланаш = Къабул | Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]] | Куьйгалхой= [[Карзай, Хьамид|Хьамид Карзай]]<br />[[Фахим, Мохьаммад|Мохьаммад Фахим]] <br />[[Карим Халили]] | Латтанца меттиг = 41 | Латта= 647 500 | Хина процент = кӀезиг. | Бахархойн цӀерш= | Бахархойн меттиг = 40 | Бахархой = 31 108 077<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= }}</ref> | Бахархой лерина шо = 2013 | Луьсталла = 43,5 | ДЧС = 21,39 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=16|title=Afghanistan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616f9QMsX|archivedate=2011-08-21}}</ref> | ДЧС лерина шо = 2008 | ДЧС меттиг = 96 | ХӀораннан а сина ДЧС = 760<ref name="imf2"/> |АКИ= 0,374 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=175 | Ахча = [[афгани]] ([[AFN, код 971]]) | Домен = [[.af]] | ISO = AFG | Телефонан код = 93 | Сахьтан аса = +4:30 <!--| Билгалдахарш = --> <!--| Байракх а ХӀост а йац = *--> <!--| шатлакхан илли йац = *--> }} '''ОвхӀан''', '''АфгӀанистан''' ({{lang-ps|افغانستان}}, {{lang-prs|افغانستان}}, Afġānestān), йуьззина официалан цӀе — '''Исламан Iамират ОвхӀан'''<ref name="atlas mira" /> ({{lang-ps|د افغانستان اسلامي جمهوریت}}, {{lang-prs|جمهوری اسلامی افغانستان}}) — [[Йуккъера Малхбале]]ра пачхьалкх йу, пачхьалкхан хӀордан йист йац. ОвхӀан къен пачхьалкхех цхьаъ йу. [[1978]] шарахь дуьйна [[чуьра тӀом]] бу дӀабоьдуш. Бахархой, [[2013 шеран]] [[Бахархой дӀайазбар|дӀайазбаран]] жамӀашца, 31 миллион стаг ву, майда — 652 864 км². Коьрта гӀала — [[Къабул]]. Пачхьалкхан меттанаш — [[пушту]] а, [[дари]] а. [[Унитаран пачхьалкх]], [[президентан республика]]. [[2014 шеран]] 29 сентябряхь [[ОвхӀанан президент|президентан]] дарж дӀалаьцна [[Ахьмадзай Ашраф ГӀанис]]. Доза ду [[Иран]]ца малхбузехь, [[Пакистан]]ца — къилбехь а, малхбалехь а, [[Туркмени]]ца, [[Узбекистан]]ца, [[Таджикистан]]ца — къилбаседехь, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]] — [[Вахански коридор|уггар а малхбален декъехь]], [[ХӀинди]]ца (нийса аьлчи ХӀиндис, Цийс, Пакистана къуьйсуш йолу [[Джамму а, Кашмир а]]) малхбалехь. ОвхӀан йу [[Малхбале]]ний, [[Малхбузе дуьне|Малхбузений]] йуккъахь, иза йу шира [[йохк-эцар]]ан а, [[Бахархойн миграци|миграцин]] а йукъ. [[Къилба Ази|Къилба]] а, [[Йуккъера Ази|Йуккъера а Азин]] йуккъехь лаьтта цхьана агӀора, [[Гергара Малхбале]]н вукха агӀора, оцуо аьтту боккха экономикин а, политикин а, оьздангаллин а регионан пачхьалкхашна йукъара гергарлонаш лелоран коьрта роль ловзо. == Этимологи == {{ОвхӀанан истори}} === ЦӀе схьайалар === «АфхӀан» гӀажарий дош ду, гочдича «вистцахилар» йа «дистцахилар» хуьлу; тюркийн меттанашкахь Ауган (Афган) гочдо «дӀавахана», «къайлаваьлла» олий. Иза йоккхуш йолу [[Экзоэтноним|арахьара къоман цӀе]] йу. Иштта цӀераш тохкуш хилла шайн лулара къаьмнашна хьалха, царна шайн мотт ца хуу дера. Иза иштта шолгӀа цӀе а йу [[Пуштунаш|пуштунийн]] — пачхьаьлкхера уггар а йоккха этнически тобан. Боккъал а ОвхӀанийн мохк тӀекхача хала бу, цхьацца бахьнашца лаьмнашка дӀабахна йа дӀакхелхина долчу цигара къаьмнашна аьтту болуш а бу, иза бахьанехь тайп-тайпанчу Йуккъерачу Азин даккхархойх шайн мохк паргӀата а битина. «ОвхӀанаш» боху термин къоман цӀе санна лелош йу, лаххара а, исламан мур болабаллалц. Цхьа могӀа Ӏилманчаша дийцарехь, исторехь «овхӀанийн» боху дош хаало дуьххьара [[982 шарахь]]; оцу хенахь и цӀе йаккхара малхбуза дозанехь ХӀинд хица дехачу овхӀанийн тайп-тайпана къаьмнийн<ref name="EofI">{{cite encyclopedia| last=Morgenstierne |first=G.|title = AFGHĀN| encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam]]| edition = CD-ROM Edition v. 1.0| publisher = Koninklijke Brill NV| location = Leiden, The Netherlands| year = 1999}}</ref>. [[1333 шарахь]] [[Къабул]]е ваханчу мароккийн некъахочо [[Ибн Баттута]] йаздо: {{Цитата|«Тхо кхирстира Къабулехула, хьалха йоккха хилла йолчу, оцу меттехь хӀинца деха гӀажарийн тайпа, шайха овхӀанхой олуш долу».|автор=Nancy Hatch Dupree - [http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php#Top The Story of Kabul (Mongols)]}} «Иранике энциклопедехь»<ref>[http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html «Afghan»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228175916/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html |date=2009-02-28 }} (with ref. to «Afghanistan: iv. Ethnography») by Ch. M. Kieffer, ''[[Encyclopaedia Iranica]]'' Online Edition 2006.</ref> дуьйцу: Этнологин агӀора, гӀажарийн маттахь «овхӀан» боху терминах пуштунаш олу. И термин йаьржаш йу тӀехь-тӀехьа ОвхӀанан арахьа, хӀунда аьлчи пуштунийн тайпанийн уьйр тахана уггар а лараме йу оцу пачхьалкхехь, шен барамца а, политикин агӀо а. Цул сов, цуо билгалдоккху: И этнически тоба «Avagānā» цӀарца дуьххьара хьахийна [[ХӀинди|хӀиндера]] [[Астрономи|астронома]] {{abbr|Varāha Mihira|Вараха Михира|0}} VI-гӀа бӀешо долалуш бинчу «Brihat-samhita» балхехь. И хаам тӀечӀагӀбеш бу пуштунийн литературехь, масала, XVII-гӀа бӀешеран [[пашто|пуштунийн маттахь]] йаздеш хиллачу назманчин Хаттак Хушаль-ханан белхашкахь<ref>''«Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak''», extract from «Passion of the Afghan» by [[Khushal Khan Khattak]]; translated by C. Biddulph, [[London]], 1890</ref>: {{Цитата|Ӏарбашна хаа иза, иза хаа румахошна: овхӀанаш пуштунаш бу, пуштунаш овхӀанаш бу!}} «ОвхӀан» термин хьахийна шен дагалецамашкахь [[Бабур]] императора [[XVI бӀешарахь]]: оцу хенахь цу дашо билгалдохура [[Къабул]]ан къилбехьа долу латтанаш, цигахь бехаш дукхаха берш пуштунаш а бу<ref>[http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 «Transactions of the year 908»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114042010/http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |date=2012-11-14 }} by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921.</ref>. Иштта, 1808 шарахь ОвхӀанехь британийн дипломатийн мисси коьртехь хиллачу сэр [[Эльфинстон, Маунтстюарт|Элфинстон Монстюарта]], шен жайнехь «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» йаздора, шеш овхӀанаш теша [[Исраилан гола|Бану Исраилан тайпанах]] хиларх, шайн йуьхьиг [[Юсуп]]ан кхоалгӀачу кӀантах ОвхӀанах йолайаларх. Циггахь Эльфинстона йаздо и теори бакъ ца хилар а, цуьнан делил ца хилар а. [[XIX бӀешарахь]] и цӀе лелайора деккъа пуштунийн латтанаша, ткъа оццу хенахь пачхьалкх йевзаш йара [[Къабулан пачхьалкх]] цӀарах<ref>[[Mountstuart Elphinstone|Elphinstone, M.]], ''«Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India»'', [[London]] 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown</ref>. Пачхьалкхан кхечу дакъошкахь историн цхьацца муьрашкахь йара йозуш йоцу пачхьалкхаш, масала, ХVIII бӀешо чекхдолуш XIX бӀешо долалуш хилла йолу Балхе Пачхьалкх<ref>E. Bowen, ''«A New & Accurate Map of Persia»'' in ''A Complete System Of Geography'', Printed for W. Innys, R. Ware [etc.], [[London]] 1747</ref>. ТӀаьххьара, пачхьалкхан Ӏедал шордина, цхьана карадерзийна даьлчи, овхӀанийн куьйгалхоша тӀеийцира «ОвхӀанистан» шайн пачхьалкхана. «ОвхӀанистан» шайолу пачхьалкхан цӀе санна хьахийна [[1857 шарахь]] [[Энгельс Фридрих]]а<ref name="MECW">[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm MECW Volume 18, p. 40; The New American Cyclopaedia — Vol. I, 1858]</ref>, цунах официальни цӀе хилира, [[1919 шарахь]] [[Йоккхабритани|Йоккхабританех]] паргӀатйаьллачул тӀехьа пачхьалкх дуьненан йукъараллаша къобалйича, и цӀе чӀагӀйира [[1923 шеран]] ОвхӀанийн Конституци тӀехь<ref>[http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html Afghanistan’s Constitution of 1923] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226102808/http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html |date=2015-02-26 }} under ''[[Amanullah Khan|King Amanullah Khan]]'' (English translation).</ref>. == Географи == {{main|ОвхӀанан географи}} [[Файл:Pakistan Topography.png|мини|ОвхӀанан рельеф]] === Рельеф === ОвхӀан лаьтта [[ГӀажарийн лам-акъари]]н къилбаседа-малхбален декъа тӀехь. Алсама долу мехкан дакъа [[Лам|лаьмнаш]] ду, царна йукъахь йолу [[атагӀаш]] а йу<ref name="География Афганистана">[http://www.easttime.ru/countries/topics/2/13/81.html География Афганистана]</ref>. Маьхкан къилбехьа йу [[Бактрийн аре]], оцуна тӀехь лаьтта гӀум-сазлаьттах йолу гӀум-аре, иза [[Кхаракум]]ийн чеккхе йу. Къилбехьа а, малхбалехьа цунна гуо бина лаьмнийн системаш: [[Паропамиз]], шин рогӀах лаьтташ йолу — Сафедкох (=КӀайн лаьмнаш), Сиахкох (=Ӏаьржа лаьмнаш), кхин а [[Гиндукуш]]. Къилбехьа ду ЙуккъераовхӀан лаьмнаш а, Газни-Кандагаран чӀаплам а. Малхбузехь, Иранан дозанца, лаьтта акъари [[Дашти-Наумид|Наомид]] (=бӀарздаларан гӀум-аре) а, [[Систан]] кӀаг а. Йисттера къилбе дӀалоцу Гауди-Зира кӀагго, сазлаьттан-тӀоьнан гӀум-арено [[Дашти-Марго]]с (=валаран гӀум-аре), Гармсер а, Регистан а гӀум-аренаш. Гиндукушан малхбузехьа лаьтта [tel:3000-4000 3000-4000] м локхалла йолу лам-акъари [[Хазараджат]]. [[Пакистан]]ан дозанца бу пачхьалкхан уггар лекха лам [[Ношак]], шен локхалла 7492 м а йолуш болу. <center> <gallery widths="150" caption="Галерей"> Файл:Mountains in Afghanistan.JPG|Ломан пейзаж Файл:Landscape in Afghanistan.JPG|ОвхӀанан ландшафт Файл:Northwestern Afghanistan.jpg|Мехкан къилба-малхбузе Файл:Eastern Afghanistan.jpg|Мехкан малхбале </gallery> </center> === Климат === ОвхӀанехь субтропикийн континентан климат йу, Ӏа шила ду, ткъа аьхке екъий, йовхий йу. Температуран а, йочанийн а йуккъера барам хийцало локхалле хьаьжна: Ӏай +8 тӀиера −20&nbsp;°C тӀе а, кхин лахара а, аьхка +32 тӀиера 0&nbsp;°C тӀе кхаччалц. ГӀум аренашкахь 40-50 мм йочанаш хуьлу шарахь, ткъа чӀаплаьмнашкахь — 200—250 мм, [[Гиндукуш]]ан мох кхета басешкахь 400—600 мм, ОвхӀанан къилба-малхбалехь, [[ХӀиндин океан]]ан тӀиера [[муссон]]аш кхочучахь, 800 мм гергга. Максимум [[Атмосферан йочанаш|йочанаш]] хуьлу [[Ӏа]]й а, [[БӀаьсте|бӀаьста]] а. 3,000-5,000 м лакхахь лайн чкъор лаьтта 6-8 баттахь, кхин а лакхахь — [[шалаьмнаш]] ду. [[Файл:Watapur district-2012.jpg|thumb|[[Кунар]]]] === Геологин хӀоттам === ОвхӀан дукхахберг Альпийн-Гималайн [[чкъоьрнийн аса|лелачу асан]] тӀехь бу, [[Туранан экъа|Туранан платформан]] къилбан дозанехь йолу [[Бактрийн аре]] йоцург. === Охьадоьду хиш а, Ӏаьмнаш а === Охьадоьду хиш, [[ХӀинд]] хих кхеташ долу [[Къабул (хи)|Къабул]] доцург, хӀордах ца кхета. Уггар доккханиг царех мехкан къилба дозанца охьадоьду [[Амударья]] ду, хи дуьллуш дӀасадоккхуш [[Теджен (хи)|Герируд]] а, [[Гильменд (хи)|Гильменд]] а ду. Уьш [[Фарахруд]], [[Хашруд]], [[Харутруд]] хишца кхета [[Систан]] кӀаг чу, цу чохь кхуллу [[Хамун]] цӀе йолу цхьа тоба теза хин Ӏаьмнаш. Охьадоьду хиш схьадовлу шалаьмнашкара. Аренан хиш бӀаьста деста, ткъа аьхка лекъа. Ломан хишца алссама гидроэнергоницкъ бу. Дукхаха йолу кӀошташкахь шайн хьашташна а, латтан хи дилла а лаьттан бухара хиш бен дац. === Пайден маьӀданаш === ОхӀанан лаьттан кийра пайден маьӀданех буьззина бу, амма уьш доху меттигаш тайар ледара ду, тӀекхача халчу ломан кӀошташкахь хиларна. [[ТӀулган кӀора]] а, [[мехала металлаш]] а, бериллий маьӀда а, саьнгал а, туьха а, шагатӀулг а, лазурит а, барит а, целестин а ду лаьттан кийрахь. Йолуш йу маьхкдаьтта, Ӏаламан газ, гипс доллу меттигаш. Теллана [[цӀаста|цӀестан]], [[эчиган маьӀда|эчиган]], [[марганец|марганцан]] маьӀданаш. [[Къабул]] уллора Айнак олу цӀаста доллу меттиг лору Евразехь уггар а йоккха (тӀаьхьалона 240 млн т. гергга маьӀда ду шеца 2,3 % цӀаста а долуш (мах хадийна 2006 ш.), Къабулана гена йоцуш йу эчиган маьӀда доллу меттиг Хьаджигек (тӀаьхьалона 428 млн т. гергга маьӀда ду шеца 62-68 % эчиг а долуш), иза лору уггар а йоккху къилбаазин регионехь<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 Афганистан. Ру — Костыль для Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413122041/http://afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 |date=2015-04-13 }}</ref>. == Истори == {{main|ОвхӀанан истори}} [[Файл:Indo-Sassanid.jpg|мини|Дуккха а бӀешерашкахь ОвхӀан [[Перси|Персин империн]] малхбален дакъа хилла. Оцу хенахь дуьйна иза гӀажарийн оьздангаллин декъахь йу]] ОвхӀан шира историн пачхьалкх йу. Дуьххьара нах ОвхӀан махка охьахевшина, лаххара а 5000 шо хьалха. Дуьненахь хьалхачарех йартийн йукъараллаш оцу регионехь йара<ref>[http://www.zharov.com/dupree/chapter03.html Sites in Perspective], chapter 3 of Nancy Hatch Dupree, ''An Historical Guide To Afghanistan''.</ref><ref>[http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html ''Afghanistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031052339/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |date=2009-10-31 }}, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006 (specifically John Ford Shroder, B.S., M.S., Ph.D. Regents Professor of Geography and Geology, University of Nebraska. Editor, Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology, and the Quaternary and other books).</ref>{{Тешаме юй хьажа}}. Ӏилманчашна хетарехь, гӀажараш лелош долу [[цӀеран дин (зороастризм)]], кхолладелла ОвхӀан махкахь 1800—800 шерашкахь вайн эрал хьалха, ткъа [[Заратуштра]] ваха а ваьхна, вала а вела [[Балх (г1ала)|Балхахь]]<ref>''The history of Afghanistan'', [http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html Ghandara.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728095126/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |date=2011-07-28 }}</ref><ref>''Afghanistan: Achaemenid dynasty rule'', Ancient Classical History, [http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234134/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm |date=2013-12-30 }}</ref>. Ширачу малхбалерчу [[Г1ажарийн меттанаш|гӀажарийн меттанашкахь]], масала, авестийн маттахь, къамел дора оцу регионехь зороастризм тоеллачу хенахь. VI бӀешерашна йуккъахь вайн эрал хьалха, [[Ахеменидаш]] йукъбалийра ОвхӀан шайн [[Ахеменидийн пачхьалкх|Персин империна]]. Ахеменидийн импери 330 шарахь вайн эрал хьалха йуьйжира [[Македонийн Искандар]]ан ницкъаца, ткъа ОвхӀан цуьнан империн йукъа йагӀара. Македонийн Искандаран импери йоьханчул тӀехьа ОвхӀан оцу регионехь вайн эрал хьаха 305 шо кхаччалц доладеш хиллаболу [[Селевкидаш|Селевкидийн]] пачхьалкъан дакъа хилира. [[Буддизм]] дин коьрте деара оцу регионехь. [[Файл:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Грекийн-бактрийн пачхьалкх шен уггар а таеллачу муьрехь]] Цул тӀехьа регион [[Грекийн-бактрийн пачхьалкх]]ан дакъа хилира. ХӀиндийн-грекаш бохийра [[скифаш]], ОвхӀан махкара лаьхкира вайн эрал хьалха II-гӀа бӀешераш чекхдовлуш. Грекийн-бактрийн пачхьалкх лаьттира вайн эрал хьалха 125 ш. кхаччалц{{Хьост йац}}. [[I бӀешарахь]] [[Парфянийн империино]] караберзийра ОвхӀан. II бӀешерашна йуккъахь а, чекхдовлуш а [[Кушанийн импери]] центр ОвхӀан махкахь а йолуш, буддийн оьздангаллин тӀехоьттира. Кушанаш бохийра [[Сасанидаш]] III бӀешарахь<ref>Dani, A. H. and B. A. Litvinsky. «The Kushano-Sasanian Kingdom». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996. Paris: UNESCO Publishing, pp. 103—118. ISBN 92-3-103211-9</ref>. Цхьаболчу куьйгалхоша шайх кушанаш олура (ткъа махаъара, Сасанидаш куьйгалла дира, лаххара а, оцу регионан декъан<ref>Zeimal, E. V. «The Kidarite Kingdom in Central Asia». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 119—133. ISBN 92-3-103211-9</ref>). ТӀаьххьара а, кушанаш халлакбира [[гуннаш]]а, церан меттиг, шайн рогӀехь, дӀалецира [[эфталиташ]], V бӀешеран хьалхпарчу декъехь оцу регионехь шайн пачхьалкх коьллина болчу<ref>Litvinsky, B. A. «The Hephthalite Empire». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 135—162. ISBN 92-3-103211-9</ref>. [[Эфталиташ]] бохийра [[Тюркийн каганат]]ан эскарша 557 шарахь. Амма, эфталиташан а, кушанийн а тӀехьешна аьтту белира жима пачхьалкх [[Къабулистан]] кхолла, тӀехьуо [[Саффаридаш|Саффаридийн]] бусулба куьйгалхоша схьабаьккхира мохк, цул тӀехьа [[Саманидаш|Саманидийн]] а, [[Газневидаш|Газневидийн]] пачхьалкхашна йукъах хилира иза. Оцу муьрехь ОвхӀан мехкан йуккъехь Бамианийн тогӀена чохь кхоьллира буддийн килсийн комплексан йукъайогӀу [[Буддин Бамианийн жӀараш]], церан хан 6 бӀешо йу, уьш [[Гандхара (буддизм)|хӀиндийн исбаьхьалла]] [[Гандхара]] йукъара йу, ткъа бахархоша буьйцура [[Гандхарийн (мотт)]], иза хӀиндийн меттан [[Деванагари]]н цхьа кеп йу. === Исламан а, монголийн а мур === [[Файл:Califate 750.jpg|мини|400px|ОвхӀан [[750 шарахь]] — Ӏаьрбийн Халифатан малхбален дакъа.]] [[VII бӀешо|бӀешарахь]] малхбуза ОвхӀан [[ОвхӀан махка Ӏаьрбойн чубахкар|Ӏаьрбаша схьабаьккхана]], чу шайн оьздангалла а, [[ислам]] дин а деана. Амма ислам чагӀ [[X бӀешо|бӀешарахь]] бен ца делла, регион [[Саманидаш|Саманидийн]] импери йукъа йагӀча<ref name = "Krugosvet-history">[http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html Онлайн энциклопедия «Кругосвет»: История Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818145247/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html |date=2010-08-18 }}</ref>. [[X бӀешо|бӀешарахь]] махка [[Йуккъера Ази|Йуккъера Азера]] баьхкира [[прототюркаш]] (тюркийн дай). ОвхӀан махкахь кхоллаелира [[Газневидийн импери]] (коьрта шахьар [[Газни]]), шена йукъахь [[Иран]]ан, Йуккъера Азин, [[ХӀинди]]н дакъош долуш. Тодала дуьйлира Ӏилма а, оьздангалла а<ref name = "Krugosvet-history"/>. [[XII бӀешарахь]] чӀагӀъелира, шайн Ӏедал кӀелахь ОвхӀан а, лулара лаьттанаш а вовшахтоьхна, меттигера овхӀанан династи [[Гуридаш]]. [[XIII бӀешо|бӀешераш]] долалуш Гуридийн пачхьалкх къарйира [[Хорезм]]о. XIII бӀешарахь регионан тӀелетира [[Чингисхан]]ан монголийн бӀо<ref name = "Krugosvet-history"/>. ОвхӀан йукъабахара Монголийн империн, оцу махкахь лаьттира [[Курташ (династи)|Куртийн]] династин монголийн кӀелара пачхьалкх. ОвхӀан [[Хулагуидаш|Хулагуидийн пачхьалкх]] а, [[Чагатайн улус]] а олучу монголийн шина улусан дозанехь бара. XIV бӀешеран шолгӀа декъехь ОвхӀан [[АстагӀа Тимар]]ан империн йукъахь йара, ткъа иза велча кхузахь куьйгаллехь бара цуьнан тӀаьхьенаш, царех гӀараваьлларг [[Сийлахь Моголийн Импери|моголийн Сийлахь Импери]] кхоьллина волу Къабулан эмир [[Бабур]] ву. [[XVI бӀешо|XVI]] — [[XVII бӀешо|бӀешерашкахь]] ОвхӀан къийсира [[Сефевидаш|Сефевидийн Ирано]] а, ХӀиндера [[Сийлахь Моголийн Импери|моголийн Сийлахь Империно]] а. === Хотаки династи === {{main|Хотаки|ОвхӀанера ханийн мехкаш}} XVIII бӀешарахь ОвхӀанан мохк туркойн [[Сефевидаш|Сефевидийн]] [[Персийн импери]] йукъахь хилла. Перси гӀелъелча, масех гӀаттам а бича овхӀанийн кхолла аьтту белира [[ОвхӀанийн ханийн мехкаш|цхьа могӀа элийн мехкаш]] — Кандагарийн а, Гератийн а. Кандагарийн элийн мохк бара [[Мир Вайс]]ас кхоьллина пуштунийн [[Хотаки]] династин Ӏедал кӀелахь. [[1722 шо|шарахь]] овхӀанийн эскарш тӀелетира Сефевидана, кхин тӀе церан коьрта шахьар [[Исфахан]] схьа а йаьккхира, амма тӀаьхьа иэшам хилира [[Надир-шах]]ера. [[Надир-шах]]а шен Ӏедал даржийра ОвхӀан махкахь, амма цуьнан Ӏедал гӀийла хилира, иза веллачул тӀаьхьа [[1747 шо|шарахь]] Сефевидийн импери йуьйхира. === Дурранийн пачхьалкх === [[Файл:Afgempdur.jpg|мини|200px|Дурранийн импери ша тоеллачу хенахь]] {{main|Дурранийн пачхьалкх|ОвхӀанера ханийн мехкаш}} Дурранийн импери коьллина [[Кандагар]]ехь [[1747 шарахь]] тӀеман баьччо [[Ахьмад-шах Дуррани|Ахьмад-шаха Дурранис]]. Иза йара дуьххьарлера шаболу овхӀанийн мехкаш вовшех тоьхна коьллина овхӀанийн пачхьалкх. Амма цул тӀаьха цуьнан болх дӀакхоьхьучара импери йохийна масех пачхьалкх кхоьллира — Пешаварийн, Къабулан, Кандагаран, Гератан. === Керла истори === [[Файл:Персия, Афганистан и Белуджистан, конец XIX века.jpg|thumb|ОвхӀан XIX бӀешераш чекхдовлуш.]] ==== Ингалсийн-овхӀанийн тӀемаш ==== {{main|Доккха ловзар|Ингалсийн-овхӀанийн тӀемаш}} Шен [[Еврази]]н йуккъахь стратегин латтар бахьанехь, ОвхӀан махках къийсаман арие хуьлу оцу хенан шина онда пачхьалкхашна [[Британийн импери|Британийн]], [[Россин импери|Россин имперешна]] йукъахь. Оцу къийсамна цӀе йелира «[[Доккха ловзар]]». Ӏалашо ОвхӀан мехкан доладар йолуш, Британийн империно цхьа могӀа тӀемаш бира, амма, тӀаьххьара а, [[1919 шеран]] [[19 августехь]] ОвхӀан бозуш цахиларх дери дан дийзира. ==== ОвхӀанийн паччахьалла ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-05494, Berlin, Besuch König von Afghanistan.jpg|мини|Аманулла паччахь Берлине зерат дар. Оцу зерато долийра ОвхӀанан а, Германан а стратегин накъосталла]] {{main|ОвхӀанан паччахьалла|ОвхӀанан Эмират}} Дипломатин гергарло ду [[Россеха|Россин Федерацийца]] (гергарло хоьттина [[РСФСР]]ца [[1919 шарахь]] — ОвхӀан пачхьаллла йара [[РСФСР]] йозаш цахиларах дери дина хьалхара пачхьалкх). ==== Хьалхара республика а, Даудан диктатура а ==== {{main|ОвхӀанийн Республика (Даудан диктатура)}} [[1973 шеран]] [[17 июлехь]] ОвхӀанехь нуьцкъала Ӏедал хийцира. [[Монархи]] дӀайаьккхира, пачхьалкхехь [[республика]] кхайкхийра. И мур исторехь цхьанаэшшара бацара. Президент [[Мухьаммад Дауд]] гӀиртара реформашца пачхьалкх тойан, амма иза цуьнга кхочуш ца дан делира. ==== Апрелан (Сауран) революци ==== {{Main|Сауран революци}} 1978 шеран апрелехь махкахь йолаелира революци. Президент [[Мухьаммад Дауд]] шен доьзалца вийра, ткъа Ӏедале еара коммунистийн [[ОвхӀанан Халкъан-демократийн парти]] (ОХДП). ==== ОвхӀанийн Демократин Республика. Чоьхьара тӀом болабалар ==== {{main|ОвхӀанийн Демократин Республика|ОвхӀанера 1979—1989 шерашкара тӀом|ОвхӀанера чоьхьара тӀом}} [[Файл:Evstafiev-40th army HQ-Amin-palace-Kabul.jpg|мини|Аминан гӀала советийн КТУн леррина эскар тӀелеттачул тӀехьа]] [[1978 шеран]] апрелехь, Саурин (Апрелан) революцино кхайкхина ОвхӀанийн Демократин Республика. Пачхьалкхан корта хоьттира [[Нур Мухьаммад Тараки]], ткъа Революцин кхеташонан председатель — [[Хьафизулла Амин]]. Правительствос болийра хийцамаш, масала, [[Секуляризаци (социологи)|секуляризаци]], оцуо чӀогӀа карзаха ехира овхӀанин йукъараллаш. {{s|Пачхьалкхехь}} болабелира [[ОвхӀанера чоьхьара т1ом|чоьхьара тӀом]]. Куьйгаллера [[ОХДП]] парти 1967 шарахь дуьйна йекъалора шина фракцина — [[Халкъ]] а, [[Парчам]] а. [[Нур Мухьаммад Тараки]], Халкъ фракцин корта, къайлаха вийра шайн фракцин декъашхочо, иза, [[Амин Хьафизулла]] пачхьалкхан корта хоьттира. {{s|[[ССРС]]}} Амин тешаме стаг цахийтира, мичча хенахь а Малхбузехьа верза там болуш вара иза. Цуьндела советийн куьйгалхоша барт бира Амин дӀаваккха, коммунистийн правительство мостагӀашца ларайалийта ОвхӀане эскар а дагӀийтара. {{s|ЖамӀ,}} ССРС йукъагӀоьртира, хӀинца боьдуш болчу, чоьхьарчу тӀаман. АЦШ официалан позици: ССРС ОвхӀанан тӀе а летта иза дӀалаьцна. [[Аминан г1алана т1елатар|Президентан гӀалин]] советийн леррина эскар тӀелеташ Амин вийначул тӀехьа, Революцин кхеташонан председателан дарж дӀалецира Парчам фракцин коьрто [[Кармаль Бабрака]]. Советийн эскаршца тӀом буора [[овхӀанийн муджахидаш]]. Цхьана хенахь царна гӀо дора финансашца а, герзашца а (дӀасалелон ракетийн комплекс «Стингер») АЦШ, Цийс, кхин а цхьа могӀа пачхьалкхаш а. Цасоццуш йолчу доьхьалоно ССРС куьйгалхошга ОвхӀанера эскарш арадаха дийзийтара. 1986 шеран 4 майхь ОХДП ЦК 18-гӀа пленуман бертаца Б. Кармаль мукъаваьккхира «могашалла бахьанехь». ДӀаваккхар бахьана Ӏедале Горбачев веана ССРС хилла хийцамаш бара. ОвхӀанийн Демократийн Республикин керла Революцин кхеташонан председатель 1 октябрехь хоьттира [[Наджибулла Мухьаммад]]. Цхьа бутт баьлчи, 30 ноябрехь, керла Лойя джирга конституцийца хаьржира иза пачхьалкхан керла президент. Саурийн революцино дӀадаьккхина дарж мета хоттийра. Советийн эскарш арадехира пачхьалкхера 1989 шарахь. Советийн эскарш арадаьхначул тӀехьа (1989) а Наджибулла Ӏедалехь висира кхин а кхаа шарахь. ==== ТӀалибаш Ӏедалехь ==== {{main|ОвхӀанан Исламан Эмират|Исламан Пачхьалкх ОвхӀан|ТӀалибан|«Йохонйоцу паргӀато» операци}} [[Файл:Flag of Taliban.svg|мини|200px|[[ТӀалибанан байракх]]]] [[Файл:Taliban-herat-2001.jpg|мини|ТӀалибаш [[Герат (шахьар)|Гератехь]], [[2001 шеран]] июль]] [[1989 шарахь]] Советийн эскарш арадаьхчи чоьхьара тӀом ца сецира, ткъа кхин а чӀагӀбелира. Пачхьалкхан къилбаседехь баьччийн тобано кхоьллира [[Къилбаседа альянс]]. [[1992 шеран]] апрелехь гӀевттанаш [[Къабул]] чубевлира, [[ОвхӀанийн Демократийн Республика]] йуьйжира. Ӏедал къуьсуш [[Аьхмад Шах Мас1уд|Ахьмад Шах МасӀудний]], [[Гульбеддин Хекматияр]]ний йукъахь дов лаьттачу хенахь, коьрта шахьар [[Къабул]] чу йаккхий тоьпаш йиттира шина агӀоно, дукхаха йолу оьздангаллин а, историн а хӀолламаш халлак бира<ref>[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5877 Афганистан: Ностальгия по «Талибану»? — Фергана. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217192512/http://www.ferghana.ru/article.php?id=5877 |date=2009-02-17 }}</ref>. Оцу хенахь пачхьалкхан къибехь чӀагӀлуш йара «[[ТӀалибан]]». Дукхаха болу [[тӀалибаш]] [[Пуштунаш|пуштунийн]] къомах бара, шеш овхӀан халкъан гӀуллакх дан хитина хилар кхайкхийра цара. Церан Ӏалашо йара ОвхӀанехь [[ШариӀат]]ан низам тӀехь исламан пачхьалкх кхоллар. [[1996 шо]] кхочуш уьш доладеш бара мехкан алсама долчу декъан, сентябрехь Къабул схьайаьккхинчул тӀаьхьа [[Наджибулла Мухьаммад]] вийра, ткъа [[Къилбаседа альянс]] аратеттира генарчу дозанерчу къилбаседа провинцешка. ТӀалибийн Ӏедал керста динан тоха са долуш а дацара (иштта, масала, дуьненан йукъараллаш гӀовгӀайешшехь, царна йукъахь цхьайолу бусулба нах беха пачхьалкхаш а, тӀалибаша лелхийтара архитектурин хӀолламаш — [[Буддин Бамианийн хӀолламаш]], уьш керстанийн жӀараш йу аьлла), къиза а дара — масала, къйн куьйгаш дӀадахара, зударшна а, зудаберашна а ишколе лела ца магадора, уллохь верас воцуш урам тӀехь лела а ца магадора иштта кхин дӀа а<ref>[http://www.polit.ru//research/2003/07/11/621006.html Исламский Эмират Афганистан: тоталитарный режим рубежа XXI века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913085230/http://www.polit.ru/research/2003/07/11/621006.html |date=2010-09-13 }}</ref> 1980-гӀа шераш чекхдовлуш<ref>[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Хайдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|25|5|2013}}</ref> ОвхӀанехь йолайо йаккхийн масштабашца наркотикаш кхио. Уггар дукха [[опиат]]аш — 4600 тонн — гулйира [[1999 шарахь]], [[Т1алибаш|тӀалибаш]] Ӏедалехь болуш<!--<ref>[http://www.newsru.com/world/24jun2008/mak.html Талибы заработали 100 млн долларов, обложив налогом афганских крестьян, выращивающих мак]</ref> --><ref>[http://www.un.org/News/briefings/docs/2004/McCleanBriefing_041118.doc.htm PRESS CONFERENCE ON AFGHANISTAN OPIUM SURVEY 2004] {{V|7|10|2011}}</ref>. [[2000 шарахь]] йокъал йолуш гулйира 3275 тонн опиуман петӀамат<ref>[http://www.newsru.com/world/16Sep2000/afgan.html Афганистан — крупнейший в мире поставщик опиума-сырца]</ref>. Оцу шарахь тӀалибаш сацадайтира опиуман петӀамат кхиор шаьш доладечу латан тӀехь, жамӀаш — 2001 шарахь ОвхӀанехь кхиийна уггар а кӀезга опиуман петӀамат: 185 тонн опиум, кхин тӀе цунах дукхахъерг гулйина [[Къилбаседан альянс]]о доладечу [[Бадахшан]] провинцехь<ref>[http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR.html?ref=menuside World Drug Report — archive]</ref>. [[Кхерамаллин акташ 2001 шеран 11 сентябран|2001 шеран 11 сентябрехь кхерамаллин акташ]] хиллачул тӀехьа дуьненан террористан [[бен Ладен Ӏусама]]н карийра тӀалибий ОвхӀанехь лачкъа меттиг. И бахьана а хоьттира АЦШ ОвхӀанан тӀелата. Амма, журналисто [[Пепе Эскобар]]а дийцарехь, коьрта бахьана дара тӀалибаш {{Гоч янза 3|ТрансовхӀанан биргӀа||en|Trans-Afghanistan_Pipeline}} (ТОПХӀ, Туркменистан — ОвхӀан — Пакистан — ХӀинди) йилла пурба ца далар АЦШ бохучу мехаца. АЦШ ОвхӀанан тӀелатаран план йолуш йара 11 сентябрь кхача ах шо хьалха а<ref>[http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html Антинаркотический фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116103037/http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html |date=2014-01-16 }}</ref>. ==== ОвхӀан махкара 2001 шарера тӀом ==== {{Main|ОвхӀан махкара тӀом (с 2001)}} [[2002 шо]] долалуш йинчу [[«Йохонйоцу паргӀато» операци|«Йохонйоцу паргӀато» цӀе йолчу операцино]] тӀалибийн Ӏедал дохийра. Амма, «ТӀалибан» орамца йоха ца йелира. Коьрта ницкъаш дӀабахара Вазиристанан ломан кӀошташка, кхин берш паризанийн тӀом бан буьйлабелира ОвхӀан махкахь а, Пакистанехь а. ==== Исламан Республика ОвхӀан ==== ТӀалибийн Ӏедал доьжначул тӀехьа кхайкхира хӀинцалера Исламан Республика ОвхӀан. [[2001 шо|2001 шеран]] декабрехь Боннан конференцехь овхӀанийн политикахо [[Карзай Хьамид]] хоттийра Ӏедал хотталц йолчу ОвхӀанийн администрацийн коьрте. [[2002 шеран]] июнехь [[Лойя джирга]]с (ОвхӀанан массо а къаьмнийн, тайпанийн, тобанийн тхьамданийн Лакхара кхеташо) хаьржира иза цхьана хана мехкан президент. [[2004 шо|2004 шарахь]] тӀеийцира керла [[Овх1анан Конституци|Конституци]], дӀабаьхьира дуьххьарлера президентан харжамаш, цигахь туьйлира Карзай Хьамид. [[2009 шо|2009 шеран]] [[20 август]]ехь махкахь чекхбевлира рогӀера харжамаш, толам йуха а баьккхира Карзай Хьамида<ref>[http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&lat=33.9&lon=66.5&layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&baseLayers=afghanistan-grey Afghanistan Election Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911081642/http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&lat=33.9&lon=66.5&layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&baseLayers=afghanistan-grey |date=2010-09-11 }}</ref>. Тахана мехкан коьртехь ву [[Гани Ашраф Ахмадзай|Гани Ашраф]] (2014 ш. дуьйна). Мухха делахь а, махкахь хьалха санна дӀабоьдуш бу [[ОвхӀанера чоьхьара тӀом|чоьхьара тӀом]], амма оцу декъахь бу [[Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан йукъара ницкъаш|ОвхӀанера Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан йукъара ницкъаш (ISAF)]]. == Пачхьалкхан символаш == === Байракх === [[Файл:Flag of Afghanistan.svg|мини|150px|[[ОвхӀанан байракх]]]] {{Main|ОвхӀанан байракх}} ХӀинцалера байракх тӀеэцна [[2004 шо|2004 шарахь]]. Байрак тӀехь го лакхара охьа Ӏаьржа-цӀе-баьццара басара кхо могӀа, йуккъахь (цӀе могӀанан йуккъахь) йиллина ОвхӀан пачхьалкхан эмблема. Ӏаьржа басо гойту историйн хьалхе — британийн колонизаторашца хилла тӀемаш, цӀе — паргӀатонна Ӏанийна долу цӀий, баьццара — [[ислам]]ан Ӏадатехь болу бос. Байракхан барам — 7:10. === ХӀост === {{Main|ОвхӀанан ХӀост}} ОвхӀанан ХӀост (Къоман эмблема) йу пачхьалкх кхоьллинчу хенахь дуьйна. ХӀостан тӀехь го гуонаха кан болу [[минбар]]ца [[маьждиг]]. Маьждиган тӀетоьхна шиъ [[ОвхӀанан байракх]]. Лакхахьа го маьлхан зӀаьнаршца серла даьккхина [[Шахадат]] — ислам динан символ, оцу бухахь хоттийна [[такбир]] (йоза «АллахӀ воккха ву»). Маьждиг кӀелахь бусулба рузманца долу терахь 1298 шо ду, [[1919 шо]] ду григориански рузманца, пачхьалкх паргӀатъяьлла яьлла хан йу иза. ХӀост ОвхӀанан байракх тӀехь а йу. === Шатлакхан илли === {{Main|ОвхӀанан шатлакхан илли}} Таханлера шатлакхан илли тӀеэцна [[2006 шо|2006 шеран]] май баттахь. Шатлакхан иллин дешнаш [[пуштунийн]] маттахь ду, оцу йукъахь [[такбир]] («АллахӀ воккха ву») а ду, иштта ОвхӀанехь мел деха къаьмнийн цӀераш а йоху оцу йукъахь. == Пачхьалкхан-политикин хоттам == === Пачхьалкхан-политикин хоттам === {{main|ОвхӀанан политикин структура}} [[ОвхӀанан Конституци|2004 шеран Конституцица]], ОвхӀан [[Президентан республика|президентан кепара куьйгалла]] долу [[исламан республика]] йу. ==== Пачхьалкхан корта ==== [[Файл:Hamid Karzai at Kabul Military Training Center in 2002.jpg|мини|Президент Карзай Хьамид а, Президентан Гварди а Къабулехь.]] [[Президент]] ву пачхьалкхан [[ОвхӀанан тӀеман ницкъаш|ТӀеман ницкъийн]] [[Лакхара баьчча]], цуо кхуллу [[правительство]], хоржу (шина хенал сов ца хилчхьана) деа шеран массара а къайлаха кхаж тосуш. [[2009 шарахь]], кхечу пачхьалкхийн карахь йоллушехь, ОвхӀанан президент хаьржира [[Карзай Хьамид]]. 2014 ш. сентябрехь ОвхӀанан президент хаьржина [[Ахьмадзай Ашраф Гани]]. ==== Кхочушдаран Ӏедал ==== Правительствон корта бу Президент, Парламентан пурбанца кабинетан декъашхой хиттош волу. Правительствон карахь йу [[бюджет]], [[законийн проект]]аш, нормативаш, инструкцеш кхин дӀа а. Правительствехь 27 стаг ву. ==== Законкхолларан Ӏедал ==== {{main|ОвхӀанан Къоман Ассамблей}} [[Файл:Afghan parliament in 2006.jpg|thumb|ОвхӀанан Парламент 2006 шарахь]] Законкхолларан Ӏедалан лакхара меже [[Парламент]] йу. ОвхӀан махкахь цунах олу ''Маджлес-е мелли'' олу, иза лаьтта лакхара (''Мишрану джирга''), лахара (''Волеси джирга'') палатех. Лакхара палатехь 249 депутат ву, уьш хоржу дуьххьара а, массара а дакъалоцуш болу къайлаха харжамашкахь деа шеран. ==== Суьдан система ==== ОвхӀанан суьдан система йозуш йац пачхьалкхан Ӏедалах. ХӀинца, [[2001 шо|2001 шеран]] Боннера барт кхочушбархьама, пачхьалкх цхьана хенан йухайирзина [[1964 шо|1964 шеран]] суьдан системе, оцу йукъахь Ӏадатийн [[шариӀатан бакъо]] иэйелла европийн бакъонийн системан элементашца. Оцу йукъахь къастийна билгалдаьккхина [[шариӀат]]ан хьесап доццушехь, билгала дина, законаш [[ислам]]ан коьрта бӀогӀешна дуьхьал хила ца дезар. ==== Лойя Джирга (Лакхара кхеташо) ==== {{main|Лойя джирга}} Пачхьалкхийн куьйгаллин лакхарчу меженашкахь йу Ӏедалан Ӏадатийн меже — [[Лойя джирга]] («Беза гулам», «Лакхара кхеташо»), оцу йукъа богӀу парламентан шинне а палатийн декъашхой а, провинцийн округийн кхеташон председателаш а. === Бакъо ларйаран меженаш === {{Main|ОвхӀанан Къоман Полици}} [[Файл:Afghan police commander marching.jpg|мини|Полицин тоба парадехь]] [[Файл:Afghan National Police in training.jpg|мини|ОвхӀанан полици кечамбаран лагерехь]] Низам лардаран меженаш лаьтта, [[2010 шарахь]] 90 000 стаг гергга йолчу, ОвхӀанан Къоман Полициех<ref>[http://www.armytimes.com/news/2010/01/ap_afghanistan_012010/ «ArmyTimes.com» — More than 100,000 new Afghan forces by December]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Овх1анера чоьхьара тӀом|Чоьхьара тӀом]] бахьанехь полицин декхарш кхочуш до эскан тобанаш. [[Коррупци]] а, [[йоза-дешар цахаар]] а полицешна йукъахь, белхалошна йукъахь лакхарчу тӀегӀантӀехь лаьтта. Полицийн тобанаш кечйеш йу НАТОн инструкторша. === Чоьхьара а, арахьара а политика === {{main|ОвхӀанан чоьхьара политика|ОвхӀанан арахьара политика}} [[Файл:Msc 2009-Sunday, 8.30 - 11.00 Uhr-Zwez 006 Jung Jones Karzei.jpg|мини|ОвхӀанан Президент Карзай Хьамид Германехь Юнг Франц Иосифца (аьтту агӀора) а, Джонсон Джеймсца (аьрру агӀора) а]] ХӀинца а махкахь боьдуш бу [[АЦШ]] а, [[НАТО]] а дакъалоцу [[ОвхӀанера чоьхьара тӀом|чоьхьара тӀом]]. 2001 шо чекхдолуш [[Къаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан Кхерамазаллин Кхеташо]]но Дуьненан йукъара кхерамазаллин гӀоьнна болу ницкъаш (ИСАФ) кхолла пурба делира. И тоба йу НАТОн эскаршан йукъара. Цара дакъалоцу президентан Карзай Хьамидан правительстван гӀодарехь а, махкахь коьрта инфраструктура меттахотторехь а. [[2005 шарахь]] АЦШс а, ОвхӀана а куьг яздира шина а пачхьалкхан стратегин доттагӀаллин тӀехь барт барехь а, и гергарло йехачу хана хиларехь а. Оццу хенахь, дуьненанйукъара йукъараллаш пачхьалкх метта хотто масех миллиард доллар делира. == Административан декъадалар == [[Файл:Afghanistan provinces russian.png|мини|300px|ОвхӀанан административан декъадаларан карта]] {{main|ОвхӀанан административан декъадалар}} ОвхӀан '''[[унитаран пачхьалкх]]''' йу, административан декъадалар ду 34 провинцина ([[вилаят]], velāyat), уьш, шайн рогӀехь, кӀошташна йекъало. == ТӀеман ницкъаш == {{Main|ОвхӀанан тӀеман ницкъаш|ОвхӀанан Къоман Эскар|ОвхӀанан къоман хӀаваан корпус}} ОвхӀанан таханлера тӀеман ницкъаш йухакхоьллина АЦШ а, НАТО а инструкторийн гӀоьнца. [[2010 шеран]] январь баттахь тӀеман ницкъийн барам — 108 000 стаг<ref name = "Military">[http://www.washingtonexaminer.com/politics/Afghan-army-and-police-forces-must-grow-much-larger-8117910-53504267.html Afghan army and police forces must grow much larger | Washington Examiner]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2014 шарахь]] ойла йара церан барам 260 000 стаге кхачо<ref name = "Military"/>. ТӀеман ницкъаш декъало ОвхӀанан къоман эскарний (ОКЪЭ), ОвхӀанан къоман хӀаваан корпусний. ОКЪЭ лаьтта [[Корпус (тӀеман гӀуллакх)|корпусех]], уьш екъало [[бригада]]шна а, [[батальон]]ашна а. Иштта, ОКЪЭ йукъайогӀу леррина кхоьллина батальон а. ОКЪЭ тӀеман гӀирсах долу деза герз — дукхаха дерг, ССРС дина ду, ирсан кхаьчна [[ОДР ТӀН]] — [[БМП-1]], [[БТР-60]], [[БТР-80]], танкаш [[Т-55]], [[Т-62]], кхин а АЦШ — гӀашлойн тӀеман машенаш [[M-113]] а, [[Humvee]] а. [[ТӀеман-хӀаваан ницкъаш]] лаьтта ОвхӀанан Къоман хӀаваан корпусах. Цуьнан герзах ду, коьртаниш, советаш дина вертолёташ — [[Ми-8]], [[Ми-17]], [[Ми-24]], иштта [[Чехословаки|чехословацкин]] Ӏаморан кеманаш [[L-39]]. <center> <gallery widths="150" caption="Галерей"> Файл:Soldiers of the 205th Afghan National Army Corps.jpg|ОвхӀанан къоман эскаран салтий [[2005 шарахь]] Файл:Humvees of the ANA.jpg|[[Humvee]] Файл:Afghan L-39 Albatross jets.jpg|Къоман тӀеман-хӀаваан корпусан Ӏаморан кема [[L-39]] Файл:Afghan MI-17 helicopters.jpg|[[Ми-17]] </gallery> </center> == Экономика == {{main|ОвхӀанан экономика}} [[Файл:Afghan market teeming with vendors and shoppers 2-4-09.jpg|мини|ОвхӀанан базар]] [[Файл:Pomegranates from eastern Afghanistan.jpg|мини|ОвхӀанера руман стоьмаш]] [[Файл:Afghan rug weavers.jpg|мини|ОвхӀанан кузанаш]] ОвхӀан чӀогӀа къиен пачхьалкх йу, йозаш йу кхечу пачхьалкхийн гӀоьнех (2009 шарахь 2,6 млрд долл., ткъа пачхьалкхан бюджет 3,3 млрд долл. бен йац). ЧВБ 2009 шарахь цхьана синна 800 долл. кхочу (рицкъ эцадаларехь дуьненахь 219-гӀа меттигехь йу). Болхбечарех 78 % йуьртабахамехь (31 % ЧВБ) бу, 6 % промышленностехь (26 % ЧВБ) бу, 16 % хьашташкхочушдарав сферехь (43 % ВВП) бу. Болх ца хиларан барам — 35 % (2008 шарахь). Йуьртабахаман рицкъ — опиум, йалта, стоьмаш, бӀараш; тӀаргӀа, не1. Промышленностан рицкъ — барзакъ, саба, мача, удобрени, цеманц; кузаш; газ, кӀора, цӀеста. Экспорт — 0,6 млрд долл. (2008, къайлаха йина экспорт йоцуш): опиум, стоьмаш, бӀараш, кузаш, тӀаргӀа, холхаз, мехала а, ахмехала а тӀулгаш. 2008 ш. коьрта эцархой — ХӀинди 23,5 %, Пакистан 17,7 %, АЦШ 16,5 %, Таджикистан 12,8 %, Нидерландаш 6,9 %. Импорт — 5,3 млрд долл. (2008 ш.): промышленностан рицкъ, дуург, текстиль, маьхкдаьтта, маьхкдаьттан рицкъ. 2008 ш. коьрта йохкорхой — Пакистан 36 %, АЦШ 9,3 %, Германи 7,5 %, ХӀинди 6,9 %. === Наркотикаш йар === [[Файл:Afghanistan map - security by district and opium poppy cultivation by province 2007 - 2008.png|мини|Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламо арахецна ОвхӀанан карта. Оцу тӀехь гойту кхераман тӀегӀанаш, регионан кхерамазалла, наркотикаш йар]] [[2008 ш.]] август бутт чекхболуш [[Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламан наркотикашна а, зулам дарна а тӀиера урхалла]] (UNODC) зорба туьйхира шайн хӀора шеран доклад ОвхӀанехь опиуман петӀамат кхиадарах лаьцна. Оцу тӀехь чӀагӀдо: «''Цкъан а цхьана пачхьалкхо таханлера ОвхӀан йоцучо, ца кхиийна оццул [[наркотик]]аш, [[Опиуман тӀемаш|XIX бӀешерашан йуккъехь Цийс]] кхиийнврш дӀайаьхча''». АЦШ а, НАТО а эскаш чудаьхкинчул тӀехьа наркотикаш йар совделира мосийттаз, (цитата — наркотикаш йар хӀора шарахь шозза тӀекхета)<ref>[http://www.regnum.ru/news/517442.html «производство наркотиков удваивается практически каждый год» — интервью посла Узбекистана в России Бахтияра Исламова ИА REGNUM]</ref>. Къаьсттина (немцойн политик) — наркотикаш йар совделира ОвхӀанера тӀом НАТО куьйга кӀелахь болуш 40-за<ref>[https://web.archive.org/web/20140106193854/http://news.mail.ru/politics/16372727/?frommail=1 Neue Solidarität: Для спасения планеты Западу нужна дружба с Россией — Новости Политики — Новости Mail.Ru]</ref> (2001—2014), кхечу хаамашца 2001—2008 шерашкахь ОвхӀанехь 2-2,5-за совделира опиаташ йар а, героин дар а<ref>[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html НАРКОТИКИ.РУ | О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}</ref>. Тахана Йуккъера Росси а, ЕС пачхьалкхаш а йу ОвхӀанера догӀучу героинах балехьъерг<ref name=" Arlacchi">[http://rian.ru/defense_safety/20100607/243451823.html Депутат Европарламента Пино Арлакки (Pino Arlacchi): Сегодня именно Россия и страны ЕС являются главными жертвами героина, поступающего из Афганистана]</ref>. Билгалла доккху, тӀаьххьарлера итт шарахь Россехь цӀеххьана тӀекхетна наркотикаш лелор ОвхӀанера наркотрафик бахьанехь хилар<ref name=" Arlacchi" />. UNODC хаамашца, ОвхӀанехь кхиайо 90 % сов дуьненан базаре кхочушйолу [[опиум]]. Опиумийн плантацийн майда 193 эзар гектар йу. ОвхӀанийн «наркобаронийн» 2007 шарахь хилла пайда 3 млрд долл. совбаьлла (иза, тайп-тайпана мах хадорца, ОвхӀанан официальни [[ЧВБ]] 10 % тӀиера 15 % кхаччалц бу). ОвхӀанехь дийначу [[Опийн пет1амат|опийн петӀаматан]] майда хӀинца сов ду Колумбиера, Перура, Боливиера цхьана кокин майданалла а. [[2006 шарахь]] махкахь кхиийна 6100 тонн опиум, ткъа [[2007]] — рекордан йалта 8000 тонн<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/10896.html Афганистан.ру — в Афганистане за 2007 год собран рекордный урожай опиума]</ref>. Цуьнца цхьана, Карзай Хьамидан правительствос доладечу, къилбаседехьа а, йуккъехь а, ца кхиадо 20 % бен овхӀанийн опиуман петӀамат, ткъа дисина дакъа — къилбан провинцешкара Пакистанан дозанехь — НАТОн эскарш а, тӀалибаш а лелачу зонехь. Наркотикаш йаран коьрта йукъ — [[Гильменд (провинци)|Гильменд]] йу, и провинции ТӀалибанан бен бу<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1196722 Американцы идут к талибам с мечом] (Коммерсантъ, 3 июля 2009)</ref>, где площадь посадок составила 103 тыс. га<ref>{{cite web | author = Александр Ъ-Габуев | datepublished = 29 августа 2007 | url = http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=799362 | title = Мак всему голова// Афганистан продолжает наращивать производство опиума | publisher = Газета «[[Коммерсантъ]]» № 155 (3731) | accessdate = 2009-06-25 | lang = ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/616fA43vK | archivedate = 2011-08-21 }}</ref> <ref>{{cite web | datepublished = 28 августа 2007 | url = http://top.rbc.ru/society/28/08/2007/115120.shtml | title = ООН: В 2007 г. Афганистан произвел 93 % всего опиума в мире | publisher = [[РБК]] | accessdate = 2009-06-25 | lang = ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/616fCd6js | archivedate = 2011-08-21 }}</ref>. ОвхӀан йу [[Кхерамазаллин г1оьнна кхоьллина Дуьненан йукъара ницкъаш|ОвхӀанера Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан йукъара ницкъашна (ISAF)]] куьйга кӀелахь (АЦШ церан жоьпалле дӀаелла тӀеман операцеш чекхъевлчи), амма дуьненан йукъара ницкъийн аьтту ца болу шаболу ОвхӀан мехкан доладан, церан куьг кхочу меттиг [[Къабул]] а, цуьнан йисташ а йу. [[Къаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан (ООН)]] терхьашца, 90 % гергга [[Европа|Европе]] йогӀу наркотикаш ОвхӀанера схьайовлар ду. ISAF, шен агӀора, дешнашца кхайкхадо, шайн эскарша машар латторхьама, ОвхӀанехь операцеш йар, ОвхӀанан правительствон наркобала дӀабоккхуш гӀодан шеш кийча хилар. Ткъа иза бен церан дуьхьанцалера дуьйна Ӏалашо а йацара. ПетӀамат кхиадар бен, дукха хьолахь, овхӀанен ахархойн тӀедан хӀума дац<ref>{{cite web | author = Георгий Зотов | datepublished = 30 августа 2006 | url = http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 | title = Афганская доза России | publisher = [[Аргументы и факты]] № 35 (1348 | accessdate = 2009-06-25 | lang = ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/616hBuOZc | archivedate = 2011-08-21 }}</ref>. ОвхӀан — дуьненахь уггар а дукха опиум киориг бу; петӀамат кхиадар 22 % лагӀделла 157 000 гектаре кхаьчна 2008 ш., амма шен историн лакхарчу барамехь лаьтта; 2008 шарахь уьш кхио дика ца хиллачу денца гулдина опийн барам охьабаьлла 5500 тонне, 31 % йу 2007 шерца дуьстича. Шаерг кечйича 648 тонн гергга цӀена героин дердара цунах. Массанхьара коррупцино а, пачхьалкхехь доцу низамо а новкъарло йо наркотикашца дов латто. Европехь а, Малхбален Азехь а духкуш долу дукхаха долу героинан дакъа ОвхӀанан опиумах (2008) деш ду<ref>{{cite web |author = WorldFactbook |datepublished = 10 сентября 2009 |url = http://www.worldfactbook.org/ |title = Afghanistan |publisher = [[WorldFactbook]] |accessdate = 2009-09-10 |lang = engl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925231948/http://www.worldfactbook.org/ |date=2009-09-25 }}</ref>. <!-- === НАТО белхашна критика ===--> Кхазакхстананан «Кхераман маххадоран тоба» цӀе йолчу консалтинган кхолламан директора Сатпаев Досыма тӀечӀагӀдина боху, наркотикаш йо ТӀалибан боламан дуьхьал йолу ОвхӀанан тобанаш. Царна гӀоьнна, НАТОс бӀаьргаш тӀекъуьйлу наркотикашца болу болх ца гархьама<ref name="bbc.co.uk">[http://www.bbc.co.uk/russian/radio/radio_vecher/2010/04/100401_vecher_afghanistan_drugs.shtml Как остановить поток наркотиков из Афганистана?]</ref>., Стенфордан университетан профессоро Бернстам Майкла, боху ТӀалибано наркотикаш ца магайора, лелочаран къиза та1зар а дора. Цуо НАТО бехке йо наркотикаш бахархошка лелайайтарна<ref name="bbc.co.uk"/>. [[НТФС]] хьаькамо Иванов Виктора Москвохахь конференцехь кхайкхийра барам боцуш героин дар дебар, опиуман петӀамат дийна майданаш 30-за совйовлар, оцуо регионехь йолу дуьненан йукъараллийн политика лартӀахь ца хилар гайтар<ref>[http://www.pravda.ru/news/world/15-05-2014/1208113-afgan-0/ Взрывной рост наркопроизводства в Афганистане ]</ref>. == Бахархой == [[Файл:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|300px|thumb|right|ЦТУн ОвхӀанера этносийн тобанаш йеха меттагаш гойту карта (2005 ш.)]] [[Файл:Khost children in 2010.jpg|thumb|Пуштунаш]] {{main|ОвхӀанан бахархой}} Бахархойн барам — 28,4 млн (2009 ш. июлехь маххадор) <br /> Бахархой тӀекхетар (шарахь) — 2,6 % <br /> [[Дуьнен тӀебовлар]] — 45,5 стаг 1000 йукъахь (дуьненахь 5-гӀа меттиг) <br /> [[Балар]] — 19,2 стаг 1000 йукъара (дуьненахь 8-гӀа меттиг) <br /> [[Цхьана зудчунна беран барам]] — 6,5 бер зудчунна (дуьненахь 4-гӀа меттиг) <br /> Бераллехь балар — 247 бер 1000 йукъара (дуьненахь 1-ра меттиг) <br /> Бахаран йуккъера барам — 44,6 шо (дуьненахь 214-гӀа меттиг) <br /> ГӀалийн бахархой — 24 % <br /> [[Йоза хаар]] — 43 % божарий, 12 % зударий (маххадийна 2000 шарахь) ОвхӀан махкахь дукха къаьмнаш ду. Цуьнан бахархой тайп-тайпан меттанийн доьзалера этносийн тобанера бу — [[Иранан меттанаш|иранан]], [[Тюркийн меттанаш|тюркийн]], кхин дӀа а. <br /> Уггара алсама этносин тоба йу [[пуштунаш]] — барам бахархойх 39,4-42 %. ШолгӀаниг — [[таджикаш]] — 33-38 %. КхоалгӀа тоба — [[хазарейш]] — 8-10 %. ДоьалгӀа этносин тоба — [[узбекаш]] — 6-9,2 %. КӀезиг йолу этносан тобанаш — [[Чараймакх|аймакхаш]] 4,3-10 %, [[туркменаш]] 1-3 %, [[белуджеш]] 0,5-2 %. Кхин этносийн тобанаш, царна йукъахь кхазакхийн Сиргели тайпа а, 1-4 % йу. === ГӀаланаш === {{main|ОвхӀан махкара гӀаланаш}} {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight: bold"|ОвхӀан махкара гӀаланаш бахархойн барамца ([[2009]])<ref>[http://citypopulation.de/Afghanistan.html Afghanistan: Provinces, Major Cities & Towns — Statistics & Maps on City Population]</ref> |- |- bgcolor="#e1e1e1" !N !ГӀала !Провинци<br />([[вилаят]]) !Бахархой,<br />стаг !rowspan=11| [[Файл:New style apartment buildings in Kabul.jpg|border|140px]]<br />[[Къабул]]ера гӀишлош<br />[[Файл:Mazar-e Sharif - scene.jpg|border|140px]]<br />[[Мазари-Шарип]]ера маьждиг |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|1||align=left|'''[[Къабул]]'''||'''[[Къабул (провинци)|Къабул]]'''||2 938 300|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|2||align=left|[[Герат (г1ала)|Герат]]||[[Герат (провинци)|Герат]]||395 400|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|3||align=left|[[Кандагар]]||[[Кандагар (провинци)|Кандагар]]||363 100|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|4||align=left|[[Мазари-Шарип]]||[[Балх (провинци)|Балх]]||333 800|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|5||align=left|[[Джелалабад]]||[[Нангархар]]||188 300|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|6||align=left|[[Кундуз (г1ала)|Кундуз]]||[[Кундуз (провинци)|Кундуз]]||129 500|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|7||align=left|[[Баглан]]||[[Баглан (провинци)|Баглан]]||119 607|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|8||align=left|[[Пули-Хумри]]||[[Баглан (провинци)|Баглан]]||94 400|||- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|9||align=left|[[Меймене]]||[[Фарьяб]]||73 200|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|10||align=left|[[Шибарган]]||[[Джаузджан]]||71 500|| |- bgcolor="#efefef" |alidgn=center style="background:#f0f0f0;"|11||align=left|[[Талукан]]||[[Тахар]]||64 000|| |- |} {{clear}} == Оьздангалла == [[Файл:Afghan girls in traditional clothes.jpg|мини|Къабулера мехкарий шайн Ӏадатера духарца йиш локху Дуьненан йукъара зударийн дезчу денна 2002 шарахь.]] {{main|ОвхӀанан оьздангалла}} ОвхӀан шира истории йолуш бу. Иза ларйина вайн дене кхаччалц шайн меттанашца а, холламашца а. Амма дуккха а историйн холламаш бохийра тӀамехь. [[Бамиан (провинцин)|Бамиан]] провинцехь [[Бамианан Буддин холлам|Буддин гӀарабаьлла болу шиъ холлам]] халлакбира «[[Т1алибан]]» боламо, уьш цӀу дин лелочеран жӀараш йу аьлла. Кхин гӀарабевлла архитектурин холламаш бу [[Кандагар]], [[Газни]], [[Балх (гала)|Балх]] гӀаланашкахь. [[Хари]] хин тогӀера [[Джамин момсар]] йукъайалийна [[ЮНЕСКО Дуьненан т1аьхьен объекташна]]. Мухьаммад пайхӀамаран (Делера салам хуьлда цунна) оба ларйеш йу [[Кандагар]] гӀалара Халх Шарипехь. === Спорт === {{main|ОвхӀанан спорт}} {{main|ОвхӀан Олимпийн ловзаршкахь}} [[Бузкаши]] — овхӀан къоман спорт. Бере бекъна бу шина декъе, арахь ловзу, хӀора тоба гӀерта схьа а йаьккхина газана цӀока шайгахь сацо. ОвхӀан махкара девлла [[ОвхӀанан эр|ОвхӀанан жен жӀалеш]]. <!-- * [[ОвхӀанан футболан мехкан командан матчаш]]--> === Литература === {{main|ОвхӀанан литература}} {{Дакъа юхаязде}} [[Файл:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|мини|Мазари-Шарипера сийна маьждиг]] [[Йоза хаар]]ан барам чӀогӀа лахар делахь а, [[перси]]н классикан поэзи ОвхӀанан оьздангаллехь коьрта роль ловзош йу. Поэзи даиман а йара дешарна коьртехь [[Иран]]ехь а, ОвхӀанехь а. Цунна иза оьздангаллех дӀаийна. Персин оьздангалла хьалха санна боккха Ӏаткъам беш йу ОвхӀанан оьздангаллин. «''МушаӀара''» цӀарца девзаш долу къевлина назманчийн къийсадаларш сих-сиха дӀахьо халкъехь а. ХӀора цӀачохь аьлча санна, доьшуш дацахь а, ду цхьаъ, йа масех байтийн жайна. Парси меттан малхбален диалект шуьйра йевза «[[дари]]» цӀарца. Ша и цӀе схьайаьлла «парси-э дербари» («паччахьан грнхьара парси»). Шира цӀе «дари» — парси меттана дуьххьарлерчарех цхьаъ йу — карлайаьккхина 1964 шеран ОвхӀанан Конституцино, «овхӀанаша шайн мохк меттан ага ларар гойтуш». === Дин === {{main|ОвхӀанан дин}} {{See also|ОвхӀанера керста дин|ОвхӀанера протестантизм|ОвхӀанера католицизм}} Коьрта дин ду [[ислам]] — иза лелош бу 99 % бахархой. Дукхаха берш [[суннийн]] охлера [[Хьанафийн мазхӀаб|ханафийн мазхӀабера]] бу; 19 % кхоччуш бахархой [[шиӀийш]] бу<ref>{{cite web |url= http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323#wrapper|title= Afghanistan|author= Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|date= 2013|work= International Religious Freedom Report for 2013|publisher= The Office of Website Management, Bureau of Public Affairs|accessdate=2015-07-31 |lang=en}}</ref>. ОвхӀанехь болчу [[Керста дин|керстанаш]] (30 эзар<ref>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Gocow72Q|archivedate=2013-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530071605/http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |date=2013-05-30 }}</ref>) кхечу мехкашкара бу. Керста динан йоккхаха йолу агӀо лору [[протестантизм]]. 2000 шарахь ОвхӀанехь йара 240 протестантийн тобанаш, царех 124 йара [[Пятидесятникаш|пятидесятникийн]]<ref name="Johnstone">{{книга |автор= Patrick Johnstone, Jason Mandryk|часть= Afghanistan|ссылка часть= |заглавие= Operation World 2001|оригинал= |ссылка= http://books.google.md/books/about/Operation_World_2001.html?id=NuQCRAAACAAJ&redir_esc=y|викитека= |ответственный= |издание= |место= London|издательство= Paternoster Publishing|год= 2001|volume= |pages= |columns= |allpages= 798|серия= Operation World Series|isbn= 1-8507-8357-8|тираж=}}</ref>. Дуьненан йукъара керстачеран диканиш даран «[[Open Doors]]» кхолламан талламан жамӀашца 2015 шарахь керстачаран гӀело йарехь ОвхӀан 5-га меттигехь йу<ref>[https://www.opendoors.de/verfolgung/weltverfolgungsindex2015/weltverfolgungsindex2015/ Open Doors Weltverfolgungsindex 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150129203342/https://www.opendoors.de/verfolgung/weltverfolgungsindex2015/weltverfolgungsindex2015/ |date=2015-01-29 }} {{ref-de}}</ref>. Махкахь бу [[бахаи]] динехь берш (15 эзар<ref>{{cite web|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp|title=Most Baha'i Nations (2005)|author=|date=|work=|publisher=The Association of Religion Data Archives|accessdate=2014-03-07|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414021730/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp |date=2010-04-14 }}</ref>), [[хӀиндин дин]]ехь берш (10 эзар<ref name="pew1">{{cite web |url= http://www.pewforum.org/2012/12/18/table-religious-composition-by-country-in-numbers/|title= Table: Religious Composition by Country, in Numbers|author= Table: Religious Composition by Country, in Numbers|date= 2012-12-18|work= |publisher= [[:en:Pew Research Center|Pew Research Center]]|accessdate=2015-07-31 |lang=en}}</ref>), [[Сик'х дин|сик’хаш]], [[цӀеран дин]]ехь берш, кхин дӀа а. == МХГӀ == Пачхьалкхан телерадиокомпани — [[RTA (Овх1ан)|RTA]] (''Radio Television Afghanistan'', ''رادیو تلویزیون ملی افغانستان''), йукъадогӀу [[RTA TV]] телеканал а, [[Radio Kabul]] радиостанци а. == ОвхӀанера хан == [[Файл:Timezones2008G UTC+430.png|400px|мини|UTC+4:30 дуьненан сахьтан асанийн картин тӀехь: <br /> '''цӀехо-можа''' — зона UTC+4:30 [[аьхкен хан|аьхка]] (апрель-октябрь) [[Дуьненан къилбаседан эхиг]]; <br />'''къегина-можа''' — зона UTC+4:30 шадолчу шарахь]] ОвхӀан бу [[UTC+4:30]] сахьтан асанехь. Аьхкен хан тӀе ОвхӀан ца йолу. == Хьажа кхин а == {{АгӀонийн дитта|ОвхӀан}} {{АгӀонийн дитта|Исламан пачхьалкхаш}} * [[Тайпанийн зона]] * [[Россин-овхӀанан йукъаметтигаш]] == Билгалдаккхар == {{clear}} {{Билгалдахарш|2}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Портал = ОвхӀан |Викисловарь = ОвхӀан |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = ОвхӀан |Викивиды = |Викиновости = Категори:ОвхӀан |Метавики = |Тема = ОвхӀан }} {{wikiatlas|Afghanistan}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Афганистан|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * [http://www.afghanistan.ru/ afghanistan.ru — Русский сайт об Афганистане] * [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html Русские вернулись (Путеводитель по Афганистану для рожденных в СССР)] — сайт Сергея Жарова * [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] [http://www.islam.ru/pressclub/histori/ustdogosrimus/ Установление договорных отношений между Советской Россией и сопредельными с ней странами Ближнего и Среднего Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208233147/http://www.islam.ru/pressclub/histori/ustdogosrimus |date=2010-12-08 }} {{Библиоинформаци}} {{Йуккъера Ази}} {{Ази}} {{SAARC}} {{ИДО}} {{ЭЦКх}} {{Арахьара хьажоргаш цаоьшу}} [[Категори:ОвхӀан| ]] [[Категори:Унитаран пачхьалкхаш]] [[Категори:Исламан республика]] o26jspygcd0raattudt8grseq4dwfji Къилбаседа Македони 0 5859 25778629 24222317 2026-09-21T23:11:00Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778629 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна|Македони}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Къилбаседа Македони |Шен цӀе= Република Северна Македонија |Доланиг дожар= Македонин |ХӀост=Coat_of_arms_of_the_Republic_of_Macedonia.svg <!-- |ХӀостан цӀе=--> |Девиз=Маршо я lожалла| Название гимна=Денес Над Македонија <!-- |Аудио=--> |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =37 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =43 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Location Macedonia Europe.png |Мотт= [[Македонийн мотт|македонийн]] |Маьрша йаьлла терахь= [[8 сентябрь]] [[1991]] |Маьрша йелира= [[СФРЮ]] |Коьрта гӀала= [[Скопье]] |Йаккхий гӀаланаш= Скопье |Урхаллин тайпа=Парламентан республика |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]] <br /> [[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Георге Иванов]] <br />[[Никола Груевский]] |Латтанца меттиг= 145 |Латта= 25 333 |Хина процент= 1,9 |Бахархойн меттиг= 146 |Бахархой=2 057 284 |Бахархой лерина шо= 2010 |Луьсталла= 81 |ДЧС = 21,35 млрд. |ДЧС лерина шо= 2011 |ДЧС меттиг= 120 |ХӀораннан а сина ДЧС= 10,366 |АКИ = 0,740<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 78 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча= [[Македонин денар]] |Домен= [[.mk]] |Телефонан код= 389 |Сахьтан аса= +1 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Къилбаседа Македони''' — ({{lang-mk|Република Северна Македонија}} {{IPA|[rɛˈpublika makɛˈdɔnija]}}) — [[Европа|Европин]] мохк. Коьрта гӀала [[Скопье]] == Македонин йукъараллаш == {| class="wikitable" |- style="background: #efefef;" ! Регион ! йукъаралла ! административан центр ! Майда ! Бахархой (2002) |- | rowspan=7 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Вардарски регион|Вардарски]]''' <br /> [[Файл:Region Vardarski.png|150px]] | [[Велес (йукъаралла)|Велес]] | [[Велес (Македонин гӀала)|Велес]] | style="text-align: right;" | 518 | style="text-align: right;" | 55&nbsp;108 |- | [[Градско (йукъаралла)|Градско]] | [[Градско (Градско йукъаралла)|Градско]] | style="text-align: right;" | 291 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;760 |- | [[Демир-Капия (йукъаралла)|Демир-Капия]] | [[Демир-Капия (гӀала)|Демир-Капия]] | style="text-align: right;" | 312 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;545 |-''' | [[Кавадарци (йукъаралла)|Кавадарци]] | [[Кавадарци]] | style="text-align: right;" | 998 | style="text-align: right;" | 38&nbsp;741 |- | [[Неготино (йукъаралла)|Неготино]] | [[Неготино (гӀала)|Неготино]] | style="text-align: right;" | 414 | style="text-align: right;" | 19&nbsp;212 |- | [[Росоман (йукъаралла)|Росоман]] | [[Росоман (Македони)|Росоман]] | style="text-align: right;" | 133 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;141 |- | [[Чашка (йукъаралла)|Чашка]] | [[Чашка (Македони)|Чашка]] | style="text-align: right;" | 727 | style="text-align: right;" | 7&nbsp;673 |- | rowspan=13 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Малхбален регион (Македони)|Малхбален]]''' <br /> [[Файл:Region Iztochen.png|150px]] | [[Берово йукъаралла|Берово]] | [[Берово]] | style="text-align: right;" | 597 | style="text-align: right;" | 13&nbsp;941 |- | [[Виница йукъаралла|Виница]] | [[Виница (гӀала)|Виница]] | style="text-align: right;" | 432 | style="text-align: right;" | 19&nbsp;938 |- | [[Делчево йукъаралла|Делчево]] | [[Делчево]] | style="text-align: right;" | 423 | style="text-align: right;" | 17&nbsp;505 |- | [[Зрновци (йукъаралла)|Зрновци]] | [[Зрновци]] | style="text-align: right;" | 52 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;264 |- | [[Карбинци (йукъаралла)|Карбинци]] | [[Карбинци (Карбинци йукъаралла)|Карбинци]] | style="text-align: right;" | 231 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;012 |- | [[Кочани (йукъаралла)|Кочани]] | [[Кочани]] | style="text-align: right;" | 357 | style="text-align: right;" | 38&nbsp;092 |- | [[Лозово (йукъаралла)|Лозово]] | [[Лозово (Лозово йукъаралла)|Лозово]] | style="text-align: right;" | 166 | style="text-align: right;" | 2&nbsp;858 |- | [[Македонска-Каменица (йукъаралла)|Македонска-Каменица]] | [[Македонска-Каменица]] | style="text-align: right;" | 189 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;110 |- | [[Пехчево (йукъаралла)|Пехчево]] | [[Пехчево]] | style="text-align: right;" | 208 | style="text-align: right;" | 5&nbsp;517 |- | [[Пробиштип (йукъаралла)|Пробиштип]] | [[Пробиштип]] | style="text-align: right;" | 326 | style="text-align: right;" | 16&nbsp;193 |- | [[Свети-Николе (йукъаралла)|Свети-Николе]] | [[Свети-Николе]] | style="text-align: right;" | 483 | style="text-align: right;" | 18&nbsp;497 |- | [[Чешиново-Облешево]] | [[Облешево]] | style="text-align: right;" | 133 | style="text-align: right;" | 7&nbsp;490 |- | [[Штип (йукъаралла)|Штип]] | [[Штип]] | style="text-align: right;" | 583 | style="text-align: right;" | 47&nbsp;796 |- | rowspan=9 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Пелагонийски регион|Пелагонийски]]''' <br /> [[Файл:Region Pelagoniyski.png|150px]] | [[Битола йукъаралла|Битола]] | [[Битола]] | style="text-align: right;" | 790 | style="text-align: right;" | 95&nbsp;385 |- | [[Демир-Хисар (йукъаралла)|Демир-Хисар]] | [[Демир-Хисар (Македонин гӀала)|Демир-Хисар]] | style="text-align: right;" | 480 | style="text-align: right;" | 9&nbsp;497 |- | [[Долнени (йукъаралла)|Долнени]] | [[Долнени]] | style="text-align: right;" | 418 | style="text-align: right;" | 13&nbsp;568 |- | [[Кривогаштани (йукъаралла)|Кривогаштани]] | [[Кривогаштани]] | style="text-align: right;" | 88 | style="text-align: right;" | 6&nbsp;150 |- | [[Крушево (йукъаралла)|Крушево]] | [[Крушево (гӀала)|Крушево]] | style="text-align: right;" | 190 | style="text-align: right;" | 9&nbsp;684 |- | [[Могила (йукъаралла)|Могила]] | [[Могила (Македони)|Могила]] | style="text-align: right;" | 255 | style="text-align: right;" | 6&nbsp;710 |- | [[Новаци (йукъаралла)|Новаци]] | [[Новаци]] | style="text-align: right;" | 755 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;549 |- | [[Прилеп (йукъаралла)|Прилеп]] | [[Прилеп]] | style="text-align: right;" | 1&nbsp;198 | style="text-align: right;" | 76&nbsp;768 |- | [[Ресен (йукъаралла)|Ресен]] | [[Ресен]] | style="text-align: right;" | 549 | style="text-align: right;" | 16&nbsp;825 |- | rowspan=9 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Положски регион|Положски]]''' <br /> [[Файл:Region Poloshki.png|150px]] | [[Боговинье йукъаралла|Боговинье]] | [[Боговинье]] | style="text-align: right;" | 141 | style="text-align: right;" | 28&nbsp;997 |- | [[Брвеница йукъаралла|Брвеница]] | [[Брвеница (юрт)|Брвеница]] | style="text-align: right;" | 164 | style="text-align: right;" | 15&nbsp;855 |- | [[Врапчиште йукъаралла|Врапчиште]] | [[Врапчиште (юрт)|Врапчиште]] | style="text-align: right;" | 157 | style="text-align: right;" | 25&nbsp;399 |- | [[Гостивар (йукъаралла)|Гостивар]] | [[Гостивар]] | style="text-align: right;" | 375 | style="text-align: right;" | 81&nbsp;042 |- | [[Желино (йукъаралла)|Желино]] | [[Желино]] | style="text-align: right;" | 201 | style="text-align: right;" | 24&nbsp;390 |- | [[Егуновце (йукъаралла)|Егуновце]] | [[Егуновце]] | style="text-align: right;" | 174 | style="text-align: right;" | 10&nbsp;790 |- | [[Маврово а Ростуша а]] | [[Ростуша]] | style="text-align: right;" | 856 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;618 |- | [[Теарце (йукъаралла)|Теарце]] | [[Теарце]] | style="text-align: right;" | 137 | style="text-align: right;" | 22&nbsp;454 |- | [[Тетово (йукъаралла)|Тетово]] | [[Тетово]] | style="text-align: right;" | 262 | style="text-align: right;" | 86&nbsp;580 |- | rowspan=6 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Къилбаседа-малхбален регион (Македони)|Къилбаседа-малхбален]]''' <br /> [[Файл:Region Severoiztochen.png|150px]] | [[Кратово (йукъаралла)|Кратово]] | [[Кратово (гӀала)|Кратово]] | style="text-align: right;" | 375 | style="text-align: right;" | 10&nbsp;441 |- | [[Крива-Паланка (йукъаралла)|Крива-Паланка]] | [[Крива-Паланка]] | style="text-align: right;" | 482 | style="text-align: right;" | 20&nbsp;820 |- | [[Куманово (йукъаралла)|Куманово]] | [[Куманово]] | style="text-align: right;" | 432 | style="text-align: right;" | 105&nbsp;484 |- | [[Липково (йукъаралла)|Липково]] | [[Липково]] | style="text-align: right;" | 270 | style="text-align: right;" | 27&nbsp;058 |- | [[Ранковце (йукъаралла)|Ранковце]] | [[Ранковце (Ранковце йукъаралла)|Ранковце]] | style="text-align: right;" | 240 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;144 |- | [[Старо-Нагоричане (йукъаралла)|Старо-Нагоричане]] | [[Старо-Нагоричане]] | style="text-align: right;" | 515 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;840 |- | rowspan=17 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Скопски регион|Скопски]]''' <br /> [[Файл:Region Skopski.png|150px]] | [[Аэродром (йукъаралла, Скопье)|Аэродром]] | [[Аэродром (квартал)|Аэродром]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | — | style="text-align: right;" | 72&nbsp;009 |- | [[Арачиново йукъаралла|Арачиново]] | [[Арачиново]] | style="text-align: right;" | 38 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;597 |- | [[Бутел йукъаралла|Бутел]] | [[Бутел]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | — | style="text-align: right;" | 36&nbsp;154 |- | [[Гази-Баба (йукъаралла)|Гази-Баба]] | [[Гази-Баба]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 92 | style="text-align: right;" | 72&nbsp;617 |- | [[Гёрче-Петров (йукъаралла)|Гёрче-Петров]] | [[Гёрче-Петров (квартал)|Гёрче-Петров]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 63 | style="text-align: right;" | 41&nbsp;634 |- | [[Зелениково (йукъаралла)|Зелениково]] | [[Зелениково (Зелениково йукъаралла)|Зелениково]] | style="text-align: right;" | 177 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;077 |- | [[Илинден (йукъаралла)|Илинден]] | [[Илинден (Илинден йукъаралла)|Илинден]] | style="text-align: right;" | 97 | style="text-align: right;" | 15&nbsp;894 |- | [[Карпош (йукъаралла)|Карпош]] | [[Карпош (квартал)|Карпош]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 21 | style="text-align: right;" | 59&nbsp;666 |- | [[Кисела-Вода (йукъаралла)|Кисела-Вода]] | [[Кисела-Вода]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 43 | style="text-align: right;" | 57&nbsp;236 |- | [[Петровец (йукъаралла)|Петровец]] | [[Петровец]] | style="text-align: right;" | 222 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;255 |- | [[Сарай (йукъаралла)|Сарай]] | [[Сарай (Босилово йукъаралла)|Сарай]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 230 | style="text-align: right;" | 35&nbsp;408 |- | [[Сопиште (йукъаралла)|Сопиште]] | [[Сопиште]] | style="text-align: right;" | 223 | style="text-align: right;" | 5&nbsp;656 |- | [[Студеничани (йукъаралла)|Студеничани]] | [[Студеничани]] | style="text-align: right;" | 276 | style="text-align: right;" | 17&nbsp;246 |- | [[Центр (Скопье йукъаралла)|Центр]] | [[Центр (Скопье квартал)|Центр]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 9 | style="text-align: right;" | 45&nbsp;412 |- | [[Чаир (йукъаралла)|Чаир]] | [[Чаир]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 53 | style="text-align: right;" | 64&nbsp;773 |- | [[Чучер-Сандево (йукъаралла)|Чучер-Сандево]] | [[Чучер-Сандево]] | style="text-align: right;" | 215 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;493 |- | [[Шуто-Оризари (йукъаралла)|Шуто-Оризари]] | [[Шуто-Оризари]] <small>(квартал)</small> | style="text-align: right;" | 6 | style="text-align: right;" | 22&nbsp;017 |- | rowspan=10 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Къилба-малхбален регион (Македони)|Къилба-малхбален]]''' <br /> [[Файл:Region Yugoiztochen.png|150px]] | [[Богданци йукъаралла|Богданци]] | [[Богданци (город)|Богданци]] | style="text-align: right;" | 114 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;707 |- | [[Босилово йукъаралла|Босилово]] | [[Босилово]] | style="text-align: right;" | 143 | style="text-align: right;" | 14&nbsp;260 |- | [[Валандово (йукъаралла)|Валандово]] | [[Валандово]] | style="text-align: right;" | 331 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;890 |- | [[Василево йукъаралла|Василево]] | [[Василево (Василево йукъаралла)|Василево]] | style="text-align: right;" | 231 | style="text-align: right;" | 12&nbsp;122 |- | [[Гевгели (йукъаралла)|Гевгели]] | [[Гевгелия]] | style="text-align: right;" | 484 | style="text-align: right;" | 22&nbsp;988 |- | [[Конче (йукъаралла)|Конче]] | [[Конче (Конче йукъаралла)|Конче]] | style="text-align: right;" | 233 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;536 |- | [[Ново-Село йукъаралла|Ново-Село]] | [[Ново-Село (Македони)|Ново-Село]] | style="text-align: right;" | 257 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;567 |- | [[Радовиш (йукъаралла)|Радовиш]] | [[Радовиш]] | style="text-align: right;" | 502 | style="text-align: right;" | 28&nbsp;244 |- | [[Дойран (йукъаралла)|Дойран]] | [[Стар-Дойран]] | style="text-align: right;" | 129 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;426 |- | [[Струмица (йукъаралла)|Струмица]] | [[Струмица]] | style="text-align: right;" | 311 | style="text-align: right;" | 54&nbsp;676 |- | rowspan=13 align="center" style="background:#eee;" | '''[[Къилба-малхбузен регион (Македони)|Къилба-малхбузен]]''' <br /> [[Файл:Region Yugozapaden.png|150px]] | [[Вевчани (йукъаралла)|Вевчани]] | [[Вевчани]] | style="text-align: right;" | 35 | style="text-align: right;" | 2&nbsp;433 |- | [[Вранештица (йукъаралла)|Вранештица]] | [[Вранештица (село)|Вранештица]] | style="text-align: right;" | 109 | style="text-align: right;" | 1&nbsp;322 |- | [[Дебар (йукъаралла)|Дебар]] | [[Дебар]] | style="text-align: right;" | 85 | style="text-align: right;" | 19&nbsp;542 |- | [[Дебарца (йукъаралла)|Дебарца]] | [[Белчишта]] | style="text-align: right;" | 423 | style="text-align: right;" | 5&nbsp;507 |- | [[Другово (йукъаралла)|Другово]] | [[Другово]] | style="text-align: right;" | 383 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;249 |- | [[Центар-Жупа (йукъаралла)|Центар-Жупа]] | [[Центар-Жупа]] | style="text-align: right;" | 107 | style="text-align: right;" | 6&nbsp;519 |- | [[Заяс (йукъаралла)|Заяс]] | [[Заяс]] | style="text-align: right;" | 161 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;605 |- | [[Кичево (йукъаралла)|Кичево]] | [[Кичево]] | style="text-align: right;" | 48 | style="text-align: right;" | 30&nbsp;138 |- | [[Македонски-Брод (йукъаралла)|Македонски-Брод]] | [[Македонски-Брод]] | style="text-align: right;" | 875 | style="text-align: right;" | 7&nbsp;141 |- | [[Охрид (йукъаралла)|Охрид]] | [[Охрид]] | style="text-align: right;" | 392 | style="text-align: right;" | 55&nbsp;749 |- | [[Осломей (йукъаралла)|Осломей]] | [[Осломей]] | style="text-align: right;" | 137 | style="text-align: right;" | 10&nbsp;420 |- | [[Пласница (йукъаралла)|Пласница]] | [[Пласница]] | style="text-align: right;" | 54 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;545 |- | [[Струга (йукъаралла)|Струга]] | [[Струга]] | style="text-align: right;" | 469 | style="text-align: right;" | 63&nbsp;376 |- |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Къилбаседа Македони]] lrtzhhg7k0e50q6rvmtd334y12bc5w5 Кеп:Пачхьалкх/doc 10 6515 25778538 11945434 2026-09-21T22:49:09Z Takhirgeran Umar 1134 25778538 wikitext text/x-wiki {{docpage}} ХӀара [[Википеди:Кепаш-карточкаш|кеп-карточка]] леладо таханлерачу пачхьалкхийн хьокъехь йолчу йаззамашна чу карточка хӀоттош; * историн пачхьалкхашна лелайе {{t|историн пачхьалкх}}. * пачхьалкхан дакъош кхоллалуш йолчу меттигашна лелайе {{t|Административан дакъа}}. == Лело кечам == <pre> {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = |ЦӀеран оригинал = |Доланиг дожар = |ХӀост = |Шатлакхан Иллинан цӀе = |Аудио = |Маьрша йаьлла хан = |Маьрша йелира = |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Картин тӀехь = |картин куьг = |Официалан мотт = |Дин = |Коьрта гӀала = |Урхаллин тайпа = |Йаккхий гӀаланаш = |Паччахь = |Куьйгалхойн даржаш = |Куьйгалхой = |Латтанца меттиг = |Латта = |Хина процент = |Бахархойн меттиг = |Бахархой = |Бахархой леррина шо = |Луьсталла = |Луьсталлин меттиг = |Бахархой цӀерш = |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧСн (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (мах) = |ДЧС (мах) лерина шо = |ДЧСн (мах) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (мах) = |АДКМ = |Леррина шо АДКМ = |АДКМ меттиг = |Локхалла АДКМ = |Ахча = |Домен = |Телефонан код = |Сахьтан аса = |Билгалдахарш=<references/> }} </pre> == Лелоран масалла == {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Финляндин Республика<small>{{ref-ru}}</small> |Цера шаьш йоккху цӀе = Suomen tasavalta<small>{{ref-fi}}</small><br />Republiken Finland<small>{{ref-sv}}</small> |Доланиг дожар = Финлянди |ХӀост = Coat of Arms of Finland Alternative style.svg |Байракх = Flag of Finland.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Maamme / Vårt land |Аудио = United States Navy Band - Maamme.ogg |Пачхьалкхан урхаллин тайпа=[[Йина республика]] |lat_dir = N|lat_deg =64 |lat_min =21 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =39 |lon_sec =0 |region = FI |CoordScale =4000000 |Картин тӀехь=EU-Finland.svg |картин куьг = '''Финлянди ю''' (таьӀна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьӀна-мокха а)<br />— [[Европин барт]] тӀехь (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[финнийн мотт|финнийн]], [[шведийн мотт|шведийн]] |Маьрша йаьлла хан=[[6 декабрь]] [[1917]] |Маьрша йелира=[[Советийн Росси]]х |Коьрта гӀала=[[Хельсинки]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Тампере]], [[Вантаа]], [[Турку]] |Пачхьалкхан дин=[[лютеранство]] а, [[православи]] а <small>([[де-факто]]) |Куьйгалхойн даржаш=[[Финляндин президент|Президент]]<br />[[Финляндин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Финляндин парламент|Парламентан спикер]] |Куьйгалхой=[[Нийнистё, Саули|Саули Нийнистё]]<br />[[Катайнен, Юрки|Юрки Катайнен]] |Латтанца меттиг=64 |Латта=338 430,53 |Хина процент=10,21 |Бахархойн меттиг=113 |Бахархой= 5 450 614 |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца = 5 180 000 |Бахархой леррина шо = 2000 |Луьсталла=16 |Бахархой цӀерш= |ДЧС={{s|185,019 млрд}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧСн меттиг=54 |ХӀораннан а сина ДЧС меттиг=22 |ХӀораннан а сина ДЧС={{s|34 401}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |АДКМ = 0,892 |Леррина шо АДКМ = 2013 |АДКМ меттиг = 21 |Локхалла АДКМ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) ([[2002 шо]] кхаччалц — [[фининийн марка]]) |Доменаш= [[.fi]], [[.ax]] ([[Аландийн гӀайренаш]]на) |Телефонан код=358 |Сахьтан аса=[[UTC+2]] ([[UTC+3]] [[аьхке]]) |Билгалдахарш= }} <pre> {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Финляндин Республика<small>{{ref-ru}}</small> |Цера шаьш йоккху цӀе = Suomen tasavalta<small>{{ref-fi}}</small><br />Republiken Finland<small>{{ref-sv}}</small> |Доланиг дожар = Финлянди |ХӀост = Coat of Arms of Finland Alternative style.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Maamme / Vårt land |Аудио = United States Navy Band - Maamme.ogg |Пачхьалкхан урхаллин тайпа=[[Смешанная республика]] |lat_dir = N|lat_deg =64 |lat_min =21 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =39 |lon_sec =0 |region = FI |CoordScale =4000000 |Картин тӀехь=EU-Finland.svg |картин куьг = '''Финлянди йу''' (таьӀна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьӀна-мокха а)<br />— [[Европин барт]] тӀехь (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[финийн мотт|финийн]], [[шведийн мотт|шведийн]] |Маьрша йаьлла хан=[[6 декабрь]] [[1917]] |Маьрша йелира=[[Советийн Росси|Советийн Россих]] |Коьрта гӀала=[[Хельсинки]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Тампере]], [[Вантаа]], [[Турку]] |Пачхьалкхан дин=[[лютеранство]] а, [[православи]] а <small>([[де-факто]])</small><ref>В Финляндии отношения между церковью и государством регулируются особыми соглашениями. Деятельность церкви регулируется особым законодательством. Церковь имеет право на особый церковный налог (собирается при помощи государственных структур на добровольной основе). Однако юридически Церковь Финляндии не является государственной.</ref> |Куьйгалхойн даржаш=[[Финляндин президент|Президент]]<br />[[Финляндин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Финляндин парламент|Парламентан спикер]] |Куьйгалхой=[[Нийнистё, Саули|Саули Нийнистё]]<br />[[Катайнен, Юрки|Юрки Катайнен]]<ref>[http://yle.fi/novosti/novosti/article2679627.html Парламент избрал Катайнена премьер-министром] // Сайт телерадиокомпании ''[[YLE|Yleisradio Oy]]''. Novosti po-russki. — 22 июня 2011.{{V|22|6|2011}}</ref><br />[[Хейнялуома, Ээро|Ээро Хейнялуома]]<ref>[http://yle.fi/novosti/novosti/article2683455.html Ээро Хейнялуома стал спикером Парламента] // Сайт телерадиокомпании ''[[YLE|Yleisradio Oy]]''. Novosti po-russki. — 23 июня 2011.{{V|24|6|2011}}</ref> |Латтанца меттиг=64 |Латта=338 430,53 |Хина процент=10,21 |Бахархойн меттиг=113 |Бахархой= 5 450 614<ref name="ReferenceA">{{YLE-N|7055597|Прирост населения Финляндии происходит за счёт миграции|28|1|2014|29|1|2014}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца = 5 180 000 |Бахархой леррина шо = 2000 |Луьсталла=16 |Бахархой цӀерш= |ДЧС={{s|185,019 млрд}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧСн меттиг=54 |ХӀораннан а сина ДЧС меттиг=22 |ХӀораннан а сина ДЧС={{s|34 401}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |АДКМ = 0,892<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Леррина шо АДКМ = 2013 |АДКМ меттиг = 21 |Локхалла АДКМ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) ([[2002 шо]] кхаччалц — [[фининийн марка]]) |Доменаш= [[.fi]], [[.ax]] ([[Аландийн гӀайренаш|Аландийн гӀайренашна]]) |Телефонан код=358 |Сахьтан аса=[[UTC+2]] ([[UTC+3]] [[аьхке]]) |Билгалдахарш= }} </pre> == Хьажа иштта == * [[Кеп:Конфедераци]] <includeonly> [[Категори:Википеди:Кепаш-карташ:Географин кепаш|{{PAGENAME}}]] </includeonly> 3mithcadyz5lz0fdb56ixlgj6dg0lv9 25778742 25778538 2026-09-21T23:17:13Z Che-W-bot 31670 clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778742 wikitext text/x-wiki {{docpage}} ХӀара [[Википеди:Кепаш-карточкаш|кеп-карточка]] леладо таханлерачу пачхьалкхийн хьокъехь йолчу йаззамашна чу карточка хӀоттош; * историн пачхьалкхашна лелайе {{t|историн пачхьалкх}}. * пачхьалкхан дакъош кхоллалуш йолчу меттигашна лелайе {{t|Административан дакъа}}. == Лело кечам == <pre> {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = |ЦӀеран оригинал = |Доланиг дожар = |ХӀост = |Шатлакхан Иллинан цӀе = |Аудио = |Маьрша йаьлла хан = |Маьрша йелира = |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Картин тӀехь = |картин куьг = |Официалан мотт = |Дин = |Коьрта гӀала = |Урхаллин тайпа = |Йаккхий гӀаланаш = |Паччахь = |Куьйгалхойн даржаш = |Куьйгалхой = |Латтанца меттиг = |Латта = |Хина процент = |Бахархойн меттиг = |Бахархой = |Бахархой леррина шо = |Луьсталла = |Луьсталлин меттиг = |Бахархой цӀерш = |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧСн (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (мах) = |ДЧС (мах) лерина шо = |ДЧСн (мах) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (мах) = |АКИ = |Леррина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча = |Домен = |Телефонан код = |Сахьтан аса = |Билгалдахарш=<references/> }} </pre> == Лелоран масалла == {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Финляндин Республика<small>{{ref-ru}}</small> |Цера шаьш йоккху цӀе = Suomen tasavalta<small>{{ref-fi}}</small><br />Republiken Finland<small>{{ref-sv}}</small> |Доланиг дожар = Финлянди |ХӀост = Coat of Arms of Finland Alternative style.svg |Байракх = Flag of Finland.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Maamme / Vårt land |Аудио = United States Navy Band - Maamme.ogg |Пачхьалкхан урхаллин тайпа=[[Йина республика]] |lat_dir = N|lat_deg =64 |lat_min =21 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =39 |lon_sec =0 |region = FI |CoordScale =4000000 |Картин тӀехь=EU-Finland.svg |картин куьг = '''Финлянди ю''' (таьӀна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьӀна-мокха а)<br />— [[Европин барт]] тӀехь (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[финнийн мотт|финнийн]], [[шведийн мотт|шведийн]] |Маьрша йаьлла хан=[[6 декабрь]] [[1917]] |Маьрша йелира=[[Советийн Росси]]х |Коьрта гӀала=[[Хельсинки]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Тампере]], [[Вантаа]], [[Турку]] |Пачхьалкхан дин=[[лютеранство]] а, [[православи]] а <small>([[де-факто]]) |Куьйгалхойн даржаш=[[Финляндин президент|Президент]]<br />[[Финляндин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Финляндин парламент|Парламентан спикер]] |Куьйгалхой=[[Нийнистё, Саули|Саули Нийнистё]]<br />[[Катайнен, Юрки|Юрки Катайнен]] |Латтанца меттиг=64 |Латта=338 430,53 |Хина процент=10,21 |Бахархойн меттиг=113 |Бахархой= 5 450 614 |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца = 5 180 000 |Бахархой леррина шо = 2000 |Луьсталла=16 |Бахархой цӀерш= |ДЧС={{s|185,019 млрд}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧСн меттиг=54 |ХӀораннан а сина ДЧС меттиг=22 |ХӀораннан а сина ДЧС={{s|34 401}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |АКИ = 0,892 |Леррина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 21 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) ([[2002 шо]] кхаччалц — [[фининийн марка]]) |Доменаш= [[.fi]], [[.ax]] ([[Аландийн гӀайренаш]]на) |Телефонан код=358 |Сахьтан аса=[[UTC+2]] ([[UTC+3]] [[аьхке]]) |Билгалдахарш= }} <pre> {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Финляндин Республика<small>{{ref-ru}}</small> |Цера шаьш йоккху цӀе = Suomen tasavalta<small>{{ref-fi}}</small><br />Republiken Finland<small>{{ref-sv}}</small> |Доланиг дожар = Финлянди |ХӀост = Coat of Arms of Finland Alternative style.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Maamme / Vårt land |Аудио = United States Navy Band - Maamme.ogg |Пачхьалкхан урхаллин тайпа=[[Смешанная республика]] |lat_dir = N|lat_deg =64 |lat_min =21 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =39 |lon_sec =0 |region = FI |CoordScale =4000000 |Картин тӀехь=EU-Finland.svg |картин куьг = '''Финлянди йу''' (таьӀна-баьццара):<br />— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а таьӀна-мокха а)<br />— [[Европин барт]] тӀехь (сирла-баьццара) |Меттанаш=[[финийн мотт|финийн]], [[шведийн мотт|шведийн]] |Маьрша йаьлла хан=[[6 декабрь]] [[1917]] |Маьрша йелира=[[Советийн Росси|Советийн Россих]] |Коьрта гӀала=[[Хельсинки]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Тампере]], [[Вантаа]], [[Турку]] |Пачхьалкхан дин=[[лютеранство]] а, [[православи]] а <small>([[де-факто]])</small><ref>В Финляндии отношения между церковью и государством регулируются особыми соглашениями. Деятельность церкви регулируется особым законодательством. Церковь имеет право на особый церковный налог (собирается при помощи государственных структур на добровольной основе). Однако юридически Церковь Финляндии не является государственной.</ref> |Куьйгалхойн даржаш=[[Финляндин президент|Президент]]<br />[[Финляндин премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Финляндин парламент|Парламентан спикер]] |Куьйгалхой=[[Нийнистё, Саули|Саули Нийнистё]]<br />[[Катайнен, Юрки|Юрки Катайнен]]<ref>[http://yle.fi/novosti/novosti/article2679627.html Парламент избрал Катайнена премьер-министром] // Сайт телерадиокомпании ''[[YLE|Yleisradio Oy]]''. Novosti po-russki. — 22 июня 2011.{{V|22|6|2011}}</ref><br />[[Хейнялуома, Ээро|Ээро Хейнялуома]]<ref>[http://yle.fi/novosti/novosti/article2683455.html Ээро Хейнялуома стал спикером Парламента] // Сайт телерадиокомпании ''[[YLE|Yleisradio Oy]]''. Novosti po-russki. — 23 июня 2011.{{V|24|6|2011}}</ref> |Латтанца меттиг=64 |Латта=338 430,53 |Хина процент=10,21 |Бахархойн меттиг=113 |Бахархой= 5 450 614<ref name="ReferenceA">{{YLE-N|7055597|Прирост населения Финляндии происходит за счёт миграции|28|1|2014|29|1|2014}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца = 5 180 000 |Бахархой леррина шо = 2000 |Луьсталла=16 |Бахархой цӀерш= |ДЧС={{s|185,019 млрд}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧСн меттиг=54 |ХӀораннан а сина ДЧС меттиг=22 |ХӀораннан а сина ДЧС={{s|34 401}} {{s|([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])}} |АКИ = 0,892<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Леррина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 21 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]]) ([[2002 шо]] кхаччалц — [[фининийн марка]]) |Доменаш= [[.fi]], [[.ax]] ([[Аландийн гӀайренаш|Аландийн гӀайренашна]]) |Телефонан код=358 |Сахьтан аса=[[UTC+2]] ([[UTC+3]] [[аьхке]]) |Билгалдахарш= }} </pre> == Хьажа иштта == * [[Кеп:Конфедераци]] <includeonly> [[Категори:Википеди:Кепаш-карташ:Географин кепаш|{{PAGENAME}}]] </includeonly> ovqvtua98hvwf65n2vduvljvxft3ao3 Австрали 0 8652 25778542 11806202 2026-09-21T23:07:18Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778542 wikitext text/x-wiki {{ХӀара йаззам |пачхьалкхах лаьцна|Австрали (континент)|иштта цӀе йолчу материках}} {{Тардалар|Австри|Австрех|Йуккъерачу Европера пачхьалкхах}} {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Австралин Барт |Шен цӀе = {{lang-en|Commonwealth of Australia}} |Доланиг дожар = Австралин |Байракх = Flag of Australia (converted).svg |ХӀост = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = |Шатлакхан Иллинан цӀе = Advance Australia Fair (Хьалха гӀуо, хаза Австрали) |Аудио= U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (abridged).oga |Урхаллин тайпа = [[конституцин монархи]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=92|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir = S|lat_deg = 25|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 135|lon_min = |lon_sec = |region = AU |CoordScale = |Картан тӀехь = Australia (orthographic projection).svg |Куьг =Австрали дуьненан картин тӀехь.<br> <small>Сирла-баьццара билгалбаьккхина [[Австралин антарктикин мохк]], цунна [[Антарктикера мехкан дов|догдоху]] Австралис.</small> |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[ингалсан мотт|ингалсан меттан]] [[Австралин ингалсан меттан кеп|Австралин кеп]] (де-факто) |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = <small>[[Доминион]]: [[1901 шо|1901]] [[1 январь|1 январехь]] <br>[[Вестминстеран статут 1931|Вестминстеран статут]]: [[1931 шо|1931]] [[11 декабрь|11 декабрехь]] (тӀеэцна [[1939 шо|1939]] [[9 сентябрь|9 сентябрехь]])<br>Австралин Омар: [[1986 шо|1986]] [[3 март]]ехь </small> |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = {{Байракх/2|Канберра}} |Йаккхий гӀаланаш = [[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт (Австрали)|Перт]], [[Аделаида]], [[Голд-Кост]], [[Ньюкасл (Австрали)|Ньюкасл]], Канберра, [[Вуллонгонг]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Австралин монархи|Паччахь]]<br />[[Инарла-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Карл III (Йоккха Британин паччахь)]]<br />[[Харли, Дэвид|Дэвид Харли]]<br />[[Албаниз, Энтони|Албаниз Энтони]] |Латтанца меттиг = 6 |Хина процент = 1% |Бахархойн цӀерш = австралихо, австралихой |Бахархойн меттиг = 54 |Бахархой = {{тӀекхетар}} 25 978 935<ref name="pop2022">{{cite web |author= |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/latest-release#national |title=National, state and territory population |lang=en |website= |publisher=[[Австралийское бюро статистики]] |date=2022-12-15 |access-date=2023-02-25}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2022 |Луьсталла = 3,38 |ДЧС = 1,454 трлн<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2023-02-25 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2021 |ДЧС меттиг = 20 |ХӀораннан а сина ДЧС = {{Num|56412}}<ref name="dataimf"/> |Лерина шо АКИ = 2021 |АКИ меттиг = 5 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090">тӀех лакхара</span> |Авиакомпани = [[Qantas]] |Ахча = [[австралин доллар]] ([[Ерригроссийн валютийн классификатор|AUD, код 036]]) |Домен = [[.au]] |ISO = AUS |Телефонан код = 61 |Сахьтан аса = +8 … +11 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} [[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b1 090-1.jpg|thumb|250px]] '''Австра́ли''' ({{lang-en|Australia}}, <small>МФА:</small> {{IPA|[əˈstreɪljə]}}, схьадаьлла {{lang-la|austrālis}} — «къилбен»), официалан кеп — '''Австрали́н Барт''', я '''Австра́лин доттагӀалла''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}<ref>{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|title=Constitution of Australia|publisher=[[ComLaw]]|date=2003-06-01|accessdate=2011-08-05|quote=3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dPxnhp?url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|archivedate=2012-02-02}}</ref>, <small>МФА:</small> {{IPA|[ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]}}), — [[Къилба эхиг|Къилба эхигера]] пачхьалкх, дӀалоцу [[Австрали (континент)|изза цӀе йолу материк]], [[Тасмани]] гӀайре, [[ХӀиндин Ӏапказ|ХӀиндин]] а, [[Тийна Ӏапказ|Тийна]] а Ӏапказаш чура масех кхин гӀайре а, {{#tag:ref|Австрали пачхьалкхо официалан лору Австралин материкал къилбехьара хиш [[Къилба Ӏапказ]], ХӀиндин Ӏапказан дакъа ца лору [[Дуьненайукъара гидрографин кхолламй]]о (ДГКх) билгал ма-даккхара. 2000 шарахь ДГКх мехкаша-декъашхоша «Къилба Ӏапказ» [[Антарктида|Антарктидина]] а, [[къилба шораллин 60-гӀа параллель|60-гӀа параллелна]] йукъара хиш бен цаларарх сацамна кхаж тесира<ref>{{cite web|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm|last=Rosenberg|first=Matt|title=The New Fifth Ocean — The World's Newest Ocean&nbsp;— The Southern Ocean|publisher=About.com: Geography|date=2009-08-20|accessdate=2010-04-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dQd7Mc?url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126025233/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm |date=2012-01-26 }}</ref>.|name="Southern Ocean"|group="*"}}; [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданца йолу исписка|майданца йалхолгӀа пачхьалкх]] йу дуьненахь. Австралин Бертан къилбаседехьа лаьтта [[Малхбален Тимор]], [[ХӀиндонези]], [[Папуа — Керла Гвиней]], къилбаседа-малхбалехьа — [[Вануату]], [[Керла Каледони]], [[Сулейманан ГӀайренаш]], къилба-малхбалехьа — [[Керла Зеланди]]. Папуа — Керла Гвинейн коьртачу гӀайренах Австралин Бертан материкан дакъа къастийна Торресан хидоькъено уггаре кӀезигчохь шоралла 150 км<ref>{{БРЭ|статья=Торресов пролив|id=4198430|год=2017}}</ref>, а расстояние от австралийского острова [[Боигу]] до Папуа — Новой Гвинеи составляет около 5 километров<ref name=":02">{{Cite web|url=http://islands.unep.ch/IJA.htm#1227|title=Islands of Australia|website=Island Directory|subtitle=Boigu|date=1998|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=2020-05-04}}</ref>. 2018 шеран 31 декабрехь бахархойн мах хадийна {{Num|25180200|стаг}}, Дукхаха берш царех беха малхбален бердан тӀера гӀаланашкахь<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/3101.0|title=3101.0 - Australian Demographic Statistics, Dec 2018|date=2019-06-20|publisher=Australian Bureau of Statistics|lang=en|accessdate=2019-07-02}}</ref>. Австрали [[Кхиина пачхьалкхаш|кхиина пачхьалкхех]] цхьаъ йу, [[ДЧСца (номинал) мехкийн исписка|дуьненахь экономикин барамца кхойтталгӀа]] йу, и имеет [[Бахархойн хӀора синна кхочу ДЧСца (номинал) мехкийн исписка|бахархойн хӀора синна кхочу ДЧСца йалхалгӀа йу дуьненахь]]. Австралин тӀеман гӀуллакхан харжаш [[ТӀеман гӀуллакхан харжашца исписка|дуьненах шийтталгӀа меттигехь йу дуьненахь]]. [[Адаман потенциал кхиаран индекс]]ца [[АПКхИца мехкийн исписка|шолгӀа барамца]] Австралийу лакхарчу меттигехь дукхаха йолчу сферашкахь, масала: дахаран дикалла, [[могашалла]], [[дешар]], [[экономикин маршо]], гражданийн маршо ларйарехь, политикин бакъонашкахь<ref name="World Audit">{{cite web|url=http://www.worldaudit.org/countries/australia.htm|title=Australia: World Audit Democracy Profile|website = WorldAudit.org|accessdate=2008-01-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dR8VK3?url=http://www.worldaudit.org/countries/australia.htm|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Австрали йу [[Йоккха ткъа пачхьалкх|G20]], [[Экономикехь цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам|ЭЦКхКхан]], [[Дерриг дуьненан махлелоран кхоллам|ДДМКхан]], [[Азин-ТийнаӀапказан экономикехь цхьаьнагӀуллакхдар|АТЭЦан]], [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКЪКхан]], [[Къаьмнийн доттагӀалла|Къаьмнийн доттагӀаллин]], [[АКЗАШ]]ан, [[AUKUS|АУКУСан]], [[ТийнаӀапказан гӀайренийн форум]]ан декъахо. == ЦӀеран этимологи == {{коьртаниг|Австралин цӀе}} [[Файл:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|250px|thumb|left|''Terra Australis некъбар'' чуьра [[Порт-Джэксон]] гар. Оцу меттигехь йиллина [[Сидней]]]] «Австрали» термин ({{lang-en|Australia}}, {{IPA|[əˈstɹæɪljə, -liə]}} [[Ингалсан меттан австралин кеп|австралин ингалсехь]]<ref>Australian pronunciations: ''[[Macquarie Dictionary]], Fourth Edition'' (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.</ref>) схьадолу {{lang-la|austrālis}} («къилбен»). Австралихойн къамелехь леладо ''Oz'' дош. «Австралин» боху билгалдош билгалдоккхуш австралихоша леладо ''Aussie'' дош ({{IPA|[ˈɒzi]}}). [[Девзаш доцу Къилбен латта]]х легендаш ({{lang-la|Terra Australis Incognita}}) — «къилбехьара девзаш доцу латтах» — хьаладоьду [[Руман импери]]н замане, континентах болчу хаамашна тӀетовжа цхьан а меттиг боцушехь, тамашийна хӀума а дацара йуккъерабӀешерийн географехь,. Уггаре хьалхара тептар тӀе баьккхина ингалсан матахь ''«Australia»'' дешах хаамаш бара [[1625 шо|1625 шарахь]] йаздина дешнаш «Говзанчо [[Халклайт]]а дӀайаздина Аустралиа-дель-Эспириту-Сантух лаьцна хаамаш» ({{lang-en|A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt}}) а, {{гочданза 5|Пурчас, Самуэль|Пурчас Самуэла|en|Samuel Purchas}} зорба тоьхна ''Hakluytus Posthumus'' а, цигахь [[Керла Гебридаш]] архипелагера гӀайренна йелла испанхойн цӀе Аустралиа-дель-Эспириту-Санту ({{lang-es|Australia del Espíritu Santo}}), галйаьккхинера ''«Australia»''<ref>Purchas, vol. iv, pp. 1422—32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish «Austrialia» [''sic'']. {{cite web |title=A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg |url=http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF |archivedate=2006-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF |date=2006-08-22 }}</ref> аьлла. Билгалдош ''«Australische»'' иштта лелайора голландин Батавин (хӀинцалера [[Джакарта]]) чинхоша 1638 шарахь дуьйна карийна дерриг керла къилбехьара латтанашна<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.com/?id=DDNEle_1NzkC&pg=PA299&dq=Australische+1638+batavia#v=onepage&q=Australische%201638%20batavia&f=false |страницы=299 |заглавие=The Life of Captain Matthew Flinders |isbn=978-1-4191-6948-9 |год=2004 |издательство={{Нп3|Kessinger Publishing}} |язык=en |автор=Scott, Ernest}}</ref>. ''«Australia»'' дош лелийра [[ингалсан мотт|ингалсан матте]] даьккхинчу французийн йаздархочун-утопистан [[Фуаньи, Габриэль де|Габриэля де Фуаньи]]н жайнахь ''«Садер Жакан хиламаш а, Астралин Латтанаш дӀаделлар а»'' ({{lang-fr|Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe}}; 1676)<ref>Sidney J. Baker, ''The Australian Language'', second edition, 1966.</ref>. Тийна Ӏапказан дерриг къилба декъана и термин лелайот шотландин географо [[Далримпл, Александер|Далримпл Александра]], шен ''«Тийна Ӏапказан къилбан декъахь некъбаран а, керла латтанаш кароран а историн коллекци»'' ({{lang-en|An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean}}; 1771) жайнахь. XVIII бӀешеран чаккхенгахь термин лелайо ботаникаша [[Шоу, Джордж|Шоу Джорджа]] а [[Смит, Джеймс Эдвард|Смит Джеймс Эдварда]] а австралин континент шайн ''«Зоологи а, ботаника а Керла Голландехь»'' ({{lang-en|Zoology and Botany of New Holland}}1793)<ref name="Ferguson">{{книга |заглавие=Bibliography of Australia: 1784—1830 |издательство=National Library of Australia |год=1975 |издание=reprint |том=1 |страницы=77 |isbn=0-642-99044-1 |ссылка=https://books.google.com/?id=KQzgC-xeQkIC |язык=en |автор=Ferguson, John Alexander}}</ref> жайнахь билгалйоккхуш, ткъа иштта 1799 шеран {{iw|Уилсон, Джеймс (новкъахо)|Уилсон Джеймсан||James Wilson (explorer)}} долу картин тӀехь<ref name="Estensen 2002 p354">{{книга |год=2002 |заглавие=The Life of Matthew Flinders |ссылка=https://archive.org/details/matthewflindersl00este |издательство=[[Allen & Unwin]] |isbn=1-74114-152-4 |страницы=[https://archive.org/details/matthewflindersl00este/page/n376 354] |язык=en |автор=Estensen, Miriam}}</ref> . ''«Australia»'' цӀе гӀарайелира [[1814 шо|1814 шарахь]] капитана [[Флиндерс, Мэтью|Флиндерс Мэтьюс]]''«Terra Australis некъбар»'' зорба тоьхначул тӀаьхьа, иза ву дуьххьара Австралин континентан гуо баьккхинарг. Цунна кечам беш Флиндерса тешийра шен хьаькам, [[Бэнкс, Джозеф|Бэнкс Джозеф]], нахана йевза термин ''Terra Australis''лело йезар, цу тӀе элира: {{цитатин йуьхьиг}} Нагахь аса сайна магийтича муьлхха керла хӀума йукъадаккхар, иза хир дара ''«Australia»'' аьлла континентан цӀе хийцар, иштта иза лерган хаза тамехь йу, дуьненан кхечу даккхийчу дакъойн цӀерашца йогӀуш а йу<ref>{{книга |год=1814 |заглавие={{Нп3|A Voyage to Terra Australis}} |издательство=G. and W. Nicol |язык=en |автор=Flinders, Matthew}}</ref>. {{oq|en|Had I permitted myself any innovation on the original term, it would have been to convert it to Australia; as being more agreeable to the ear, and an assimilation to the names of the other great portions of the earth.}} {{цитатин чаккхе}} Иза могӀамехь цхьаъ бен доцу ''«Australia»'' дош ду; амма жайнин [[Броун, Роберт|Броун Роберта]] тӀейаздиначу III ''« Терра Аустралисан географин а, систематикин а йукъара хаамаш, ботаникех лаьцна а»'' ({{lang-en|General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis}}; 1814) жайнахь массанхьа леладо билгалдош ''«Australian»''<ref name="Bennett 1868">{{книга |год=1866—68 |заглавие=The Miscellaneous Botanical Works of Robert Brown, Esq., D.C.L., F.R.S |том=2 |часть=General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis |страницы=1—89 |язык=en |ответственный=Bennett, J. J.}}</ref>, и ду дуьххьара и дош документе даьккхина жайна<ref name="Mabberley 1985">{{книга |год=1985 |заглавие=Jupiter botanicus: Robert Brown of the British Museum |издательство=British Museum (Natural History) |isbn=3-7682-1408-7 |язык=en |автор=Mabberley, David}}</ref>. Даьржина тилдаларе хьаьжна ца Ӏаш, жайно башха роль ца ловзийра «Australia» дош континентан цӀе санна даржорехь — и цӀе тӀеийцира жайна арадаьллачул тӀаьхьарчу итт шарахь<ref name="Estensen 2002 p450">Estensen, p. 450.</ref>. [[Керла Къилба Уэльсан губернаторийн исписка|Керла Къилба Уэльсан губернаторо]] [[Лаклан Маккуори]]с, лелийра и цӀе Ингалсе дохьуьйту официалан кехаташкахь, ткъа 1817 шеран 12 декабрехь Британин империн колонийн гӀуллакхийн министралле рекомендации йира и цӀе официалан тӀеэца аьлла<ref name="autogenerated1">Weekend Australian, 30—31 December 2000, p. 16.</ref>. 1824 шарахь Британин адмиралтейлло чаккхенца чӀагӀйира континентан и цӀе<ref>{{книга |заглавие=Life in Australia |издательство=Commonwealth of Australia |год=2007 |страницы=11 |isbn=978-1-921446-30-6 |ссылка=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf |язык=en |автор=Department of Immigration and Citizenship}} {{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2011-09-23 |archive-date=2009-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091017070336/http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf |deadlink=yes }}</ref>. == Истори == {{Main|Австралин истори}} === Австрали европахойх хьакхайаллалц (1606 шо кхачале) === {{Main|Исторел хьалхара Австрали}} [[Файл:Aboriginal Art Australia.jpg|thumb|left|200px|[[Какаду (къоман парк)|Къоман Какаду паркера]] бухарчу бахархоша дехкина суьрташ, церан {{nobr|30 000 шо}} гергга хир ду.]] [[Австралин аборигенаш|Австралин аборигенийн]] дай Австралехь гучубевлла {{s|40—60 эз.}} шо хьалха (Кхечу хаамашца — 70 эз. шо хьалха)<ref>Peter Hiscock (2008). ''Archaeology of Ancient Australia''. Routledge: London. ISBN 0-415-33811-5.</ref><ref>John Mulvaney and Johan Kamminga (1999). ''Prehistory of Australia''. Allen and Unwin, Sydney. ISBN 1 864489502.</ref>. Адамаш Австрале даьхкина хӀорд чухула, оцу хенахь [[Керла Гвиней]] а, [[Тасмани]] а континентан дакъа хилла, цуо гойту уьш дуьненахь уггаре хьалхара хӀордахой хилар<ref>Ron Laidlaw «Aboriginal Society before European settlement» in Tim Gurry (ed) (1984) ''The European Occupation.'' Heinemann Educational Australia, Richmond. p. 40. ISBN 0 85859 2509.</ref>. Адам континентан тӀе охьахаа доладелира {{s|42—48 эз.}} шо хьалха<ref>{{статья |автор=Gillespie, Richard |ссылка=http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |заглавие=Dating the First Australians (full text) |издание=Radiocarbon |том=44 |номер=2 |страницы=455—472 |accessdate=2010-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030718074926/http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |archivedate=2003-07-18 |deadlink=yes |язык=en |год=2002}}</ref>. [[Мунго Ӏомера тӀулгаш хилларш|Уггаре хьалхарлнра адамийн даьӀахкаш]] карийна [[Мунго (Ӏам)|Мунго]] Ӏам тӀехь, иза бакъабелла Ӏам бу Къилба-Малхбалехьара [[Керла Къилба Уэльс]] штатехь <ref>{{статья |заглавие=New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia |издание=Nature |том=421 |номер=6925 |страницы=837—840 |pmid=1259451 |doi=10.1038/nature01383 |язык=en |тип=journal |автор=Bowler J. M., Johnston H., Olley J. M., Prescott J. R., Roberts R. G., Shawcross W., Spooner NA. |год=2003}}</ref>. и даьӀахкаш йу хьалха карийначарех уггаре ширачех Дуьненахь [[Кремаци|багоран]] масалех, цуо гойту австралин аборигенашна йукъахь хьалха динан Ӏадат хилар <ref>Bowler, J. M. 1971. Pleistocene salinities and climatic change: Evidence from lakes and lunettes in southeastern Australia. In: Mulvaney, D. J. and Golson, J. (eds), Aboriginal Man and Environment in Australia. Canberra: Australian National University Press, pp. 47—65.</ref>. ХӀинца а лелочу говзаллех дуьненахь уггаре ширачех лору аборигенийн говзалла <ref name="NGVindig">{{cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/whats-on/exhibitions/exhibitions/the-indigenous-collection|title=The Indigenous Collection|website = The Ian Potter Centre: NGV Australia|publisher=National Gallery of Victoria|accessdate=2010-12-06|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/5ulScpce3?url=http://www.ngv.vic.gov.au/whats-on/exhibitions/exhibitions/the-indigenous-collection|archivedate=2010-12-06}}</ref>. Цуьнан хенан мах хадабо {{nobr|30 000 шо}}, иза ган тарло Австралин берриг махкахь (масала, [[Улуру]] а, Какадухь а.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dRjaxq?url=http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dSumXW?url=http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Хенан а, суьрташ дукха хилар а агӀора хьаьжча, Австралера тархаш тӀе суьрташ дахкар дуста мегар ду Европера [[Ласко хьех|Ласко]] а, [[Альтамиран (хьех)|Альтамиран]] хьехаршца<ref>{{cite web |url = http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/indigenous/art/index.htm |deadlink=yes |title = Indigenous art |website = Australian Culture and Recreation Portal |publisher = Australia Government |accessdate = 2010-09-26 |archiveurl = https://www.webcitation.org/659dTrBuG?url=http://australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-indigenous-art |archivedate = 2012-02-02 }}</ref><ref>{{cite web|author=Australia|url=http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia/|title=Australianmuseum.net.au|publisher=Australianmuseum.net.au|date=2011-07-01|accessdate=2011-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dUodkP?url=http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia/|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926083036/http://australianmuseum.net.au/the-spread-of-people-to-australia |date=2015-09-26 }}</ref>. Вайн эрал 10—12 эзар шо хьалха Тасмани дӀакъаьста материках, цхьайолу тӀулган технологеш ца кхиира [[тасманихой|тасманин аборигенашка]] (масала, [[бумеранг]] лелор)<ref>Julia Clark (c. 1992) «Aboriginal People of Tasmania», p. 3 in ''Aboriginal Australia'', produced by Aboriginal and Torres Strait Islander Commission (ATSIC) ISBN 0-644-24277-9.</ref>. Австралин историн ширачу заманахь Къилба-Малхбален Австралехь сих-сиха тӀаплаьмнаш Ӏаьттадора<ref>Richard Broome (1984) ''Arriving'', p. 6.</ref>. Къилба-малхбален Австралехь, [[Виктори (Австрали)|Виктори]] штатера {{гочданза 5|Кондах||en|Condah, Victoria}} Ӏам тӀехь, карийна ахгуттаренна йолу нах баьхна меттигаш, шортта дааран сурсаташ долуш<ref>Richard Broome (1984)'' Arriving'', p. 8.</ref>. БӀешерийн дохаллашкахь [[макасараш]]а махлелабора Австралин аборигенашца, масала [[Арнем-Ленд]]ан къилбаседа-малхбалера [[йолнгу]] адамашца. === Австрали хӀордахоша дӀайеллар (1606—1788) === {{коьртаниг|Австрали талларан истори}} [[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|thumb|right|300px|Австрали европахойн хӀордахоша таллар (1812 шо кхачале)<br> {{legend|#000000|1606 — [[Виллем Янсзон]]}} {{legend|#ff9955|1606 — [[Луис Ваэс де Торрес]]}} {{legend|#39842c|1616 — [[Дерк Хартог]]}} {{legend|#ffd42a|1619 — [[Фредерик де Хаутман]]}} {{legend|#835b38|1644 — [[Тасман, Абел Янсзон|Тасман Абел]]}} {{legend|#516778|1696 — [[Виллем де Вламинк]]}} {{legend|#000080|1699 — [[Уильям Дампир]]}} {{legend|#8000ff|1770 — [[Джеймс Кук]]}} {{legend|#0055d4|1797—1799 — [[Джордж Басс]]}} {{legend|#ff0000|1801—1803 — [[Мэтью Флиндерс]]}}]] Цхьацца авторш гӀиртира XVI бӀешарахь Австралехь европахой хилла хилар гучудаккха. {{гочданза 5|Макинтайр, Кеннет|Макинтайр Кеннета|en|Kenneth McIntyre}} а, кхин историкаша а чӀагӀдора, [[Австрали португалхоша дӀайелларан теори|португалхоша къайлаха Австрали дӀайиллина]] XVI бӀешаран 20-гӀачу шерашкахь<ref>McIntyre, K. G. (1977) ''The Secret Discovery of Australia, Portuguese ventures 200 years before Cook'', Souvenir Press, Menindie ISBN 028562303 6.</ref>. {{гочданза 5|Дьепан карташ|Дьепан карташ|en|Dieppe maps}} тӀехь {{гочданза 5|Жав-Ля-Гранд|«Жав-Ля-Гранд»|en|Jave la Grande}} ({{lang-fr|Jave La Grande}}) йоза хилар тӀеоьцура цара «португалихоша дӀайелларан» тешалла санна». ТӀаккха а, Дьепан карташа гойту оцу муьран географин хьал чекхдаккханза хилар, фактех дерг а, теоретикех дерг а<ref>Robert J. King, «The Jagiellonian Globe, a Key to the Puzzle of Jave la Grande», ''The Globe: Journal of the [[Australian and New Zealand Map Society|Australian Map Circle]],'' no. 62, 2009, pp. 1—50.</ref>. XVII бӀешо кхаччалц европахойн зийаратийн теорино Австралин а, кхечу мехкийн а тӀеозайора дукха ойла. == ТӀеман ницкъаш == {{Main|Австралин дуьхьалонан ницкъаш}} Австралин тӀеман ницкъех олу [[Австралин дуьхьалонан ницкъаш]] (ADF). Уьш лаьтта [[Паччахьан австралин тӀеман-хӀордан флот]]ах, [[Австралин эскар]]х, [[Паччахьан австралин тӀеман-хӀаваан флот]]ах. ТӀН вовшахтуху — [[Контрактан эскар|контрактан бух тӀехь]] шайн лаамца, гӀуллакхан хан контрактан хьелаша доза тухий билгалйоккху. * Йукъара барам: 51,5 эзар (рогӀера хӀоттам) а, 19,5 эзар (резерв) ** Латтан тӀера эскарш: ** ТӀХӀН: ** ТӀХӀФ: * [[Пачхьалкхан мобилизацин таронаш|Мобилизацин ресурсаш]]: 4,9 млн ст. (царех эскарна пайденна бу 4,2 млн) Австралин дерриг тайпана тӀеман ницкъаш жигара дакъалоцуш ду машарен операцешкахь (хӀинца — [[Малхбален Тимор]]ехь а, [[Сулейманан ГӀайренаш]]кахь а), кӀелхьарабахаран операцешкахь а, тӀеман девнашкахь а (хӀинца — [[Ӏиракъ]]ехь а, [[ОвхӀан]]ехь а). Премьер-министро хӀоттаво тӀеман ницкъийн тайпанийн баьччех коьртабаьчча. ХӀинца Австралин дуьхьалонан ницкъийн баьчча ву авиацин мудир {{iw|Хьюстон, Ангус|Хьюстон Ангус|en|Angus Houston}}. 2005/06 финансийн шарахь тӀеман харж хилира 17,5 млрд австралин доллар<ref>Australian Government. (2005). [https://www.budget.gov.au/ Budget 2005—2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203015305/https://www.budget.gov.au/ |date=2019-12-03 }}</ref> — [[Дерриг чоьхьара сурсат|ДЧСах]] 2 %. * [[ТӀеман-хӀордан база]]наш: ** [[Сидней]] ** [[Кокберн-Саунд]] ** [[Мельбурн]] * [[Авиабаза|ТӀеман-хӀаваан базанаш]]: ** [[Дарвин (гӀала)|Дарвин]] ** [[Канберра]] ** {{гочданза 5|Лавертон||en|Laverton}} ** [[Ричмонд (Квинсленд)|Ричмонд]] == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] * {{iw|Австралин ойла|Австралин ойла|en|Australian Dream}} == Билгалдахарш == ;Комментареш {{билгалдахарш|group=*}} ;Хьосташ {{Билгалдахарш|2}} == Литература == * {{книга |автор = [[Аничкин, Олег Николаевич|Аничкин О. Н.]], [[Куракова, Лина Ивановна|Куракова Л. И.]], [[Фролова, Лидия Георгиевна|Фролова Л. Г.]] |часть = |заглавие = Австралия |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1983 |страницы = |страниц = 136 |серия = [[У карты мира]] |isbn = |тираж = 100000 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Австралия|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * {{книга |автор=[[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] |заглавие=История Австралии |ответственный=Отв. ред.: [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]]|издание=2-е, дополненное|место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1980 |страниц=400 |ref=Малаховский }} * {{книга |автор=Малаховский К. В. |заглавие=История Австралийского Союза |место=М. |издательство=Наука |год=1971 |страниц=372 |ref=Малаховский }} * {{Книга|ref=Davison, Hirst, Macintyre|ссылка=https://books.google.ru/books?id=yG8YAQAAIAAJ&pg=PA4&dq|автор=Davison Graeme, {{нп4|Хёрст, Джон (историк)|Hirst John|en|John Hirst (historian)}}, {{нп4|Макинтайр, Стюарт|Macintyre Stuart|en|Stuart Macintyre}}|заглавие=The Oxford Companion to Australian History. Revised Edition|год=2001|язык=en|место=South Melbourne|издательство=[[Oxford University Press]]|allpages=744|серия={{нп4|Oxford Companions}}|isbn=9780195515039}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Ков = Австрали |Викидошам = Австрали |Викитека = Австрали }} * {{Официалан сайт|http://www.gov.au/|Австралии}} * {{Wikiatlas|Australia}} * {{dmoz|Regional/Oceania/Australia}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} {{Австрали теманашкахь}} {{Океани}} {{G20}} {{Къаьмнийн ДоттагӀалла}} {{Малхбален Азин мехкийн саммит}} {{ДоттагӀаллин паччахьаллаш}} [[Категори:Австрали| ]] [[Категори:«Йоккха ткъа» пачхьалкх]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] qm8rg30jas9lz8cvhn3a16rtueoz8ko Алжазаира 0 8654 25778545 11117076 2026-09-21T23:07:37Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778545 wikitext text/x-wiki {{маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Алжазаирин Халкъан Демократин Республика |Шен цӀе = الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية<br /><small>(аль-Джумхурия аль-Джазаирия ад-Димукратия аш-Шааби́я)</small><br/> Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant <small>(берберийн)</small> |Доланиг дожар = Алжазаирин |ХӀост = <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = من الشعب و للشعب <br />(Нахера а, наханна а) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Kassaman |Аудио = Kassaman instrumental.ogg |Урхаллин тайпа = [[президентан-парламентан республика]] |Пачхьалкхан дин = [[суннийш|суннийн кхетаман]] [[ислам]] |lat_dir = N|lat_deg = 27|lat_min = 15|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 27|lon_sec = 0 |region = DZ |CoordScale = |Картан тӀехь = Location Algeria AU Africa.svg |Картан тӀехь2 = Algeria (orthographic projection).svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]], [[Берберийн мотт|берберийн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1962 шо|1962 шеран]] [[5 июль]] |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала = [[Алжазаира (гӀала)|Алжазаира]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Алжазаира (гӀала)|Алжазаира]], [[Къусантина]], [[ВахӀрана]], [[Батна (гӀала)|Батна]], [[Жалфа]], [[СатӀиф]], [[Биджая]], [[Ӏаннаба]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Къоман кхеташо (Алжазаира)|Къоман кхеташонан]]<br />[[Алжазаирин къоман халкъан ассамблей|Къоман халкъан гуламан]] спикер |Куьйгалхой = [[Таббун, Ӏабдальмаджийд|Ӏабдальмаджийд Таббун]]<br />[[Джарад, ӀабдальӀазиз|ӀабдальӀазиз Джарад]]<br />[[Къуджийл, Салахь|Салахь Къуджийл]]<br />[[Шенин, Слиман|Слиман Шенин]] |Латтанца меттиг = 10 |Латта = 2 381 740 |Хина процент = |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 34 |Бахархой = {{тӀекхетар}}38 087 812<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2014 |Бахархой ларарца = 40 400 000 |Бахархой лерина шо = 2016 |Луьсталла = 15,9 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,759<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 82 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ДЧС = {{nowrap|$599,83 миллиард}} |ДЧС лерина шо = 2016 |ДЧС меттиг = 38 |ХӀораннан а сина ДЧС = $14610 |Ахча = [[алжазаирин динар]] ([[DZD, код 12]]) |Домен = [[.dz]] |ISO = DZ |Телефонан код = 213 |Сахьтан аса = +1 }} [[Файл:Лінгвістична мапа північно-східного Алжиру.svg|мини]] '''Алжаза́ира''' ({{lang-ar|الجزائر}} ''эль-Джаза́ир''), юьззина официалан кеп — '''Алжаза́ирин Ха́лкъан Демокра́тин Респу́блика''' ('''АХДР''')<ref name="АМ2010" /> ({{lang-ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية}} ''эль-ДжумхӀури́ййа эль-Джазаири́ййа эд-Ди́мукъратӀы́ййа эш-ШаӀби́ййа,'' [[Берберийн меттанаш|берб]]. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) — [[ЛаьттайуккъерахӀордист|ЛаьттайуккъерахӀордистан майдан]] малхбуза декъара [[Къилбаседа Африка|Къилбаседа Африкин]] [[пачхьалкх]], мехкаца уггаре йоккха Африкин пачхьалкх<ref>До [[Референдум о независимости Южного Судана|разделения]] [[Судан]]а на собственно Судан и [[Южный Судан]] занимал второе место по территории</ref>. Майдан барам бу 2 381 740 км², иза кӀеззиг сов бу [[Демократин Республика Конго]]л (континент тӀехь майданца 2-гӀа меттиг). Алжазаирин [[Алжазаирин-магӀрибан доза|доза]] ду [[МагӀриб]]ца малхбухехь, [[Мавритани]]ца а, [[Мали]]ца а — къилба-малхбузехь, [[Нигер]]ца — къилба-малхбалехь, [[Ливи]]ца а, [[Тунис]]ца а — малхбалехь. Мехкан доккхаха долу дакъа лаьтта [[Саьхьара|Саьхьарин]] гӀум-арахь. Коьрта шахьар — [[Алжазаира (гӀала)|Алжазаира]] гӀала. [[Файл:AFRICA Location Algeria.png|мини|Алжазаира Африкин физикин картин тӀехь пачхьалкхийн дозанашца]] == Этимологи == ЦӀе схьайолу шен коьрта шахьаран [[ойконим]]ах — [[Алжазаира (гӀала)|Алжазаира]] гӀаланах ({{lang-ar|'''مدينة الجزائر'''}}), цунна и цӀе кхаьчна ша латтар бахьнехь — иза йиллина [[X бӀешо|X бӀешарахь]] бердан йистерачу деа гӀайренан тӀехь, цунах цӀе йелла «Аль-Джазаира» ([[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн маттахь]] «гӀайренаш»){{sfn|Поспелов|2002|с=30}}. == Истори == {{main|Алжазаирин истори}} [[Файл:Roman Arch of Trajan at Thamugadi (Timgad), Algeria 04966r.jpg|мини|{{гочданза 3|Траянан нартол (Тимгад)|Траянан нартол||Arch of Trajan (Timgad)}} [[Тимгад]]ехь, сурт диллина 1800-гӀа шераш долалуш]] [[Файл:Meyers Universum Band 05 25.jpg|мини|[[Къусантина]] гӀала, 1840 шо]] === Алжазаира ширачу заманахь === Карийна лахара а, йуккъера а палеолитан заманера (400—300 эзар шо хьалха) тӀулган гӀирсаш. Ширачу заманахь хӀинцалерачу Алжазаирин махкахь дехира шира ливин тайпанаш. Вайн эрал XII бӀешо хьалха кхоллаелира хьалхара финикийн колонеш<ref name=bse />. Вайн эрал III бӀешо хьалха кхоллабелира тайпанашна йукъара берташ {{Гочданза 3|Массилаш|массилийн||Massylii}} а, {{Гочданза 3|Мазезилаш|мазезилийн||Masaesyli}} а. Массилийн куьйгалхочо [[Массинисса]]с цхьаьнатуьйхира ший а барт цхьааллин пачхьалкхе [[Нумиди|Нумидега]]. Нумидин паччахь [[Югурта]] (вайн эрал 116—105 шо хьалха) ийшира [[Югуртин тӀом|Югуртин тӀамехь]] [[Шира Рум|Румал]], вайн эрал хьалхара 46 шарахь Нумидех йира Руман провинци<ref name=bse />. Вайн эран 438 шарахь Къилба Африкин бердан дакъа (цунна йукъахь Алжазаирин хӀинцалера мохк а) схьадаьккхира [[вандалаш]]а. 439 шарахь кхоьллира [[вандалийн а, аланийн а паччхьалла]]. 534 шарахь хӀинцалера Алжазаирин дакъа даьккхира [[Византийн импери|Византис]]<ref name=bse />. === VII—XIX бӀешераш === VII бӀешарахь Алжазаирин хӀинцалера мохк схьабаьккхина Ӏаьрбаша, тӀетоьхна [[Ӏаьрбийн халифат]]ан. Византийхой лаьхкира. Мехкан бахархошна йукъахь дукха сиха даьржа [[ислам]]<ref name=bse />. [[761]]—[[909 шо|909 шерашкахь]] Алжазаирин махкахь лаьттира [[Ибадийш|хаваражийн]] имамат [[Тийарат]], цигахь урхалла дира [[РустамгӀар]]. Иза [[ФатӀимийгӀар|ФатӀимийгӀеран]] Ӏаткъам бахьнехь йоьжначул тӀаьхьа, бевддачара Сахьарехь кхоьллира йуккъера бӀешеран пачхьалкх [[Мазаб]]. ФатӀимийгӀеран когаметта хилира [[ЗиригӀар]]. 1014—1152 шерашкахь Алжазаирин доккхаха долчу декъехь урхалла дира [[ХьаммадийгӀар]]<ref name=bse />. XI бӀешарахь Алжазаирин махка даьхкира Ӏаьрбийн тайпанаш — {{гочданза 3|бану хиляль|||Banu Hilal}} а, {{гочданза 3|бану сулайм|||Banu Sulaym}}, цуо сихдира Ӏаьрбий баржар. Алжазаирин малхбузан дакъа схьадаьккхинера [[АльмаробитӀугӀар]], уьш хийцира [[АльмуваххьидунгӀар]]. [[Таламсан (гӀала)|Таламсан]] хилла ЗийанийунгӀеран пачхьалкхан ([[ӀабдальвадгӀар|ӀабдальвадидгӀеран]]) коьрта шахьар<ref name=bse />. XVI бӀешо долалуш [[испанхой|испанхоша]] дӀалоцу бердашца йолу Алжазаирин гӀаланаш: [[Мерс-эль-Кебир]] (1505), [[ВахӀран]] (1509), [[Биджая]] (1510), [[Алжазаира (гӀала)|Алжазаира]] (1510), кхин а. Алжазаирин феодалаш кхайкхам бира Барбаросса вежаршка корсарашка гӀо доьхуш. [[Хайреддин Барбаросса]]с урхалла дира Алжазаирехь 1519—46 шерашкахь, ша туркойн султанан куьйгакӀела хилар къобал дира, цуо цунна бейлербейн дарж делира. XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь Алжазаирех [[Ӏусманан Алжазаира|Ӏусманан империн пашалык (провинци)]] хилира, иза екънера 3 [[бей]]ликан: [[КъасантӀийна]], {{гочданза 3|ТийтӀарий|||Titteri}} ([[Мадийа (Алжазаира)|Мадийа]]), [[МаӀасикар]] (ВахӀран). [[Варварийн берд]] даьржа [[хӀордан талораш]]. 1711 шарахь ДейгӀеран {{гочданза 3|Баба Ӏалис||fr|Baba Ali}} эккхийра тӀаьххьара туркойн паша, султанан ясакх ца луш сецира. Европин пачхьалкхаша къобал йира факт хилла Алжазаирин маршо. XVIII бӀешо чекхдолуш дейгӀеран пачхьалкх гӀелъелира, хӀордан талорех хуьлу са цӀеххьана юьйжира<ref name=bse>{{БСЭ3|Алжазаира|том=1}}</ref>. XIX бӀешо долалуш йолало [[Французаша Алжазаира йаккхар|французийн колонизаци]]. * 1830 шо — [[Франци|французийн]] колонизацин тӀелатаран юьхьиг. ТӀеман къовсам (масала, [[Ӏабд аль-Къадиран гӀаттам]]) бахло XIX бӀешо чекхдаллалц. * 1848 шо — Алжазаира кхайкхийна Францин мохк ([[Французийн Алжазаира]]) бу аьлла, екъна департаменташка коьрте префекташ а хӀиттийра, коьртехь хуьлу французийн инарла-губернатор. === XX бӀешо === == Хьажа иштта == {{АгӀонийн дитт|Алжазаира}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|refs= <ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref> }} == Литература == {{Гергара проекташ<!--шаблон временно поднят выше из-за слишком малого числа строк в разделе Ссылки--> |Ков = Алжазаира |Викидошам = Алжазаира |Тема = Алжазаира }} * ''Главса М.'' Спящий пробуждается. Путешествие по Алжазаирау. — М.: Географгиз, 1959. * ''Ланда, Роберт Г.'' История Алжазаираской революции 1954—1962 гг. — М.,  1983. * ''Ланда, Роберт Г.'' История Алжазаирин. XX век. — М.: 1999. * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} == Хьажоргаш == * {{ВТ-ЭСБЕ|Алжир, французская колония в Африке}} {{wikiatlas|Algeria}} * [https://www.constituteproject.org/constitution/Algeria_2008.pdf Конституция Алжира (1963)]{{ref-en}} === Пачхьалкхан институташ === * [http://www.el-mouradia.dz/francais/Sommaire.html Сайт действующего президента страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112163630/http://www.el-mouradia.dz/francais/Sommaire.html |date=2012-11-12 }} * [http://www.mae.dz/ma_fr/ МИД Алжазаирин] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20071003043620/http%3A//www.mae.dz/ma_fr/ |date=2007-10-03 }} * [http://www.ont-dz.org/ Министерство туризма] * [http://ilpp.ru/page_pid_465_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Алжира на сайте Института права и публичной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617062308/http://ilpp.ru/page_pid_465_lang_1.aspx |date=2013-06-17 }} === МХГӀ === * [http://www.aai-online.com/site/ Алжазаираское информационное агентство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226010703/http://www.aai-online.com/site |date=2018-12-26 }} * [http://www.aps.dz «Algerie Press Service»] * [http://www.ech-chaab.com «Ech-Chaab»] * [http://www.elwatan.com/ «El Watan»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/ |date=2018-02-12 }} * [http://www.elmoudjahid-dz.com/ «El-Moudjahid»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128120540/http://elmoudjahid-dz.com/ |date=2011-01-28 }} * [http://www.liberte-algerie.com/ «Liberté»] * [http://www.entv.dz/ Государственный телеканал] * [http://www.livetvcenter.com/entv_7.asp Ретрансляция Алжазаираского телевидения в интернете] --> {{Арахьара хьажоргаш}} {{Алжазаиран вилайеташ}} {{Алжазаира теманашкахь}} {{Ӏаьрбийн пачхьалкхийн лига}} {{Agadir}} {{ИДО}} {{Ӏаьрбийн МагӀрибан барт}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{Франкийн мотт буьйцу мехкаш}} {{Социалистийн мехкаш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{1000}} [[Категори:Алжазаира| ]] 4hcvax38f8f1fvh9na00e9aanoen8fv Ангола 0 8662 25778547 11806203 2026-09-21T23:07:43Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778547 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Ангола |Шен цӀе = República de Angola |Доланиг дожар = Анголан |ХӀост = Emblem of Angola.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = {{lang|la|Virtus Unita Fortior}}<br />[[Латинан мотт|лат.]]:Единство обеспечивает силу |Шатлакхан Иллинан цӀе = Вперёд, Ангола! <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин = --> |Картан тӀехь = Location Angola AU Africa.svg |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Португалихойн мотт|португалихойн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[11 ноябрь]] [[1975]] |Маьрша йелира = [[Португали|Португалех]] |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 21|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 17|lon_min = 21|lon_sec = 0 |region = AO |CoordScale = |Коьрта гӀала = [[Луанда]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Луанда]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br /> |Куьйгалхой = [[Сантуш, Жозе Эдуарду душ|Жозе Эдуарду душ Сантуш]]<br />[[Мануэл Висенти]] |Латтанца меттиг = 22 |Латта = 1 246 700 |Хина процент = кӀезиг |Бахархойн цӀерш = анголаш |Бахархойн меттиг = 59 |Бахархой = {{тӀекхетар}}20 582 783<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Angola/|title=Счетчик населения Анголы. Данные на 29.11.2013}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца=5 646 166 |Бахархой лерина шо=1970 |Луьсталла = 14,8 |ДЧС = 105,078 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=614&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=51&pr.y=14|title=Angola|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/618hQjByK|archivedate=2011-08-23}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 62 |ХӀораннан а сина ДЧС = 6251<ref name="imf2" /> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,508<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 148 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Кванза (ахча)|кванза]] ([[AOA,код 973]]) |Домен = [[.ao]] |ISO = AGO |Телефонан код = 244 |Сахьтан аса = +1 }} {{маьӀна|Ангола (маьӀна)}} '''Анго́ла''' ({{lang-pt|Angola}}, цӀе.— '''Ангола Пачхьалкх''' ({{lang-pt|República de Angola}} {{IPA|[ʁɛˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔlɐ]}})) — Африкин пачхьалкх. == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.angola.org/fastfacts/glance.html Angola.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050924092956/http://www.angola.org/fastfacts/glance.html |date=2005-09-24 }} * [http://www.justmyworld.org/Country/C10/angola City codes Angola. About Angola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606043804/http://www.justmyworld.org/Country/C10/angola/ |date=2010-06-06 }} * [http://www.luandamap.com www.luandamap.com — Streetmap of Luanda and other maps of Angola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517174623/http://www.luandamap.com/ |date=2019-05-17 }} * [http://www.angolinks.com www.angolinks.com — Linklist Angola] * [http://www.travel-images.com/angola.html Ангола суьрташкахь] * [http://www.freeworldmaps.net/africa/angola/map.html Map of Angola] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ao.html Анголех лаьцна ЦРУ машан меттиг чохь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506142644/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ao.html |date=2020-05-06 }} {{Африкан Мехкаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Ангола| ]] kzlgurcnagh8qa6gbabp8p94g8s3fwf Аргентина 0 8671 25778550 11597034 2026-09-21T23:07:50Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778550 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Аргентинан |Шен цӀе = República Argentina |Доланиг дожар = Аргентинан |ХӀост = Coat of arms of Argentina.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = [[En Unión y Libertad]] ({{lang-es|«В союзе и свободе»}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Oid, Mortales <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> |Картан тӀехь = Argentina (orthographic projection).svg |Картан тӀехь2 = |lat_dir = S|lat_deg = 37|lat_min = 11|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 67|lon_min = 22|lon_sec = 0 |region = AR |CoordScale = |Мотт = [[Испанхойн мотт|Испанхойн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[9 июль]] [[1816]] |Маьрша йелира = [[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала = [[Буэнос-Айрес]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Буэнос-Айрес]], [[Кордова (гӀала, Аргентина)|Кордова]], [[Росарио]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Кристина Киршнер]]<br />[[Амадо Буду]]<br />[[Капитанич, Хорхе|Хорхе Капитанич]] |Латтанца меттиг = 8 |Латта = 2 766 890 |Хина процент = 1,1% |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 32 |Бахархой = {{тӀекхетар}}42 610 981<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 15 |ДЧС = 710,690 млрд<ref name=imf>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=10&pr.y=18 Report for Selected Countries and Subjects ].</ref> |ДЧС лерина шо = 2011 |ДЧС меттиг = 21 |ХӀораннан а сина ДЧС = 17500<ref name="imf" /> |АКИ = {{тӀекхетар}}0,811<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 45 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Аргентинан песо]] ([[ARS, код 32]]) |Домен = [[.ar]] |ISO = ARG |Телефонан код = 54 |Сахьтан аса = -3 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} [[Файл:ViñedoCafayate.jpg|thumb|left|250px|Salta.]] '''Аргенти́на''' ({{lang-es|Argentina}}), билгал йолу цlе — '''Аргентинан Пачхьалкх''' ({{lang-es|República Argentina}} {{IPA|[reˈpuβlika arxenˈtina]}}) — хlокху пачхьалкха цlе йу цера шай маттахь. Цера пачхьалкхах лаьцна йаззам язба беза кхин дlа. Шена нохчийн маттахь язъйа хуучо гlо дайша. == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://www.argerusa.com/ Аргентинехь болу гlаскхий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205091237/http://www.argerusa.com/ |date=2011-02-05 }} * [http://www.rusforum.com.ar/ Оьрсий мотт буьйцучера Аргентинехь долу ков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523184336/http://www.rusforum.com.ar/ |date=2010-05-23 }} <!-- Категореш --> <!-- Юкъарвикеш кхузе лахахьа --> {{Commons|Argentina}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Аргентина| ]] er940ul2k8ryb0v67s5ugs8actscj70 Антигуа а, Барбуда а 0 8672 25778549 25593850 2026-09-21T23:07:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778549 wikitext text/x-wiki {{About|Гватемалин хиллачу коьрта гӀалахлаьцна|Антигуа-Гуатемала}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Антигуа а, Барбуда а |Шен цӀе = {{lang-en|Antigua and Barbuda}} |Доланиг дожар = Антигуан а, Барбудан а |ХӀост = Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg |Девиз = Each Endeavouring, All Achieving<br />(Йукъараниг хуьлу хӀораннан къинхьегамца) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Fair Antigua, We Salute Thee |Аудио = Fair Antigua instrumental.ogg |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи|Йоккха Британис куьйгалла ден ДоттагӀаллин йукъара маьрша пачхьалкх]]<ref>{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref><ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=85|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir =N |lat_deg =17 |lat_min =5 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =61 |lon_min =48 |lon_sec = 0 |region = AG |CoordScale =500000 |Картан тӀехь = Antigua and Barbuda in its region (zoomed).svg |Картан тӀехь2 =ATG_orthographic.svg |Мотт = [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1 ноябрь]] [[1981]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Сент-Джонс]] |Йаккхий гӀаланаш = Сент-Джонс |Куьйгалхойн даржаш = [[Паччахь]]<br />[[Антигуан а, Барбудан а инарла-губернатор|Инарла-губернатор]]<br />[[Антигуан а, Барбудан а премьер-министрийн могӀам|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Карл III (Йоккха Британин паччахь)|Карл III]]<br />[[Уильямс, Родни|Уильямс Родни]]<br />[[Браун, Гастон|Браун Гастон]] |Латтанца меттиг = 181 |Латта = 440 |Хина процент = кӀезиг ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 191 |Бахархой = 93 581<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ac.html |title=Antigua and Barbuda |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920072228/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ac.html |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072228/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ac.html |date=2017-09-20 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2016 |Луьсталла = 186 |ДЧС = {{nowrap|$1.579 миллиард}} |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 172 |ХӀораннан а сина ДЧС = $18,026 |АКИ = {{охьадалар}} 0,776<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2019-12-29 |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209061559/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |deadlink=no }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 74 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Малхбален-карибийн доллар]] ([[ЕрригРоссин валютийн классификатор|XCD, код 951]]) |Домен = [[.ag]] |ISO = ATG |Телефонан код = 1-268 |Сахьтан аса = -4 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а йац=* --> <!-- |Гимн йац=* --> }} '''Анти́гуа а, Барбу́да а''' ({{lang-en|Antigua and Barbuda}} {{IPA|[ænˌtiː.ɡə ænd bɑːˈbjuː.də]}}) — иштта цӀе йолчу гӀайренаш а, [[Кегийра Антилийн гӀайренаш|Кегийра Антилийн гӀайренийн]] тобанера [[Редонда]] гӀайрен а тӀиера [[пачхьалкх]] ([[Карибийн хӀорд]]). Бахархой — коьртаниг хӀуӀаьржа расан нах бу. Дукхаха берш динаца — [[протестантизм|протестанташ]] бу. [[Къамнийн ДоттагӀалла|ДоттагӀаллин]] а, [[Америкин пачхьалкхийн кхоллам]]ан а декъашхо. Пачхьалкхан корта — [[Британийн гӀайренийн паччахьийн исписка|Йоккха Британин паччахьо]], хӀоттийна [[Антигуан а, Барбудан а инарла-губернатор|инарла-губернатор]]. == Этимологи == ЦӀе схьаяьлла [[Испанхойн мотт|испанийн]] дешах:''Antigua'' — «шира» а, ''barbuda'' «маж йолу». Юьхьанца [[аравакаш]]а «Вададли» цӀе тиллина долу Антигуа гӀайре, тахана а меттигерчу бахархоша «Вададлы» олу; [[Карибаш (халкъийн тоба)|карибаш]], тера ду, Вайомони олуш хилла хилар. 1493 шарахь гӀайрен тӀехь хилла волу [[Колумб, Христофор|Колумб Христофора]], Санта-Мария-ла-Антигуа ({{lang-es|Santa Maria la Antigua}}) цӀе тиллина хила тарло, [[Севильян кафедралан килс]]ерчу иконин сийнна. == Истори == Антигуа а, Барбуда а гӀайренаш тӀе дуьххьара нах хевшина вайн эрал 3 эзар шо хьалха. Вайн эра долалуш кхузахь гучудевлира йуьртабахам лелош долу [[аравакаш|аравакийн]] тайпанаш. XIII бӀешарахь уьш аратеттира майрачу [[Карибаш (халкъийн тоба)|карибаша]]. ГӀайренаш дӀадиллина [[1493 шо|1493 шарахь]] [[Христофор Колумб|Колумб Христофора]] шен шолгӀачу экспедицехь. Амма климатан халонаш а, карибийн тайпанаш тӀелетар бахьнехь дуккха лаьттира гӀайренаш тӀехь нах хевшина йарташ йоцуш. [[1632 шо|1632 шарахь]] дуьйна — [[Йоккха Британи]] мохк. 1674 шарахь Антигуан тӀехь дӀайийра дуьххьарлера шекаран эрзан аре. Ингалсхоша иштта йийра Антигуан тӀехь кхин а аренаш (бамба, [[тонка]], кокосаш), белхаш бан Африкера хӀуӀаьржа лайш чубалон буьйлабелира. Лолла дӀадаьккхира [[1834 шо|1834 шарахь]]. 1666—1667 шш. Антигуа дӀалецира Францис. 1671 ш. Антигуа а, Барбуда а [[Сент-Китс]], [[Невис]], [[Ангилья]], [[Монтсеррат]] гӀайренашца цхьаьна [[Мехна дуьхьалара гӀайренаш]] колонин йукъадоьду. 1689 ш. гӀайренаш тӀехь йукъаевлла дуьххьарлера урхаллин меженаш, уьш лаьттара лаьттан дайх а, латта лелорхойх а. 1816 ш. Мехна дуьхьалара гӀайренаш йийкъира шина декъе, амма 1833 ш. колони йуха а меттахӀоттийра, ткъа Антигуа гӀайре цуьнан центр хилира. [[1958 шо|1958]]—[[1962 шо|1962 шерашкахь]] Антигуа — [[Вест-ХӀиндин федераци]]н йукъахь йу, ткъа Мехна дуьхьалара гӀайренаш колони 1960 ш. официалан дӀайаьккхира. [[1967 шо|1967 шеран]] февралехь Йоккха Британис Антигуан «Йоккха Британица ассоциаци йина пачхьалкх» статус йелира, йуьззина чоьхьара шен урхалла а долуш, Йоккха Британис мохк ларбаран а, арахьара йукъаметтигех жоп луш. [[1981 шо|1981 шеран]] [[1 ноябрь|1 ноябрехь]] — маьрша пачхьалкх Антигуа а, Барбуда а (гочдичахь {{lang-es|}} — «шира» а, «маж йолу» а). Россин Федерацица дипломатин йукъаметтигаш йу (хӀиттийна [[ССРС]]ца 5.01.1990). == Политикин система == {{Хьажа иштта|Антигуан а, Барбудан а парламент}} [[Файл:St Johns Antigua 2012.jpg|thumb|250px|Сент-Джонсан центр]] Антигуан а, Барбудан а политикин система билгалйоккху унитаран парламентан монархи олий. Антигуахь а, Барбудахь а болх беш йу вестминстеран модель, цуьнан амалехь йу башха хьолаца екъар а, Ӏедалийн геннийн йукъаметтигаш лелор а. Пачхьалкхан корта бу [[Йоккха Британи]]н паччахь, цуо хӀоттаво инарла-губернатор, цуьнгахь йерш вакийлатан функцеш йу. [[Лейк-Тэк, Луиза|Лейк-Тэк Луиза]], 2007 шарахь Антигуан а, Барбудан а исторера инарла-губернатор хӀоьттина дуьххьарлера губернатор-зуда йу. Министрийн Кабинет кхуллу харжамашкахь тоьллачу партин декъашхойх, премьер-министро ([[2014 шо|2014 шеран]] [[13 июнь|13 июнехь]] дуьйна — [[Браун, Гастон|Браун Гастон]]) аьлла йолу министрийн кандидатураш формалан къобалйо инарла-губернаторо. Премьер-министр ву правительствон корта, цуьнгахь ду [[кхочушдаран Ӏедал]]. Правительствос жоп ло парламентан хьалха, цуо цунна гайта таро йу цатешаран вотум (конституцин 73 яз.). Премьер-министро охьадуьллу шен дарж, нагахь парламент дӀасахецнехь йа кхечу меттигехь, цуьнан депутатийн мандат дайнехь йа цхьаьна хенан ницкъ дӀабаьллехь. Министран пост йов инарла-губернаторан омарца, цуо сацам бо премьер-министран дехарца, ткъа иштта премьер-министр йа парламент дӀасахецча. Антигуан а, Барбудан а [[Законашкхолларан Ӏедал]] правительствехь а, [[парламент]]ан шинне палатехь а ду. Шина палатан парламент лаьтта Сенаторех (17 сенатор) а, Палатан векалех (17 депутат) а. Итт сенатор хӀоттаво инарла-губернаторо премьер-министро къобалбийриш, виъ сенатор — оппозицин тхьамдано къобалбийриш. Инарла-губернаторо цхьа сенатор хӀоттаво инарла-губернаторан оьшу аьлла хета социалан йа кхечу тобанийн лаамаш кхочашбаран векал вой. Инарла-губернаторо хӀоттийна сенатан цхьа декъашхо, Барбудан Законашкхолларан кхеташонан лаамийн векал ву, кхин цхьаъ а иштта хӀоттаво Барбудера премьер-министро къобалвийриг. Сенатор хила таро йу муьлхха а мехкан гражданин, 21 шерал къуона воцург, даиман а цуьнан махкахь вехаш волу ша хӀоттавале 12 бутт хьалха дуьйна (ст. 29). Векалийн Палатан депутат хила таро йу, 21 шерал къуона воцу, харжале 12 бутт хьалха дуьйна гуттаренна а махкахь вехаш волу (ст. 38) муьлхха а мехкан гражданин. Векалийн Палатан депутаташ хоржу дуьххьала дӀа къайлаха дерриг къомо кхаж тасарца цхьаьна мандатан гуонехь (2010 ш. хьолашца — 17) мажоритаран системица (ст. 40). Парламентера цхьа меттиг йитина йу Барбуда гӀайренна. Жигара харжаман бакъо йу Антигуан а, Барбудан а 18 шо кхаьчначу гражданийн, ткъа иштта ДоттагӀаллин гражданийн (18 шерера дуьйна), нагахь пачхьалкхехь бахам белахь. ТӀаьххьара харжамаш хилла 2009 шеран 12 мартехь. Харжамийн жамӀашца Цхьаьнатоьхна прогрессиван партис 9 депутатийн меттиг баьккхина, Лейбористийн партис — 7 меттиг, Барбудан Халкъан Болам — 1 меттиг. [[Суьдан Ӏедал]] гойту Малхбален-карибан Лакхарчу суьдо (штаб-квартира йу [[Сент-Люси|Сент-Люсехь]], цхьа суьдхо ву Антигуан а, Барбудан а резидент, Йукъара йурисдикцин суьдехь председатель а ву иза). Малхбален-карибан Лакхарчу суьдан системан хӀора пачхьалкхан-декъашхочун йу шайн Лакхара бакъонан суд, иза канцелярица цхьаьна белхан меттиг йу меттигерчу суьдхочун гуламан меттиг. Антигуа а, Барбуда а иштта йу Карибан нийсонан суьдан декъашхо. Меттигера шеш шайна урхалла даран меженаш Антигуахь йац гӀайренан барам жима хиларна. Йерриг урхаллин функцеш лелайо къоман правительство. Леррина Барбудан регламент йо меттигера кхеташонан белхо, иза йу коьрта меже меттигерчу шеш шайна урхаллин гӀайренан тӀехь. Лелаш ду Барбудан меттигерчу шеш шайна урхаллин акт тӀеэцна долу 1976 шарахь. Меттигера кхеташо лаьтта 11 декъашхочух. == Административан йекъайалар == [[Файл:Ac-map.png|thumb|350px|Мехкан карта.]] Антигуан а, Барбудан а мохк бекъна 6 гуон — Сент-Питер, Сент-Филип, Сент-Джордж, Сент-Джон, Сент-Мэри, Сент-Пол — кхин а 2 бозуш болу мохк — Барбуда а, Редонда а (ма-дарра дийцича [[Бозуш болчу мехкийн исписка|дозуш долу]] мехкаш доцу, хӀунда аьлчи гойту шеш къасто йиш йоцу мехкан дакъош санна). {| |'''Гуо''' # Сент-Джордж (Saint George) # Сент-Джон (Saint John) # Сент-Мэри (Saint Mary) # Сент-Пол (Saint Paul) # Сент-Питер (Saint Peter) # Сент-Филип (Saint Philip) |'''Коьрта гӀала''' Пигготс (Piggots)<br> Сент-Джонс (Saint John’s)<br> Боланс (Bolans)<br> Фалмут (Falmouth)<br> Парем (Parham)<br> Карлайл (Carlisle)<br> | [[Файл:Antigua parishes numbered.png|right|150px|The Parishes of Antigua]] |} == Географин хьал == Пачхьалкх лаьтта дикка доккхачу шина гӀайренах а, церан бердашна йисттерачу масех кегийра гӀайренех а. [[Антигуа]] — уггаре доккха (280 км²) а, адам охьахиина а ду. [[Барбуда]] гӀайре, лаьтта Антигуан 48 км къилбаседехьа, иза шен барамца шолгӀа гӀайре ду (161 км²). Жима тӀехь дехаш адам доцу гӀайре [[Редонда]] (1,6 км²), Антигуан 40 км малхбузехьа долу, иштта дакъа ду Антигуа а, Барбуда а пачхьалкхан. Малхбалехь Атлантикан океанан хиш ду, ткъа малхбузехь — Карибан хӀордан. Ландшафтехь, коьртаниг, аренаш йу. Антигуан уггаре лекха меттиг — [[Обама (лам)|Богги гу]] (402 м) бу, ткъа Барбудан — 32 м. Пачхьалкхан коьрта шахьар — [[Сент-Джонс]] гӀала, Антигуа гӀайрен тӀехь йу. Цхьаъ бен йоцу нах хевшина меттиг Барбуда гӀайрен тӀехь йу [[Кодрингтон (гӀала)|Кодрингтон]]. ГӀайренаш тӀехь йу йовха тропикан климат, гуттаренна цхьа температура а йолуш. Уггаре дика хенан хӀоттам хуьлу — ноябрь чеккхенгара май болабаллалц. == Фауна == ГӀайренийн [[дийнаташ]] гайтина, коьртаниг, луларчу [[хи]]ш чура — маржанийн рифийн йукъараллин алсама йолчу орнитофауно. == Экономика == {{Main|Антигуан а, Барбудан а экономика}} {{Хьажа иштта|Антигуан а, Барбудан а валюта}} Экономикин бух — [[туризм]] (60 % [[ДЧС]]). [[2012 шо|2012 шеран]] хьолехь юьртабахамехь лелайо юьртабахаман культураш: [[банан]]аш, [[кхоьш]], [[копаста]], кхин копасткепарниш, [[жӀонк]], [[хорсам]], [[маниока]], [[чили бурч]], кхин бурчаш, [[бамба]] (бамбан хӀуш а, [[бамбан даьтта]]), [[наьрсаш]] (царна йукъахь [[корнишонаш]]), [[баклажанаш]], [[Хох (орамат)|хох]], [[гӀабакх]]аш, [[кабачокаш]], кхин сурсаташ, [[бадарж]]аш, [[хьаьжкӀа]]ш; даьхний кхиадо. Промышленность — бедарш тегар, вахон маларш дар. Дуьненайукъара [[Африкан, Карибан бассейнан, Тийнаокеанан регионан мехкаш|АКТ мехкийн]] кхоллам йукъайоьду. 2010 шарахь зорбатоьхна Дерригдуьненан банкан хӀора шеран классификацехь, Антигуа а, Барбуда а — «йукъарчул лакхара сан» экономика йолу мохк бу. 1982 ш. кхиа йолаелла офшоран бизнес, 1993 ш. буьйлабелтира кхолла офшоран банкаш, ткъа тӀаьхьарчу шерашкахь кхиа йолаелла офшоран ловзаран бизнес Интермаша лелош. Къоман кхиаран фонде инвестицеш йеш, пачхьалкхан облигацеш я гӀишлош, латта эцча Антигуан а, Барбудан а гражданалла ло. == Бахархой == {{main|Антигуан а, Барбудан а бахархой}} Бахархой — 86,8 эз. (2010 шеран июлехь маххадийна). Шарахь тӀекхетта — 1,3 %. Бераш дуьнен тӀедовлар — 16,4 бер 1000 вахархочун (фертилалла — 2,06 бер цхьаьна зудчунна), баларш — 5,8 стаг 1000 вахархочух, 15 шо кхачанза бахархой дакъа — 28 %, 65 шо а, сов а — 7 %, иммиграци — 2,4 стаг 1000 вахархочух. Дахаран йуккъера хан — 73 шо божарий, 77 шо зударий. Этно-расан хӀоттам: хӀуӀаьржаниш — 91 %, мулаташ — 4,4 %, хӀукӀайниш — 1,7 %, кхин — 2,9 % (2001 шарахь бахархой багарбарца). Грамоталла — 86 %. ГӀалин бахархой — 30 %, йуьртан — 70 %. 15 шо кхачанза берш 26 % бахархойх, 15 тӀиера 65 шо кхаччалц берш — 67 %, 65 шерал совбевлларш — 7 %. === Дин === Антигуан а, Барбудин а Конституцис цхьаннен а динан [[Пачхьалкхан дин|официалан]] статус ца ло. Динан гӀуллакххойн бакъо йац парламентан декъашхой хила. Ишкол къастийна килсах, динан фактор политикехь ладаме роль ловзош йац. 2001 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, уггаре яьржина тоба йу [[англиканалла]] (25 % мехкан берриг бахархойх). Антигуан а, Барбудин а динан хӀоттам къаьста [[Керсталла|керсталлин]] тайп-тайпана агӀонашца: [[ВорхӀалгӀачу дийнан адвентистийн килс|ворхӀалгӀачу дийнан адвентисташ]] (12 %), [[шовзткъеиттаннаш]] (11 %), [[Моравин килс]]е оьхурш (11 %), [[Делан килс (Кливленд, Теннесси)|Делан килсе]] оьхурш (4,5 %), [[Католицизм|католикаш]] (10 %), [[Методизм|методисташ]] (8 %), [[Баптизм|баптисташ]] (5 %); кхин керсталлин агӀонаш (0,5 %). Кхин динаш леладо 2 % гергга бахархоша. Атеисташ а, муьлха дин леладо жоп ца делларш а 6 % бу берриг бахархойх. === Мотт === {{коьртаниг|Антигуан а, Барбудин а меттанаш}} [[Ингалсан мотт]] официалан бу, амма дукхаха болу меттигера бахархона буьйцу антигуан креолийн мотт. Барбудин акцент кӀеззиг къаьста антигуанчух. Маршайаллале долчу шерашкахь, стандартан [[ингалсан мотт]] шуьйра баьржина бара антигуан матте хьаьжча. ТӀаьхьа антигуан креолийн матте шайн оьздангаллин ладаме аспекте санна хьежа буьйлабелира. Лакхара а, йуккъера а классаш къехка антигуан креолийн маттах. Дешаран системо дӀатоьтту антигуан креолийн маттахь хьехар, лелабо стандартан ингалсан маттахь. Антигуан креолийн дукхаха долу дешнаш схьаэцна ингалсан а, африкин а меттанашкара. ГӀайренан тӀехь лело кицанаш африкин меттанашкахь ду. == Оьздангалла == Антигуан а, Барбудин а оьздангаллин ингалсан амал. Къоман спортан тайпа [[крикет]] йу. Кхин хазахета спортан тайпанаш [[футбол]], [[гатанан спорт]], [[серфинг]] а йу. Америкин поп-оьздангалло а, модо а иштта боккха Ӏаткъам бо. Дукхаха йолу мехкан массийн хаамийн гӀирсаш йукъабоьду баккхийн америкин машанашна. Антигуахой дика терго йеш бу америкин модин тенденцешна тӀаьхьа. Коьрта дизайнерийн сурсаташ духку [[Сент-Джонс]]ан а, кхечу гӀаланийн а туьканашкахь, хӀетте а антигуахошна гӀоле хета леррина хӀума эца [[Сент-Мартен]]е я [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуане]] боьлхуш. Доьзало а, дино а ладаме роль ловзайо Антигуан бахархойн дахарехь. Дукха болу бахархой динан гӀуллакхашка оьху кӀиранан деношкахь. Британин Вест-ХӀиндера Къоман карнавал дӀахьо хӀора августехь лолла дӀадаккхаран иэсанна лерина, хӀетте а цхьацца гӀайренашна тӀехь карнавал хьажийна хила тарло Сийлахь марха доладаларна лерина. Цуьнан даздаран леларш, къийсамаш, шоуш, кхин мероприятеш йу туристийн коьрта аттракционех цхьаъ. Музыкин гӀарабаьлла мукъам бу ''[[Калипсо (музыка)|калипсо]]'' а, ''сока'' а. [[ХьаьжкӀа]]ша а, [[мерза картол]]аша а ловзайо ладаме роль антигуан кухнехь. ГӀарадаьлла антигуан даар ''дукунаг'' Ӏаьнар тӀехь йохийна мерза картолах, дамех, чамбечарех йина курзнаш йу. ''Фунджи'' цӀе йолу даар ахьарх а, хих а йина паста йу. == Массийн хаамийн гӀирсаш == Антигуахь арахоьцу шиъ хӀора дийнан газет: ''Daily Observer'' а, ''Antigua Sun'' а. Дуккха а Америкин телевизионан машанаш боцуш, гойту меттигера ''ABS TV 10'' канало (йеккъа меттигера программаш гойту, цхьаъ бен доцу канал). Йу кхин а масех меттигера а, регионан а радиостанци. Долара радиостанцеш йу: «Обзервер Радио» (Observer Radio), «Крусэйдер Радио» (Crusader Radio, долахь йу ОПП), «ЗедДиКей Либерти Радио» (ZDK Liberty Radio), «Сан ЭфЭм» (Sun FM), «Карибиан Радио Лайтхаус» (Caribbean Radio Lighthouse). == Спорт == [[Къаьмнийн доттагӀалла|ДоттагӀаллин]] дуккха а кхин мехкашкахь санна, [[крикет]] гӀарадаьлла спортан тайпа ду. [[2007 шо|2007 шеран]] крикетан дуьненан чемпионат дӀайаьхьира [[Вест-ХӀинди|Вест-ХӀиндехь]]. Антигуахь хилира 8 матч, уьш ловзийра сэр Вивиан Ричардсан цӀарах стадион тӀехь, иза йинера [[2007 шо|2007 шеран]] 11 февралехь, чухоара 20 эзар гаргга стаг. [[Футбол]] иштта чӀогӀа гӀарадаьлла спортан тайпа ду, къоман гулйина командин ладаме зиеделларг дацахь а. Кхоьллина профессионалан ''Антигуа Барракуда ФК'' команда, иза ловза йолайелла USL (лахара америкин профессионалийн футболан лига) [[2011 шо|2011 шарахь]]. Антигуахь кечбина масех дикка квалификаци йолу [[Йайн атлетика|йайнатлетикахой]]. Уильямс Соняс а, Самуэль Хизара а мохк гайтира [[Олимпийн ловзарш]]кахь. Кхечу кхуьучу седарчашна йукъахь [[Кристиан Брендан]] а, Бэйли Даниэль а (100 а, 200 а метр бовдар), Грэймэн Джеймс (лакха кхоссавалар). Антигуа кура хила мегар ду тӀех дика [[теннис]]хой, уггаре хьалха Филипп Брайан а, Эспозито Роберто а бахьанехь, дуьххьара гӀайренан рейтингехь 18 шо кхачале, ший а дакъа лоцуш ву [[Дуьненайукъара теннисан федераци|ITF]] шен хенан категорица йогӀу турнирашкахь. == Дешар == === Ишколаш === ПРООН «Адам кхиарх 2009» докладаца, Антигуан а, Барбудан а баккхийра бахархойн (15 шо а, лакхара а) грамоталлин тӀегӀа 2007 шарахь кхечира 99 %. Йуьхьанцара а, йуккъера а, лакхара а дешаран меттигашкара доьшучеран йукъара гайтам 2007 шарахь — 85,6 %, дешаран тӀегӀанан индекс — 0,945. Ишколан дешар тӀедиллина декхар ду 5-16 шо долчу берашна, иза маьхза ло пачхьалкхо. Дешаран законаца<ref>{{cite web |url = http://www.education.gov.ag/about/about_us.htm |title = Министерство образования Антигуа |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100518091114/http://www.education.gov.ag/about/about_us.htm |archivedate = 2010-05-18 }}</ref> пачхьалкхан а, долара а ишколаш йекъало лахара категорешка: * берийн бошмаш 5 шо кхачанза берашна; * йуьхьанцара ишколаш 5-12 шо долчу берашна; * йуккъера ишколаш 12-20 шо долчу берашна; * башха пхьолин а, техникин а дешар ло техникин ишколаш; * хьехархойн профессионалийн кечам бо хьехархойн колледжаш; * заьӀапа берашна лерина ишколаш; * шайна йукъахь лакхара а, башха а профессионалийн дешар долу кхин ишколаш. Дешаран министраллин хаамашца махкахь йу 34 пачхьалкхан а, 28 долара йуьхьанцара а, 9 пачхьалкхан а, 6 долара йуккъера ишкол, ткъа кхин а 13 кхин дешаран кхоллам, царна йукъахь институташ а, колледжаш а<ref>{{cite web |title = Список школ Антигуа |url = http://www.education.gov.ag/School_Directory.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100524124824/http://www.education.gov.ag/School_Directory.pdf |archivedate = 2010-05-24 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524124824/http://www.education.gov.ag/School_Directory.pdf |date=2010-05-24 }}</ref>. === Лакхара дешар === Антигуахь а, Барбудахь а йу масех лакхара дешаран меттиг, масала, Антигуан пачхьалкхан колледж, Антигуан а, Барбудан а хаамийн технологийн институт, кхин а дуьненайукъара ишколийн филиалаш, царна йукъахь билгалйовлу Вест-ХӀиндин университет а, ГӀайренан академи а. === Медицинин дешар === [[1998 шо|1998 шарахь]] Антигуас а, Барбудас а Карибашкахь медицинин хьашташ кхочушдарехь хьалхарчу меттигашка бовла къоман программа тӀеэцна. Оцу программин дакъа ду Карибашкахь уггаре технологица хьалхара дарбанан цӀа дар — [[Медицинин йукъ Сент-Джон, Антигуа|Медицинин йукъ Сент-Джон]]. ХӀинца Антигуа гӀайренан тӀехь болх беш йу шиъ медицинин ишкол, [[2004 шо|2004 шарахь]] йиллина [[Антигуан Америкин университет]]<ref>{{Cite web |url=https://www.auamed.org/ |title=Сайт Американского университета Антигуа |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206221438/https://www.auamed.org/ |deadlink=no }}</ref>а, [[1982 шо|1982 шарахь]] йиллина [[МогушаллаӀалашйаран университет]] а<ref>{{cite web |url = http://www.uhsa.ag/ |deadlink = yes |title = Сайт Университета здравоохранения |accessdate = 2010-07-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110224101119/http://www.uhsa.ag/ |archivedate = 2011-02-24 }}</ref>. == Дуьненайукъара йукъаметтигаш == {{коьртаниг|Антигуан а, Барбудан а арахьара политика}} Антигуас а, Барбудас а дипломатин йукъаметтигаш хӀоттийна 72 мехкаца, царна йукъахь [[Россин Федераци]]ца (хӀоттийна [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРСца]] [[1990 шо|1990 шеран]] [[5 июнь|5 июнехь]]). Россин Ямайкера векал Антигуан а, Барбудан а ву цхьаьна хеннахь. Вакийлаташ дӀайиллина [[АЦШ]]хь а, [[Йоккха Британи|Йоккха Британехь]] а, [[Куба|Кубехь]] а, инарлин консулаллаш йу кхин а [[Канада|Канадехь]] а, сийлахь консулаш бу 4 махкахь. Ша Антигуахь йу [[Куба|Кубин]], [[Цийчоь]]нан, [[Венесуэла|Венесуэлин]] вакийлаташ, ткъа кхин а цхьа могӀа мехкийн сийлахь консулаш а бу<ref>{{cite web |url = http://www.foreignaffairs.gov.ag/index.php |title = Сайт Министерства иностранных дел Антигуа и Барбуда |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100517041147/http://www.foreignaffairs.gov.ag/index.php |archivedate = 2010-05-17 }}</ref>. Уггаре дика уьйр йолу дипломатин йукъаметтигаш ничйелла [[Венесуэла|Венесуэлица]]. [[Россин Федераци]]н гражданийн бакъо йу виза йоцуш 6 баттана махкахь Ӏан. Антигуа а, Барбуда а [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]ан, [[АЛБА (альянс)|Латинан Америкин а, Карибан майданан а мехкийн альянсан]], [[Къаьмнийн доттагӀалла|Къаьмнийн доттагӀаллин]], [[Карибан йукъаралла|Карибан йукъараллин]], [[Малхбален-Карибан пачхьалкхийн кхоллам]]ан, [[Америкин пачхьалкхийн кхоллам]]ан, [[Дерригдуьненан махлелоран кхоллам]]ан, Малхбален-карибан регионан кхерамзаллин декъахо йу. Кхин а [[Дуьненайукъара зуламан суд|Дуьненайукъара зуламан суьдан]] декъахо йу. == Тайп-тайпана белхаш == * [[Телекоммуникацеш Антигуахь а, Барбудехь а]] * [[Транспорт Антигуахь а, Барбудехь а]] * [[Антигуан а, Барбудин а эскар]] Антигуан а, Барбудин а ТӀеман ницкъаш лаьтта (''Royal Antigua and Barbuda Defence Force'') 1 гӀашлойн батальонах (185 салти а, эпсар а). == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == * ''Горов В. В.'' Антигуа и Барбуда — история и современность // Латинская Америка. 2012. № 1. С. 72—81. == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Тема = Антигуа а, Барбуда а }} * [http://www.ab.gov.ag/ Официальный сайт правительства Антигуа и Барбуда]. * [https://www.krugosvet.ru/articles/90/1009029/1009029a1.htm Информация об Антигуа и Барбуде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303040209/http://www.krugosvet.ru/articles/90/1009029/1009029a1.htm |date=2009-03-03 }}. * [http://turizm.site40.net/?q=node/9 Антигуа]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319060653/http://turizm.site40.net/?q=node%2F9 |date=2009-03-19 }}. * [http://song-cops.in/load/nashi_kollegi/korolevskaja_policija_antigua_i_barbudy/1-1-0-13 Королевская полиция Антигуа и Барбуды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214125/http://song-cops.in/load/nashi_kollegi/korolevskaja_policija_antigua_i_barbudy/1-1-0-13 |date=2021-06-02 }}. * [https://www.constituteproject.org/constitution/Antigua_and_Barbuda_1981.pdf Конституция Антигуа и Барбуды (1981)]{{ref-en}}. {{АХь}} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} {{^|1em}}{{Антигуа а, Барбуда а теманашкахь}} {{Вест-Инди}} {{Британин империн латтанаш}} {{Къаьмнийн ДоттагӀалла}} {{ОАГ}} {{КАРИКОМ}} {{OECS}} [[Категори:Антигуа а, Барбуда а| ]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] aofcu930mc1e8pfadwrcudx53l2b4jp Эрмалойчоь 0 8677 25778731 23725497 2026-09-21T23:15:26Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778731 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх | Нохчийн цӀе = Эрмалойчоь | Шен цӀе = Հայաստանի Հանրապետություն | Доланиг дожар = Эрмалойчоьнан | Шатлакхан Иллинан цӀе = Вай даймохк | Аудио = Mer Hayrenik instrumental.ogg | Урхаллин тайпа = [[Республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 23|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 57|lon_sec = 0 |region = AM |CoordScale = | Мотт = [[Эрмалойн мотт|эрмалойн]] | Кхоьллина = [[IV век до н. э.|IV]] - [[II век до н. э.|II]] вв. до н. э. <!-- По результатам обсуждения на СО статьи: см. тему "Шаблон-карточка: Основано" --> | Маьрша йаьлла терахь = [[28 май]] [[1918 шо]]<br />(от [[Закавказская Демократическая Федеративная Республика|ЗДФР]])<br />[[1991]] шаран [[21 сентябрь|21 сентябрехь]]<ref>23 сентября — дата провозглашения независимости страны Верховным советом Армении. Как день независимости в Армении отмечается 21 сентября — день проведения референдума, на котором было принято решение о выходе из состава СССР. См. {{cite web |author = |datepublished = 23 марта 2006 |url = http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html |title = В Армении с апреля 2006 года начнутся мероприятия по празднованию 15-летия независимости республики |work = |publisher = Новости Армении |accessdate = 2009-05-06 |archiveurl = http://www.webcitation.org/659qFUTKP |archivedate = 2011-02-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222015545/http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html |date=2014-02-22 }}</ref> | Маьрша йелира = [[СССР]]х | Йаккхий гӀаланаш = [[Ереван]], [[Гюмри]], [[Ванадзор]]<!-- города свыше 100 тыс. человек --> | Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Премьер-министр]] | Куьйгалхой = [[Саркисян, Армен Варданович|Армен Саркисян]]<br /> [[Пашинян, Никол Воваевич|Никол Пашинян]] | Латтанца меттиг = 138 | Латта = 29&nbsp;743 | Хина процент = 4,71 | Бахархойн меттиг = 135 | Бахархой = 3 009 800<ref name="Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ">Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: [http://www.armstat.am/file/article/bnakch_1.07.2014.pdf Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ] — ստուգվում: 1.8.2014</ref> | Бахархой лерина шо = 2014 | Луьсталла = 101,2 <!-- 3 009 800 чел. / 29743 кв. км --> |ДЧС (НЭТ) = 24,99 млрд.<ref>[http://www.google.ru/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&hl=ru&dl=ru&idim=country:ARM:GEO:MDA#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=gross_domestic_product_by_expenditure_current_ppp&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ARM:GEO:MDA&ifdim=region&hl=ru&dl=ru&ind=false ВВП по расходам (текущий ППС)]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 122 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 8416,82 <ref>[http://www.google.ru/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&hl=ru&dl=ru&idim=country:ARM:GEO:MDA#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_pp_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ARM:GEO:MDA&ifdim=region&hl=ru&dl=ru&ind=false ВВП на душу населения по ППС (в тек. межд. долл.)]</ref>(данные [[Всемирный банк|ВБ]]) |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = 9,951 млрд.<ref name="ВБ">[http://www.worldbank.org/en/country/armenia Экономические показатели Армении] на сайте Всемирного Банка</ref> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2012 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 3351,63<ref name="ВБ" /> |АКИ = 0,729<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 87 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> | Бахархойн цӀерш= | Ахча = [[Эрмалойн драм]] ([[AMD,код 51]]) | МОК = ARM | Сахьтан аса = [[UTC+4]]<ref name="time">На территории страны действует [[декретное время]]</ref> | Билгалдахарш = }} '''Эрмалойчоь''' ({{lang-hy|Հայաստան}} [{{IPA|hɑjɑsˈtɑn}}]), йуьззина официалан кеп — '''Эрмалойн Респу́блика'''<ref name="atlas mira" /> ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}} [{{IPA|hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun}}]) — [[Чоьхьара Кавказ]]ан [[пачхьалкх]]. Лаьтта [[Хьалхара Ази|Хьалхарчу Азин]] къилбаседехь, [[Эрмалойн акъари]]н къилбаседа-малхбузехь. [[ХӀорд боцу пачхьалкхаш|ХӀорд тӀе араволийла йац]]. [[Азербайджан]]ца а, [[Къобалйанза пачхьалкхаш|къобалйанза]] йолу [[Ломан-Карабахан Республика|Ломан-Карабахан Республикица (ЛКР)]] доза ду малхбалехь. Къилба-малхбузехь доза ду [[Азербайджан]]ан йукъарчу [[Нахичеванан Автономин Республика|Нахичеван АР]]ца. [[Иран]] доза ду къилбехахь, [[Туркойчоь]]нца малхбузехь, [[Гуьржийчоь]]нца къилбаседехь{{Дехьавалар|Географи}}. Эрмалойчоь доладеш йу Азербайджанан мехкан цхьаьна декъан (анклаваш [[Кярки (эвла)|Кярки]], [[Бархударлы]], [[Софулу]], [[Лакхара Аскипара]]), ткъа Азербайджан доладеш йу Эрмалойчоьнан цхьаьна декъана ([[эксклав]] [[Арцвашен]]). Эрмалойчоьнан бахархой, 2016 шеран 1 январехь мах хадорца хилира 2 млн. 998,6 эз. стаг<ref name="Население 01-01-2016" />, майда — 29 743 км²<ref name="President"/>. Цхьацца терахьашца лаьрчи [[Бахархойн барамца йолу исписка|дуьненахь бӀе ткъе йалхийтталгӀа меттигехь]] йу{{Дехьавалар|Бахархой}} а, [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|мехкан майданца бӀе ткъе берхӀийтталгӀа]] йу{{Дехьавалар|Географи}}. Коьрта шахьар — [[Ереван]]. Пачхьалкхан мотт — [[Эрмалойн мотт|эрмалойн]]{{Дехьавалар|Меттанаш}}. [[Парламентан республика|Парламентан]] кепара урхаллин [[унитаран пачхьалкх]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/russian/news/2015/12/151207_armenia_referendum_parliamentary_republic|title=Избиратели в Армении проголосовали за парламентскую республику|publisher=BBC Русская служба|accessdate=2018-01-05}}</ref>. 2018 шеран 9 апрелехь дуьйна Эрмалойчоьнан Президент ву [[Саркисян, Армен Варданович|Саркисян Армен]]. Йекъало 10 областан а, Ереван гӀалин а{{Дехьавалар|Меттигаш шеш урхалла дар}}. 95 % гергга бахархой [[керсталла]] лелош бу, царех алсама дакъа [[Эрмалойн асхьабийн килс]]ехь бу, иза Ширамалхбален килсех цхьаъ йу.<ref name="Перепись2011" />{{Дехьавалар|Дин}}. Аграрно-индустриалан мохк бу динамикца кхуьу экономикица. 2012 шеран [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] номиналан барам хилира 9,951 миллиард [[АЦШ доллар]] (3351,63 АЦШ доллар гергга цхьаьна синна). Ахча — [[эрмалойн драм]] (2015 шеран йуккъера бараман [[Валютан курс|курс]] — 479 драм 1 АЦШн долларах){{Дехьавалар|Экономика}}. [[1918 шо|1918 шеран]] [[28 май]]хь кхайкхийна маьрша [[Хьалхара Республика Эрмалойчоь]]. [[1920 шо|1920 шеран]] [[29 ноябрь|28 ноябрехь]] Эрмалойчохь [[советан Ӏедал]] а хӀоттийна, кхоьллира [[Эрмалойн Советийн Социалистийн Республика|Эрмалойн ССР]], иза [[1936 шо]] кхаччалц [[ССРС]] йукъарчу [[ТӀехьакавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика|ТСФСР]] йукъахь йара, ткъа [[1936 шо|1936 шеран]] [[5 декабрь|5 декабрехь]] — [[ССРС союзан республикийн исписка|союзан республика]] хилира. [[1990 шо|1990 шеран]] [[23 август]]ехь Эрмалойн ССР Лакхарчу Совето тӀеийцира Эрмалойчоь маьрша хиларан деклараци. ДӀакхайкхийра, эрмалойчоьнан махка тӀехь ца лела Республика Эрмалойчоьнан Конституци а, законаш а бен<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2602&lang=rus Декларация о независимости Армении]</ref>. 1991 шеран [[23 сентябрь|23 сентябрехь]] хиллачу референдуман жамӀашца Эрмалойчоьнан Лакхарчу Совето къобал йира Эрмалойчоьнан маршо<ref>{{cite web|url=http://www.apn.ru/publications/article10413.htm|publisher=АПН(Агентство Политических Новостей)|datepublished=21 сентября 2006|title=Сергей Маркедонов, Самоопределение по ленинским принципам|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qNDmCP|archivedate=2012-02-02}}</ref>. [[1992 шо|1992 шеран]] [[22 март]]ехь Республика Эрмалойчоь дӀаийцира [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКЪКХ]] йукъа, ткъа 2001 шеран 25 январехь [[Европин Совет]] йукъа<ref name="СоветЕвропы">[http://hub.coe.int/ru/web/coe-portal/country/armenia Страница Армении на официальном сайте Совета Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103161847/http://hub.coe.int/ru/web/coe-portal/country/armenia |date=2013-01-03 }}</ref>{{Дехьавалар|Истори}}. == Этимологи == {{main|Эрмалойчоьнан цӀе}} [[Файл:Darius I the Great's inscription.jpg|250px|thumb|Эрмалойчоь хьехош долу [[Дарий I]]-чун [[Бехистунан йоза]]. [[Вайн эрал VI бӀешо хьалха]]]] [[Топоним]] «Эрмалойчоь» хьалайоьду [[Эрмалойн акъари]] тӀиера, лулахь йолчу [[Малатья|Мелитенан]] областан [[Хурритийн мотт|хурритийн]] цӀере Armi-. И цӀе [[Арамейн меттанаш|арамейн маттара]] ˊarmǝn-āiē кхаьчна ширагӀажарийн матте, иза вайн эрал 522 шо хьалха «Arminiyaiy» кепехь ялхазза йаздина [[Бехистунан йоза]]нахь <ref>{{cite web|url=http://www.iranica.com/articles/armenia-i|datepublished=|title=Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qWLMs7|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i |date=2012-01-27 }}</ref><!-- Образовано от названия народа арим-армены, населявшего Армянское нагорье (древнее название Наири — «страна рек»)<ref name='Pospelov'>{{книга|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц|ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева|место=М.|издательство=«Русские словари»|год=1998|страницы=160|страниц=372|isbn=5-89216-029-7}}</ref>.-->. [[Шира грекийн мотт|Шира грекийн]] цӀе —{{lang-grc|Ἀρμενία}}<ref>{{книга|ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35265/армения|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка: Пер. с нем|место={{М.}}|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1964|том=1|страницы=87|страниц=562}}:"''Арме́ния, из {{lang-el|Ἀρμενία}}. Уже др.-перс. Armaniya-, Armina- «Армения»; см. Бартоломэ, Air. Wb. 197; Хюбшман, IF 16, 205. См. армяни́н.''</ref>. Ἀρμένιοι яржале лелош хилла шира грекийн эрмалойн цӀе, хилла Μελιττήνιοι<ref name="Дьяконов1981"/>. [[Мовсес Хоренаци]]н хетарехь, «Эрмалойчоь» цӀе а, цунах тера шира грекийн а, шира гӀажарийн а топонимаш схьаевлла [[Урарту]]н паччахьан [[Арама]]н<ref>{{cite web|url=http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/01.html|title=Мовсес Хоренаци "История Армении"|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qX7URz|archivedate=2012-02-02}}</ref> цӀарах. Эрмалойн маттахь мехкан цӀе «Айк» ({{lang-hy|Հայք}}, ''Hayk'') йу. [[Йуккъера бӀешераш]]кахь эрмалойн топоним кхуллучу суффиксан «-к» меттиг дӀалаьцна иранан «[[-стан]] суффиксо»<ref>{{книга|автор=Капанцян Г.|заглавие=Хайаса--колыбель армян: этногенез армян и их начальная история|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=HDRIAAAAMAAJ&q=%5Bхайастан+суффикс%5D&dq=%5Bхайастан+суффикс%5D&source=bl&ots=m1mrKyyoYt&sig=Nja4qrhSWUqWYfSfvuMzMeqZETg&hl=ru&sa=X&ei=uFIqUJqfDKKo0QWUiIEI&redir_esc=y%7Cиздательство=Изд-во Академии наук Армянской ССР|год=1947|страницы=10}}</ref>, мехках ала долийра «Айастан» ({{lang-hy|Հայաստան}}, ''Hayastan''). Цхьаьна версица, мехкан цӀе схьайаьлла мифологин [[Эрмалой]]н векалах — [[Хайк|Айках]], цуо, легендица, вайн эрал 2492 шо хьалха<ref name="Мовсес Хоренаци «История Армении»">{{cite web|url=http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/01.html|title=Мовсес Хоренаци "История Армении" Оглавление|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qX7URz|archivedate=2012-02-02}}</ref> тӀамехь иэшийна вавилонан паччахьан [[Бэл]]ан эскар, ткъа тӀаьхьа кхоллайелла хьалхара Эрмалойн паччахь. И шо ду дуьххьарлераниг [[Шира эрмалойн цӀуйн рузма|ламасталлин эрмалойн рузманехь]]. Кхечу версица и цӀе тосу ширачу пачхьалкхах [[Хайаса]]х<ref>{{книга|автор=Hrach K. Martirosyan|заглавие=Etymological dictionary of the Armenian inherited lexicon|ссылка=|место=|издательство=Brill Academic Publishers|год=2009|страницы=382—385|isbn=978-90-04-17337-8}}</ref>. КхоалгӀачу версица, Эрмалойчоьнан шен цӀе схьайаьлла [[Урартун мотт|урартун]] цӀарах Мелитенах — Ḫāti<ref name="Дьяконов1981">{{статья | автор= [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]]| заглавие= Малая Азия и Армения около 600 г. до н.э. и северные походы вавилонских царей| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1981|выпуск= |том= |номер= 2| страницы= 34—63| isbn= }}</ref><ref>{{Книга:Redgate: Armenians|24}}</ref>. == Пачхьалкхан сийлаллаш == {{main|Эрмалойчоьнан сийлаллаш}} === Байракх === {{main|Эрмалойчоьнан байракх}} Эрмалойчоьнан [[байракх]] деакӀуон [[кӀади]] ду кхаа цхьатеррачу анасизан асанех лаьтташ: лакхара — [[цӀен]], йуккъера — [[сийна]], лахара — [[цӀехо-можа]] басахь. Шоралла йохаллелла шозза йоца йу. Эрмалойчоьнан байракх тӀеэцна Эрмалойн Республикин Лакхарчу Совето [[1990 шо|1990 шеран]] [[24 август]]ехь. [[2006 шо|2006 шеран]] [[15 июнь|15 июнехь]] Эрмалойн Республикин Къоман Гуламо тӀеэцна «Эрмалойн Республикин пачхьалкхан байракхах» керла закон. Эрмалойчоьнан правительствос маьӀна доккху байракхан бесашна иштта: {{Цитата|ЦӀиечу басо гойту [[Эрмалойн акъари]], эрмалойн къоман дисархьама гуттаренна а болу къийсамаш, керсталлин дин, паргӀато, Эрмалойчоьнан маршо. Сийна басо гойту эрмалойн къам матрша стигал кӀелахь даха гӀертар. ЦӀиен-можа басо гойту эрмалойн къоман хьуьнар а, къинхьегам а<ref>{{cite web|datepublished=|url=http://www.gov.am/ru/official/|title=Об Армении — Общие сведения|format=|work=Правительство Республики Армения|publisher=|accessdate=23 декабря 2010|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qXauWT|archivedate=2012-02-02}}</ref>.}} === ХӀост === {{main|Эрмалойчоьнан хӀост}} Эрмалойчоьнан [[хӀост]] тӀеэцна [[1992 шо|1992 шеран]] [[19 апрель|19 апрелехь]]<ref>[http://www.concourt.am/hr/armenia/rus/kb4d5i.htm Закон Республики Армения о Государственном Гербе Республики Армения]</ref>, нисйина [[2006 шо|2006 шеран]] [[15 июнь|15 июнан]] законаца<ref name="Герб">[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2710&lang=rus Закон Республики Армения о Гербе Республики Армения]</ref>. ХӀост тӀехь хӀара суьрташ ду: [[турс]] — йуккъехь — эрмалойн къоман сийлалла [[Арарат]] лам, цунна боьххьехь [[Нохьа пайхӀамаран кема]] {{Ӏ.с.}}, хӀунда аьлчи, эрмалойн ламастаца, хи хьаьддачул тӀаьхьа кема сецна Арарат лам тӀехь (Библица — Араратан лаьмнашкахь)<ref>[https://www.jstor.org/stable/pdf/592222.pdf Armenian Traditions about Mt. Ararat // Journal of the American Oriental Society, Vol. 5 (1855—1856). — Pp. 189—191]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA319#v=onepage&q&f=false ''Geoffrey W. Bromiley.'' The International Standard Bible Encyclopedia. Vol. 2. — Wm. B. Eerdmans Publishing, 1979. — P. 319]</ref>. Турс декъна 4 декъе, оцу декъаша гойту йиъ маьрша эрмалойн паччахьалла тайп-тайпанчу хенера<ref name="Герб" /> (сахьтан цамзанца): [[Аршакидаш|Аршакидийн]], [[Рубенидаш|Рубенидийн]], [[Арташесидаш|Арташесидийн]], [[Багратидаш|Багратидийн]]. Турсан лахахь лаьтта кхин а пхиъ элемент: хадийна зӀе, тур, кӀен кенаш, га, аса. <center> <gallery widths="150px" heights="150px"> Файл:Flag of Armenia.svg|Эрмалойчоьнан байракх Файл:Coat of arms of Armenia.svg|Эрмалойчоьнан х\ост Файл:Mer Hayrenik instrumental.ogg|Эрмалойчоьнан шатлакхан илли </gallery> </center> === Шатлакхан илли === {{main|Эрмалойчоьнан шатлакхан илли}} Эрмалойчоьнан [[шатлакхан илли]] — композици «Тхан Даймохк» ({{Lang-hy|Մեր Հայրենիք}}, «Мер Айреник», ма-дарра — «Тхан Даймохк»). ТӀеэцна [[1991 шо|1991 шеран]] [[1 июль|1 июлехь]], йуха чӀагӀдина 2006 шеран 25 декабран законаца<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2812&lang=rus Закон Республики Армения о Гимне Республики Армения]</ref>. Бух тӀехь йу 1918—1920 шерийн [[Хьалхара Республика Эрмалойчоь]]н шатлакхан илли. Байтийн автор — [[Налбандян, Микаэл|Налбандян Микаэл]] (1829—1866), музыкин автор — {{iw|Каначян, Барсег|Каначян Барсег|hy|Բարսեղ Կանաչյան}} (1885—1967). Шатлакхан илли локхуш дукхаха йолчу официалан белхашкахь лелабо хьалхара а, беалгӀа строфаш. == Истори == {{main|Эрмалойчоьнан истори}} {{Хьажа иштта|Эрмалойчоьнан историн хронологи}} {{Суьртийн могӀа|ш1=190|Tigran Mets.jpg|ш2=200|Garni Temple 02.JPG|ш3=250|Zvartnots temple1.JPG|текст=1. [[Тигран II Сийлахь-Воккха]] 2. [[Гарни (килс)|Гарни]] килс 3. [[Звартноц]] килс|align=right}} === Исторел хьалхара мур === Эрмалойчоьнан къилбаседехь, [[Лорийн акъари]] тӀехь, тӀапломан [[Джавахетан дукъ]]ан кӀажошкахь карийна 20 сов тайп-тайпана хенахь лаьттина йолу [[Ашёлан оьздангалла|ашелан]] иэсаш. Царна йукъахь алсама йу тӀехула лаьттарш (Благодарни, Даштадем, Норамут, кхин а), царна тӀехь карийна эзар сов ашелан гӀирсаш меттигерчу гиалодацитан, оцу йукъахь йу 360 куьйган [[диг]]арш. Карийна иштта кхоъ стратификаци йина иэс (Мурадово, Карахач, Куртан). Къилбаседа Эрмалойчохь иэсийн ширачу адамийн шира миграцин лар йу Африкин арахьа. Шираашелан Карахачан гӀирсаш хенаца гергара ду шира шираашелан [[Малхбален Африка|Малхбален Африкин]] индустрийн (1,5-1,8 млн шо сов хьалха)<ref>[http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf Открытие древнейших раннепалеолитических памятников на севере армянского нагорья (Армения)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |date=2014-03-09 }}</ref>. Шира адам даьхна лараш карийна [[Эрмалойн акъари]]н тайп-тайпанчу кӀошташкахь: [[Арзни]]хь, Нурнусехь, кхечу меттигашкахь карийна нах лаьттина меттигаш тӀулгийн белхан гӀирсашца, ткъа [[Раздан (хи)|Разданан]] Ӏинехь, Лусакертехь карийна хьехан гӀишлош. Уггаре ширачу тӀулган белхан гӀирсийн хан 800 эзар шо йу. Кхин а карийна [[неолит]]ан муьран ширачу адамаш лаьттина меттигаш. Лаьмнашкахь карийна шортта тархаш тӀиера талларах долу суьрташ. Дуьххьарлера латталело а, даьнийлело а меттигаш хирйолчу Эрмалойчохь йехкина [[Араратан тогӀи]]н чохь а, хӀинцалерачу [[Ширакан область|Ширакан областехь]]<ref>{{cite web|url=http://kyandaryanclan.io.ua/s85390|datepublished=11.07.2009|title=История Цивилизаций Ближнего Востока 2 Г. История Армений "Великая Армения"|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qYQsYI|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126031324/http://kyandaryanclan.io.ua/s85390 |date=2012-01-26 }}</ref>. Таханлера [[Ереван]]ан латта тӀехь [[Шенгавит]]ан кӀоштахь, карийра [[вайн эрал V эзар шо хьалха|вайн эрал V]]—[[вайн эрал III эзар шо хьалха|III эзар шо хьалхара]] боьрзанан бӀешеран нах хевшина меттиг<ref>{{cite web|url=http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html Shengavit|datepublished=|title=Shengavit a Kura Araxes Culture Site in Yerevan on the Ararat hills, Republic of Armenia|lang=en|description=In those trenches he (''Hakop Simonyan'') isolated four distinct strata, the earliest from the late fifth millennium and the latest from the early to mid-third millennium BC.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509073109/http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html |date=2008-05-09 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|datepublished=|title=Земледельцы Северного Кавказа и Закавказья|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qZNr1K|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625235944/http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm |date=2013-06-25 }}</ref>. Археологаш динчу ахкарша гойту, Эрмалойн акъарин бахархоша кӀоргарчу шираллехь дуьйна карадерзийна дуккха пхьолаш. Иштта, хууш ду, царна [[вайн эрал V эзар шо хьалха|вайн эрал V—]][[вайн эрал IV эзар шо хьалха|IV эзар шо хьалха]] хууш дара [[цӀеста]] лало, ткъа [[вайн эрал II шо хьалха]] — [[эчиг]]<ref>{{cite web|url=http://www.armenica.info/history/histor2.htm|datepublished=|title=История Армении|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/659qa0Prn|archivedate=2012-02-02}}[ ]</ref> а. Эрмалойчохь 2008 шарахь сентябрехь [[Арени (хьех)|Арени хьехаш]] чохь ахкарш деш карийна уггаре шира мача, цуьнан хан йу 5500 шо сов. Кароран терахь энеолитан мур (вайн эрал 3600—3500 шераш хьалха) бу. Уьш кӀеда ира боьхигаш йолу чарохи мачаш йу. Карийна мачаш хилира Европера а, Азера а уггаре шира археологин карор. Говзанчашна хетарехь, и мачаш къасталуш йац эрмалойн эвланашкахь лелийначех. === Антикалла === {{Хьажа иштта|Сийлахь Эрмалойчоь}} {{Суьртийн могӀа|ш1=263|Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|ш2=242|Herodotus, Armenia.jpg|текст=1. Эрмалойн паччахьаллаш [[Ервандидаш|Ервандидийн]] ([[Айраратан паччахьалла|Айраратан]], [[Софенан паччахьалла|Софенан]], [[Коммагена]]н) а, [[Жима Эрмалойчоь]] а вайн эрал хьалхарчу IV—II бӀешеран. 2. Эрмалойчоь [[Геродот]]ан картин тӀехь, [[вайн эрал 450 шо хьалха]]|align=right}} Вайн эрал XII бӀешо хьалха [[Эрмалойн акъари]]н махка тӀехь хилира [[Эрмалойн этногенез|эрмалойн къам кхолладаларан процесс]], иза чекхйелира вайн эрал VI бӀешо хьалха<ref>{{книга|автор = [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]].|часть = |ссылка часть = |заглавие = Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне|оригинал = |ссылка = http://annales.info/other/djakonov/03.htm#10|викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Издательство АН Армянской ССР|год = 1968|том = |страницы = 237|столбцы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref = }}{{oq|ru|Итак, с нашей точки зрения '''древнеармянский народ''' первоначально сложился в верхнеевфратской долине из трех компонентов — хурритов, лувийцев и протоармян (мушков и, возможно, урумейцев). При этом хурриты, как более многочисленные, составили основную массу народа и определили основную линию физической преемственности, а протоармяне, в силу ряда исторических причин, передали новому народу свой язык. Менее значителен, по-видимому, был вклад лувийцев. Этот процесс начался в XII в. до н. э. и завершился к VI в. до н. э., причём, возможно, в конце этого периода в древнеармянский народ пошёл и ещё один небольшой по численности компонент — скифы}}</ref>. Эрмалойн этногенезан коьрта компоненташ хилира иштта къаьмнаш: хурриташ, урарташ, лувийш, [[протоэрмалойн мотт]] лело тайпанаш а. [[Урарташ]] эрмалойн къомах тӀаьххьара дӀаэр чекхделира вайн эрал IV—II бӀешо хьалха<ref name="Дьяконов,239">{{книга|автор = [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]].|часть = |ссылка часть = |заглавие = Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал = |ссылка = http://annales.info/other/djakonov/03.htm#10|викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Издательство АН Армянской ССР|год = 1968|том = |страницы = 239|столбцы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref = }}</ref>. Эрмалойн халкъ физикин а, оьздангаллин а когаметта ду берриг акъарин бахархойн, уггаре хьалха хурритийн, урартийн, лувийхойн<ref name="Дьяконов,211">{{книга |автор=[[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал= |ссылка=http://annales.info/other/djakonov/03.htm|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Издательство АН Армянской ССР |год=1968 |том= |страницы=211|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Иштта эрмалойн къоман истори нисса охьайогӀу тӀаьхье йу хурритийн а, урартийн а, лувийхойн а<ref name="Дьяконов,241-242">{{книга |автор=[[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал= |ссылка=http://annales.info/other/djakonov/03.htm#_ednref132|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Издательство АН Армянской ССР |год=1968 |том= |страницы=241—242|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Вайн эрал хьалхара VI бӀешо долалуш Урарту пачхьалкх йоьжначул тӀаьхьа Эрмалойн акъари цхьа хан ялалц [[Миди]]н куйгакӀела лаьттира, ткъа тӀаьхьа [[Ахеменидийн импери]]н дакъа хилла. Ахеменидийн пачхьалкхан йукъахь Эрмалойчоь лаьттина вайн эрал хьалхарчу VI бӀешеран шолгӀачу декъера IV бӀешо йуккъе даххалца, шина [[сатрапи]]н екъна — XIII-гӀа ([[Эрмалойчоь (сатрапи)|малхбуза дакъа]], [[Малатья|Мелитенехь]] коьрта шахьар йолуш), XVIII-гӀа (къилбаседа-малхбален дакъа)<ref name="ИВ">{{Книга:История Востока}} Раздел «[http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 Закавказье и сопредельные страны в период эллинизма]»</ref>. Цхьаболчу историкаш, масала [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. Дьяконовс]]<ref name="Первое царство">{{Книга:История Востока}} Глава XXIX, раздел «[http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 Закавказье и сопредельные страны в период эллинизма]»: {{oq|ru|Ксенофонт в «Киропедии» повествует об армянском царстве VI века до х. э., подчинённом Мидии (обязанном платить ей дань, помогать войсками, не строить укреплений и тому подобное), но стремившемся к независимости. Царь Армении не назван по имени, упомянуты его сыновья - Тигран (товарищ Кира) и Сабарис, военачальник Эмбас; отмечены немалые богатства и военные силы царства. Кир, тогда ещё мидийский полководец, приводит Армению к повиновению мирным путём и даже регулирует её отношения с северо-западными её соседями - халдами (халибами). В дальнейшем Кир опирается при свержении Мидийского и основании собственного царства также на армянские войска во главе с Тиграном. <br>Литературное сочинение Ксенофонта, по мнению исследователей, в разделах об Армении (в которой он побывал с 10 тыс. греков и описал в «Анабасисе») обретает историчность. Кроме того, эти его сведения в определённой степени переплетаются с сообщениями Моисея Хоренского о союзе Кира с армянским царем Тиграном, сыном царя Ерванда, направленным против Мидии; возможно, что эти данные опираются на историческую почву. То же царство названо в Библии «Домом Тогармы».}}</ref>, гипотеза кхуллу вайн эрал хьалхара VI бӀешарахь Урарту махкахь маьрша Эрмалойн паччахьалла хилла Мидийс доладеш<ref name="ДьяконовМидия">Дьяконов И. М. «История Мидии от древнейших времён до конца IV века до н. э.» М.-Л., Изд. АН СССР, 1956: {{oq|ru|Стр. 33—34 — Сообщение Ксенофонта является единственным древним сообщением о существовании особого царства Армении (отличного от Урарту) в мидийские времена. Насколько оно достоверно, сказать трудно, но если где либо в «Киропедии» можно ожидать какого-то отражения исторической истины, то это здесь.<br>Стр. 318—319 — Ксенофонт в «Киропедии» изображает Армению – царство, по территории, хотя и не по имени, совпадающее с Урарту – как зависимое от Мидии, но самоуправляющееся ещё в середине VI венка государство. Хотя то, что рассказывает Ксенофонт в «Киропедии» обычно недостоверно, но в этом случае, как кажется, его сообщение поддерживается армянской эпической традицией, переданной Моисеем Хоренским, и возможно, что оно заслуживает известного доверия. Возможно, что на месте Урарту под эгидой Мидии образовалось новое, Армянское царство.<br>Стр. 353—354 — Делая скидку на долю прямых домыслов, которые, вероятно, содержатся в этом рассказе Моисея Хоренского или его источников, всё же, кажется, следует признать, что совпадение с данными «Киропедии» является не случайным. Можно допустить, что в эпических сказаниях армян ещё во времена Моисея Хоренского сохранялись воспоминания, во-первых, о союзе армянских царей (во времена организации первого Армянского царства) с какими-то иноземцами, более или менее правильно отождествленными Моисеем Хоренским или его источником с мидянами, во-вторых, о войне Тиграна с [[Аждахак]]ом; в-третьих, о древних мидийских поселениях в долине Аракса.<br>Поэтому кажется возможным, что в Армении в мидийское время действительно существовала не сатрапия, а своё, зависимое от Мидии царство<br>Стр. 355 — Таким образом, если при мидянах в результате совместного уничтожения Урартского царства мидянами и армянами, возможно, возникло самостоятельное Армянское царство, то персы во всяком случае уничтожили его; однако возможно и то, что Арменией продолжали и при Ахеменидах, в качестве сатрапов последних, править представители персизованного армянского знатного рода, быть может, состоявшие в родстве с бывшими правителями Армении при мидянах, равно как и со знатными персидскими домами.}}</ref>. [[Роберт Хьюсен|Р. Хьюсена]] лору Эрмалойн паччахьалла Мидис махкаш бохучу хенахь дуьйна хилар хаъал билгала гӀуллакх хилар<ref name="Первое царство2">Armenia: A Historical Atlas by Robert H. Hewsen. Стр. 29: {{oq|en|That the Armenians had already established a kingdom by the time of the Median conquest seems fairly certain; the Armenian historical tradition (MX I.21) tells us that Parouyr Skayordi ('Son of the Scyth'?) was the first crowned king of Armenia and that he received his crown from Median king. Still later, Xenophon (Kyropaideia, III.i.3,4) mentions an unnamed king of Armenia and his sons Sabaris and Tigranes, both of whose names appear in the king list of MX (I.19, 22) as Savars and Tigran. If such a monarchy did exist, however, it must have been suppressed after Persians took control of the Median Empire, for there is no trace of an Armenian kingdom under Achaemenid rule.}}</ref>. Оццу хенахь къобалдина Эрмалойн паччахьаллин зирхӀ вайн эрал хьалхара VI бӀешерал хьалхара хилар<ref name="Дьяконов,241-242"/>. [[Файл:Region of the Wars with Mithridates.png|thumb|left|300px|Тигран Сийлахьчун импери, 1883 шеран карта]] Вайн эрал 331—220 шераш хьалха хилла эрмалойн пачхьалкх {{comment|Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь|Тар ма далийта вайн эран 190 - 428 шерашкарчу Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьнан пачхьалкхех}} йа коьрта гӀала Армавирехь (хӀинцалерачу Ереванан гергахь) йолчу [[Айраратан паччахьаллех]], вайн эрал 316 шо хьалха маьршайаьллачу<ref name="Всемирная история, т. 2"/>. Пачхьалкхах урхаллехь бара [[Ервандидаш|Ервандидийн]] некъий. Йоцачу ханан Селевкидаш схьайаьккхинчул тӀаьхьа Эрмалойчоьно йуха а маршо йаьккхина, вайн эрал 189 шо хьалха [[Арташес I]]-чо [[Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь]] пачхьалкх кхоьллича<ref name="Всемирная история, т. 2"/>. "/>. Арташесан муьрехь, Страбона хоуьйту, Эрмалойчоьнан берриг бахархоша цхьа мотт буьйцура — [[Эрмалойн мотт|эрмалойн]], хӀетте а правительствон а, паччахьан цӀийнан а мотт вайн эрал хьалхара 150 шо кхаччалц лаьттира гӀажарийчуьнца ийна [[арамейн мотт#Имперсийн арамейн|империйн арамейн]] мотт<ref name="iranica,ii"/>. Вайн эрал 163 шо хьалха шен маршо кхайкхийра Коммагена а<ref name="Коммагена">[[Энциклопедия Ираника]]. Статья: [http://www.iranicaonline.org/articles/commagene-a-portion-of-southwestern-asia-minor-modern-turkey- Commagene]</ref>. Жима Эрмалойчоь маьрша лаьттина 115 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа дӀалаьцна хьалха [[Понтийн паччахьалла|понтийша]], тӀаккха [[Руман республика|румхоша]].<br> Вайн эрал хьалхара 80—70 шерашкахь [[Тигран II Сийлахь-Воккха|Тигран II Сийлахь-Воккханиг]] волуш Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьх йоккха импери хилла<ref name="Encyclopaedia of Islam 635">{{книга|автор = |часть = |заглавие = Encyclopaedia of Islam|оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = Leiden|издательство = BRILL|год = 1986|том = 1|страницы = 635}}{{oq|en|When Antiochus III was defeated by the Romans at Magnesia (189 B.C.), the two «strategi» who governed Armenia made themselves independent, took the title of king and formed two kingdoms, the one, Artaxias, in Great Armenia or Armenia proper and the other, Zariadris, in Little Armenia (Sophene-Arzanene). Great Armenia fell afterwards under the suzerainty of the Arsacids. In the first century B.C. a descendant of Artaxias, Tigranes the Great, threw off the Parthian yoke, dethroned the king of Sophene and united all Armenia under his sceptre; having achieved Armenian unity, he established at the expense of the Parthians and the Seleucids a vast Armenian empire and played an important political role.}}</ref>, простиравшееся от Каспийского моря до Палестины и Египта. После переменных успехов в войнах с Римом в [[Битва при Артаксате|Битве при Артаксате]] и в [[Битва при Тигранакерте|Битве при Тигранакерте]] в 65 году до н. э. Армения была захвачена и [[Гней Помпей Великий#Кампания в Понте и Армении|объявлена]] «''другом и союзником римского народа''». Тигран лишился всех завоеваний, кроме собственно Великой Армении и части земель, захваченных у Парфии<ref name="Всемирная история, т. 2"/>. <br> Цул тӀаьхьа Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьнах [[Парфи]]н а, Руман а [[буферан пачхьалкх]] хилла, кхин а тӀаьхьа (III—IV бӀешерашкахь) — Руман а [[Сасанидаш|сасанидийн]] Иранан а. Вайн эран 1-чу шарахь румхоша хӀаллакйира эрмалойн пачхьалкх, чекхйелира 200 шеран истори [[Арташесидаш|Арташесидийн]] некъийн. Вайн эран 1—63 шерашкахь Эрмалойчохь урхалла дира румхоша а, парфянхоша а хӀиттийначара. 58—63 шерашкахь хилира Эрмалойчоь къуьйсу [[Руман-парфянийн тӀом (54—64)|Руман-парфянийн тӀом]]. Рум эшча Рандейн машаран барт бира<ref name="Британника" />, цуьнца парфянийн паччахьан Вологез I-чун ваша [[Трдат I]]-ра Эрмалойчоьнан паччахь хилира<ref name="История Древнего мира" />, метахӀиттийра иштта Эрмалойн пачхьалкхан дозанаш а<ref name="Рандея">{{Из|БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article095445.html|заглавие=Рандейский мирный договор|издание=3}}</ref>. Махкахь урхалле хӀоьттира керла эрмалойн некъе [[Аршакуни|Аршакидаш]]. [[Файл:Map of Great Armenia, 1869 (83193768).jpg|250px|right|thumb|[[Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь]] антикан грекийн-руман авторшца. Арахецна 1869 шо]] III бӀешо доладалале Эрмалойчоьнан дуьхьала кхоъ<ref name="История Древнего мира" /> бен ду боху руман тӀелатар ца хилира, амма цхьамма а царах Эрмалойн пачхьалкх йоха ца йира<ref name="История Древнего мира" />. 225 шо кхаччалц болу мур дикка паргӀата бара эрмалойн къоман<ref name="История Древнего мира" />, лору, оцу муьрехь эрмалошна беш цхьан а Ӏаткъам бацара идеологин агӀора а<ref name="История Древнего мира" />.<br> 252 шарахь, Иранехь сасанидийн харцам хиллачул тӀаьхьа, [[Руман-гӀажарийн тӀемаш#243—244 шерашкара тӀом|Эрмалойчоь дӀалецира Шапура I]]<ref name="iranica,ii" />. Эрмалойчоьнан урхалча хӀоттийра цуьнан кӀант даржаца — Vazurg Šāh Arminān — Эрмалойн Сийлахь-Воккха паччахь<ref name="iranica,ii" />. Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьн Аршакидийн паччахьан Ӏедал метта ца хӀоттийра [[Нисибиссан машаран барт (298)|Нисибиссан бартаца]] 298 шарахь бен. Ладаме историн хӀилам хилира Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьно пачхьалкхан дин дина керсталла тӀеэцар <ref name="iranica,ii">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-ii|заглавие=Armenia and Iran|автор=M. L. Chaumont}}</ref> [[Трдат III|Трдате III-гӀа]] паччахь волуш IV бӀешеран хьалхарчу декъехь.<br> Эрмалойчоь — дуьххьара мохк бу, керсталлех пачхьалкхан дин дина<ref>{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Oxford Dictionary of the Christian Church |оригинал= |ссылка=https://books.google.am/books?id=fUqcAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=hy&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |викитека= |ответственный=Edited by F. L. Cross, E. A. Livingstone |издание= |место= |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2005 |volume= |pages=107 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref><ref>John Binns. An introduction to the Christian Orthodox churches. Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-66738-0, 9780521667388. P. 145 «''A new stage in the history of the Church began when not just localised communities but nations became Christian. The stage is associated with the conversion of Constantine and the beginnings of a Christian Empire, but the Byzantine Emperor was not the first ruler to lead his people into Christianity, thus setting up the first Christian state. That honour traditionally goes to the church of Armenia. Armenia (Hayastan, in the Armenian language) is in the Causcasus, between the Black and Caspian Seas, on the borders of the great empires of Rome and Persia''»</ref>. Оцу хиламо Эрмалойчоьнан а, Руман а йукъаметтигаш тойо<ref name="iranica,ii" />. СасангӀара а, Румо а тӀемашца мехкаш дахаран политика бахьнехь, 387 шарахь [[Эрмалойчоь хьалха йекъар|Эрмалойчоь йийкъира]] оцу шина пачхьалкхо, амма АршакгӀеран малхбален декъера паччахьан Ӏедал, лаьттира 428 шо кхаччалц<ref name="Британника"/>. Цул тӀаьхьа Эрмалойчоьнан урхалла дира, наггахь эрмалойн элашна йукъара хоржу [[марзпан]]аша<ref name="iranica,ii"/>. СасангӀеран паччахьан кертахь эрмалойн кхин гӀолинаш а йара<ref name="iranica,ii"/>.<br> Заманан ладаме оьздангаллин хилам хуьлу 405 шо гергга долуш [[Месроп Маштоц]]а [[эрмалойн абат]] йарах<ref name="Британника"/>. Абато чеккхенца луларчу мехкех син-мехаллин маршо йаьккхира<ref>{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part I, chapter XIV| pages= 593—637}}{{oq|en|Though respecting the social and political status quo of their new dependency, the Sassanids attempted to spread Iranian cultural and religious influences. In this they were not successful. The conversion of Armenia had already thwarted their programe; and now the invention of the Armenian alphabet, at the turn of the fifth century, by St. Mesrop (Mashtots') ensured a more thorough Christianisation of the people and achieved Armenia's linguistic and cultural independence of its neighbours. Armenian literature was born and a school of translators arose who rendered into Armenian the Scriptures as well as Greek patristic, philosophical and historical works. Original writers made their appearance, especially in the field of history (2). To counterbalance this spiritual independence, Iran at first encouraged Syrian influence in Armenia. Iranian Christianity was largely Syrian and was already then drifting away from the rest of Christendom (as was soon manifesed in the Nestorian secession); thus it looked as though a link between Armenia and Iran might be forged, and Armenian ties with the Roman Empire weakened.}}</ref>. <br> Эрмалойн паччахьаллин марш одӀайаьккхинчул тӀаьхьа, V бӀешерашна йуккъехь муххале а, СасангӀар охьатаӀор чӀагӀло дин бахьнехь, эрмалошна [[зороастризм]] кочадолла гӀерташ<ref name="Британника"/>. Амма гӀажарийн аьтту ца белира ассимиляци йан чӀогӀа индивидуалан эрмалойн къоман<ref name="Британника"/>. 451шеран майхь хуьлу [[Аварайран тӀом]], цигахь толам баьккхира гӀажарша, амма церан ният керсталлин дин дитийтар дара, иза цаьрга кхочуш ца дан делира<ref name="Британника"/>. Антикин заманара дуьйна Эрмалойчухула додара дуьненайукъара махлелоран некъаш, цара уьйр латтайора Руман Иранца, ХӀиндин, Цийчоьнца<ref name="История Древнего мира"/>. === Йуккъера бӀешераш === {{Хьажа иштта|Анин паччахьалла|Киликин эрмалойн пачхьалкх}} [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-fr.svg|250px|thumb|left|XI бӀешо долалуш Централизаци йина БагратгӀеран [[Анин паччахьалла]]]] 481—484 шерашкахь, ГӀажарчоьнан динан Ӏаткъам бахьнехь рогӀера гӀаттамал тӀаьхьа, гӀоьртира Эрмалойн пачхьалкх метахӀотто<ref name="История Древнего мира">{{книга |автор = |заглавие= История Древнего мира |ссылка= http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000003/st10.shtml |издание = 2-е изд |ответственный = Под ред. [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконова]], В. Д. Нероновой, [[Свенцицкая, Ирина Сергеевна|И. С. Свенцицкой]] |место= М. |год= 1983 |том = 3. Упадок древних обществ |страницы = 201—220}}</ref>, амма аьттонза. ТӀаккха а Нерсехапатера тӀамехь тоьллачул тӀаьхьа, эрмалошна йелира шайн динан автономи<ref>{{книга |автор=Philip Wood.|часть= |ссылка часть= |заглавие=History and Identity in the Late Antique Near East |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=2013 |том= |страницы=30 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}:{{oq|en|The Armenians secured their religious autonomy within the Persian empire a generation after the defeat at Avarayr, under the leadership of Vardan's nephew Vahan Mamikonyan, in 484.}}</ref>, [[Нварсакан барт|Нварсакан бертаца]] ГӀажарчоьно къобал йира церан мехкан ахмаршонан статус<ref name="iranica,ii"/><ref name="Markus">{{книга | автор = Markus Aurelius. | часть= | заглавие = Bleeding for Allah: Why Islam Will Conquer the Free World: what Americans Need to Know | ссылка= https://books.google.ru/books?id=1u2yapXv0YoC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| издание= | ответственный = | место= | издательство = AuthorHouse | год = 2007 | том= | страницы = 182—183 }}:{{oq|en|In 451 AD, the Armenian prince Vartan led a heroic, but unsuccessful revolt against the Persian Empire. Painfully outnumbered, they fought the Persians to nearly the last man at the Battle of Avarayr. Prince Vartan was killed as well, but not until they had killed uncountable numbers of Persian soldiers. Indeed, it was a pyrrhic victory for the Persians as they could not afford to deplete their forces in such stupendous quantities. As a consequence, the Persians were compelled later to give Armenia greater independence.}}</ref>, йуьззина динан маршо а йолуш<ref name="История Древнего мира"/>. И маршо чӀагӀйелира 554 шарахь, оцу хенахь шолгӀа Двинан гулам одӀатеттира диофизиталла, цуо дӀахадийра эрмалой Малхбузех, ткъа оцу хенахь иза къастийна йара Малхбалех<ref name="Британника"/>. БӀешо гергга даьлча, 572 шарахь, эрмалоша хӀаллакдира иранан эскар<ref name="iranica,ii"/><ref name="Арм">{{Из|БСЭ|ссылка=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/071/649.htm|заглавие=Армянская Советская Социалистическая Республика|издание=3}}</ref>, ткъа марзпанан Эрмалойчоьнан доккха дакъа Византин агӀора делира. 591 шарахь Эрмалойчоь йуха а йийкъира. Мехкан доккхаха долу дакъа йукъадахара Византин, цуьнан вассалан пачхьалкх хилла<ref name="Арм"/>. Керла доза дара къилбаседехьа [[Азат (эрк)|Азат]] эркаца, ткъа къилбехьа [[Ван (Ӏам)|Ван]] Ӏомаца<ref name="iranica,ii"/>. VII бӀешо долалуш Эрмалойчоь къуьйсуш<ref name="iranica,ii"/> [[Иранан-византийн тӀом (602—628)|иранан-византийн тӀемаш]] хилира. [[File:Армения на рубеже Х-ХӀ веков(Armenia in X-XI A.D.).gif|thumb|Албак, Адамакерт]] == Географи == Пачхьалкхан доза хӀоттало: къилбседехьа — [[Гуьржийчоь]]ца, малхбузехьа — [[Туркойчоь]]ца, къилб-малхбузехьа а малхбалехьа — [[Азербайджан|Нахичеван Азербайжан]]аца, къилбехьа — [[Иран|ГӀажарийчоь]]ца. == Суьрташ == <center><gallery> Файл:Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|[[Хор Вираб]] Файл:Khor Virap.jpg|[[АраратӀан аре]]. Файл:Yerewan with Ararat.jpg|Ереван [[АраратӀ]] ламан тӀера хьаьжча Файл:Yerevan Night012.JPG|Ереван Файл:Harichavank-Harich2 - Copy.JPG|[[ХӀаричӀаванк]], XIII бӀешо Файл:Geghard1.jpg|[[ГегӀард]] Файл:Tatev Monastery from a distance.jpg|[[ТӀатев]] Файл:Saint Amenaprkitch Church, Sanahin, Armenia.jpg|[[СанахӀин]] Файл:Armenia Garni side.jpg|Шираэрмлойн карстани храм [[Храм Гарни|Гарни]] Файл:Ararat view from plane under Naxicivan Sharur.jpg|Лам [[АраратӀ]] самолетан тӀера хьаьжча Файл:Ազատի ջրամբար.JPG|Река [[АзатӀ (река)|АзатӀ]] Файл:Canyon Lori.jpg|Каньон [[Лорийн область|Лорийн областехь]] Файл:Tatev monastery 03.JPG|[[ТӀатев (монастырь)|ТӀатева]] [[Суьнин область|Суьнин областехь]] Файл:429 Djermouk canyon à l'entrée de la ville vu du pont.JPG|[[ДжермукӀ]] осенью Файл:Shaki Waterfall2.jpg|[[Шакинин чухчари]] Файл:Old Goris.jpeg|[[Горис]] ира лаьмнаш Файл:Traditional Sevanian sailing boats.png|Ӏам [[Севан]] Файл:Garni Gorge Armenia (28).JPG|[[Гарни (ущелье)|Ущелье Гарни]] </gallery></center> == Административан йекъайалар == {{Эрмалойчоьнан карта|float=right}} {| class="wikitable" class="sortable" |- style="background:#ddd;" | '''Провинци''' || '''Оригиналан<br />цӀе''' || '''Майда, [[км²]]''' || '''Бахархой''' || '''Административан центр''' |- style="background:#eee;" |- | [[АрагацӀотӀнан провинци|АрагацӀотӀнан провинци]] || Արագածոտնի || 2&nbsp;755 || 141&nbsp;800 || [[Аштарак|АштӀаракӀ]] |- | [[АраратӀан провинци|АраратӀан провинци]] || Արարատի || 2&nbsp;003 || 279&nbsp;200 || [[Арташат|АртӀашатӀ]] |- | [[Армавиран провинци]] || Արմավիրի || 1&nbsp;241 || 284&nbsp;500 || [[Армавир (гӀала, Эрмалойчоь)|Армавир]] |- | [[Вайоцдзоран провинци]]|| Վայոց Ձորի || 2&nbsp;406 || 55&nbsp;800 || [[Ехегнадзор|ЕгӀегнадзор]] |- | [[ГегӀаркуникан провинци|ГегӀаркуникан провинци]] || Գեղարքունիքի || 3&nbsp;655 || 241&nbsp;600 || [[Гавар (гӀала)|Гавар]] |- | [[Котайкан провинци|КӀотӀайкан провинци]] || Կոտայքի || 2&nbsp;100 || 280&nbsp;900 || [[Раздан (гӀала)|ХӀраздан]] |- | [[ЛорӀийн провинци]] || Լոռու || 3&nbsp;791 || 281&nbsp;600 || [[Ванадзор]] |- | [[Сюникан провинци|Суьникан провинци]] || Սյունիքի || 4&nbsp;505 || 152&nbsp;800 || [[Капан|КӀапӀан]] |- | [[Тавушан провинци|ТӀавушан провинци]] || Տավուշի || 3&nbsp;120 || 134&nbsp;400 || [[Иджеван]] |- | [[Ширакан провинци|ШиракӀан провинци]] || Շիրակի || 2&nbsp;679 || 281&nbsp;500 || [[Гюмри|Гуьмри]] |- |} {| class="wikitable" class="sortable" |- style="background:#ddd;" | '''ГӀала''' || '''Оригиналан<br />цӀе''' || '''Майда, [[км²]]''' || '''Бахархой''' |- style="background:#eee;" |- | [[Ереван]] || Երևան|| 227 || 1&nbsp;119&nbsp;000 |- |} == Хьажа иштта == * [[Пачхьалкхийн могӀам]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Тема=Эрмалойчоь |Ков=Эрмалойчоь |Викицитатник= |Викидошам=Эрмалойчоь |Викитека=Эрмалойчоь |Викикерланаш=Категори:Эрмалойчоь }} ;пачхьалкхан кхолламаш * [http://www.president.am Официальный сайт Президента Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913050959/http://www.president.am/ |date=2008-09-13 }} * [http://www.gov.am Официальный сайт Правительства Армении] * [http://www.parliament.am Официальный сайт Национального Собрания Армении] * [http://www.mfa.am/hy/ Официальный сайт МИД Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218063704/https://www.mfa.am/hy/ |date=2021-02-18 }} * [http://www.elections.am/ Центральная избирательная комиссия] * [http://www.cba.am Официальный сайт ЦБ Армении] ;йукъара хаамаш * [http://www.britannica.com/place/Armenia Энциклопедия Британника] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3713/ЭРМАЛОЙЧОЬ Энциклопедия Кольера] {{АХь}} {{Эрмалойчоь теманашкахь|state=expanded}} {{Navboxes |state = collapsed |title = Эрмалойчоь дуьненахь |titlestyle = background:{{бос|Эрмалойчоь}} |list = {{ЛПД}} {{ККхБКх}} {{ШЦКх}} {{Ази}} {{Европа}} {{Европин Кхеташо}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{ӀЭЦКх}} {{Франкофони}} {{Кавказ}} }} [[Категори:Пачхьалкхаш| ]] [[Категори:Эрмалойчоь|*]] [[Категори:Эрмалойчоьнан истори]] ft8kczem9beem3prdkbx5mojc1fb4bn Багаман ГӀайренаш 0 8683 25778553 24994700 2026-09-21T23:07:56Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778553 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Багаман ГӀайренаш |Шен цӀе = Commonwealth of the Bahamas |Доланиг дожар = Багаман |ХӀост = Coat of arms of Bahamas.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Forward Upward Onward Together |Шатлакхан Иллинан цӀе = March On, Bahamaland <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи|Йоккха Британи коьртехь йолу ДоттагӀаллин йукъара маьрша пачхьалкх]]<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref>; <br>[[конституцин монархи]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=84|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = LocationBahamas.svg |Картан тӀехь2 = |lat_dir = N|lat_deg = 23|lat_min = 55|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 77|lon_min = 40|lon_sec = 0 |region = BS |CoordScale = |Мотт = [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[10 июль]] [[1973]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Нассау (Багамаш)|Нассау]] |Йаккхий гӀаланаш = Нассау |Куьйгалхойн даржаш = [[Пачхьалкхан корта]]<br />[[Багаман гӀайренийн инарла-губернатор|Генерал-губернатор]]<br />[[Багаман гӀайренийн премьер-министр|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Елизавета II (Йоккха Британин паччахь-аьзни)|Елизавета II]]<br />[[Пиндлинг, Маргерит|Пиндлинг Маргерит]]<br />[[Муннис, Губерт|Муннис Губерт]] |Латтанца меттиг = 156 |Латта = 13 878 |Хина процент = 28 % |Этнохроним = Багамхой |Бахархойн меттиг = 177 |Бахархой = 321 834<ref>{{cite web|url=http://statistics.bahamas.gov.bs/download/023796600.pdf|title=Censimento Bahamas 2010|accesso=10 gennaio 2012}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2014 |Луьсталла = 23,27 |ДЧС = {{nowrap|$11.055 миллиард}} |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 151 |ХӀораннан а сина ДЧС = $31,382 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,794<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqDzz4je?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 49 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Багаман доллар]] ([[BSD, код 44]]) |Домен = [[.bs]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 1-242 |Сахьтан аса = -5 }} '''Бага́ман ГӀайренаш''' ({{lang-en|Bahamas}}), юьззина официалан цӀе — '''Бага́ман ГӀайренийн ДоттагӀалла'''<ref name="АМ2010" /> ({{lang-en|Commonwealth of the Bahamas}}) — [[Карибийн хӀорд]]ан а, [[Куба]]н а къилбаседехьара, [[Флорида]] ахгӀайренан къилба-малхбалехьара иштта цӀе йолчу гӀайренаш тӀиера пачхьалкх. [[Архипелаг]] йукъадогӀу 700 гергга гӀайре (царех нах беха 30 гӀайрен тӀехь) а, 2000 [[маржанийн гӀайре]] а. == Этимологи == ЦӀеран маьӀна билггала хууш дац, оцу хьокъехь шиъ коьрта гипотеза йу. Цхьана гипотезца, цӀе схьаяьлла меттигера метта декъан фраза «''Taíno ba ha ma''» («доккха лакхара йуккъера латта»)<ref>{{cite book |title=Bahama Saga: The epic story of The Bahama Islands |url=https://archive.org/details/bahamasagaepicst0000barr |page=[https://archive.org/details/bahamasagaepicst0000barr/page/47 47] |author=Peter Barratt |year=2004 }}</ref>; вукха гипотезца, цӀе схьаяьлла [[Испанхойн мотт|испанхойн]] дешнех «baja mar» («гомха хи» / «гомха хӀорд» я «[[хӀорд тӀекхетар а, чубожар а|хӀорд чубожар]]»), цуо гойту оцу кӀоштара хи гомха хилар. Кхин цхьа ойла а ю, и цӀе схьаяьлла хила тарло меттигерчу «Гуанахани» метта декъан дешах, маьӀна цуьнан билгал ца даьлла<ref>https://www.etymonline.com/word/bahamas</ref>. == Истори == {{main|Багаман ГӀайренийн истори}} Дуьххьара Багаман гӀайренаш тӀехевшинарш лору [[лукаянаш]] (кхузара йу цӀе Лукайн гӀайренаш<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Лукайские острова}}</ref>), [[аравакаш|аравакийн]] тайпанан га, уьш кхуза кхаьчна [[IX бӀешо]] гергга долуш. ГӀайренаш [[Географин белламийн мур|дӀадиллина]] [[Колумб, Христофор|Колумб Христофора]] [[1492 шо|1492 шарахь]]. Архипелаган цхьа гӀайре —Уотлинган гӀайре ([[Сан-Сальвадор (Багаман гӀайренаш)|Сан-Сальвадор]]) — [[1492 шо|1492 шеран]] [[12 октябрь|12 октябрехь]] дӀадиллинчу [[Керла Дуьне]]нан латта ду. Цул тӀаьхьа кхо шо даьлчи дуьххьарлера испанийн колонихой дӀатарбелира архипелаг тӀехь. Испанхоша меттигера бахархой дӀабуьгура Эспаньоле ([[Гаити (гӀайре)|Гаити]]) [[лай]]ш бан, 25 шо даьлчи индахойн бахархой берриг аьлча санна [[геноцид|дӀабевлира]], ткъа испанхоша йитира и меттиг. Кхин а бӀешарахь гӀайренаш лаьттира нах кӀезиг болуш, оьшуш доцуш, Ингалсан паччахьо [[Карл I (Ингалсан паччахь)|Карл I-чо]] инарлан прокуроран уьш дӀадаллалц. [[1650 шо|1650 шарахь]] кхуза кхечира [[Бермуда гӀайренаш]] тӀиера кӀеззиг мухажираш-ингалсхой, цара эвла йиллира [[Эльютера]] гӀайрен тӀехь. Оццу хенахь Багамаш тӀетарбала буьйлабелира хӀордан талорхой, кхоьллира архипелаган масех гӀайрен тӀехь шайн кеманаш тодан а, садаӀа а базанаш. Багаман гӀайренаш тӀиера талорхой лаьхкира ингалсхоша [[1718 шо|1718 шарахь]]. <gallery perrow=12 widths="200px" heights="200px"> CIA map of the Bahamas.png|Багаман гӀайренаш Tecoma stans, flowers+pods.jpg|[[Tecoma stans]] Bahamas 2009.jpg|Багамаш космосера 2009 шарахь. [[NASA]] сурт Gary White Visits Local Schools - Bahamas.JPG|Багамашкара ишкол Prince George Wharf in Nassau Harbor.jpg|Круизан лайнер-кеманаш Нассаун бухтехь College of the Bahamas, Nassau.JPG|Багаман гӀайренаш тӀиера колледж </gallery> == Хьажа иштта == * [[Вест-Инди]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ|Викикерланаш=Багамаш}} * [http://www.bahamas.gov.bs/ Официальный сайт Багамских Островов]. * {{ВТ-ЭСБЕ|Багамские острова}} * [http://findmapplaces.com/2071438_%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D1%8B Багамы на карте мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222122940/http://findmapplaces.com/2071438_%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D1%8B |date=2010-12-22 }}. * [http://www.krugosvet.ru/articles/90/1009069/1009069a1.htm Энциклопедия «Кругосвет»]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{Арахьара хьажоргаш}} {{^|1em}}{{Багаман ГӀайренаш темашкахь}} {{Багаман ГӀайренийн премьер-министраш}} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} {{Вест-Инди}} {{Британин империн латтанаш}} {{Къаьмнийн ДоттагӀалла}} {{ДоттагӀаллин паччахьаллаш}} {{АПКХ}} {{КАРИКОМ}} [[Категори:Багамаш| ]] rhignrhjz3qxmrz609axyjgleeynd1o Википеди:Векалалла 4 9171 25778499 21835403 2026-09-21T15:26:32Z MediaWiki message delivery 7385 /* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ Керла тема 25778499 wikitext text/x-wiki <center> '''Марша ДогIийла • Добро Пожаловать • Welcome! • Velkomin! • Bienvenidos! • Welkommen! • Bienvenuë!''' [[File:Flag of the Chechen Republic.svg‎|50px|border]] <p></center> ---- {{Кеп:Википеди:Векалалла}} ---- {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архив]] |border-c = #aaaaaa |info-c = #f9f9f9 |info = Дийцарийн архив: * [[Википеди:Векалалла/Архив/2007-2008|2007-2008]] * [[Википеди:Векалалла/Архив/2011-2015|2011-2015]] * [[Википеди:Векалалла/Архив/2016|2016]] }} == Updates to wiki search auto completion are arriving 10 March== Hello! {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}} The [[:m:User:CKoerner (WMF)/Work/Completion Suggester beta reminder and coming soon|completion suggester beta feature]] will become the default at the first group of wikis on '''Thursday, 10 March'''. This initial rollout will start with some of the smaller wikis to ensure the change happens in an organized way. The remaining wikis will receive the update on Wednesday, 16 March. This update brings three major improvements to search. Improved search result ordering, a tolerance for a small number of spelling errors, and suggests fewer typos. Since December 2015, 19,000 editors have already opted into the completion suggester beta feature. Contributors are encouraged to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|try out the feature]] ahead of the release. Please share any comments on the Completion Suggester [[mw:Help:CirrusSearch/CompletionSuggester|discussion page]] in any language. To learn more about the work of the Discovery department and other improvements to search, please check out [[wmfblog:2015/12/23/search-and-discovery-on-wikipedia/|the Wikimedia blog]]. Read about [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch|CirrusSearch]], the MediaWiki extension that makes wiki search possible.</div> - [[User:CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2016, 7 март, 22:09 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Work/Completion_Suggester_inital_rollout/Target_list&oldid=15420104 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (March 2016) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}'' Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for access to research materials from: * '''[[w:en:WP:Cambridge|Cambridge University Press]]''' - a major publisher of academic journals and e-books in a variety of subject areas. Access includes both Cambridge Journals Online and Cambridge Books. 25 accounts. * '''[[w:en:WP:Alexander Street|Alexander Street ''Academic Video Online'']]''' - a large academic video collection good for a wide range of subjects, including news programs (such as PBS and BBC), music and theatre, lectures and demonstrations, and documentaries. 25 accounts. * '''[[w:en:WP:Baylor|Baylor University Press]]''' - a publisher of academic e-books primarily in religious studies and the humanities. 50 accounts. * '''[[w:en:WP:Future Science Group|Future Science Group]]''' - a publisher of medical, biotechnological and scientific research. 30 accounts. * '''[[w:en:WP:Annual Reviews|Annual Reviews]]''' - a publisher of review articles in the biomedical sciences. 100 accounts. * '''[[w:en:WP:Miramar|Miramar Ship Index]]''' - an index to ships and their histories since the early 19th century. 30 accounts. '''Non-English''' *'''[[w:fa:ویکی‌پدیا:نورمگز|Noormags]]''' - Farsi-language aggregator of academic and professional journals and magazines. 30 accounts. *'''[[w:ar:ويكيبيديا:مكتبة ويكيبيديا/كتبنا|Kotobna]]''' - Arabic-language ebook publishing platform. 20 accounts. '''Expansions''' *'''[[w:en:WP:Gale|Gale]]''' - aggregator of newspapers, magazines and journals. 50 accounts. *'''[[w:en:WP:Elsevier|Elsevier ScienceDirect]]''' - an academic publishing company that publishes medical and scientific literature. 100 accounts. Many other partnerships with accounts available are listed on [[w:en:WP:The_Wikipedia_Library/Journals|our partners page]], including [[w:en:WP:Project MUSE|Project MUSE]], [[w:en:WP:De Gruyter|De Gruyter]], [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:en:WP:Newspapers.com|Newspapers.com]] and [[w:en:WP:BNA|British Newspaper Archive]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2016, 17 март, 20:30 (UTC) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].'' :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sadads@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=15424370 --> == Server switch 2016 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its newest data center in Dallas. This will make sure Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to conduct a planned test. This test will show whether they can reliably switch from one data center to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the new data center on '''Tuesday, 19 April'''.<br/> On '''Thursday, 21 April''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop during those two switches. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for approximately 15 to 30 minutes on Tuesday, 19 April and Thursday, 21 April, starting at 14:00 UTC (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT). If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be a code freeze for the week of 18 April. No non-essential code deployments will take place. This test was originally planned to take place on March 22. April 19th and 21st are the new dates. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for Q3 FY2015-2016 rollout|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. They will post any changes on that schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' /[[m:User:Whatamidoing (WMF)|User:Whatamidoing (WMF)]] ([[m:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 2016, 17 апрель, 21:07 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Server_switch_2016/Delivery_list&oldid=15533827 --> == Wikipedia to the Moon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello! Sorry that this is in English only, but we are using village pump messaging in order to reach as many language communities as possible. Wrong page? Please fix it [[:m:Distribution list/Global message delivery|here]]. This is an invitation to all Wikipedians: Wikimedia Deutschland has been given data space to include Wikipedia content in an upcoming mission to the Moon. (No joke!) We have launched a community discussion about how to do that, because we feel that this is for the global community of editors. Please, '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia to the Moon|join the discussion on Meta-Wiki]]''' (and translate this invitation to your language community)! Best, [[:m:Talk:Wikipedia to the Moon|Moon team at Wikimedia Deutschland]] 2016, 21 апрель, 15:35 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Martin Rulsch (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=15542536 --> == Wikipedia to the Moon: voting has begun == Hello, after six weeks of community discussion about [https://moon.wikimedia.org Wikipedia to the Moon], there are now 10 different proposals for content for the mission. Starting today, [[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia_to_the_Moon/Voting|you can vote for them on Meta-Wiki]], and decide what we will work on: a Wikipedia canon, different lists, the Moon in 300 languages, an astronomy editathon, featured articles, articles about technology, endangered things, or DNA-related topics. You can even vote against community involvement. Voting is open until 24 June. Sorry that this message is again in English only, but we are using village pumps to reach as many communities as possible, so that everyone knows they can vote. Best, [[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia to the Moon/About|Moon team at Wikimedia Deutschland]] 2016, 10 июнь, 15:31 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Martin Rulsch (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=15542536 --> == Compact Links coming soon to this wiki == {{int:Please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Compact-language-links-list.png|thumb|Screenshot of Compact Language Links interlanguage list]] Hello, I wanted to give a heads up about an upcoming feature for this wiki which you may seen already in [[:m:Tech/News/2016/25|Tech News]]. [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|Compact Language Links]] has been available as a beta-feature on all Wikimedia wikis since 2014. With compact language links enabled, users are shown a much shorter list of languages on the interlanguage link section of an article (see image). This will be enabled as a feature in the coming week for all users, which can be turned on or off using a preference setting. We look forward to your feedback and please do let us know if you have any questions. Details about Compact Language Links can be read in the [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|project documentation]]. Due to the large scale enablement of this feature, we have had to use [[:m:Global_message_delivery|MassMessage]] for this message and as a result it is only written in English. We will really appreciate if this message can be translated for other users of this wiki. The main announcement can also be translated on [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links/Announcement_draft_June_2016|this page]]. Thank you. On behalf of the Wikimedia Language team: [[:mw:User:Runab_WMF|Runa Bhattacharjee (WMF)]] ([[mw:User talk:Runab_WMF|talk]])-2016, 1 июль, 12:57 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Runab WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/ULS_Compact_Links/8_July&oldid=15736589 --> == Wikipedia to the Moon: invitation to edit == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Three weeks ago, you were invited to vote on how to take Wikipedia articles to the Moon. Community voting is over and the winning idea is to send all ‘’featured articles and lists’’ to the Moon. This decision means that, starting today, Wikipedians from all language communities are warmly invited to intensively work on their best articles and lists, and submit them to Wikipedia to the Moon. The central site to coordinate between communities will be Meta-Wiki. You will find an [[m:Wikipedia to the Moon/Working|overview and more information there]]. Hopefully, we will be able to represent as many languages as possible, to show Wikipedia’s diversity. Please feel kindly invited to edit on behalf of your community and tell us about your work on featured content! Best, [[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia to the Moon/About|Moon team at Wikimedia Deutschland]] 2016, 1 июль, 14:10 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Lydia Pintscher (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=15542536 --> == Editing News #2—2016 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2016/June|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> It's quick and easy to insert a references list. [[File:VisualEditor References List Insert Menu-en.png|alt=Screenshot showing a dropdown menu with many items|center|frameless|150px]] Place the cursor where you want to display the references list (usually at the bottom of the page). Open the "{{int:visualeditor-toolbar-insert}}" menu and click the "{{int:cite-ve-dialogbutton-referenceslist-tooltip}}" icon (three books). If you are using several groups of references, which is relatively rare, you will have the opportunity to specify the group. If you do that, then only the references that belong to the specified group will be displayed in this list of references. Finally, click "{{int:visualeditor-dialog-action-insert}}" in the dialog to insert the {{int:cite-ve-dialogbutton-referenceslist-tooltip}}. This list will change as you add more footnotes to the page. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.</div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|VisualEditor Team]] has fixed many bugs. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving support for Arabic and Indic scripts, and adapting the visual editor to the needs of the Wikivoyages and Wikisources. === Recent changes === The visual editor is now available to all users at most [[Wikivoyage:|Wikivoyages]]. It was also enabled for all contributors at the French Wikinews. The '''[[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Single edit tab|single edit tab]]''' feature combines the "{{int:vector-view-edit}}" and "{{int:visualeditor-ca-editsource}}" tabs into a single "{{int:vector-view-edit}}" tab. It has been deployed to several Wikipedias, including Hungarian, Polish, English and Japanese Wikipedias, as well as to all Wikivoyages. At these wikis, you can change your settings for this feature in the "{{int:prefs-editing}}" tab of [[Special:Preferences]]. The team is now reviewing the feedback and considering ways to improve the design before rolling it out to more people. === Future changes === The "{{int:Savearticle}}" button will say "{{int:Publishpage}}". This will affect both the visual and wikitext editing systems. More [[M:Editing/Publish|information is available on Meta]]. The visual editor will be offered to all editors at the remaining [[:mw:VisualEditor/Rollouts|"Phase 6" Wikipedias]] during the next few months. The developers want to know whether typing in your language feels natural in the visual editor. Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]]. This will affect several languages, including: [[:w:ar: |'''Arabic''']], [[:w:hi: |'''Hindi''']], [[:w:th: |'''Thai''']], [[:w:ta: |'''Tamil''']], [[:w:mr: |'''Marathi''']], [[:w:ml: |'''Malayalam''']], [[:w:ur: |'''Urdu''']], [[:w:fa: |'''Persian''']], [[:w:bn: |'''Bengali''']], [[:w:as: |'''Assamese''']], [[:w:arc: |'''Aramaic''']] and others. The team is working with the volunteer developers who power Wikisource to provide the visual editor there, for opt-in testing right now and eventually for all users. ([[phab:T138966|T138966]]) The team is working on a modern wikitext editor. It will look like the visual editor, and be able to use the citoid service and other modern tools. This new editing system may become available as a Beta Feature on desktop devices around September 2016. You can read about this project in a [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23|general status update on the Wikimedia mailing list]]. === Let's work together === * Do you teach new editors how to use the visual editor? Did you help [[:mw:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]]? Have you written or imported [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your most important citation templates? <mark>Would you be willing to help new editors and small communities with the visual editor? Please sign up for the new [[:mw:Help:VisualEditor/Community Taskforce|'''VisualEditor Community Taskforce''']].</mark> * Learn how to improve the "automagical" [[:mw:citoid|citoid]] referencing system in the visual editor, by creating [[w:en:Zotero|Zotero]] translators for popular sources in your language! Watch the [[Mw:Citoid/Zotero's Tech Talk|Tech Talk by Sebastian Karcher]] for more information. If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} </div> [[:m:User:Elitre (WMF)]], 2016, 3 июль, 17:20 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=15741003 --> == Compact Language Links enabled in this wiki today == {{int:Please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Compact-language-links-list.png|thumb|Screenshot of Compact Language Links interlanguage list]] [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|Compact Language Links]] has been available as a beta-feature on all Wikimedia wikis since 2014. With compact language links enabled, users are shown a much shorter list of languages on the interlanguage link section of an article (see image). Based on several factors, this shorter list of languages is expected to be more relevant for them and valuable for finding similar content in a language known to them. More information about compact language links can be found in [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|the documentation]]. From today onwards, compact language links has been enabled as the default listing of interlanguage links on this wiki. However, using the button at the bottom, you will be able to see a longer list of all the languages the article has been written in. The setting for this compact list can be changed by using the checkbox under ''User Preferences -> Appearance -> Languages'' The compact language links feature has been tested extensively by the Wikimedia Language team, which developed it. However, in case there are any problems or other feedback please let us know on the [[:mw:Talk:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|project talk page]]. It is to be noted that on some wikis the presence of an existing older gadget that was used for a similar purpose may cause an interference for compact language list. We would like to bring this to the attention of the admins of this wiki. Full details are on [[phab:T131455|this phabricator ticket]] (in English). Due to the large scale enablement of this feature, we have had to use [[:m:Global_message_delivery|MassMessage]] for this announcement and as a result it is only written in English. We will really appreciate if this message can be translated for other users of this wiki. Thank you. On behalf of the Wikimedia Language team: [[:mw:User:Runab_WMF|Runa Bhattacharjee (WMF)]] ([[mw:User talk:Runab_WMF|talk]])-2016, 8 июль, 03:03 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Runab WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/ULS_Compact_Links/8_July&oldid=15749689 --> == Save/Publish == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> The [[:mw:Editing|Editing]] team is planning to change the name of the [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Savearticle “<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>”] button to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishpage “'''<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>'''”] and [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishchanges “'''<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>'''”]. “<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>” will be used when you create a new page. “<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>” will be used when you change an existing page. The names will be consistent in all editing environments.[https://phabricator.wikimedia.org/T131132][https://phabricator.wikimedia.org/T139033] This change will probably happen during the week of 30 August 2016. The change will be announced in [[:m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]] when it happens. If you are fluent in a language other than English, please check the status of translations at translatewiki.net for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishpage “'''<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>'''”] and [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishchanges “'''<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>'''”]. The main reason for this change is to avoid confusion for new editors. Repeated user research studies with new editors have shown that some new editors believed that [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Savearticle “<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>”] would save a private copy of a new page in their accounts, rather than permanently publishing their changes on the web. It is important for this part of the user interface to be clear, since it is difficult to remove public information after it is published. We believe that the confusion caused by the “<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>” button increases the workload for experienced editors, who have to clean up the information that people unintentionally disclose, and report it to the functionaries and stewards to suppress it. Clarifying what the button does will reduce this problem. Beyond that, the goal is to make all the wikis and languages more consistent, and some wikis made this change many years ago. The [[:m:Legal|Legal team]] at the Wikimedia Foundation supports this change. Making the edit interface easier to understand will make it easier to handle licensing and privacy questions that may arise. Any help pages or other basic documentation about how to edit pages will also need to be updated, on-wiki and elsewhere. On wiki pages, you can use the wikitext codes <code><nowiki>{{int:Publishpage}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{int:Publishchanges}}</nowiki></code> to display the new labels in the user's preferred language. For the language settings in [[Special:Preferences|your account preferences]], these wikitext codes produce “<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>” and “<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>”. Please share this news with community members who teach new editors and with others who may be interested. </div> [[m:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[m:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 2016, 9 август, 18:03 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=15790914 --> == New Wikipedia Library accounts available now (August 2016) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|publisher donation program]]. You can now sign up for new accounts and research materials from: * '''[[w:de:Wikipedia:Nomos|Nomos]]''' &ndash; Primarily German-language publisher of law and social sciences books and journals - 25 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:World Scientific|World Scientific]]''' &ndash; Scientific, technical, and medical journals - 50 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:Edinburgh University Press|Edinburgh University Press]]''' &ndash; Humanities and social sciences journals - 25 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:American Psychological Association|American Psychological Association]]''' &ndash; Psychology books and journals - 10 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:Emerald|Emerald]]''' &ndash; Journals on a range of topics including business, education, health care, and engineering - 10 accounts Many other partnerships with accounts available are listed on [[m:The Wikipedia Library/Databases|our partners page]], including [[w:en:WP:Project MUSE|Project MUSE]], [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:de:WP:DeGruyter|DeGruyter]], [[w:en:WP:Gale|Gale]] and [[w:en:WP:Newspaperarchive.com|Newspaperarchive.com]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2016, 30 август, 18:38 (UTC) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language! Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=15804509 --> == RevisionSlider == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From September 13th on, [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] in your wiki. The RevisionSlider adds a slider view to the diff page, so that you can easily move between revisions. The feature fulfills a wish from the [[m:WMDE Technical Wishes|German Community’s Technical Wishlist]]. Everyone is invited to test the feature and we hope that it will serve you well in your work! </div> [[user:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 2016, 12 сентябрь, 14:56 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Birgit Müller (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_1&oldid=15903628 --> == Creative Commons 4.0 == Hello! I'm writing from the Wikimedia Foundation to invite you to give your feedback on a proposed move from CC BY-SA 3.0 to a CC BY-SA 4.0 license across all Wikimedia projects. The consultation will run from October 5 to November 8, and we hope to receive a wide range of viewpoints and opinions. Please, if you are interested, [[meta:Special:MyLanguage/Terms of use/Creative Commons 4.0|take part in the discussion on Meta-Wiki]]. ''Apologies that this message is only in English. [[meta:Special:MyLanguage/Terms of use/Creative Commons 4.0/MassMessage|This message can be read and translated in more languages here]].'' [[User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]] ([[User talk:JSutherland (WMF)|talk]]) 2016, 6 октябрь, 01:34 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:JSutherland (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JSutherland_(WMF)/MassMessage/1&oldid=15962252 --> == Editing News #3—2016 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2016/October|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can easily re-arrange columns and rows in the visual editor? [[File:VisualEditor table editing menu.png|alt=Screenshot showing a dropdown menu with options for editing the table structure|center|frameless|232x232px]] Select a cell in the column or row that you want to move. Click the arrow at the start of that row or column to open the dropdown menu (shown). Choose either "Move before" or "Move after" to move the column, or "Move above" or "Move below" to move the row. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|VisualEditor Team]] has mainly worked on a new wikitext editor. They have also released some small features and the new map editing tool. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]]. You can find links to the list of work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, releasing the 2017 wikitext editor as a [[mediawikiwiki:Beta_Features|beta feature]], and improving language support. === Recent changes === *You can now set text as small or big.[https://phabricator.wikimedia.org/T53613] *Invisible templates have been shown as a puzzle icon. Now, the name of the invisible template is displayed next to the puzzle icon.[https://phabricator.wikimedia.org/T141861] A similar feature will display the first part of hidden HTML comments.[https://phabricator.wikimedia.org/T147089] *Categories are displayed at the bottom of each page. If you click on the categories, the dialog for editing categories will open.[https://phabricator.wikimedia.org/T145267] *At many wikis, you can now add [[mediawikiwiki:Maps|maps]] to pages. Go to the Insert menu and choose the "Maps" item. The Discovery department is adding more features to this area, like geoshapes. You can read more at mediawiki.org.[https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Discovery#Maps] *The "Save" button now says "Save page" when you create a page, and "Save changes" when you change an existing page.[https://phabricator.wikimedia.org/T139033] In the future, the "{{int:Savearticle}}" button will say "{{int:Publishpage}}". This will affect both the visual and wikitext editing systems. More [[:m:Editing/Publish|information is available on Meta]]. *Image galleries now use a visual mode for editing. You can see thumbnails of the images, add new files, remove unwanted images, rearrange the images by dragging and dropping, and add captions for each image. Use the "Options" tab to set the gallery's display mode, image sizes, and add a title for the gallery.[https://phabricator.wikimedia.org/T45037] === Future changes === The visual editor will be offered to all editors at the remaining 10 [[:mw:VisualEditor/Rollouts|"Phase 6" Wikipedias]] during the next month. The developers want to know whether typing in your language feels natural in the visual editor. Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]]. This will affect several languages, including [[:w:th:|'''Thai''']], [[:w:my:|'''Burmese''']] and [[:w:arc:|'''Aramaic''']]. The team is working on a modern wikitext editor. The [[Mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] will look like the visual editor and be able to use the citoid service and other modern tools. This new editing system may become available as a Beta Feature on desktop devices in October 2016. You can read about this project in a [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23|general status update on the Wikimedia mailing list]]. === Let's work together === * Do you teach new editors how to use the visual editor? Did you help [[:mw:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]]? Have you written or imported [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your most important citation templates? <mark>Would you be willing to help new editors and small communities with the visual editor? Please sign up for the new [[:mw:Help:VisualEditor/Community Taskforce|'''VisualEditor Community Taskforce''']].</mark> *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> 2016, 15 октябрь, 17:49 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=15960088 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (November 2016) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[:m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials from: *'''''[[:en:WP:Foreign Affairs|Foreign Affairs]]''''' - Journal of international relations and U.S. foreign policy *'''[[:en:WP:OpenEdition|OpenEdition]]''' - Journals in the social sciences and humanities *'''[[:en:WP:EDP Sciences|Édition Diffusion Presse Sciences]]''' - French and English language scientific journals *'''[[:en:WP:ASHA|ASHA]]''' - Speech–language–hearing journals *'''[[:fi:Wikipedia:Wikipedian_Lähdekirjasto/Tilastopaja|Tilastopaja]]''' - Athletics statistics '''Expansions''' *'''[[:en:WP:EBSCO|EBSCO]]''' - Many new databases added *'''[[:en:WP:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]''' - Strategic, Defence & Security Studies collection Many other partnerships with accounts available are listed on [[:m:The Wikipedia Library/Databases|our partners page]]. Sign up today! <br>--[[:m:The Wikipedia Library/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2016, 1 ноябрь, 18:30 (UTC) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[:m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=15939318 --> == Password reset == ''I apologise that this message is in English. [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Security%2FPassword+reset&language=&action=page&filter= {{int:Centralnotice-shared-help-translate}}]'' We are having a problem with attackers taking over wiki accounts with privileged user rights (for example, admins, bureaucrats, oversighters, checkusers). It appears that this may be because of weak or reused passwords. Community members are working along with members of multiple teams at the Wikimedia Foundation to address this issue. In the meantime, we ask that everyone takes a look at the passwords they have chosen for their wiki accounts. If you know that you've chosen a weak password, or if you've chosen a password that you are using somewhere else, please change those passwords. Select strong passwords – eight or more characters long, and containing letters, numbers, and punctuation. [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]] ([[m:User talk:JSutherland (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) / [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2016, 13 ноябрь, 23:59 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:JSutherland (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JSutherland_(WMF)/MassMessage/1&oldid=16060701 --> == Adding to the above section (Password reset) == Please accept my apologies - that first line should read "[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Security%2FPassword+reset&language=&action=page&filter= Help with translations!]". [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland (WMF)]] ([[m:User talk:JSutherland (WMF)|talk]]) / [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2016, 14 ноябрь, 00:11 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:JSutherland (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JSutherland_(WMF)/MassMessage/1&oldid=16060701 --> == New way to edit wikitext == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Summary''': There's a new opt-in Beta Feature of a [[:mw:2017 wikitext editor|wikitext mode for the visual editor]]. Please [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|go try it out]]. We in the Wikimedia Foundation's Editing department are responsible for making editing better for all our editors, new and experienced alike. We've been slowly improving [[:mw:VisualEditor|the visual editor]] based on feedback, user tests, and feature requests. However, that doesn't work for all our user needs: whether you need to edit a wikitext talk page, create a template, or fix some broken reference syntax, sometimes you need to use wikitext, and many experienced editors prefer it. Consequently, we've planned a "wikitext mode" for the visual editor for a long time. It provides as much of the visual editor's features as possible, for those times that you need or want wikitext. It has the same user interface as the visual editor, including the same toolbar across the top with the same buttons. It provides access to the [[:mw:citoid|citoid service]] for formatting citations, integrated search options for inserting images, and the ability to add new templates in a simple dialog. Like in the visual editor, if you paste in formatted text copied from another page, then formatting (such as bolding) will automatically be converted into wikitext. All wikis now have access to this mode as a [[:mw:Beta Features|Beta Feature]]. When enabled, it replaces your existing [[:mw:Editor|wikitext editor]] everywhere. If you don't like it, you can reverse this at any time by turning off the Beta Feature in your preferences. We don't want to surprise anyone, so it's strictly an ''opt-in-only'' Beta Feature. It won't switch on automatically for anyone, even if you have previously checked the box to "{{Int:Betafeatures-auto-enroll}}". The new wikitext edit mode is based on the visual editor, so it requires JavaScript (as does the [[:mw:Extension:WikiEditor|current wikitext editor]]). It doesn't work with gadgets that have only been designed for the older one (and ''vice versa''), so some users will miss gadgets they find important. We're happy to [[:mw:VisualEditor/Gadgets|work with gadget authors to help them update their code to work]] with both editors. We're not planning to get rid of the current main wikitext editor on desktop in the foreseeable future. We're also not going to remove the existing ability to edit plain wikitext without JavaScript. Finally, though it should go without saying, if you prefer to continue using the current wikitext editor, then you may so do. This is an early version, and we'd love to know what you think so we can make it better. Please leave feedback about the new mode [[:mw:2017 wikitext editor/Feedback|on the feedback page]]. You may write comments in any language. Thank you. </div> [[:mw:User:Jdforrester (WMF)|James Forrester]] (Product Manager, Editing department, Wikimedia Foundation) --2016, 14 декабрь, 19:31 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=15942009 --> == Review of initial updates on Wikimedia movement strategy process == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English. [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Initial announcements review|Message is available for translation on Meta-Wiki]].'' The Wikimedia movement is beginning a movement-wide strategy discussion, a process which will run throughout 2017. For 15 years, Wikimedians have worked together to build the largest free knowledge resource in human history. During this time, we've grown from a small group of editors to a diverse network of editors, developers, affiliates, readers, donors, and partners. Today, we are more than a group of websites. We are a movement rooted in values and a powerful vision: all knowledge for all people. As a movement, we have an opportunity to decide where we go from here. This movement strategy discussion will focus on the future of our movement: where we want to go together, and what we want to achieve. We hope to design an inclusive process that makes space for everyone: editors, community leaders, affiliates, developers, readers, donors, technology platforms, institutional partners, and people we have yet to reach. There will be multiple ways to participate including on-wiki, in private spaces, and in-person meetings. You are warmly invited to join and make your voice heard. The immediate goal is to have a strategic direction by Wikimania 2017 to help frame a discussion on how we work together toward that strategic direction. Regular updates are being sent to the [[mail:Wikimedia-l|Wikimedia-l mailing list]], and posted [[m:Strategy/Wikimedia_movement/2017/Updates|on Meta-Wiki]]. Beginning with this message, monthly reviews of these updates will be sent to this page as well. [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Signup|Sign up]] to receive future announcements and monthly highlights of strategy updates on your user talk page. Here is a review of the updates that have been sent so far: * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/15 December 2016 - Update 1 on Wikimedia movement strategy process|Update 1 on Wikimedia movement strategy process]] (15 December 2016) ** Introduction to process and information about budget spending resolution to support it * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/23 December 2016 - Update 2 on Wikimedia movement strategy process|Update 2 on Wikimedia movement strategy process]] (23 December 2016) ** Start of search for Lead Architect for movement strategy process * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/8 January 2017 - Update 3 on Wikimedia movement strategy process|Update 3 on Wikimedia movement strategy process]] (8 January 2017) ** Plans for strategy sessions at upcoming Wikimedia Conference 2017 * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/11 January 2017 - Update 4 on Wikimedia movement strategy process|Update 4 on Wikimedia movement strategy process]] (11 January 2017) ** Introduction of williamsworks * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/2 February 2017 - Update 5 on Wikimedia movement strategy process|Update 5 on Wikimedia movement strategy process]] (2 February 2017) ** The core movement strategy team, team tracks being developed, introduction of the Community Process Steering Committee, discussions at WikiIndaba conference 2017 and the Wikimedia movement affiliates executive directors gathering in Switzerland * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/10 February 2017 - Update 6 on Wikimedia movement strategy process|Update 6 on Wikimedia movement strategy process]] (10 February 2017) ** Tracks A & B process prototypes and providing feedback, updates on development of all four Tracks More information about the movement strategy is available on the [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017|Meta-Wiki 2017 Wikimedia movement strategy portal]]. ''Posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], 2017, 15 февраль, 20:31 (UTC) • [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Initial announcements review|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates|Get help]]'' </div> <!-- Сообщение отправил Участник:GVarnum-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16297862 --> == Overview #2 of updates on Wikimedia movement strategy process == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English. [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Overview 2 of updates on Wikimedia movement strategy process|This message is available for translation on Meta-Wiki]].'' As we mentioned last month, the Wikimedia movement is beginning a movement-wide strategy discussion, a process which will run throughout 2017. This movement strategy discussion will focus on the future of our movement: where we want to go together, and what we want to achieve. Regular updates are being sent to the [[mail:Wikimedia-l|Wikimedia-l mailing list]], and posted [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/Updates|on Meta-Wiki]]. Each month, we are sending overviews of these updates to this page as well. [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Signup|Sign up]] to receive future announcements and monthly highlights of strategy updates on your user talk page. Here is a overview of the updates that have been sent since our message last month: * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/16 February 2017 - Update 7 on Wikimedia movement strategy process|Update 7 on Wikimedia movement strategy process]] (16 February 2017) ** Development of documentation for Tracks A & B * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/24 February 2017 - Update 8 on Wikimedia movement strategy process|Update 8 on Wikimedia movement strategy process]] (24 February 2017) ** Introduction of Track Leads for all four audience tracks * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/2 March 2017 - Update 9 on Wikimedia movement strategy process|Update 9 on Wikimedia movement strategy process]] (2 March 2017) ** Seeking feedback on documents being used to help facilitate upcoming community discussions More information about the movement strategy is available on the [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017|Meta-Wiki 2017 Wikimedia movement strategy portal]]. ''Posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], 2017, 9 март, 19:43 (UTC) • [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Overview 2 of updates on Wikimedia movement strategy process|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates|Get help]]'' </div> <!-- Сообщение отправил Участник:GVarnum-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16350625 --> == Merge request == I found two items that looked very similar. My question is: are they really the same? It is about these two items: [[Живиле_(кратер)]] and [[Зивиле_(кратер)]]. Hope to hear from you! [[Декъашхо:QZanden|QZanden]] ([[Декъашхочун дийцар:QZanden|дийцар]]) 2017, 27 март, 14:58 (UTC) == [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections|Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Please accept our apologies for cross-posting this message. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections|This message is available for translation on Meta-Wiki]].'' [[File:Wikimedia-logo black.svg|right|150px|link=m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017]] On behalf of the Wikimedia Foundation Elections Committee, I am pleased to announce that self-nominations are being accepted for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2017/Board_of_Trustees/Call_for_candidates|2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees Elections]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Board of Trustees]] (Board) is the decision-making body that is ultimately responsible for the long-term sustainability of the Wikimedia Foundation, so we value wide input into its selection. More information about this role can be found [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees|on Meta-Wiki]]. Please read the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees/Call for candidates|letter from the Board of Trustees calling for candidates]]. '''The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees/Candidates|candidacy submission phase]] will last from April 7 (00:00 UTC) to April 20 (23:59 UTC).''' '''We will also be accepting questions to ask the candidates from April 7 to April 20. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees/Questions|You can submit your questions on Meta-Wiki]].''' Once the questions submission period has ended on April 20, the Elections Committee will then collate the questions for the candidates to respond to beginning on April 21. The goal of this process is to fill the '''three community-selected seats''' on the Wikimedia Foundation Board of Trustees. The election results will be used by the Board itself to select its new members. The full schedule for the Board elections is as follows. All dates are '''inclusive''', that is, from the beginning of the first day (UTC) to the end of the last. * April 7 (00:00 UTC) – April 20 (23:59 UTC) – '''Board nominations''' * April 7 – April 20 – '''Board candidates questions submission period''' * April 21 – April 30 – '''Board candidates answer questions''' * May 1 – May 14 – '''Board voting period''' * May 15–19 – '''Board vote checking''' * May 20 – '''Board result announcement goal''' In addition to the Board elections, we will also soon be holding elections for the following roles: * '''Funds Dissemination Committee (FDC)''' ** There are five positions being filled. More information about this election will be available [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee|on Meta-Wiki]]. * '''Funds Dissemination Committee Ombudsperson (Ombuds)''' ** One position is being filled. More information about this election will be available [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee Ombudsperson|on Meta-Wiki]]. Please note that this year the Board of Trustees elections will be held before the FDC and Ombuds elections. Candidates who are not elected to the Board are explicitly permitted and encouraged to submit themselves as candidates to the FDC or Ombuds positions after the results of the Board elections are announced. More information on this year's elections can be found [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017|on Meta-Wiki]]. Any questions related to the election can be posted on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|election talk page on Meta-Wiki]], or sent to the election committee's mailing list, <tt dir="ltr" style="white-space:nowrap;font-size:12px;line-height:1.5">board-elections[[File:At sign.svg|15x15px|middle|link=|alt=(at)]]wikimedia.org</tt>. On behalf of the Election Committee,<br /> [[m:User:KTC|Katie Chan]], Chair, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]<br /> [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]], Community Advocate, Wikimedia Foundation ''Posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]], 2017, 7 апрель, 03:36 (UTC) • [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|Get help]]''</div> <!-- Сообщение отправил Участник:GVarnum-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16441214 --> == Read-only mode for 20 to 30 minutes on 19 April and 3 May == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2017|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its secondary data center in Dallas. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to conduct a planned test. This test will show whether they can reliably switch from one data center to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the secondary data center on '''Wednesday, 19 April 2017'''. On '''Wednesday, 3 May 2017''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop during those two switches. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for approximately 20 to 30 minutes on Wednesday, 19 April and Wednesday, 3 May. The test will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20170419T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Thursday 20 April and Thursday 4 May). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the weeks of 17 April 2017 and 1 May 2017. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2017 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' /<span dir=ltr>[[m:User:Whatamidoing (WMF)|User:Whatamidoing (WMF)]] ([[m:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])</span> </div></div>[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2017, 11 апрель, 17:34 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16545942 --> == Wikidata description editing in the Wikipedia Android app == <div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[:mw:Wikimedia_Apps/Short_descriptions|Wikidata description editing]] is a new experiment being rolled out on the Wikipedia app for Android. While this primarily impacts Wikidata, the changes are also addressing a concern about the mobile versions of Wikipedia, so that mobile users will be able to edit directly the descriptions shown under the title of the page and in the search results. We began by rolling out this feature several weeks ago to a pilot group of Wikipedias (Russian, Hebrew, and Catalan), and have seen very positive [[:mw:Wikimedia_Apps/Short_descriptions/Research|results]] including numerous quality contributions in the form of new and updated descriptions, and a low rate of vandalism. We are now ready for the next phase of rolling out this feature, which is to enable it in a few days for all Wikipedias except the top ten by usage within the app (i.e. except English, German, Italian, French, Spanish, Japanese, Dutch, Portuguese, Turkish, and Chinese). We will enable the feature for those languages instead at some point in the future, as we closely monitor user engagement with our expanded set of pilot communities. As always, if have any concerns, please reach out to us on wiki at [[:mw:Talk:Wikimedia_Apps/Short_descriptions|the talk page for this project]] or by email at reading@wikimedia.org. Thanks! -[[:mw:User:DBrant (WMF)|DBrant (WMF)]] 2017, 14 апрель, 08:41 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/Wikidata_editing&oldid=16580284 --> == New Page previews feature == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> New Page previews feature [[:m:Special:MyLanguage/User:CKoerner (WMF)/Enable Hovercards/Phase 1|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} Hello, The Reading web team at the Wikimedia Foundation has been working to enable [[mw:Beta Features/Hovercards|Page previews]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|a beta feature]] known previously as Hovercards, as opt-in behavior for logged-in users and the default behavior for logged-out users across Wikipedia projects. Page previews provide a preview of any linked article, giving readers a quick understanding of a related article without leaving the current page. For this project, we are expecting to collect feedback over the following few weeks and tentatively enable the feature in early May, 2017. A quick note on the implementation: * For logged-in users who are not currently testing out the beta feature, Page previews will be off by default. Users may turn them on from [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|their user preferences]] page. * For logged-out users, the feature will be on by default. Users may disable it at any time by selecting the setting cog available in each preview. * For users of the Navigation popups gadget, you will not be able to turn on the Page previews feature while using navigational popups. If you would like to try out the Page preview feature, make sure to first turn Navigation popups off prior to turning Page previews on. You can read more about [[mw:Beta_Features/Hovercards|the feature]] and [[mw:Beta Features/Hovercards#Success Metrics and Feature Evaluation|the tests we used to evaluate performance]], try it out by enabling it from the beta features page, and leave feedback or questions [[mw:Talk:Beta_Features/Hovercards|on the talk page]]. Thank you, [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2017, 19 апрель, 16:52 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Enable_Hovercards/Phase_1/Distribution_list&oldid=16616381 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (May 2017) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials from: * '''[[w:en:Wikipedia:American Psychiatric Association|American Psychiatric Association]]''' – Psychiatry books and journals * '''[[w:en:Wikipedia:Bloomsbury|Bloomsbury]]''' – ''Who's Who'', Drama Online, Berg Fashion Library, and ''Whitaker's'' * '''[[w:fi:Wikipedia:Wikipedian Lähdekirjasto/Gaudeamus|Gaudeamus]]''' – Finnish humanities and social sciences * '''[[w:fi:Wikipedia:Wikipedian Lähdekirjasto/Ympäristö-lehti|Ympäristö-lehti]]''' – The Finnish Environment Institute's ''Ympäristö-lehti'' magazine '''Expansions''' * '''[[w:en:Wikipedia:Gale|Gale]]''' – Biography In Context database added * '''[[w:en:Wikipedia:Adam Matthew|Adam Matthew]]''' – all 53 databases now available Many other partnerships with accounts available are listed on [[m:The Wikipedia Library/Databases|our partners page]], including [[w:en:WP:Project MUSE|Project MUSE]], [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:en:WP:Taylor & Francis|Taylor & Francis]] and [[w:en:WP:Newspaperarchive.com|Newspaperarchive.com]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2017, 2 май, 18:52 (UTC) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:AVasanth_(WMF)|Aaron]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=16557812 --> == [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/341?setlang={{CONTENTLANG}} Voting has begun in 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections] == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Wikimedia-logo black.svg|{{#switch:{{CONTENTLANG}}|ar=left|he=left|right}}|125px|link=m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Board voting has begun]]''This is a message from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Board voting has begun|Translations]] are available.'' [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/341?setlang={{CONTENTLANG}}&uselang={{CONTENTLANG}} Voting has begun] for [[m:Wikimedia Foundation elections/2017#Requirements|eligible voters]] in the 2017 elections for the ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]]''. The [[m:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] is the ultimate governing authority of the Wikimedia Foundation, a 501(c)(3) non-profit organization registered in the United States. The Wikimedia Foundation manages many diverse projects such as Wikipedia and Commons. The voting phase lasts from 00:00 UTC May 1 to 23:59 UTC May 14. '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/341?setlang={{CONTENTLANG}}&uselang={{CONTENTLANG}} Click here to vote].''' More information on the candidates and the elections can be found on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees|2017 Board of Trustees election page]] on Meta-Wiki. On behalf of the Elections Committee,<br/> [[m:User:KTC|Katie Chan]], Chair, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]<br/> [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]], Community Advocate, Wikimedia Foundation ''Posted by the [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] • [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Board voting has begun|Translate]] • [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|Get help]]</div> 2017, 3 май, 19:15 (UTC)'' <!-- Сообщение отправил Участник:GVarnum-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16683836 --> == Beta Feature Two Column Edit Conflict View == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From May 9, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two_Column_Edit_Conflict_View|Two Column Edit Conflict View]] will be available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] on all wikis. The Two Column Edit Conflict View is a new interface for the edit conflict resolution page. It highlights differences between the editor's and the conflicting changes to make it easy to copy and paste pieces of the text and resolve the conflict. The feature fulfils a request for a more user-friendly edit conflict resolution from the [[m:WMDE Technical Wishes|German Community’s Technical Wishlist]]. Everyone is invited to test the feature and we hope that it will serve you well! </div> [[m:user: Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 2017, 8 май, 14:28 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Birgit Müller (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_1&oldid=16712210 --> == Editing News #1—2017 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2017/May|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can review your changes visually? [[File:VisualEditor visual diff tool - visual diff.png|alt=Screenshot showing some changes to an article. Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|245x245px]]When you are finished editing the page, type your edit summary and then choose "{{Int:visualeditor-savedialog-label-review}}". In visual mode, you will see additions, removals, new links, and formatting highlighted. Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side. [[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected.|center|frameless|220x220px]] Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs. [[File:VisualEditor visual diff tool - wikitext diff.png|alt=Screenshot showing the same changes, in the two-column wikitext diff display.|center|frameless|245x245px]] The wikitext diff is the same diff tool that is used in the wikitext editors and in the page history. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:VisualEditor|VisualEditor Team]] has spent most of their time supporting [[:mediawikiwiki:2017_wikitext_editor|the 2017 wikitext editor mode]] which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and adding [[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|the new visual diff tool]]. Their workboard is available [[:phab:project/board/483/|in Phabricator]]. You can find links to the work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor as a [[:mw:Beta Features|beta feature]], and improving the visual diff tool. === Recent changes === *A '''new wikitext editing mode''' is available as a Beta Feature on desktop devices. The [[:mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools. Go to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]] to enable the {{Int:Visualeditor-preference-newwikitexteditor-label}}. * A new '''[[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' is available in VisualEditor's visual mode. You can toggle between wikitext and visual diffs. More features will be added to this later. In the future, this tool may be integrated into other MediaWiki components. [https://phabricator.wikimedia.org/T143350] * The team have added [[:mediawikiwiki:Editing/Projects/Columns_for_references|multi-column support for lists of footnotes]]. The <code><nowiki><references /></nowiki></code> block can automatically display long lists of references in columns on wide screens. This makes footnotes easier to read. You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&priority=10&parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597] * You can now use your web browser's function to switch typing direction in the new wikitext mode. This is particularly helpful for RTL language users like Urdu or Hebrew who have to write JavaScript or CSS. You can use Command+Shift+X or Control+Shift+X to trigger this. [https://phabricator.wikimedia.org/T153356] * The way to switch between the visual editing mode and the wikitext editing mode is now consistent. There is a drop-down menu that shows the two options. This is now the same in desktop and mobile web editing, and inside things that embed editing, such as Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T116417] * The {{Int:visualeditor-categories-tool}} item has been moved to the top of the {{Int:visualeditor-pagemenu-tooltip}} menu (from clicking on the "hamburger" icon) for quicker access. [https://phabricator.wikimedia.org/T74399] There is also now a "Templates used on this page" feature there. [https://phabricator.wikimedia.org/T149009] * You can now create <code><nowiki><chem></nowiki></code> tags (sometimes used as <code><nowiki><ce></nowiki></code>) for chemical formulas inside the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T153365] * Tables can be set as collapsed or un-collapsed. [https://phabricator.wikimedia.org/T157989] * The {{Int:visualeditor-specialcharacter-button-tooltip}} menu now includes characters for Canadian Aboriginal Syllabics and angle quotation marks (‹› and ⟨⟩) . The team thanks the volunteer developer, [[:S:en:User:Tpt|Tpt]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T108626] * A bug caused some section edit conflicts to blank the rest of the page. This has been fixed. The team are sorry for the disruption. [https://phabricator.wikimedia.org/T154217] * There is a new keyboard shortcut for citations: <code>Control</code>+<code>Shift</code>+<code>K</code> on a PC, or <code>Command</code>+<code>Shift</code>+<code>K</code> on a Mac. It is based on the keyboard shortcut for making links, which is <code>Control</code>+<code>K</code> or <code>Command</code>+<code>K</code> respectively. [https://phabricator.wikimedia.org/T99299] === Future changes === * The team is working on a syntax highlighting tool. It will highlight matching pairs of <code><nowiki><ref></nowiki></code> tags and other types of wikitext syntax. You will be able to turn it on and off. It will first become available in VisualEditor's built-in wikitext mode, maybe late in 2017. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246] * The kind of button used to {{Int:Showpreview}}, {{Int:showdiff}}, and finish an edit will change in all WMF-supported wikitext editors. The new buttons will use [[Mw:OOjs UI|OOjs UI]]. The buttons will be larger, brighter, and easier to read. The labels will remain the same. You can test the new button by editing a page and adding <code>&ooui=1</code> to the end of the URL, like this: https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=edit&ooui=1 The old appearance will no longer be possible, even with local CSS changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T162849] * The [[:mediawikiwiki:File:Edit_toolbar_-_2.png|outdated 2006 wikitext editor]] will be removed later this year. It is used by approximately 0.03% of active editors. See [[:mw:Editor|a list of editing tools on mediawiki.org]] if you are uncertain which one you use. [https://phabricator.wikimedia.org/T30856] *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> 2017, 12 май, 18:06 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=16160401 --> == Prototype for editing Wikidata infoboxes on Wikipedia == Hello, I’m sorry for writing in English. It’d be great if someone could translate this message if necessary. One of the most requested features for Wikidata is to enable editing of Wikidata’s data directly from Wikipedia, so the editors can continue their workflow without switching websites. The Wikidata development team has been working on a tool to achieve this goal: '''fill and edit the Wikipedia infoboxes with information from Wikidata, directly on Wikipedia''', via the Visual Editor. We already [[d:Wikidata:Client editing input|asked for feedback in 2015]], and collected some interesting ideas which we [[:File:Facilitating_the_use_of_Wikidata_in_Wikimedia_projects_with_a_user-centered_design_approach.pdf|shared with you in this thesis]]. Now we would like to present to you our first prototype and collect your feedback, in order to improve and continue the development of this feature. We present this work to you very early, so we can include your feedback before and all along the development. You are the core users of this feature, so we want to make sure that it fits your needs and editing processes. You will find the prototype, description of the features, and a demo video, '''[[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Client editing prototype|on this page]]'''. Feel free to add any comment or feedback on the talk page. The page is currently not translated in every languages, but you can add your contribution by helping to translate it. Unfortunately, I won’t be able to follow all the discussions on Wikipedia, so if you want to be sure that your feedback is read, please add it on the Wikidata page, in your favorite language. Thanks for your understanding. Thanks, [[user:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/List_Wikipedias&oldid=16766491 --> == RevisionSlider == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be available as a default feature for all users on all wikis from May 17. The RevisionSlider adds a slider view to the diff page so that you can easily move between revisions. The slider view is collapsed by default, and will load by clicking on it. It can also be turned off entirely in the user preferences. RevisionSlider has been a default feature on German, Arabic and Hebrew Wikipedia for 6 months and a beta feature on all wikis for 8 months. The feature fulfills a wish from the [[m:WMDE Technical Wishes|German Community’s Technical Wishlist]]. Thanks to everyone who tested RevisionSlider and gave valuable feedback to improve the feature! We hope that RevisionSlider will continue to serve you well in your work. </div> [[m:user:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 2017, 16 май, 14:39 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Birgit Müller (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_1&oldid=16763498 --> == [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee elections|Start of the 2017 Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee elections]] == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Wikimedia-logo black.svg|{{#switch:{{CONTENTLANG}}|ar=left|he=left|right}}|125px|link=m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee elections]] :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee elections|Translations of this message are available on Meta-Wiki]].'' On behalf of the Wikimedia Foundation Elections Committee, we are pleased to announce that self-nominations are being accepted for the [[m:Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee/Call for candidates|2017 Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee Ombudsperson|Funds Dissemination Committee Ombudsperson]] elections. Please read the letter from the Wikimedia Foundation calling for candidates at [[m:Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee/Call for candidates|on the 2017 Wikimedia Foundation elections portal]]. ''Funds Dissemination Committee''<br /> The Funds Dissemination Committee (FDC) makes recommendations about how to allocate Wikimedia movement funds to eligible entities. There are five positions being filled. More information about this role can be found at [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee|the FDC elections page]]. ''Funds Dissemination Committee Ombudsperson''<br /> The Funds Dissemination Committee Ombudsperson receives complaints and feedback about the FDC process, investigates complaints at the request of the Board of Trustees, and summarizes the investigations and feedback for the Board of Trustees on an annual basis. One position is being filled. More information about this role can be found at [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee Ombudsperson|the FDC Ombudsperson elections page]]. '''The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee/Candidates|candidacy submission phase]] will last until May 28 (23:59 UTC).''' '''We will also be accepting questions to ask the candidates until May 28. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee/Questions|You can submit your questions on Meta-Wiki]].''' Once the questions submission period has ended on May 28, the Elections Committee will then collate the questions for the candidates to respond to. The goal of this process is to fill the '''five community-selected seats''' on the Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee and the '''community-selected ombudsperson'''. The election results will be used by the Board itself to make the appointments. The full schedule for the FDC elections is as follows. All dates are '''inclusive''', that is, from the beginning of the first day (UTC) to the end of the last. * May 15 (00:00 UTC) – May 28 (23:59 UTC) – '''Nominations''' * May 15 – May 28 – '''Candidates questions submission period''' * May 29 – June 2 – '''Candidates answer questions''' * June 3 – June 11 – '''Voting period''' * June 12–14 – '''Vote checking''' * June 15 – '''Goal date for announcing election results''' More information on this year's elections can be found at [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017|the 2017 Wikimedia Foundation elections portal]]. Please feel free to post a note about the election on your project's village pump. Any questions related to the election can be posted on [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|the talk page on Meta-Wiki]], or sent to the election committee's mailing list, <tt dir="ltr" style="white-space:nowrap;font-size:12px;line-height:1.5">board-elections[[File:At sign.svg|15x15px|middle|link=|alt=(at)]]wikimedia.org</tt>. On behalf of the Election Committee,<br /> [[m:User:KTC|Katie Chan]], Chair, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]<br /> [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]], Community Advocate, Wikimedia Foundation ''Posted by the [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] • [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Funds Dissemination Committee elections|Translate]] • [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|Get help]]''</div> 2017, 23 май, 21:05 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:GVarnum-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16804695 --> == Accessible editing buttons == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">The MediaWiki developers have been slowly improving the accessibility of the user interface. The next step in this transition will change the appearance of some buttons and may break some outdated (non-updated or unmaintained) user scripts and gadgets. You can see and use the [https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=submit&ooui=0 old] and [https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=submit&ooui=1 new] versions now. Most editors will only notice that some buttons are slightly larger and have different colors. <gallery mode="nolines" caption="Comparison of old and new styles" heights="240" widths="572"> File:MediaWiki edit page buttons accessibility change 2017, before.png|Buttons before the change File:MediaWiki edit page buttons accessibility change 2017, after.png|Buttons after the change </gallery> However, this change also affects some user scripts and gadgets. Unfortunately, some of them may not work well in the new system. <mark>If you maintain any user scripts or gadgets that are used for editing, please see '''[[:mw:Contributors/Projects/Accessible editing buttons]]''' for information on how to test and fix your scripts. Outdated scripts can be tested and fixed now.</mark> This change will probably reach this wiki on '''Tuesday, 18 July 2017'''. Please leave a note at [[:mw:Talk:Contributors/Projects/Accessible editing buttons]] if you need help.</div> [[:m:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 2017, 10 июль, 22:22 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=16980876 --> == Page Previews (Hovercards) update == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, A quick update on the progress of enabling [[mw:Hovercards|Page Previews]] (previously named Hovercards) on this project. Page Previews provide a preview of any linked article, giving readers a quick understanding of a related article without leaving the current page. As mentioned in December we're preparing to remove the feature from Beta and make it the default behavior for logged-out users. We have recently made a large update to the code which fixes most outstanding bugs. Due to some issues with our instrumentation, we delayed our deployment by a few months. We are finally ready to deploy the feature. Page Previews will be off by default and available in the user preferences page for logged-in users the week of July 24th. The feature will be on by default for current beta users and logged-out users. If you would like to preview the feature, you can enable it as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]. For more information see [[mw:Hovercards|Page Previews]]. Questions can be left [[mw:Talk:Beta_Features/Hovercards|on the talk page]] in your preferred language. Thank you again. </div>[[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2017, 20 июль, 22:32 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Enable_Hovercards/Reminder/Distribution_list&oldid=17019707 --> == RfC regarding "Interlinking of accounts involved with paid editing to decrease impersonation" == There is currently a RfC open on Meta regarding "[https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_comment/Interlinking_of_accounts_involved_with_paid_editing_to_decrease_impersonation requiring those involved with paid editing on Wikipedia to link on their user page to all other active accounts through which they advertise paid Wikipedia editing business.]" Note this is to apply to Wikipedia and not necessarily other sister projects, this is only to apply to websites where people are specifically advertising that they will edit Wikipedia for pay and not any other personal, professional, or social media accounts a person may have. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_comment/Interlinking_of_accounts_involved_with_paid_editing_to_decrease_impersonation Please comment on meta]. Thanks. Send on behalf of [[User:Doc James]]. [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2017, 17 сентябрь, 21:06 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Doc James@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedias&oldid=17234819 --> == Discussion on synced reading lists == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Discussion on synced reading lists''' Hello, [[File:Illustration of Reading List feature on Android Wikipedia App (not logged in).png|thumb]] The Reading Infrastructure team at the Wikimedia Foundation is developing a cross-platform reading list service for the mobile Wikipedia app. Reading lists are like bookmark folders in your web browser. They allow readers using the Wikipedia app to bookmark pages into folders to read later. This includes reading offline. Reading lists do not create or alter content in any way. To create Reading Lists, app users will register an account and marked pages will be tied to that account. Reading List account preferences sync between devices. You can read the same pages on different mobile platforms (tablets, phones). This is the first time we are syncing preference data between devices in such a way. We want to hear and address concerns about privacy and data security. We also want to explain why the current watchlist system is not being adapted for this purpose. === Background === In 2016 the Android team replaced the simple Saved Pages feature with Reading Lists. Reading Lists allow users to bookmark pages into folders and for reading offline. The intent of this feature was to allow "syncing" of these lists for users with many devices. Due to overlap with the Gather feature and related community concerns, this part was put on hold. The Android team has identified this lack of synching as a major area of complaint from users. They expect lists to sync. The iOS team has held off implementing Reading Lists, as syncing was seen as a "must have" for this feature. A recent [https://phabricator.wikimedia.org/T164990 technical RfC] has allowed these user stories and needs to be unblocked. Initially for Android, then iOS, and with web to potentially follow. Reading lists are private, stored as part of a user's account, not as a public wiki page. There is no sharing or publishing ability for reading lists. No planned work to make these public. The target audience are people that read Wikipedia and want to bookmark and organize that content in the app. There is a potential for the feature to be available on the web in the future. === Why not watchlists === Watchlists offer similar functionality to Reading Lists. The Reading Infrastructure team evaluated watchlist infrastructure before exploring other options. In general, the needs of watchlists differ from Reading Lists in a few key ways: * Reading lists focus on Reading articles, not the monitoring of changes. * Watchlists are focused on monitoring changes of pages/revisions. ** The Watchlist infrastructure is key to our contributor community for monitoring content changes manually and through the use of automated tools (bots). Because of these needs, expanding the scope of Watchlists to reading purposes will only make the project harder to maintain and add more constraints. * By keeping the projects separate it is easier to scale resources. We can serve these two different audiences and prioritize the work accordingly. Reading Lists are, by their nature, less critical to the health of Wikipedia/MediaWiki. * Multi-project support. Reading Lists are by design cross-wiki/project. Watchlists are tied to specific wikis. While there have been many discussion for making them cross-wiki, resolution is not in the near term. [[mw:Wikimedia Apps/Synced Reading Lists|More information can be found on MediaWiki.org]] where feedback and ideas are welcome. Thank you </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2017, 20 сентябрь, 20:35 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=16981815 --> == Changes to the global ban policy == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. Some changes to the [[m:Global bans|community global ban policy]] have been proposed. Your comments are welcome at [[:m:Requests for comment/Improvement of global ban policy]]. Please translate this message to your language, if needed. Cordially. [[:m:User:Matiia|Matiia]] ([[:m:User talk:Matiia|Matiia]]) 2017, 12 ноябрь, 00:34 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Matiia@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=17241561 --> == New print to pdf feature for mobile web readers == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''New print to pdf feature for mobile web readers''' The Readers web team will be deploying a new feature this week to make it [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile_PDFs|easier to download PDF versions of articles on the mobile website]]. Providing better offline functionality was one of the highlighted areas from [[m:New_Readers/Offline|the research done by the New Readers team in Mexico, Nigeria, and India]]. The teams created a prototype for mobile PDFs which was evaluated by user research and community feedback. The [[m:New_Readers/Offline#Concept_testing_for_mobile_web|prototype evaluation]] received positive feedback and results, so development continued. For the initial deployment, the feature will be available to Google Chrome browsers on Android. Support for other mobile browsers to come in the future. For Chrome, the feature will use the native Android print functionality. Users can choose to download a webpage as a PDF. [[mw:Reading/Web/Projects/Print_Styles#Mobile_Printing|Mobile print styles]] will be used for these PDFs to ensure optimal readability for smaller screens. The feature is available starting Wednesday, Nov 15. For more information, see [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile_PDFs|the project page on MediaWiki.org]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2017, 20 ноябрь, 22:07 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Mobile_PDF_distribution_list&oldid=17448927 --> == Call for Wikimania 2018 Scholarships == Hi all, We wanted to inform you that scholarship applications for [[:wm2018:Wikimania 2018|Wikimania 2018]] which is being held in Cape Town, South Africa on July 18–22, 2018 are now being accepted. '''Applications are open until Monday, 22 January 2018 23:59 UTC.''' Applicants will be able to apply for a partial or full scholarship. A full scholarship will cover the cost of an individual's round-trip travel, shared accommodation, and conference registration fees as arranged by the Wikimedia Foundation. A partial scholarship will cover conference registration fees and shared accommodation. Applicants will be rated using a pre-determined selection process and selection criteria established by the Scholarship Committee and the Wikimedia Foundation, who will determine which applications are successful. To learn more about Wikimania 2018 scholarships, please visit: [[:wm2018:Scholarships]]. To apply for a scholarship, fill out the multi-language application form on: '''https://scholarships.wikimedia.org/apply''' It is highly recommended that applicants review all the material on the Scholarships page and [[:wm2018:Scholarships/FAQ|the associated FAQ]] before submitting an application. If you have any questions, please contact: wikimania-scholarships at wikimedia.org or leave a message at: [[:wm2018:Talk:Scholarships]]. Please help us spread the word and translate pages! Best regards, [[:m:User:Slashme|David Richfield]] and [[:m:DerHexer|Martin Rulsch]] for the [[:wm2018:Scholarship Committee|Scholarship Committee]] 2017, 20 декабрь, 19:24 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DerHexer@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=17300722 --> == User group for Military Historians == Greetings, "Military history" is one of the most important subjects when speak of sum of all human knowledge. To support contributors interested in the area over various language Wikipedias, we intend to form a user group. It also provides a platform to share the best practices between military historians, and various military related projects on Wikipedias. An initial discussion was has been done between the coordinators and members of WikiProject Military History on English Wikipedia. Now this discussion has been taken to Meta-Wiki. Contributors intrested in the area of military history are requested to share their feedback and give suggestions at [[:m:Talk:Discussion to incubate a user group for Wikipedia Military Historians|Talk:Discussion to incubate a user group for Wikipedia Military Historians]]. [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2017, 21 декабрь, 10:46 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Krishna Chaitanya Velaga@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=17565441 --> == Editing News #1—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2018/February|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?'''<div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can now use the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diff tool]] on any page? [[File:Wikitext diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing some changes, in the two-column wikitext diff display|center|frameless|250px]] Sometimes, it is hard to see important changes in a wikitext diff. This screenshot of a wikitext diff (click to enlarge) shows that the paragraphs have been rearranged, but it does not highlight the removal of a word or the addition of a new sentence. If you [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the Beta Feature]] for "{{Int:visualeditor-preference-visualdiffpage-label}}", you will have a new option. It will give you a new box at the top of every diff page. This box will let you choose either diff system on any edit. [[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected|center|frameless|200px]] Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs. In the visual diff, additions, removals, new links, and formatting changes will be highlighted. Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side. [[File:Visual diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing the same changes to an article. Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|250px]] This screenshot shows the same edit as the wikitext diff. The visual diff highlights the removal of one word and the addition of a new sentence. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2017/May|the last newsletter]], the [[mw:Editing|Editing Team]] has spent most of their time supporting [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor mode]], which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and improving [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. You can find links to the work finished each week at [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[mw:Editing team/Current priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor, and improving the visual diff tool. ===Recent changes=== *The '''[[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]]''' is [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|available as a Beta Feature]] on desktop devices. It has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools. The team have been comparing the performance of different editing environments. They have studied how long it takes to open the page and start typing. The study uses data for more than one million edits during December and January. Some changes have been made to improve the speed of the 2017 wikitext editor and the visual editor. Recently, the 2017 wikitext editor opened fastest for most edits, and the 2010 WikiEditor was fastest for some edits. More information will be posted at [[mw:Contributors/Projects/Editing performance]]. *The '''[[mw:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' was developed for the visual editor. It is now available to all users of the visual editor and the 2017 wikitext editor. When you review your changes, you can toggle between wikitext and visual diffs. You can also [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the new Beta Feature]] for "Visual diffs". The Beta Feature lets you use the visual diff tool to view other people's edits on page histories and [[Special:RecentChanges]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T167508] *[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|'''Wikitext syntax highlighting''']] is available as a Beta Feature for both [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor]] and the 2010 wikitext editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246] *The [[mw:Citoid|citoid service]] automatically translates URLs, DOIs, ISBNs, and PubMed id numbers into wikitext citation templates. It is very popular and useful to editors, although it can be a bit tricky to set up. <mark>Your wiki can have this service. Please [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|read the instructions]]. You can [[phab:T127354|ask the team to help you enable citoid at your wiki]]</mark>. ===Let's work together=== *The team will talk about editing tools at an upcoming [[m:Wikimedia Foundation metrics and activities meetings|Wikimedia Foundation metrics and activities meeting]]. *Wikibooks, Wikiversity, and other communities may have the visual editor made available by default to contributors. If your community wants this, then please contact [[mw:User talk:Deskana (WMF)|Dan Garry]]. *The <code><nowiki><references /></nowiki></code> block can [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Projects/Columns for references|automatically display long lists of references in columns]] on wide screens. This makes footnotes easier to read. You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&priority=10&parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597] *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{Int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> 2018, 2 март, 20:56 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 --> == AdvancedSearch == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From May 8, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:AdvancedSearch|AdvancedSearch]] will be available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] in your wiki. The feature enhances the [[Special:Search|search page]] through an advanced parameters form and aims to make [[m:WMDE_Technical_Wishes/AdvancedSearch/Functional_scope|existing search options]] more visible and accessible for everyone. AdvancedSearch is a project by [[m:WMDE Technical Wishes/AdvancedSearch|WMDE Technical Wishes]]. Everyone is invited to test the feature and we hope that it will serve you well in your work! </div> [[m:User:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 2018, 7 май, 14:45 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Birgit Müller (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_1&oldid=17995466 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (May 2018) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to research and tools as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/69/ Rock's Backpages]''' – Music articles and interviews from the 1950s onwards - 50 accounts * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/68/ Invaluable]''' – Database of more than 50 million auctions and over 500,000 artists - 15 accounts * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/70/ Termsoup]''' – Translation tool '''Expansions''' * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/43/ Fold3]''' – Available content has more than doubled, now including new military collections from the UK, Australia, and New Zealand. * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/52/ Oxford University Press]''' – The Scholarship collection now includes [http://www.e-enlightenment.com/ Electronic Enlightenment] * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/60/ Alexander Street Press]''' – [https://alexanderstreet.com/products/women-and-social-movements-library Women and Social Movements Library] now available * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/58/ Cambridge University Press]''' – [http://orlando.cambridge.org/ Orlando Collection] now available Many other partnerships with accounts available are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/47/ Baylor University Press], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/41/ Loeb Classical Library], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/46/ Cairn], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/61/ Bloomsbury]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2018, 30 май, 18:03 (UTC) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=18064061 --> == Global preferences are available == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Global preferences are now available, you can set them by visiting your new [[Special:GlobalPreferences|global preferences page]]. Visit [[mw:Help:Extension:GlobalPreferences|mediawiki.org for information on how to use them]] and [[mw:Help talk:Extension:GlobalPreferences|leave feedback]]. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 2018, 10 июль, 19:19 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=17968247 --> == New user group for editing sitewide CSS/JS == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''({{int:please-translate}})'' Hi all! To improve the security of our readers and editors, permission handling for CSS/JS pages has changed. (These are pages like <code dir="ltr">MediaWiki:Common.css</code> and <code dir="ltr">MediaWiki:Vector.js</code> which contain code that is executed in the browsers of users of the site.) A new user group, <code dir="ltr">[[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface-admin]]</code>, has been created. Starting four weeks from now, only members of this group will be able edit CSS/JS pages that they do not own (that is, any page ending with <code dir="ltr">.css</code> or <code dir="ltr">.js</code> that is either in the <code dir="ltr">MediaWiki:</code> namespace or is another user's user subpage). You can learn more about the motivation behind the change [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|here]]. Please add users who need to edit CSS/JS to the new group (this can be done the same way new administrators are added, by stewards or local bureaucrats). This is a dangerous permission; a malicious user or a hacker taking over the account of a careless interface-admin can abuse it in far worse ways than admin permissions could be abused. Please only assign it to users who need it, who are trusted by the community, and who follow common basic password and computer security practices (use strong passwords, do not reuse passwords, use two-factor authentication if possible, do not install software of questionable origin on your machine, use antivirus software if that's a standard thing in your environment). Thanks! <br/><span dir="ltr">[[m:User:Tgr|Tgr]] ([[m:User talk:Tgr|talk]]) 2018, 30 июль, 13:08 (UTC) <small>(via [[m:Special:MyLanguage/Global_message_delivery|global message delivery]])</small></span> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tgr@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=17968247 --> == Editing of sitewide CSS/JS is only possible for interface administrators from now == ''({{int:please-translate}})'' <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi all, as [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS/announcement 2|announced previously]], permission handling for CSS/JS pages has changed: only members of the <code>[[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface-admin]]</code> ({{int:group-interface-admin}}) group, and a few highly privileged global groups such as stewards, can edit CSS/JS pages that they do not own (that is, any page ending with .css or .js that is either in the MediaWiki: namespace or is another user's user subpage). This is done to improve the security of readers and editors of Wikimedia projects. More information is available at [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS]]. If you encounter any unexpected problems, please contact me or file a bug. Thanks!<br /> [[m:User:Tgr|Tgr]] ([[m:User talk:Tgr|talk]]) 2018, 27 август, 12:39 (UTC) <small>(via [[m:Special:MyLanguage/Global_message_delivery|global message delivery]])</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tgr@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18258712 --> == Read-only mode for up to an hour on 12 September and 10 October == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its secondary data centre. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the secondary data center on '''Wednesday, 12 September 2018'''. On '''Wednesday, 10 October 2018''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop when we switch. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Wednesday, 12 September and Wednesday, 10 October. The test will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20170503T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Thursday 13 September and Thursday 11 October). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the weeks of 10 September 2018 and 8 October 2018. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2018 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' /<span dir=ltr>[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan(WMF)]] ([[m:User talk:Johan (WMF)|talk]])</span> </div></div> 2018, 6 сентябрь, 13:33 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18333489 --> == The GFDL license on Commons == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> This has been posted here because your wiki allows local file uploads. {{int:please-translate}}. Commons [[c:Commons:Village pump/Proposals/Archive/2018/08#No longer allow GFDL for some new uploads|will no longer allow]] uploads of photos, paintings, drawings, audio and video that use the GFDL [[c:Commons:Licensing|license]] and no other license. This starts after 14 October. Textbooks, manuals and logos, diagrams and screenshots from GFDL software manuals that only use the GFDL license are still allowed. Files licensed with both GFDL and an accepted license like Creative Commons BY-SA are still allowed. There is no time limit to move files from other projects to Commons. The licensing date is all that counts. It doesn't matter when the file was uploaded or created. Every wiki that allows local uploads should check if bots, scripts and templates that are used to move files to Commons need to be updated. Also update your local policy documentation if needed. The decision to allow files that only have a GFDL license, or not allow them, is a decision all wikis can make for themselves. Your wiki can decide to continue allowing the files that Commons will no longer allow after 14 October. If your wiki decides to continue to allow files after 14 October that Commons will no longer allow those files should not be moved to Commons. — [[User:Alexis Jazz|Alexis Jazz]], <small>distributed by [[User:Johan (WMF)|Johan]] using [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|MassMessage]]</small> </div></div> 2018, 20 сентябрь, 18:11 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Alexis_Jazz/GFDL_MassMessage/Distribution&oldid=18392882 --> == Reminder: No editing for up to an hour on 10 October == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018 2|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} The [https://wikimediafoundation.org/ Wikimedia Foundation] are testing its secondary data center. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. They switched all traffic to the secondary data center 12 September 2018. On '''Wednesday, 10 October 2018''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while we switch. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' You will not be able to edit for up to an hour on Wednesday, 10 October. The test will start a bit after [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20181010T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT, 23:00 JST). If you try to edit or save during these times, you will see an error message. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2018 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.''' /<span dir=ltr>[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan(WMF)]] ([[m:User talk:Johan (WMF)|talk]])</span> </div></div> 2018, 4 октябрь, 12:03 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18363900 --> == The Community Wishlist Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> The Community Wishlist Survey. {{Int:Please-translate}}. Hey everyone, The Community Wishlist Survey is the process when the Wikimedia communities decide what the Wikimedia Foundation [[m:Community Tech|Community Tech]] should work on over the next year. The Community Tech team is focused on tools for experienced Wikimedia editors. You can post technical proposals from now until 11 November. The communities will vote on the proposals between 16 November and 30 November. You can read more on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|wishlist survey page]]. <span dir=ltr>/[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan (WMF)]]</span></div></div> 2018, 30 октябрь, 11:05 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18458512 --> == Editing News #2—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2018/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? [[File:Mobile editing watchlist star editing pencil.png|alt=Screenshot showing the location of the pencil icon|center|frameless|250px]] Tap on the pencil icon to start editing. The page will probably open in the wikitext editor. You will see another pencil icon in the toolbar. Tap on that pencil icon to the switch between visual editing and wikitext editing. [[File:Visual editing mobile switch wikitext.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] Remember to publish your changes when you're done. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.</div></div> Since the last newsletter, the [[mw:Editing|Editing Team]] has wrapped up most of their work on the [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] and [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. The team has begun investigating the needs of editors who use mobile devices. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. Their [[mw:Wikimedia Audiences/2018-19 Q2 Goals#Contributors|current priorities]] are fixing bugs and improving mobile editing. === Recent changes === *The Editing team has published an [[mw:Mobile editing using the visual editor report|initial report about mobile editing]]. *The Editing team has begun a design study of visual editing on the mobile website. New editors have trouble doing basic tasks on a smartphone, such as adding links to Wikipedia articles. You can [[c:File:Visual Editor Heuristic - Results.pdf|read the report]]. *The Reading team is working on a [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|separate mobile-based contributions project]]. *The 2006 wikitext editor is [[mw:Contributors/Projects/Removal of the 2006 wikitext editor|no longer supported]]. If you used [[:File:Edit toolbar - 2.png|that toolbar]], then you will no longer see any toolbar. You may choose another editing tool in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|editing preferences]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|local gadgets]], or [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]]. *The Editing team described the history and status of [[mw:Extension:VisualEditor|VisualEditor]] in [[m:Wikimedia monthly activities meetings/2018-03|this recorded public presentation]] (starting at 29 minutes, 30 seconds). *The Language team released [[mw:Content translation/V2|a new version of Content Translation]] (CX2) last month, on [[foundationsite:2018/09/30/international-translation-day/|International Translation Day]]. It integrates the visual editor to support templates, tables, and images. It also produces better wikitext when the translated article is published. [https://wikimediafoundation.org/2018/09/30/content-translation-version-two/] === Let's work together === * The Editing team wants to improve visual editing on the mobile website. <mark>Please read [[mw:Visual-based mobile editing/Ideas/October 2018|their ideas]] and tell the team what you think would help editors who use the mobile site.</mark> *The [[m:Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]] begins next week. *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2018, 2 ноябрь, 14:16 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 --> == Change coming to how certain templates will appear on the mobile web == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Change coming to how certain templates will appear on the mobile web''' {{int:please-translate}} [[File:Page_issues_-_mobile_banner_example.jpg|thumb|Example of improvements]] Hello, In a few weeks the Readers web team will be changing how some templates look on the mobile web site. We will make these templates more noticeable when viewing the article. We ask for your help in updating any templates that don't look correct. What kind of templates? Specifically templates that notify readers and contributors about issues with the content of an article – the text and information in the article. Examples like [[wikidata:Q5962027|Template:Unreferenced]] or [[Wikidata:Q5619503|Template:More citations needed]]. Right now these notifications are hidden behind a link under the title of an article. We will format templates like these (mostly those that use Template:Ambox or message box templates in general) to show a short summary under the page title. You can tap on the "Learn more" link to get more information. For template editors we have [[mw:Recommendations_for_mobile_friendly_articles_on_Wikimedia_wikis#Making_page_issues_(ambox_templates)_mobile_friendly|some recommendations on how to make templates that are mobile-friendly]] and also further [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues|documentation on our work so far]]. If you have questions about formatting templates for mobile, [[mw:Talk:Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues|please leave a note on the project talk page]] or [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Readers-Web-Backlog file a task in Phabricator] and we will help you. {{Int:Feedback-thanks-title}} </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2018, 13 ноябрь, 19:34 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18543269 --> == Community Wishlist Survey vote == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> The Community Wishlist Survey. {{Int:Please-translate}}. Hey everyone, The Community Wishlist Survey is the process when the Wikimedia communities decide what the Wikimedia Foundation [[m:Community Tech|Community Tech]] should work on over the next year. The Community Tech team is focused on tools for experienced Wikimedia editors. The communities have now posted a long list of technical proposals. You can vote on the proposals from now until 30 November. You can read more on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|wishlist survey page]]. <span dir=ltr>/[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan (WMF)]]</span></div></div> 2018, 22 ноябрь, 18:13 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18543269 --> == Advanced Search == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[m:WMDE_Technical_Wishes/AdvancedSearch|Advanced Search]] will become a default feature on your wiki on November 28. This new interface allows you to perform specialized searches on the [[Special:Search|search page]], even if you don’t know any [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch|search syntax]]. Advanced Search originates from the [[m:WMDE_Technical_Wishes|German Community’s Technical Wishes project]]. It's already a default feature on German, Arabic, Farsi and Hungarian Wikipedia. Besides, more than 40.000 users across all wikis have tested the beta version. Feedback is welcome on the [[mw:Help talk:Extension:AdvancedSearch|central feedback page]].</div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] ([[m:User talk:Johanna Strodt (WMDE)|talk]]) 2018, 26 ноябрь, 10:57 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_1&oldid=17995466 --> == New Wikimedia password policy and requirements == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} The Wikimedia Foundation security team is implementing a new [[m:Password policy|password policy and requirements]]. [[mw:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|You can learn more about the project on MediaWiki.org]]. These new requirements will apply to new accounts and privileged accounts. New accounts will be required to create a password with a minimum length of 8 characters. Privileged accounts will be prompted to update their password to one that is at least 10 characters in length. These changes are planned to be in effect on December 13th. If you think your work or tools will be affected by this change, please let us know on [[mw:Talk:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|the talk page]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2018, 6 декабрь, 20:02 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == Invitation from Wiki Loves Love 2019 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:WLL Subtitled Logo (transparent).svg|right|frameless]] Love is an important subject for humanity and it is expressed in different cultures and regions in different ways across the world through different gestures, ceremonies, festivals and to document expression of this rich and beautiful emotion, we need your help so we can share and spread the depth of cultures that each region has, the best of how people of that region, celebrate love. [[:c:Commons:Wiki Loves Love|Wiki Loves Love (WLL)]] is an international photography competition of Wikimedia Commons with the subject love testimonials happening in the month of February. The primary goal of the competition is to document love testimonials through human cultural diversity such as monuments, ceremonies, snapshot of tender gesture, and miscellaneous objects used as symbol of love; to illustrate articles in the worldwide free encyclopedia Wikipedia, and other Wikimedia Foundation (WMF) projects. The theme of 2019 iteration is '''''Celebrations, Festivals, Ceremonies and rituals of love.''''' Sign up your affiliate or individually at [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/Participants|Participants]] page. To know more about the contest, check out our [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019|Commons Page]] and [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2018/FAQ|FAQs]] There are several prizes to grab. Hope to see you spreading love this February with Wiki Loves Love! Kind regards, [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2018/International Team|Wiki Loves Love Team]] Imagine... the sum of all love! </div> --[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2018, 27 декабрь, 10:12 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == FileExporter beta feature == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Logo for FileExporter.svg|thumb|Coming soon: the beta feature [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter]]]] A new beta feature will soon be released on all wikis: The [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter]]. It allows exports of files from a local wiki to Wikimedia Commons, including their file history and page history. Which files can be exported is defined by each wiki's community: '''Please check your wiki's [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons/Configuration file documentation|configuration file]]''' if you want to use this feature. The FileExporter has already been a beta feature on [https://www.mediawiki.org mediawiki.org], [https://meta.wikimedia.org meta.wikimedia], deWP, faWP, arWP, koWP and on [https://wikisource.org wikisource.org]. After some functionality was added, it's now becoming a beta feature on all wikis. Deployment is planned for January 16. More information can be found [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|on the project page]]. As always, feedback is highly appreciated. If you want to test the FileExporter, please activate it in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|user preferences]]. The best place for feedback is the [[mw:Help_talk:Extension:FileImporter|central talk page]]. Thank you from Wikimedia Deutschland's [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes project]]. </div> [[User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 2019, 14 январь, 09:41 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=18782700 --> == No editing for 30 minutes 17 January == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will '''not be able to edit''' the wikis for up to 30 minutes on '''[https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190117T07 17 January 07:00 UTC]'''. This is because of a database problem that has to be fixed immediately. You can still read the wikis. Some wikis are not affected. They don't get this message. You can see which wikis are '''not''' affected [[:m:User:Johan (WMF)/201901ReadOnlyPage|on this page]]. Most wikis are affected. The time you can't edit might be shorter than 30 minutes. /[[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div> 2019, 16 январь, 14:47 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/201901ReadOnly/Targets&oldid=18788945 --> == Talk to us about talking == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:OOjs_UI_icon_speechBubbles-rtl.svg|alt=" icon depicting two speech Bubbles"|frameless|right|120px]] The Wikimedia Foundation is planning a [[mw:Talk pages consultation 2019|global consultation about communication]]. The goal is to bring Wikimedians and wiki-minded people together to improve tools for communication. We want all contributors to be able to talk to each other on the wikis, whatever their experience, their skills or their devices. We are looking for input from as many different parts of the Wikimedia community as possible. It will come from multiple projects, in multiple languages, and with multiple perspectives. We are currently planning the consultation. We need your help. '''We need volunteers to help talk to their communities or user groups.''' You can help by hosting a discussion at your wiki. Here's what to do: # First, [[mw:Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up|sign up your group here.]] # Next, create a page (or a section on a Village pump, or an e-mail thread – whatever is natural for your group) to collect information from other people in your group. This is not a vote or decision-making discussion: we are just collecting feedback. # Then ask people what they think about communication processes. We want to hear stories and other information about how people communicate with each other on and off wiki. Please consider asking these five questions: ## When you want to discuss a topic with your community, what tools work for you, and what problems block you? ## What about talk pages works for newcomers, and what blocks them? ## What do others struggle with in your community about talk pages? ## What do you wish you could do on talk pages, but can't due to the technical limitations? ## What are the important aspects of a "wiki discussion"? # Finally, please go to [[mw:Talk:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019 on Mediawiki.org]] and report what you learned from your group. Please include links if the discussion is available to the public. '''You can also help build the list of the many different ways people talk to each other.''' Not all groups active on wikis or around wikis use the same way to discuss things: it can happen on wiki, on social networks, through external tools... Tell us [[mw:Talk pages consultation 2019/Tools in use|how your group communicates]]. You can read more about [[mw:Talk pages consultation 2019|the overall process]] on mediawiki.org. If you have questions or ideas, you can [[mw:Talk:Talk pages consultation 2019|leave feedback about the consultation process]] in the language you prefer. Thank you! We're looking forward to talking with you. </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 2019, 21 февраль, 15:00 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (March 2019) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/72/ Kinige]''' – Primarily Indian-language ebooks - 10 books per month * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale]''' – Times Digital Archive collection added (covering 1785-2013) * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/54/ JSTOR]''' – New applications now being taken again Many other partnerships with accounts available are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/47/ Baylor University Press], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/10/ Taylor & Francis], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/46/ Cairn], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/32/ Annual Reviews] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/61/ Bloomsbury]. You can request new partnerships on our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/suggest/ Suggestions page]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2019, 13 март, 17:40 (UTC) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=18873404 --> == Read-only mode for up to 30 minutes on 11 April == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will '''not be able to edit''' most Wikimedia wikis for up to 30 minutes on '''[https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190411T05 11 April 05:00 UTC]'''. This is because of a hardware problem. You can still read the wikis. You [[phab:T220080|can see which wikis are affected]]. The time you can not edit might be shorter than 30 minutes. /[[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div></div></div> 2019, 8 апрель, 10:56 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18979889 --> == Wikimedia Foundation Medium-Term Plan feedback request == {{int:please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Wikimedia Foundation has published a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Medium-term_plan_2019|Medium-Term Plan proposal]] covering the next 3–5 years. We want your feedback! Please leave all comments and questions, in any language, on [[m:Talk:Wikimedia_Foundation_Medium-term_plan_2019|the talk page]], by April 20. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[m:User talk:Quiddity (WMF)|talk]]) 2019, 12 апрель, 17:35 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18998727 --> == Editing News #1—July 2019 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] <big>'''Did you know?'''</big> <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? Every article has a pencil icon at the top. Tap on the pencil icon [[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|frameless|16x16px]] to start editing. '''<big>Edit Cards</big>''' [[File:EditCards-v.20.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] This is what the new '''Edit Cards for editing links''' in the mobile visual editor look like. You can try the prototype here: '''[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].''' </div></div> Welcome back to the [[mw:Editing|Editing]] newsletter. Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2018/October|the last newsletter]], the team has released two new features for the [[mw:VisualEditor on mobile|mobile visual editor]] and has started developing three more. All of this work is part of the team's goal to [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2018-2019/Audiences#Outcome 3: Mobile Contribution|make editing on mobile web simpler]]. Before talking about the team's recent releases, we have a question for you: <strong>Are you willing to try a new way to add and change links?</strong> If you are interested, we would value your input! You can try this new link tool in the mobile visual editor on a separate wiki. <em>Follow these instructions and share your experience:</em> <strong>[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].</strong> === Recent releases === The mobile visual editor is a simpler editing tool, for smartphones and tablets using the [[mw:Reading/Web/Mobile#About|mobile site]]. The Editing team recently launched two new features to improve the mobile visual editor: # [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing|Section editing]] #* The purpose is to help contributors focus on their edits. #* The team studied this with an A/B test. [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing#16 June 2019|This test showed]] that contributors who could use section editing were '''1% more likely to publish''' the edits they started than people with only full-page editing. # [[mw:VisualEditor on mobile#March 1, 2019|Loading overlay]] #* The purpose is to smooth the transition between reading and editing. Section editing and the new loading overlay are '''now available to everyone''' using the mobile visual editor. === New and active projects === This is a list of our most active projects. [[mw:Help:Watching pages|Watch]] these pages to learn about project updates and to share your input on new designs, prototypes and research findings. *[[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit cards]]: This is a clearer way to add and edit links, citations, images, templates, etc. in articles. You can try this feature now. <em>Go here to see how:</em> [[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 <em>Try Edit Cards</em>]]. *[[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Mobile toolbar refresh]]: This project will learn if contributors are more successful when the editing tools are easier to recognize. *[[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|Mobile visual editor availability]]: This A/B test asks: ''Are newer contributors more successful if they use the mobile visual editor?'' We are collaborating with [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default#26 June 2019 %E2%80%93 Participating wikis and test start date|20 Wikipedias]] to answer this question. *[[mw:VisualEditor on mobile/Usability improvements|Usability improvements]]: This project will make the mobile visual editor easier to use. The goal is to let contributors stay focused on editing and to feel more confident in the editing tools. === Looking ahead === * '''Wikimania:''' Several members of the Editing Team will be attending [[wmania:|Wikimania]] in August 2019. They will lead a session about mobile editing in the [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|Community Growth space]]. Talk to the team about how editing can be improved. * '''Talk Pages:''' In the coming months, the Editing Team will begin [[mw:Talk pages consultation 2019|improving talk pages]] and communication on the wikis. === Learning more === The [[mw:VisualEditor on mobile|VisualEditor on mobile]] is a good place to learn more about the projects we are working on. The team wants to talk with you about anything related to editing. If you have something to say or ask, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:user_talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:user_talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2019, 23 июль, 18:32 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=19175117 --> == New tools and IP masking == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hey everyone, The Wikimedia Foundation wants to work on two things that affect how we patrol changes and handle vandalism and harassment. We want to make the tools that are used to handle bad edits better. We also want to get better privacy for unregistered users so their IP addresses are no longer shown to everyone in the world. We would not hide IP addresses until we have better tools for patrolling. We have an idea of what tools ''could'' be working better and how a more limited access to IP addresses would change things, but we need to hear from more wikis. You can read more about the project [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|on Meta]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|post comments and feedback]]. Now is when we need to hear from you to be able to give you better tools to handle vandalism, spam and harassment. You can post in your language if you can't write in English. [[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div></div></div> 2019, 21 август, 14:18 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tools_and_IP_message/Distribution&oldid=19315232 --> == The consultation on partial and temporary Foundation bans just started == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <div class="plainlinks"> Hello, In a [[:en:Wikipedia:Community_response_to_the_Wikimedia_Foundation%27s_ban_of_Fram/Official_statements#Board_statement|recent statement]], the Wikimedia Foundation Board of Trustees [[:en:Wikipedia:Community_response_to_the_Wikimedia_Foundation%27s_ban_of_Fram/Official_statements#Board_statement|requested that staff hold a consultation]] to "re-evaluat[e] or add community input to the two new office action policy tools (temporary and partial Foundation bans)". Accordingly, the Foundation's Trust & Safety team invites all Wikimedians [[:m:Office actions/Community consultation on partial and temporary office actions/09 2019|to join this consultation and give their feedback]] from 30 September to 30 October. How can you help? * Suggest how partial and temporary Foundation bans should be used, if they should (eg: On all projects, or only on a subset); * Give ideas about how partial and temporary Foundation bans should ideally implemented, if they should be; and/or * Propose changes to the existing Office Actions policy on partial and temporary bans. We offer our thanks in advance for your contributions, and we hope to get as much input as possible from community members during this consultation! </div> </div>-- [[user:Kbrown (WMF)|Kbrown (WMF)]] 2019, 30 сентябрь, 17:14 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=19302497 --> == Feedback wanted on Desktop Improvements project == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{Int:Please-translate}} {{int:Hello}}. The Readers Web team at the WMF will work on some [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|improvements to the desktop interface]] over the next couple of years. The goal is to increase usability without removing any functionality. We have been inspired by changes made by volunteers, but that currently only exist as local gadgets and user scripts, prototypes, and volunteer-led skins. We would like to begin the process of bringing some of these changes into the default experience on all Wikimedia projects. We are currently in the research stage of this project and are looking for ideas for improvements, as well as feedback on our current ideas and mockups. So far, we have performed interviews with community members at Wikimania. We have gathered lists of previous volunteer and WMF work in this area. We are examining possible technical approaches for such changes. We would like individual feedback on the following: * Identifying focus areas for the project we have not yet discovered * Expanding the list of existing gadgets and user scripts that are related to providing a better desktop experience. If you can think of some of these from your wiki, please let us know * Feedback on the ideas and mockups we have collected so far We would also like to gather a list of wikis that would be interested in being test wikis for this project - these wikis would be the first to receive the updates once we’re ready to start building. When giving feedback, please consider the following goals of the project: * Make it easier for readers to focus on the content * Provide easier access to everyday actions (e.g. search, language switching, editing) * Put things in logical and useful places * Increase consistency in the interface with other platforms - mobile web and the apps * Eliminate clutter * Plan for future growth As well as the following constraints: * Not touching the content - no work will be done in terms of styling templates or to the structure of page contents themselves * Not removing any functionality - things might move around, but all navigational items and other functionality currently available by default will remain * No drastic changes to the layout - we're taking an evolutionary approach to the changes and want the site to continue feeling familiar to readers and editors Please give all feedback (in any language) at [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements]] After this round of feedback, we plan on building a prototype of suggested changes based on the feedback we receive. You’ll hear from us again asking for feedback on this prototype. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[mw:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[mw:User talk:Quiddity (WMF)|talk]]) </div> 2019, 16 октябрь, 07:18 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/Global_message_delivery_split_4&oldid=19462890 --> == Beta feature "Reference Previews" == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> A new beta feature will soon be deployed to your wiki: [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]]. As you might guess from the name, this feature gives you a preview of references in the article text. That means, you can look up a reference without jumping down to the bottom of the page. Reference Previews have already been a beta feature on German and Arabic Wikipedia since April. Now they will become available on more wikis. Deployment is planned for October 24. More information can be found [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|on the project page]]. As always, feedback is highly appreciated. If you want to test Reference Previews, please activate the beta feature in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|user preferences]] and let us know what you think. The best place for feedback is the [[mw:Help talk:Reference Previews|central talk page]]. We hope the feature will serve you well in your work. Thank you from Wikimedia Deutschland's [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes project]]. </div> -- [[User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 2019, 23 октябрь, 09:47 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=19478814 --> == Editing News #2 – Mobile editing and talk pages == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> Inside this newsletter, the [[mw:Editing|Editing team]] talks about their work on the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]], on [[mw:Talk pages project|the new talk pages project]], and at [[wikimania:|Wikimania 2019]]. === Help === <strong>What talk page interactions do you remember?</strong> Is it a story about how someone helped you to learn something new? Is it a story about how someone helped you get involved in a group? Something else? Whatever your story is, we want to hear it! Please tell us a story about how you used a talk page. <mark>Please share a link to a memorable discussion, or describe it on the <strong>[[mw:Topic:V8d91yh8gcg404dj|talk page for this project]]</strong>.</mark> The team wants your examples. These examples will help everyone develop a shared understanding of what this project should support and encourage. === Talk pages project === The [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk Pages Consultation]] was a global consultation to define better tools for wiki communication. From February through June 2019, more than 500 volunteers on 20 wikis, across 15 languages and multiple projects, came together with members of the Foundation to create a product direction for a set of discussion tools. The [[mw:Talk pages consultation 2019/Phase 2 report|Phase 2 Report]] of the Talk Page Consultation was published in August. It summarizes the product direction the team has started to work on, which you can read more about here: [[mw:Talk pages project|Talk Page Project project page]]. The team needs and wants your help at this early stage. They are starting to develop the first idea. Please add your name to the [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>"Getting involved"</strong>]] section of the project page, if you would like to hear about opportunities to participate. === Mobile visual editor === The Editing team is trying to make it simpler to edit on mobile devices. The team is changing the [[mw:VisualEditor on mobile|visual editor on mobile]]. If you have something to say about editing on a mobile device, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit Cards]] ==== [[File:Edit Cards-before-v3-comparison.png|thumb|486x486px|What happens when you click on a link. The new Edit Card is bigger and has more options for editing links.]] * On 3 September, the Editing team released [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|version 3 of Edit Cards]]. Anyone could use the new version in the mobile visual editor. * There is an [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|updated design]] on the Edit Card for adding and modifying links. There is also a new, [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#2 September 2019 - v3 deployment timing|combined workflow for editing a link's display text and target]]. * Feedback: You can try the new Edit Cards by opening the mobile visual editor on a smartphone. Please post your feedback on the [[:mw:Topic:V5rg0cqmikpubmjj|Edit cards talk page]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Toolbar]] ==== [[File:Toolbar-comparison-v1.png|thumb|486px|The editing toolbar is changing in the mobile visual editor. The old system had two different toolbars. Now, all the buttons are together. [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Tell the team what you think about the new toolbar]].]] * In September, the Editing team updated the mobile visual editor's editing toolbar. Anyone could see these changes in the mobile visual editor. ** <em>One toolbar:</em> All of the editing tools are located in one toolbar. Previously, the toolbar changed when you clicked on different things. **<em>New navigation:</em> The buttons for moving forward and backward in the edit flow have changed. **<em>Seamless switching:</em> an [[phab:T228159|improved workflow]] for switching between the visual and wikitext modes. * Feedback: You can try the refreshed toolbar by opening the mobile VisualEditor on a smartphone. Please post your feedback on the [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Toolbar feedback talk page]]. === Wikimania === The Editing Team attended [[wmania:2019:Program|Wikimania 2019]] in Sweden. They led a session on [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|the mobile visual editor]] and a session on [[wmania:2019:Community Growth/After Flow: A new direction for improving talk pages|the new talk pages project]]. They tested [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh#v1 prototype|two]] new [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#v3 prototype|features]] in the mobile visual editor with contributors. You can read more about what the team did and learned in [[mw:VisualEditor on mobile#Wikimania Stockholm: Overview|the team's report on Wikimania 2019]]. === Looking ahead === * <strong>Talk Pages Project:</strong> The team is thinking about the first set of proposed changes. The team will be working with a few communities to pilot those changes. The best way to stay informed is by adding your username to the list on the project page: [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>Getting involved</strong>]]. * <strong>Testing the mobile visual editor as the default:</strong> The Editing team plans to post results before the end of the calendar year. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|<strong>VisualEditor as mobile default project page</strong>]]. * <strong>Measuring the impact of Edit Cards:</strong> This study asks whether the project helped editors add links and citations. The Editing team hopes to share results in November. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|<strong>Edit Cards project page</strong>]]. – [[User:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2019, 29 октябрь, 11:12 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/VE_201910/3&oldid=19500848 --> == Movement Learning and Leadership Development Project == Hello The Wikimedia Foundation’s Community Development team is seeking to learn more about the way volunteers learn and develop into the many different roles that exist in the movement. Our goal is to build a movement informed framework that provides shared clarity and outlines accessible pathways on how to grow and develop skills within the movement. To this end, we are looking to speak with you, our community to learn about your journey as a Wikimedia volunteer. Whether you joined yesterday or have been here from the very start, we want to hear about the many ways volunteers join and contribute to our movement. To learn more about the project, [[:m:special:MyLanguage/Movement Learning and Leadership Development Project|please visit the Meta page]]. If you are interested in participating in the project, please complete [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSegM07N1FK_s0VUECM61AlWOthwdn5zQOlVsa2vaKcx13BwZg/viewform?usp=sf_link this simple Google form]. Although we may not be able to speak to everyone who expresses interest, we encourage you to complete this short form if you are interested in participating! -- [[user:LMiranda (WMF)|LMiranda (WMF)]] ([[user talk:LMiranda (WMF)|talk]]) 2020, 22 январь, 19:01 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=19738989 --> == Additional interface for edit conflicts on talk pages == ''Sorry, for writing this text in English. If you could help to translate it, it would be appreciated.'' You might know the new interface for edit conflicts (currently a beta feature). Now, Wikimedia Germany is designing an additional interface to solve edit conflicts on talk pages. This interface is shown to you when you write on a discussion page and another person writes a discussion post in the same line and saves it before you do. With this additional editing conflict interface you can adjust the order of the comments and edit your comment. We are inviting everyone to have a look at [[m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Edit conflicts on talk pages|the planned feature]]. Let us know what you think on our [[mw:Help talk:Two Column Edit Conflict View|central feedback page]]! -- For the Technical Wishes Team: [[m:User:Max Klemm (WMDE)|Max Klemm (WMDE)]] 2020, 26 февраль, 14:14 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Max Klemm (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=19845780 --> == Editing news 2020 #1 – Discussion tools == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v1.0.png|thumb|300px|alt=Screenshot showing what the Reply tool looks like|This early version of the Reply tool automatically signs and indents comments.]] The [[mw:Editing|Editing team]] has been working on [[mw:Talk pages project|the talk pages project]]. The goal of the talk pages project is to help contributors communicate on wiki more easily. This project is the result of the [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019]]. [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|thumb|300px|alt=Reply tool improved with edit tool buttons|In a future update, the team plans to test a tool for easily linking to another user's name, a rich-text editing option, and other tools.]] The team is building a [[mw:Talk pages project/replying|new tool for replying]] to comments now. This early version can sign and indent comments automatically. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20version%201.0|test the new Reply tool]].</strong> *On 31 March 2020, the new {{Int:discussiontools-replylink}} tool was offered as a [[mw:Beta Feature|Beta Feature]] editors at four Wikipedias: [[w:ar:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Arabic]], [[w:nl:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Dutch]], [[w:fr:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|French]], and [[w:hu:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Hungarian]]. If your community also wants early access to the new tool, contact [[User:Whatamidoing (WMF)]]. *The team is planning some upcoming changes. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying#Version%202.0|review the proposed design]] and share your thoughts on the talk page.</strong> The team will test features such as: **an easy way to mention another editor ("pinging"), **a rich-text visual editing option, and **other features identified through user testing or recommended by editors. To hear more about Editing Team updates, please add your name to the [[mw:Talk pages project#Get involved|<strong>"Get involved"</strong>]] section of the project page. You can also watch [[File:MediaWiki Vector skin blue star watchlist icon.svg|frameless|16px]] these pages: [[mw:Talk pages project|the main project page]], [[mw:Talk pages project/Updates|Updates]], [[mw:Talk pages project/replying|Replying]], and [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing|User testing]]. – [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2020, 8 апрель, 19:24 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox2&oldid=19967064 --> == Editing news 2020 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2020/June|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|alt=Mockup of the new reply feature, showing new editing tools|thumb|400x400px|The new features include a toolbar. [[mw:Talk:Talk pages project/replying|What do you think should be in the toolbar?]]]] This issue of the [[mw:Special:MyLanguage/Editing|Editing]] newsletter includes information the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]], an effort to help contributors communicate on wiki more easily. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|<strong>Reply tool</strong>]]: This is available as a Beta Feature at the four partner wikis (Arabic, Dutch, French, and Hungarian Wikipedias). The Beta Feature is called "{{int:discussiontools-preference-label}}". The Beta Feature will get [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying#Version%202.0|new features]] soon. The new features include writing comments in a new visual editing mode and pinging other users by typing <code>@</code>. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20tool%20version%202.0|test the new features]] on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] now. Some other wikis will have a chance to try the Beta Feature in the coming months. * [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|<strong>New requirements for user signatures</strong>]]: Soon, users will not be able to save invalid custom signatures in [[Special:Preferences]]. This will reduce signature spoofing, prevent page corruption, and make new talk page tools more reliable. Most editors will not be affected. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|<strong>New discussion tool</strong>]]: The Editing team is beginning work on a simpler process for starting new discussions. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion#Design|see the initial design on the project page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Research:Usage of talk pages|<strong>Research on the use of talk pages</strong>]]: The Editing team worked with the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Research|Wikimedia research team]] to study how talk pages help editors improve articles. We learned that new editors who use talk pages make more edits to the main namespace than new editors who don't use talk pages. – [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2020, 17 июнь, 20:32 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=20184653 --> == Annual contest Wikipedia Pages Wanting Photos == [[File:WPWP logo 1.png|150px|right|Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP)]] This is to invite you to join the Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) campaign to help improve Wikipedia articles with photos and win prizes. The campaign starts today 1st July 2020 and closes 31st August 2020. The campaign primarily aims at using images from Wikimedia Commons on Wikipedia articles that are lacking images. Participants will choose among Wikipedia pages without photo images, then add a suitable file from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests (Wiki Loves Africa, Wiki Loves Earth, Wiki Loves Folklore, etc.) over the years. Please visit the '''[[m:Wikipedia Pages Wanting Photos|campaign page]]''' to learn more about the WPWP Campaign. With kind regards, Thank you, Deborah Schwartz Jacobs, Communities Liaison, On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos Organizing Team - 2020, 1 июль, 08:24 (UTC) ''feel free to translate this message to your local language when this helps your community'' <!-- Сообщение отправил Участник:Romaine@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Romaine/MassMessage&oldid=20232618 --> == Feedback on movement names == {{int:Hello}}. Apologies if you are not reading this message in your native language. {{int:please-translate}} if necessary. {{Int:Feedback-thanks-title}} There are a lot of conversations happening about the future of our movement names. We hope that you are part of these discussions and that your community is represented. Since 16 June, the Foundation Brand Team has been running a [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9G2dN7P0T7gPqpD survey] in 7 languages about [[m:Special:MyLanguage/Communications/Wikimedia brands/2030 movement brand project/Naming convention proposals|3 naming options]]. There are also community members sharing concerns about renaming in a [[m:Special:MyLanguage/Community open letter on renaming|Community Open Letter]]. Our goal in this call for feedback is to hear from across the community, so we encourage you to participate in the survey, the open letter, or both. The survey will go through 7 July in all timezones. Input from the survey and discussions will be analyzed and published on Meta-Wiki. Thanks for thinking about the future of the movement, --[[:m:Talk:Communications/Wikimedia brands/2030 movement brand project|The Brand Project team]], 2020, 2 июль, 19:44 (UTC) ''Note: The survey is conducted via a third-party service, which may subject it to additional terms. For more information on privacy and data-handling, see the [[foundation:Special:MyLanguage/Naming Convention Proposals Movement Feedback Survey Privacy Statement|survey privacy statement]].'' <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/All_wikis_June_2020&oldid=20238836 --> == Editing news 2020 #3 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:50M@2x.png|thumb|alt=A gold star with a blue ribbon, and the text 50m|More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop.|400px]] Seven years ago this month, the [[mw:Editing team|Editing team]] offered the visual editor to most Wikipedia editors. Since then, editors have achieved many milestones: * More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop. * More than <strong>2 million new articles</strong> have been created in the visual editor. More than 600,000 of these new articles were created during 2019. * The visual editor is <strong>increasingly popular</strong>. The proportion of all edits made using the visual editor has increased every year since its introduction. * In 2019, <strong>35% of the edits by newcomers</strong> (logged-in editors with ≤99 edits) used the visual editor. This percentage has <strong>increased every year</strong>. * Almost <strong>5 million edits on the mobile site</strong> have been made with the visual editor. Most of these edits have been made since the Editing team started improving the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]] in 2018. * On 17 November 2019, the [https://discuss-space.wmflabs.org/t/first-edit-made-to-wikipedia-from-outer-space/2254 <strong>first edit from outer space</strong>] was made in the mobile visual editor. 🚀 👩‍🚀 * Editors have made more than <strong>7 million edits in the 2017 wikitext editor</strong>, including starting <strong>600,000 new articles</strong> in it. The [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] is VisualEditor's built-in wikitext mode. You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable it in your preferences]]. [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2020, 9 июль, 12:55 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=20232673 --> == Announcing a new wiki project! Welcome, Abstract Wikipedia == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hi all, It is my honor to introduce Abstract Wikipedia, a new project that has been unanimously approved by the Wikimedia Foundation Board of Trustees. Abstract Wikipedia proposes a new way to generate baseline encyclopedic content in a multilingual fashion, allowing more contributors and more readers to share more knowledge in more languages. It is an approach that aims to make cross-lingual cooperation easier on our projects, increase the sustainability of our movement through expanding access to participation, improve the user experience for readers of all languages, and innovate in free knowledge by connecting some of the strengths of our movement to create something new. This is our first new project in over seven years. Abstract Wikipedia was submitted as a project proposal by Denny Vrandečić in May 2020 <ref>[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]</ref> after years of preparation and research, leading to a detailed plan and lively discussions in the Wikimedia communities. We know that the energy and the creativity of the community often runs up against language barriers, and information that is available in one language may not make it to other language Wikipedias. Abstract Wikipedia intends to look and feel like a Wikipedia, but build on the powerful, language-independent conceptual models of Wikidata, with the goal of letting volunteers create and maintain Wikipedia articles across our polyglot Wikimedia world. The project will allow volunteers to assemble the fundamentals of an article using words and entities from Wikidata. Because Wikidata uses conceptual models that are meant to be universal across languages, it should be possible to use and extend these building blocks of knowledge to create models for articles that also have universal value. Using code, volunteers will be able to translate these abstract “articles” into their own languages. If successful, this could eventually allow everyone to read about any topic in Wikidata in their own language. As you can imagine, this work will require a lot of software development, and a lot of cooperation among Wikimedians. In order to make this effort possible, Denny will join the Foundation as a staff member in July and lead this initiative. You may know Denny as the creator of Wikidata, a long-time community member, a former staff member at Wikimedia Deutschland, and a former Trustee at the Wikimedia Foundation <ref>[[m:User:Denny|User:Denny]]</ref>. We are very excited that Denny will bring his skills and expertise to work on this project alongside the Foundation’s product, technology, and community liaison teams. It is important to acknowledge that this is an experimental project, and that every Wikipedia community has different needs. This project may offer some communities great advantages. Other communities may engage less. Every language Wikipedia community will be free to choose and moderate whether or how they would use content from this project. We are excited that this new wiki-project has the possibility to advance knowledge equity through increased access to knowledge. It also invites us to consider and engage with critical questions about how and by whom knowledge is constructed. We look forward to working in cooperation with the communities to think through these important questions. There is much to do as we begin designing a plan for Abstract Wikipedia in close collaboration with our communities. I encourage you to get involved by going to the project page and joining the new mailing list <ref>[[mail:abstract-wikipedia|Abstract Wikipedia mailing list]]</ref>. We recognize that Abstract Wikipedia is ambitious, but we also recognize its potential. We invite you all to join us on a new, unexplored path. Yours, Katherine Maher (Executive Director, Wikimedia Foundation) <references/> </div> <small>Sent by [[:m:User:Elitre (WMF)]] 2020, 9 июль, 20:06 (UTC) - '''[[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/July 2020 announcement]]''' </small> <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/All_wikis_June_2020&oldid=20265889 --> == The Universal Code of Conduct (UCoC): we want to hear from you. == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''{{int:Hello}}. Apologies that you may not be reading this message in your native language: translations of the following message may be available on [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Message to small and medium sized wikis|Meta]]. {{int:please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}''<br> At times, our contributor communities and projects have suffered from a lack of guidelines that can help us create an environment where free knowledge can be shared safely without fear. There has been talk about the need for a global set of conduct rules in different communities over time. Recently, the Wikimedia Foundation Board of Trustees announced a [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/May_2020_-_Board_of_Trustees_on_Healthy_Community_Culture,_Inclusivity,_and_Safe_Spaces|Community Culture Statement]], asking for new standards to address harassment and promote inclusivity across projects. The universal code of conduct will be a binding minimum set of standards across all Wikimedia projects, and will apply to all of us, staff and volunteers alike, all around the globe. It is of great importance that we all participate in expressing our opinions and thoughts about UCoC and its values. We should think about what we want it to cover or include and what it shouldn’t include, and how it may create difficulties or help our groups. This is the time to talk about it. Before starting drafting the code of conduct, we would like to hear from you and to solicit the opinions and feedback of your colleagues. In order for your voice to be heard, we encourage and invite you to read more about [[:m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct|the universal code of conduct (UCoC)]] and then write down your opinions or feedback [[:m:Talk:Universal_Code_of_Conduct|on the discussion page]]. To reduce language barriers during the process, you are welcome to translate [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct&language=en&action=page&filter= the universal code of conduct main page] from English into your respective local language. You and your community may choose to provide your opinions/feedback using your local languages. Thanks in advance for your attention and contributions, [[:m:Talk:Trust_and_Safety|The Trust and Safety team at Wikimedia Foundation]] 2020, 22 июль, 16:42 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Message_to_small_and_medium_sized_wikis/List&oldid=20303398 --> == Technical Wishes: FileExporter and FileImporter become default features on all Wikis == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> The [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter and FileImporter]] will become a default features on all wikis until August 7, 2020. They are planned to help you to move files from your local wiki to Wikimedia Commons easier while keeping all original file information (Description, Source, Date, Author, View History) intact. Additionally, the move is documented in the files view history. How does it work? Step 1: If you are an auto-confirmed user, you will see a link "Move file to Wikimedia Commons" on the local file page. Step 2: When you click on this link, the FileImporter checks if the file can in fact be moved to Wikimedia Commons. These checks are performed based on the wiki's [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons/Configuration_file_documentation|configuration file]] which is created and maintained by each local wiki community. Step 3: If the file is compatible with Wikimedia Commons, you will be taken to an import page, at which you can update or add information regarding the file, such as the description. You can also add the 'Now Commons' template to the file on the local wiki by clicking the corresponding check box in the import form. Admins can delete the file from the local wiki by enabling the corresponding checkbox. By clicking on the 'Import' button at the end of the page, the file is imported to Wikimedia Commons. If you want to know more about the [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileImporter extension]] or the [[m:WMDE_Technical_Wishes|Technical Wishes Project]], follow the links. --For the Technical Wishes Team: </div>[[User:Max Klemm (WMDE)|Max Klemm (WMDE)]] 2020, 6 август, 09:13 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Max Klemm (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=20343133 --> == Important: maintenance operation on September 1st == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|Read this message in another language]] • [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|{{int:please-translate}}]] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its secondary data centre. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the secondary data centre on '''Tuesday, September 1st 2020'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, September 1st. The test will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200901T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 19:30 IST, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Wednesday September 2). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the week of September 1st, 2020. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2018 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' </div></div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]])</span> 2020, 26 август, 13:48 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20384955 --> == New Wikipedia Library Collections Now Available (September 2020) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing new free, full-access, accounts to reliable sources as part of our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ research access program]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/101/ Al Manhal]''' – Arabic journals and ebooks * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/102/ Ancestry.com]''' – Genealogical and historical records * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/100/ RILM]''' – Music encyclopedias Many other partnerships are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/49/ Adam Matthew], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/57/ EBSCO], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/54/ JSTOR]. A significant portion of our collection now no longer requires individual applications to access! Read more in our [https://diff.wikimedia.org/2020/06/24/simplifying-your-research-needs-the-wikipedia-library-launches-new-technical-improvements-and-partnerships/ recent blog post]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 2020, 3 сентябрь, 09:49 (UTC) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=20418180 --> == Invitation to participate in the conversation == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''{{int:Hello}}. Apologies for cross-posting, and that you may not be reading this message in your native language: translations of the following announcement may be available on '''[[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Draft review/Invitation (long version)|Meta]]'''. {{int:please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' We are excited to share '''[[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Draft review|a draft of the Universal Code of Conduct]]''', which the Wikimedia Foundation Board of Trustees called for earlier this year, for your review and feedback. The discussion will be open until October 6, 2020. The UCoC Drafting Committee wants to learn which parts of the draft would present challenges for you or your work. What is missing from this draft? What do you like, and what could be improved? Please join the conversation and share this invitation with others who may be interested to join, too. To reduce language barriers during the process, you are welcomed to translate this message and the [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Draft review|Universal Code of Conduct/Draft review]]. You and your community may choose to provide your opinions/feedback using your local languages. To learn more about the UCoC project, see the [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] page, and the [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/FAQ|FAQ]], on Meta. Thanks in advance for your attention and contributions, [[:m:Talk:Trust_and_Safety|The Trust and Safety team at Wikimedia Foundation]], 2020, 10 сентябрь, 17:55 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Draft_review/Invitation_(long_version)/List&oldid=20440292 --> == Wiki of functions naming contest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:Please-translate}}. {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Wikimedia wiki project. This project will be a wiki where the community can work together on a library of [[m:Special:MyLanguage/Abstract_Wikipedia/Wiki_of_functions_naming_contest#function|functions]]. The community can create new functions, read about them, discuss them, and share them. Some of these functions will be used to help create language-independent Wikipedia articles that can be displayed in any language, as part of the Abstract Wikipedia project. But functions will also be usable in many other situations. There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with voting beginning on 29 September and 27 October. Our goal is to have a final project name selected on 8 December. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wiki of functions naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</div> 2020, 29 сентябрь, 21:19 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/Global_message_delivery_split_4&oldid=20492310 --> == Call for feedback about Wikimedia Foundation Bylaws changes and Board candidate rubric == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}. Apologies if you are not reading this message in your native language. {{Int:Please-translate}}. Today the Wikimedia Foundation Board of Trustees starts two calls for feedback. One is about changes to the Bylaws mainly to increase the Board size from 10 to 16 members. The other one is about a trustee candidate rubric to introduce new, more effective ways to evaluate new Board candidates. The Board welcomes your comments through 26 October. For more details, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2020 - Call for feedback about Bylaws changes and Board candidate rubric|check the full announcement]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[m:User:Qgil-WMF|Qgil-WMF]] ([[m:User talk:Qgil-WMF|talk]]) 2020, 7 октябрь, 17:17 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/Board&oldid=20519859 --> == Important: maintenance operation on October 27 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic back to the primary data center on '''Tuesday, October 27 2020'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, October 27. The test will start at [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 14:00 UTC] (14:00 WET, 15:00 CET, 10:00 EDT, 19:30 IST, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 03:00 NZDT on Wednesday October 28). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the week of October 26, 2020. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter#Schedule_for_2020_switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div></div> -- <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]])</span> 2020, 21 октябрь, 17:10 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20519839 --> == Wiki of functions naming contest - Round 2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose the name for the new Wikimedia wiki project - the library of functions. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikicode, Wikicodex, Wikifunctions, Wikifusion, Wikilambda, Wikimedia Functions</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wiki of functions naming contest/Names|please learn more and vote now]]''' at Meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] </div> 2020, 5 ноябрь, 22:10 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20564572 --> == Опрос о пожеланиях сообщества — 2021 == [[File:Magic Wand Icon 229981 Color Flipped.svg|thumb|48px]] '''[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Опрос о пожеланиях сообщества — 2021]]''' открыт! Это процесс, в котором сообщества решают, над чем команда [[m:Community Tech|Community Tech]] должна работать в течение следующего года. Мы рекомендуем всем подавать предложения до истечения крайнего срока '''{{#time:j xg|2020-11-30|{{PAGELANGUAGE}}}}''', или комментировать другие предложения, чтобы помочь сделать их лучше. <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The communities will vote on the proposals between {{#time:j xg|2020-12-08|{{PAGELANGUAGE}}}} and {{#time:j xg|2020-12-21|{{PAGELANGUAGE}}}}. </div> Команда технической помощи сообществам сосредоточена на инструментах для опытных редакторов проектов Викимедиа. Вы можете писать предложения на любом языке, и мы переведем их для вас. Мы ждём ваших предложений с благодарностью и нетерпением! <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</span> 2020, 20 ноябрь, 04:55 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Ru_fallback&oldid=20689486 --> == Wikidata descriptions changes to be included more often in Recent Changes and Watchlist == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''Sorry for sending this message in English. Translations are available on [[m:Special:MyLanguage/Announcements/Announcement Wikidata descriptions in watchlist|this page]]. Feel free to translate it in more languages!'' As you may know, you can include changes coming from Wikidata in your Watchlist and Recent Changes ([[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist|in your preferences]]). Until now, this feature didn’t always include changes made on Wikidata descriptions due to the way Wikidata tracks the data used in a given article. Starting on December 3rd, the Watchlist and Recent Changes will include changes on the descriptions of Wikidata Items that are used in the pages that you watch. This will only include descriptions in the language of your wiki to make sure that you’re only seeing changes that are relevant to your wiki. This improvement was requested by many users from different projects. We hope that it can help you monitor the changes on Wikidata descriptions that affect your wiki and participate in the effort of improving the data quality on Wikidata for all Wikimedia wikis and beyond. Note: if you didn’t use the Wikidata watchlist integration feature for a long time, feel free to give it another chance! The feature has been improved since the beginning and the content it displays is more precise and useful than at the beginning of the feature in 2015. If you encounter any issue or want to provide feedback, feel free to use [[Phab:T191831|this Phabricator ticket]]. Thanks! [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 2020, 30 ноябрь, 14:39 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/wikis&oldid=20728482 --> == 2020 Coolest Tool Award Ceremony on December 11th == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello all, The ceremony of the 2020 [[m:Coolest_Tool_Award|Wikimedia Coolest Tool Award]] will take place virtually on Friday, December 11th, at 17:00 GMT. This award is highlighting tools that have been nominated by contributors to the Wikimedia projects, and the ceremony will be a nice moment to show appreciation to the tools developers and maybe discover new tools! You will find more information [[m:Coolest_Tool_Award|here]] about the livestream and the discussions channels. Thanks for your attention, [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 2020, 7 декабрь, 10:55 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20734978 --> == Опрос о пожеланиях сообщества — 2021 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="ru" dir="ltr"> [[File:Magic Wand Icon 229981 Color Flipped.svg|thumb|48px]] '''Мы приглашаем всех зарегистрированных участников проголосовать в [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Опросе о пожеланиях сообщества 2021 года]]. Вы можете оставить голос за любое количество пожеланий, опрос проходит с этого момента и до {{#time:j xg|2020-12-21|ru}}.''' В опросе собраны пожелания о создании новых и улучшении существующих инструментов для опытных редакторов. После окончания голосования мы постараемся исполнить все ваши пожелания. Начнем с самых популярных. Мы, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech| Community Tech]], являемся одной из команд [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Фонда Викимедиа]]. Мы создаем и совершенствуем инструменты для редактирования и администрирования вики. Решение о том, над чем мы будем работать, принимается по результатам опроса сообщества. Раз в год можно подавать пожелания. Через две недели после периода подачи можно проголосовать за те предложения, в которых вы больше всего заинтересованы. Затем мы выбираем из опроса пожелания, над которыми планируем работать. Некоторые пожелания могут быть выполнены разработчиками-волонтёрами или другими командами. Мы ждём ваших голосов. Спасибо! </div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] 2020, 11 декабрь, 15:30 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Ru_fallback&oldid=20689486 --> == Moving Wikimania 2021 to a Virtual Event == <div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikimania_logo_with_text_2.svg|right|alt=Wikimania's logo.|75px]] ''{{int:Hello}}. Apologies if you are not reading this message in your native language. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' [[:m:Wikimania 2021|Wikimania will be a virtual event this year]], and hosted by a wide group of community members. Whenever the next in-person large gathering is possible again, [[:m:ESEAP Hub|the ESEAP Core Organizing Team]] will be in charge of it. Stay tuned for more information about how ''you'' can get involved in the planning process and other aspects of the event. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2021-January/096141.html Please read the longer version of this announcement on wikimedia-l]. ''ESEAP Core Organizing Team, Wikimania Steering Committee, Wikimedia Foundation Events Team'', 2021, 27 январь, 15:15 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/Wikimania21&oldid=21014617 --> == Project Grant Open Call == This is the announcement for the [[m:Grants:Project|Project Grants program]] open call that started on January 11, with the submission deadline of February 10, 2021.<br> This first open call will be focussed on Community Organizing proposals. A second open call focused on research and software proposals is scheduled from February 15 with a submission deadline of March 16, 2021.<br> For the Round 1 open call, we invite you to propose grant applications that fall under community development and organizing (offline and online) categories. Project Grant funds are available to support individuals, groups, and organizations to implement new experiments and proven ideas, from organizing a better process on your wiki, coordinating a campaign or editathon series to providing other support for community building. We offer the following resources to help you plan your project and complete a grant proposal:<br> * Weekly proposals clinics via Zoom during the Open Call. Join us for [[m:Grants:Project|#Upcoming_Proposal_Clinics|real-time discussions]] with Program Officers and select thematic experts and get live feedback about your Project Grants proposal. We’ll answer questions and help you make your proposal better. We also offer these support pages to help you build your proposal: * [[m:Grants:Project/Tutorial|Video tutorials]] for writing a strong application<br> * General [[m:Grants:Project/Plan|planning page]] for Project Grants <br> * [[m:Grants:Project/Learn|Program guidelines and criteria]]<br> Program officers are also available to offer individualized proposal support upon request. Contact us if you would like feedback or more information.<br> We are excited to see your grant ideas that will support our community and make an impact on the future of Wikimedia projects. Put your idea into motion, and [[m:Grants:Project/Apply|submit your proposal]] by February 10, 2021!<br> Please feel free to get in touch with questions about getting started with your grant application, or about serving on the Project Grants Committee. Contact us at projectgrants{{at}}wikimedia.org. Please help us translate this message to your local language. [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2021, 28 январь, 08:01 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RSharma (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20808431 --> == New Wikipedia Library Collections Available Now (February 2021) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing new free, full-access, accounts to reliable sources as part of our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ research access program]. You can sign up to access research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/103/ Taxmann]''' – Taxation and law database * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/104/ PNAS]''' – Official journal of the National Academy of Sciences * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/57/ EBSCO]''' – New Arabic and Spanish language databases added We have a wide array of [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ other collections available], and a significant number now no longer require individual applications to access! Read more in our [https://diff.wikimedia.org/2020/06/24/simplifying-your-research-needs-the-wikipedia-library-launches-new-technical-improvements-and-partnerships/ blog post]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects! :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> --2021, 1 февраль, 12:57 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=21022367 --> == InternetArchiveBot == I would like to propose operating InternetArchiveBot on Chechen Wikipedia. The bot finds dead links on articles, adds links to archived versions where available, and it also adds links to books where it is appropriate. It is currently approved to do this for over 50 Wikimedia wikis. The bot can be configured and translated through the [https://iabot.toolforge.org/index.php?page=wikiconfig&wiki=cewiki web interface]. Please let me know of your thoughts. If there are no objections in 14 days, I will ask the stewards for approval. [[Декъашхо:Harej|Harej]] ([[Декъашхочун дийцар:Harej|дийцар]]) 2021, 2 февраль, 19:51 (UTC) == Feminism & Folklore 1 February - 31 March == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} Greetings! You are invited to participate in '''[[m:Feminism and Folklore 2021|Feminism and Folklore]] writing contest'''. This year Feminism and Folklore will focus on feminism, women's biographies and gender-focused topics for the project in league with Wiki Loves Folklore gender gap focus with folk culture theme on Wikipedia. folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, etc. You can help us in enriching the folklore documentation on Wikipedia from your region by creating or improving articles centered on folklore around the world, including, but not limited to folk festivals, folk dances, folk music, women and queer personalities in folklore, folk culture (folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch-hunting, fairy tales and more. You can contribute to new articles or translate from the list of [[:m:Feminism and Folklore 2021/List of Articles|suggested articles here]]. You can also support us in translating the [[m:Feminism and Folklore 2021|project page]] and help us spread the word in your native language. Learn more about the contest and prizes from our [[m:Feminism and Folklore 2021|project page]]. Thank you. Feminism and Folklore team, [[m:User:Joy Agyepong|Joy Agyepong]] ([[m:User talk:Joy Agyepong|talk]]) 2021, 16 февраль, 02:40 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=20421065 --> == Wikifunctions logo contest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{Int:Hello}}. Please help to choose a design concept for the logo of the new Wikifunctions wiki. Voting starts today and will be open for 2 weeks. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wikifunctions logo concept/Vote|please learn more and vote now]]''' at Meta-Wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</div> 2021, 2 март, 01:47 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21087740 --> == Universal Code of Conduct – 2021 consultations == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> === Universal Code of Conduct Phase 2 === {{int:please-translate}} The [[:wmf:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|'''Universal Code of Conduct (UCoC)''']] provides a universal baseline of acceptable behavior for the entire Wikimedia movement and all its projects. The project is currently in Phase 2, outlining clear enforcement pathways. You can read more about the whole project on its [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|'''project page''']]. ==== Drafting Committee: Call for applications ==== The Wikimedia Foundation is recruiting volunteers to join a committee to draft how to make the code enforceable. Volunteers on the committee will commit between 2 and 6 hours per week from late April through July and again in October and November. It is important that the committee be diverse and inclusive, and have a range of experiences, including both experienced users and newcomers, and those who have received or responded to, as well as those who have been falsely accused of harassment. To apply and learn more about the process, see [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee|Universal Code of Conduct/Drafting committee]]. ==== 2021 community consultations: Notice and call for volunteers / translators ==== From 5 April – 5 May 2021 there will be conversations on many Wikimedia projects about how to enforce the UCoC. We are looking for volunteers to translate key material, as well as to help host consultations on their own languages or projects using suggested [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/2021 consultations/Discussion|key questions]]. If you are interested in volunteering for either of these roles, please [[:m:Talk:Universal Code of Conduct/2021 consultations|contact us]] in whatever language you are most comfortable. To learn more about this work and other conversations taking place, see [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/2021 consultations|Universal Code of Conduct/2021 consultations]]. -- [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ([[User talk:Xeno (WMF)|talk]]) 2021, 5 апрель, 21:56 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MNadzikiewicz_(WMF)/Without_Russian,_Polish_and_translated/3&oldid=21302197 --> == Line numbering coming soon to all wikis == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Technical_Wishes_–_Line_numbering_-_2010_wikitext_editor.png|thumb|Example]] From April 15, you can enable line numbering in some wikitext editors - for now in the template namespace, coming to more namespaces soon. This will make it easier to detect line breaks and to refer to a particular line in discussions. These numbers will be shown if you enable the syntax highlighting feature ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror extension]]), which is supported in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|2010]] and [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017]] wikitext editors. More information can be found on [[m:WMDE Technical Wishes/Line Numbering|this project page]]. Everyone is invited to test the feature, and to give feedback [[m:talk:WMDE Technical Wishes/Line Numbering|on this talk page]]. </div> -- [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 2021, 12 апрель, 15:07 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=21329014 --> == Suggested Values == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From April 29, it will be possible to suggest values for parameters in templates. Suggested values can be added to [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] and will then be shown as a drop-down list in [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|VisualEditor]]. This allows template users to quickly select an appropriate value. This way, it prevents potential errors and reduces the effort needed to fill the template with values. It will still be possible to fill in values other than the suggested ones. More information, including the supported parameter types and how to create suggested values: [[mw:Help:TemplateData#suggestedvalues|[1]]] [[m:WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters|[2]]]. Everyone is invited to test the feature, and to give feedback [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Suggested values for template parameters|on this talk page]]. </div> [[m:User:Timur Vorkul (WMDE)|Timur Vorkul (WMDE)]] 2021, 22 апрель, 14:08 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Timur Vorkul (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=21361904 --> == Universal Code of Conduct News – Issue 1 == <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Universal Code of Conduct News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 1, June 2021'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1|Read the full newsletter]]</span> ---- Welcome to the first issue of [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct News]]! This newsletter will help Wikimedians stay involved with the development of the new code, and will distribute relevant news, research, and upcoming events related to the UCoC. Please note, this is the first issue of UCoC Newsletter which is delivered to all subscribers and projects as an announcement of the initiative. If you want the future issues delivered to your talk page, village pumps, or any specific pages you find appropriate, you need to [[m:Global message delivery/Targets/UCoC Newsletter Subscription|subscribe here]]. You can help us by translating the newsletter issues in your languages to spread the news and create awareness of the new conduct to keep our beloved community safe for all of us. Please [[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/Participate|add your name here]] if you want to be informed of the draft issue to translate beforehand. Your participation is valued and appreciated. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> * '''Affiliate consultations''' – Wikimedia affiliates of all sizes and types were invited to participate in the UCoC affiliate consultation throughout March and April 2021. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec1|continue reading]]) * '''2021 key consultations''' – The Wikimedia Foundation held enforcement key questions consultations in April and May 2021 to request input about UCoC enforcement from the broader Wikimedia community. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec2|continue reading]]) * '''Roundtable discussions''' – The UCoC facilitation team hosted two 90-minute-long public roundtable discussions in May 2021 to discuss UCoC key enforcement questions. More conversations are scheduled. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec3|continue reading]]) * '''Phase 2 drafting committee''' – The drafting committee for the phase 2 of the UCoC started their work on 12 May 2021. Read more about their work. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec4|continue reading]]) * '''Diff blogs''' – The UCoC facilitators wrote several blog posts based on interesting findings and insights from each community during local project consultation that took place in the 1st quarter of 2021. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec5|continue reading]])</div> --[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2021, 11 июнь, 23:05 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SOyeyele (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SOyeyele_(WMF)/Announcements/Other_languages&oldid=21578291 --> == Wikimania 2021: Individual Program Submissions == [[File:Wikimania logo with text 2.svg|right|200px]] Dear all, Wikimania 2021 will be [[:wikimania:2021:Save the date and the Core Organizing Team|hosted virtually]] for the first time in the event's 15-year history. Since there is no in-person host, the event is being organized by a diverse group of Wikimedia volunteers that form the [[:wikimania:2021:Organizers|Core Organizing Team]] (COT) for Wikimania 2021. '''Event Program''' - Individuals or a group of individuals can submit their session proposals to be a part of the program. There will be translation support for sessions provided in a number of languages. See more information [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines#Language Accessibility|here]]. Below are some links to guide you through; * [[:wikimania:2021:Submissions|Program Submissions]] * [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines|Session Submission Guidelines]] * [[:wikimania:2021:FAQ|FAQ]] Please note that the deadline for submission is 18th June 2021. '''Announcements'''- To keep up to date with the developments around Wikimania, the COT sends out weekly updates. You can view them in the Announcement section [[:wikimania:2021:Announcements|here]]. '''Office Hour''' - If you are left with questions, the COT will be hosting some office hours (in multiple languages), in multiple time-zones, to answer any programming questions that you might have. Details can be found [[:wikimania:2021:Organizers#Office hours schedule|here.]] Best regards, [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2021, 16 июнь, 04:18 (UTC) On behalf of Wikimania 2021 Core Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:Bodhisattwa@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21597568 --> == Editing news 2021 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2021/June|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:Reply Tool A-B test comment completion.png|alt=Junior contributors comment completion rate across all participating Wikipedias|thumb|296x296px|When newcomers had the Reply tool and tried to post on a talk page, they were more successful at posting a comment. ([https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ Source])]] Earlier this year, the Editing team ran a large study of [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply Tool]]. The main goal was to find out whether the Reply Tool helped [[mw:Talk pages project/Glossary|newer editors]] communicate on wiki. The second goal was to see whether the comments that newer editors made using the tool needed to be reverted more frequently than comments newer editors made with the existing wikitext page editor. The key results were: * Newer editors who had automatic ("default on") access to the Reply tool were [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ more likely] to post a comment on a talk page. * The comments that newer editors made with the Reply Tool were also [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ less likely] to be reverted than the comments that newer editors made with page editing. These results give the Editing team confidence that the tool is helpful. <strong>Looking ahead</strong> The team is planning to make the Reply tool available to everyone as an opt-out preference in the coming months. This has already happened at the Arabic, Czech, and Hungarian Wikipedias. The next step is to [[phab:T280599|resolve a technical challenge]]. Then, they will deploy the Reply tool first to the [[phab:T267379|Wikipedias that participated in the study]]. After that, they will deploy it, in stages, to the other Wikipedias and all WMF-hosted wikis. You can turn on "{{int:discussiontools-preference-label}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|in Beta Features]] now. After you get the Reply tool, you can change your preferences at any time in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 2021, 24 июнь, 14:13 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21624491 --> == Server switch == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. <!-- They will switch all traffic back to the primary data center on '''Tuesday, October 27 2020'''. --> Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, 29 June 2021. The test will start at [https://zonestamp.toolforge.org/1624975200 14:00 UTC] (07:00 PDT, 10:00 EDT, 15:00 WEST/BST, 16:00 CEST, 19:30 IST, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Wednesday 30 June). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the week of June 28. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter#Schedule_for_2021_switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div></div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] 2021, 27 июнь, 01:19 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21463754 --> == New Wikipedia Library collections and design update (August 2021) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says log in today!]] [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/users/my_library/ The Wikipedia Library] is pleased to announce the addition of new collections, alongside a new interface design. New collections include: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/107/ Cabells]''' – Scholarly and predatory journal database * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/108/ Taaghche]''' - Persian language e-books * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/112/ Merkur]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/111/ Musik & Ästhetik]''', and '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/110/ Psychologie, Psychotherapie, Psychoanalyse]''' - German language magazines and journals published by Klett-Cotta * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/117/ Art Archiv]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/113/ Capital]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/115/ Geo]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/116/ Geo Epoche]''', and '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/114/ Stern]''' - German language newspapers and magazines published by Gruner + Jahr Additionally, '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/105/ De Gruyter]''' and '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/106/ Nomos]''' have been centralised from their previous on-wiki signup location on the German Wikipedia. Many other collections are freely available by simply logging in to [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ The Wikipedia Library] with your Wikimedia login! We are also excited to announce that the first version of a new design for My Library was deployed this week. We will be iterating on this design with more features over the coming weeks. Read more on the [[:m:Library Card platform/Design improvements|project page on Meta]]. Lastly, an Echo notification will begin rolling out soon to notify eligible editors about the library ([[Phab:T132084|T132084]]). If you can translate the notification please do so [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-thewikipedialibrary at TranslateWiki]! --The Wikipedia Library Team 2021, 11 август, 13:23 (UTC) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=21851699 --> == The 2022 Community Wishlist Survey will happen in January == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello everyone, We hope all of you are as well and safe as possible during these trying times! We wanted to share some news about a change to the Community Wishlist Survey 2022. We would like to hear your opinions as well. Summary: <div style="font-style:italic;"> We will be running the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]] 2022 in January 2022. We need more time to work on the 2021 wishes. We also need time to prepare some changes to the Wishlist 2022. In the meantime, you can use a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Sandbox|dedicated sandbox to leave early ideas for the 2022 wishes]]. </div> === Proposing and wish-fulfillment will happen during the same year === In the past, the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] team has run the Community Wishlist Survey for the following year in November of the prior year. For example, we ran the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Wishlist for 2021]] in November 2020. That worked well a few years ago. At that time, we used to start working on the Wishlist soon after the results of the voting were published. However, in 2021, there was a delay between the voting and the time when we could start working on the new wishes. Until July 2021, we were working on wishes from the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020|Wishlist for 2020]]. We hope having the Wishlist 2022 in January 2022 will be more intuitive. This will also give us time to fulfill more wishes from the 2021 Wishlist. === Encouraging wider participation from historically excluded communities === We are thinking how to make the Wishlist easier to participate in. We want to support more translations, and encourage under-resourced communities to be more active. We would like to have some time to make these changes. === A new space to talk to us about priorities and wishes not granted yet === We will have gone 365 days without a Wishlist. We encourage you to approach us. We hope to hear from you in the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey|talk page]], but we also hope to see you at our bi-monthly Talk to Us meetings! These will be hosted at two different times friendly to time zones around the globe. We will begin our first meeting '''September 15th at 23:00 UTC'''. More details about the agenda and format coming soon! === Brainstorm and draft proposals before the proposal phase === If you have early ideas for wishes, you can use the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Sandbox|new Community Wishlist Survey sandbox]]. This way, you will not forget about these before January 2022. You will be able to come back and refine your ideas. Remember, edits in the sandbox don't count as wishes! === Feedback === * What should we do to improve the Wishlist pages? * How would you like to use our new [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Sandbox|sandbox?]] * What, if any, risks do you foresee in our decision to change the date of the Wishlist 2022? * What will help more people participate in the Wishlist 2022? Answer on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey|talk page]] (in any language you prefer) or at our Talk to Us meetings. </div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[user talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 2021, 7 сентябрь, 00:23 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21980442 --> == Call for Candidates for the Movement Charter Drafting Committee ending 14 September 2021 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content"/>Стратегия Движения объявляет [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee|прием заявок от кандидатов в Редакционный Комитет Устава Движения]]. Прием заявок начнется 2 августа 2021 года и продлится до 14 сентября 2021 года. Есть ожидание, что Комитет будет представлять [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Diversity_and_Expertise_Matrices|разнообразие всего Движении]]. Разнообразие включает в себя пол, язык, географию и опыт. Это включает участие в проектах, организациях Викимедиа и в Фонде Викимедиа. Свободное владение английским не требуется для того, чтобы стать членом комитета. При необходимости, будет предоставлена поддержка письменного и устного перевода. Участники получат компенсацию расходов на участие. Это составляет 100 долларов США раз в каждые два месяца. Мы ищем людей, которые обладают некоторыми из следующих [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee#Role_Requirements|навыков]]: * Навыки коллективной работы и писания. (продемонстрированный опыт - это плюс) * Готовность находить компромиссы. * Сосредоточенность на инклюзивность и разнообразие. * Обладание знаниями консультаций с сообществом. * Опыт межкультурного общения. * Опыт управления или организационной работы в некоммерческих организациях или сообществах. * Опыт ведения переговоров с различными сторонами. Ожидается, что Комитет начнет работу 15 человеком. Если будет 20 или более кандидатов, будет проведен смешанный процесс выборов и отбора. Если кандидатов будет 19 или меньше, то будет процесс отбора без выборов. Поможете ли вы Викимедии в этой роли? Представьте свою кандидатуру, [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee#Candidate_Statements|здесь]]. Пожалуйста, свяжитесь с нами по адресу strategy2030[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org с вопросами.<section end="announcement-content"/> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 2021, 10 сентябрь, 17:01 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Xeno_(WMF)/Delivery/Wikipedia&oldid=22002240 --> == Server switch == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic back to the primary data center on '''Tuesday, 14 September 2021'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, 14 September 2021. The test will start at [https://zonestamp.toolforge.org/1631628049 14:00 UTC] (07:00 PDT, 10:00 EDT, 15:00 WEST/BST, 16:00 CEST, 19:30 IST, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Wednesday, 15 September). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div></div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[user talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 2021, 11 сентябрь, 00:45 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21980442 --> == Talk to the Community Tech == [[File:Magic Wand Icon 229981 Color Flipped.svg|{{dir|{{pagelang}}|left|right}}|frameless|50px]] [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2021-09 Talk to Us|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Community_Wishlist_Survey/Updates/2021-09_Talk_to_Us&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello! As we have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates|recently announced]], we, the team working on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]], would like to invite you to an online meeting with us. It will take place on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210915T2300 '''September 15th, 23:00 UTC'''] on Zoom, and will last an hour. [https://wikimedia.zoom.us/j/89828615390 '''Click here to join''']. '''Agenda''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Status report 1#Prioritization Process|How we prioritize the wishes to be granted]] * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates|Why we decided to change the date]] from November 2021 to January 2022 * Update on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages|disambiguation]] and the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|real-time preview]] wishes * Questions and answers '''Format''' The meeting will not be recorded or streamed. Notes without attribution will be taken and published on Meta-Wiki. The presentation (first three points in the agenda) will be given in English. We can answer questions asked in English, French, Polish, and Spanish. If you would like to ask questions in advance, add them [[m:Talk:Community Wishlist Survey|on the Community Wishlist Survey talk page]] or send to sgrabarczuk@wikimedia.org. [[m:Special:MyLanguage/User:NRodriguez (WMF)|Natalia Rodriguez]] (the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] manager) will be hosting this meeting. '''Invitation link''' * [https://wikimedia.zoom.us/j/89828615390 Join online] * Meeting ID: 898 2861 5390 * One tap mobile ** +16465588656,,89828615390# US (New York) ** +16699006833,,89828615390# US (San Jose) * [https://wikimedia.zoom.us/u/kctR45AI8o Dial by your location] See you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 2021, 11 сентябрь, 03:03 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21980442 --> == Select You the question statements for candidates of Drafting Committee Movement_Charter == Into 2021-10-'''04''' 11:59:59 UTC you can select [[:m:Movement Charter/Drafting Committee/Election Compass Statements|question statements]] for the [[:m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates|candidates]] of [[:m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Drafting Committee]] [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter|Movement Charter]]. The count of question statements is 110. ✍️ [[Декъашхо:Dušan Kreheľ|Dušan Kreheľ]] ([[Декъашхочун дийцар:Dušan Kreheľ|дийцар]]) 2021, 29 сентябрь, 20:59 (UTC) == Открыто голосование по выборам членов редакционного комитета Устава Движения == В общей сложности 70 викимедийцев со всего мира претендуют на 7 мест в этих выборах. '''Голосование открыто с 12 октября по 24 октября 2021 года.''' Всего в состав комитета войдут 15 человек: 7 членов будут выбраны голосованием онлайн-сообществ, 6 членов будут выбраны филиалами Викимедиа в ходе параллельного процесса, а 2 члена будут назначены Фондом Викимедиа. Планируется собрать комитет к 1 ноября 2021 года. Узнайте о каждом кандидате, чтобы информировать голосование на том языке, который вы предпочитаете: <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates> Узнайте о Редакционном комитете: <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee> На этих выборах мы в качестве эксперимента используем приложение для получения рекомендаций по голосованию. Проведите себя через инструмент и вы увидите, какой кандидат ближе всего к вам! Проверьте на <https://mcdc-election-compass.toolforge.org/> Читайте полный текст объявления: <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Elections> '''Проголосуйте на SecurePoll:''' <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Elections> С уважением, Команда по стратегии и управлению движением, Фонд Викимедиа <!-- Сообщение отправил Участник:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Xeno_(WMF)/Delivery/ru&oldid=22173327 --> == Познакомьтесь с новыми членами Редакционного Комитета по разработке Устава Движения == <section begin="announcement-content"/> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Процесс выборов и отбора в Редакционный Комитет Устава Движения завершен. * Опубликованы [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results|результаты выборов]]. 1018 человек проголосовали за избрание семи членов в комитет: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Richard_Knipel_(Pharos)|Richard Knipel (Pharos)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Anne_Clin_(Risker)|Anne Clin (Risker)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Alice_Wiegand_(lyzzy)|Alice Wiegand (Lyzzy)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Micha%C5%82_Buczy%C5%84ski_(Aegis_Maelstrom)|Michał Buczyński (Aegis Maelstrom)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Richard_(Nosebagbear)|Richard (Nosebagbear)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Ravan_J_Al-Taie_(Ravan)|Ravan J Al-Taie (Ravan)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Ciell_(Ciell)|Ciell (Ciell)]]'''. * Шесть членов были отобраны в процессе отбора [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Affiliate-chosen_members|партнерами]]: * Фонд Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Wikimedia_Foundation-chosen_members|назначил]] двух членов: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Runa_Bhattacharjee_(Runab_WMF)|Runa Bhattacharjee (Runab WMF)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Jorge_Vargas_(JVargas_(WMF))|Jorge Vargas (JVargas (WMF))]]'''. Комитет соберется в ближайшее время, чтобы начать свою работу. Комитет может назначить до трех дополнительных членов, чтобы сбалансировать недостаток многообразия и опыта. Если вы хотите участвовать в процессе разработки [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения]], следите за обновлениями [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|на Мета]] и присоединяйтесь к [https://t.me/joinchat/U-4hhWtndBjhzmSf Telegram группе]. С благодарностью, команда по Стратегии Движения и Управлению<section end="announcement-content"/> [[Декъашхо:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:MNadzikiewicz (WMF)|дийцар]]) 2021, 2 ноябрь, 09:05 (UTC) == Узнайте, как гранты на реализацию Стратегии движения могут поддержать ваши планы по Стратегии движения == <section begin="announcement-content"/>Гранты по реализации Стратегии движения предоставляют более 2 000 долларов США на осуществление планов Стратегии движения. Узнайте больше о [[:m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|грантах на реализацию Стратегии движения, критериях и способах подачи заявок]].<section end="annoumcent-content"/> С уважением, [[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2021, 9 ноябрь, 15:13 (UTC) == Предстоящий приём обратной связи по поводу выборов в Совет попечителей == :''Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback:2022 Board of Trustees election/Upcoming Call for Feedback about the Board of Trustees elections|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback:2022 Board of Trustees election/Upcoming Call for Feedback about the Board of Trustees elections}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Совет попечителей готовит приём обратной связи от сообщества по поводу предстоящих выборов в Совет, которые пройдут с 7 января по 10 февраля 2022 года. Несмотря на то, что подробности обратной связи будут уточнены за неделю до начала приёма, мы подтвердили, что будут заданы два нижеприведенных вопроса: * Каким образом можно обеспечить справедливую представленность формирующихся сообществ среди членов Совета? * Какое участие должны принимать кандидаты во время выборов? Дополнительные вопросы могут быть внесены в список. Команда по Стратегии Движения и Управлению хочет дать время членам сообщества и партнёрским организациям рассмотреть и подготовить идеи по подтвержденным вопросам до начала запуска. Мы приносим извинения за то, что на данный момент у нас нет полного списка вопросов. Дополнительно могут быть поставлены два или три вопроса. Наша задача состоит в том, чтобы не перегружать сообщество запросами, но предоставить уведомление и приветствовать обратную связь по этим важным вопросам. '''Хотите ли Вы помочь организовать разговор на местном уровне во время приёма обратной связи?''' Свяжитесь с [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy_and_Governance командой по Стратегии Движения и Управлению] на Meta, в [https://t.me/wmboardgovernancechat Телеграмме] или по электронной почте по адресу msg@wikimedia.org. Если у Вас есть вопросы или проблемы, свяжитесь с нами. Команда по Стратегии Движения и Управлению будет минимально задействована до 3 января. Пожалуйста, извините за задержку с ответом в это время. Мы также понимаем, что некоторые члены сообщества и партнёрские организации не работают во время декабрьских праздников. Мы приносим свои извинения, если наше сообщение дошло до Вас, когда Вы были в отпуске. С уважением, Команда по Стратегии Движения и Управлению Фонда Викимедиа [[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2021, 23 декабрь, 18:59 (UTC) == Опрос о пожеланиях сообщества — 2022 == [[File:Community Wishlist Survey Lamp.svg|right|200px]] '''[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Опрос о пожеланиях сообщества — 2022]]''' открыт! Это процесс, в котором сообщества решают, над чем команда [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] должна работать в течение следующего года. Мы рекомендуем всем подавать предложения до истечения крайнего срока '''23 января''', или комментировать другие предложения, чтобы помочь сделать их лучше. The communities will vote on the proposals between 28 января and 11 февраля. Команда технической помощи сообществам сосредоточена на инструментах для опытных редакторов проектов Викимедиа. Вы можете писать предложения на любом языке, и мы переведем их для вас. Мы ждём ваших предложений с благодарностью и нетерпением! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 2022, 10 январь, 18:39 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Ru_fallback&oldid=20689486 --> == Feminism and Folklore 2022 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} Greetings! You are invited to participate in '''[[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competion. This year Feminism and Folklore will focus on feminism, women biographies and gender-focused topics for the project in league with Wiki Loves Folklore gender gap focus with folk culture theme on Wikipedia. You can help us in enriching the folklore documentation on Wikipedia from your region by creating or improving articles focused on folklore around the world, including, but not limited to folk festivals, folk dances, folk music, women and queer personalities in folklore, folk culture (folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more. You can contribute to new articles or translate from the list of suggested articles [[:m:Feminism and Folklore 2022/List of Articles|here]]. You can also support us in organizing the contest on your local Wikipedia by signing up your community to participate in this project and also translating the [[m:Feminism and Folklore 2022|project page]] and help us spread the word in your native language. Learn more about the contest and prizes from our project page. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2022|talk page]] or via Email if you need any assistance... Thank you. '''Feminism and Folklore Team''', [[User:Tiven2240|Tiven2240]] --2022, 11 январь, 05:49 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&oldid=22574381 --> == Приём ваших отзывов по поводу выборов в Совет попечителей открыт == :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приём обратной связи по поводу выборов в Совет попечителей объявлен открытым и завершится <s>7</s> 16 февраля 2022 года. В настоящем приглашении к приёму обратной связи команда по Стратегии и управлению движением применяет другой подход. Этот подход принимает во внимание отзывы сообщества полученные в 2021 году. Вместо того чтобы выдвигать предложения, этот приём обратной связи состоит из ключевых вопросов полученных от Совета попечителей. Ключевые вопросы были сформулированы на основе отзывов о выборах в Совет попечителей 2021 года. Цель состоит в том, чтобы вдохновить коллективное обсуждение и совместную разработку предложений по этим ключевым вопросам. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Board%20of%20Trustees/Call%20for%20feedback:%20Board%20of%20Trustees%20elections/ru Присоединяйтесь к обсуждению.] С уважением, Команда по Стратегии и управлению движением [[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 12 январь, 10:25 (UTC) == Новости Стратегии движения и управления – Выпуск 5 == <section begin="ucoc-newsletter"/> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5/Global message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Newsletter/5/Global message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Новости Стратегии движения и управления'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Выпуск 5 — Январь 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5|'''Прочитайте полный текст вестника''']]</span> ---- Добро пожаловать в пятый выпуск Новостей о Стратегии движения и управления (ранее именуемый как Новости Универсального кодекса поведения)! Этот обновлённый бюллетень содержит актуальные новости и события, касающиеся Устава Движения, Универсального кодекса поведения, грантов на реализацию Стратегии движения, выборов в Совет попечителей и других соответствующих тем по Стратегии движения и управлению. Этот информационный бюллетень будет выпускаться ежеквартально. Дополнительные новости будут рассылаться подписчикам еженедельно или раз в две недели. Пожалуйста, не забудьте подписаться [[:m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|здесь]], чтобы получать эти обновления. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> *'''Приглашение к обратной связи по поводу выборов в Совет попечителей''' - Мы приглашаем вас поделиться своим мнением о предстоящих выборах в Совет попечителей Фонда Викимедиа. Приём ваших отзывов по поводу этих выборов был объявлен 10 января 2022 года и завершится 7 февраля 2022 года. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Call for Feedback about the Board elections|продолжить чтение]]) *'''Ратификация Универсального кодекса поведения''' - В 2021 году Фонд Викимедиа обратился к сообществам с вопросом о том, как обеспечить соблюдение текста политики Универсального кодекса поведения. Пересмотренный проект руководства по обеспечению соблюдения будет готов для голосования сообществ в марте. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Universal Code of Conduct Ratification|продолжить чтение]]) *'''Гранты на реализацию Стратегии движения''' - Продолжая рассматривать ряд интересных проектных предложений, мы поощряем и приветствуем новые предложения и идеи, направленные на конкретную инициативу из рекомендаций Стратегии движения. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Movement Strategy Implementation Grants|продолжить чтение]]) *'''Преобразование информационного бюллетеня''' - В связи с преобразованием Информационного бюллетеня УКП в Информационный бюллетень Стратегии движения и управления, мы приглашаем вас присоединиться к команде фасилитаторов для разработки и определения новых направлений этого информационного бюллетеня. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#The New Direction for the Newsletter|продолжить чтение]]) *'''Блог «Diff»''' - Ознакомьтесь с самыми последними публикациями по Стратегии движения и управлению Фонда на Викимедиа Diff. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Diff Blogs|продолжить чтение]])</div><section end="ucoc-newsletter"/> [[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 23 январь, 17:53 (UTC) == Поговорите с Техническим Сообществом == [[File:Community Wishlist Survey Lamp.svg|150px|right]] {{int:Hello}} Как было [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|недавно объявлено]], мы, команда, работающая над [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Опросом о пожеланиях сообщества]], хотели бы пригласить вас на онлайн-встречу с нами. It will take place on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20220119T1800 '''{{#time:j xg|2022-01-19}} ({{#time:l|2022-01-19}}), {{#time:H:i e|18:00|en|1}}'''] on Zoom, and will last an hour. This external system is not subject to the [[foundation:Privacy_policy|WMF Privacy Policy]]. [https://wikimedia.zoom.us/j/85804347114 '''Нажмите, чтобы присоединиться''']. '''Повестка''' * Bring drafts of your proposals and talk to to a member of the Community Tech Team about your questions on how to improve the proposal '''Формат''' Встреча не будет записываться или транслироваться. Будет вестись краткий протокол без указания авторства реплик; он будет опубликован на Meta-Wiki. Мы можем ответить на вопросы на английском, французском, польском, испанском, немецком и итальянском языках. Если вы хотите задать вопросы заранее, добавьте их [[m:Talk:Community Wishlist Survey|на странице обсуждения опроса о пожеланиях сообщества]] или отправьте на sgrabarczuk@wikimedia.org. Эту встречу будет проводить [[m:Special:MyLanguage/User:NRodriguez (WMF)|Наталья Родригес]] (менеджер [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Технического Сообщества]]). '''Ссылка-приглашение''' * [https://wikimedia.zoom.us/j/85804347114 Присоединяйтесь онлайн] * ID встречи: <span dir=ltr>85804347114</span> * [https://wikimedia.zoom.us/u/keu6UeRT0T Наберите по своему местоположению] Будем рады увидеться с вами! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 2022, 18 январь, 17:27 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Ru_fallback&oldid=20689486 --> == Целевая группа по развитию лидерства: Ваши отзывы и рекомендации приветствуются == <section begin="announcement-content" />:''[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Команда по вопросам развития сообщества Фонда Викимедиа поддерживает создание глобальной Целевой группы по развитию лидерства с активным участием сообществ. Целью данной группы является консультирование работы по развитию лидерства. Команда просит Вас высказаться по поводу обязанностей Целевой группы по развитию лидерства. На этой Мета-странице анонсировано предложение о создании [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force|Целевой группы по развитию лидерства]] и о том, как [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Participate|Вы можете помочь]]. Отзывы о предложении принимаются с 7 по 25 февраля 2022 года.<section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 8 февраль, 16:57 (UTC) === <section begin="announcement-header" />Заявки на участие в Рабочей группе по развитию лидерства принимаются до 10 апреля 2022 года<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate/Announcement/Reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate/Announcement/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Leadership Development Working Group/Participate/Announcement/Reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Команда по развитию сообщества принимает заявки от заинтересованных членов сообщества на участие в Рабочей группе по развитию лидерства. Цель рабочей группы - предоставление рекомендаций по развитию лидерства, обмен идеями и рекомендациями по инициативами развития лидерства в сообществах. Группа будет работать с сообществами над определением понятия лидерства и составлением плана развития лидерства, среди прочих. '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Leadership_Development_Working_Group/Participate/ru Приём заявок]''' открыт '''до 10 апреля 2022 года'''. Будет предоставлена языковая поддержка, поэтому знание английского языка не является обязательным условием. К сожалению, с марта 2022 года члены из русскоязычного сообщества и проектов не смогут получать компенсацию из-за действующих санкций SWIFT. Участники_цы сообщества находящиеся за пределами РФ могут получать финансовую компенсацию в размере $100 каждые два месяца, которые способствуют участию в волонтерской деятельности. Более подробную информацию о создаваемой группе можно прочитать [https://meta.wikimedia.org/wiki/Leadership_Development_Working_Group/Purpose_and_Structure/ru здесь]. Отчёт о результатах обратной связи доступен на Мета-вики. -[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 4 апрель, 10:17 (UTC) == Обновленная информация о Руководстве по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement/Short|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Привет всем, '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]''' (УКП) было опубликовано 24 января 2022 года в качестве предлагаемого способа применения [[m:Universal Code of Conduct|политики]] в масштабах движения. Комментарии к руководству можно оставить здесь или на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|странице обсуждения]]. 25 февраля 2022 года в 12:00 UTC, и 4 марта 2022 года в 15:00 UTC пройдет обсуждение вопросов о руководстве и процессе ратификации. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Conversations|Вы можете присоединиться, чтобы обсудить вопросы с членами Комитета по разработке Руководства и командой проекта УКП]].''' Ознакомьтесь с [[m:Universal Code of Conduct/Project#Timeline|таймлайном на Мета-вики]]. Период голосования с 7 по 21 марта. '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting|Подробности на странице информации о голосовании]]'''. Благодарим Вас за участие. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению Фонда Викимедиа [[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 16 февраль, 18:48 (UTC) <section end="announcement-content" /> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month: We are back in 2022! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2022.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the second edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2022|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 17 February to 17 March 2022. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that made a contribution to world culture. The most active contesters will receive [[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2022/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia! - [[Декъашхо:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[Декъашхочун дийцар:ValentynNefedov (WMUA)|дийцар]]) 2022, 21 февраль, 12:26 (UTC) </div> == Wiki Loves Folklore is extended till 15th March == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">{{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless|180px]] Greetings from Wiki Loves Folklore International Team, We are pleased to inform you that [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]] an international photographic contest on Wikimedia Commons has been extended till the '''15th of March 2022'''. The scope of the contest is focused on folk culture of different regions on categories, such as, but not limited to, folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, etc. We would like to have your immense participation in the photographic contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Translations|translation]] of project pages and share a word in your local language. Best wishes, '''International Team'''<br /> '''Wiki Loves Folklore''' [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2022, 22 февраль, 04:50 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Rockpeterson@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=22754428 --> == Coming soon == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> === Several improvements around templates === Hello, from March 9, several improvements around templates will become available on your wiki: * Fundamental improvements of the [[Mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide#Editing templates|VisualEditor template dialog]] ([[m:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|1]], [[m:WMDE Technical Wishes/Removing a template from a page using the VisualEditor|2]]), * Improvements to make it easier to put a template on a page ([[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|3]]) (for the template dialogs in [[Mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide#Editing templates|VisualEditor]], [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor#/media/File:VectorEditorBasic-en.png|2010 Wikitext]] and [[Mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|New Wikitext Mode]]), * and improvements in the syntax highlighting extension [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] ([[m:WMDE Technical Wishes/Improved Color Scheme of Syntax Highlighting|4]], [[m:WMDE Technical Wishes/Bracket Matching|5]]) (which is available on wikis with writing direction left-to-right). All these changes are part of the “[[m:WMDE Technical Wishes/Templates|Templates]]” project by [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. We hope they will help you in your work, and we would love to hear your feedback on the talk pages of these projects. </div> - [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 2022, 28 февраль, 12:38 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=22907463 --> == Началось голосование по тексту Руководства по применению УКП == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' 7 марта в 00:00 UTC началось голосование по [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/ru обновленному тексту Руководства по обеспечению применения] [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/ru Универсального кодекса поведения]! Голосование завершится в понедельник 21 марта 2022 года в 00:00 UTC. Ознакомьтесь с [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voter_information/ru подробной информацией о голосовании и праве на участие в голосовании]. '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting/ru Проголосуйте здесь]'''. Универсальный кодекс поведения (УКП) устанавливает базовый уровень приемлемого поведения для всего Движения. Обновленный текст Руководства по применению был опубликован 24 января 2022 года в качестве предлагаемого способа применения правил УКП в рамках всего Движения Викимедиа. Более подробная информация [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Project/ru о проекте УКП]. Отзывы и комментарии принимаются на странице обсуждения проекта Мета-вики на любом удобном для вас языке. По вопросам к команде по УКП пишите на: ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org С уважением, Команда по Стратегии и Управлению Движением Фонда Викимедиа --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 7 март, 13:08 (UTC) === <section begin="announcement-header" />Голосование завершено. Спасибо всем за участие! <section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' 21 марта 2022 года завершилось голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|обновлённого Руководства по обеспечению правоприменения]] [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]] (УКП). В голосовании приняли участие более {{#expr:2300}} викимедийцев из разных регионов нашего Движения. Группа по проверке итогов голосования приступила к работе. Потребуется примерно две недели, чтобы они завершили подсчет голосов. Окончательные итоги голосования будут объявлены [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|здесь]] вместе с соответствующей статистикой и резюме комментариев, как только они будут доступны. [[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 22 март, 18:08 (UTC) === Следующие шаги: Универсальный кодекс поведения (УКП) и Руководство по обеспечению правоприменения УКП === После изучения результатов голосования и комментариев, Комитет по делам сообщества принял решение о проведении нового раунда консультаций с сообществом. После этого доработанный текст Руководства будет вынесен на повторное голосование. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/April_2022_-_Board_of_Trustees_on_Next_steps:_Universal_Code_of_Conduct_(UCoC)_and_UCoC_Enforcement_Guidelines/ru Подробнее об этом здесь]. --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 23 апрель, 11:19 (UTC) === <section begin="announcement-header" />Отчёт об отзывах участниц_ков голосования по Руководству по обеспечению правоприменения УКП<section end="announcement-header" />=== ---- Новость от команды по проекту УКП об отчёте по результатам комментариев сообщества. --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 26 май, 09:52 (UTC) ---- <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Report/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Report/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Доброго дня, Команда проекта УКП завершила анализ отзывов, полученных в ходе голосования по Руководству по обеспечению правоприменения УКП. В 2022 году черновая версия Руководства по правоприменению УКП было вынесено на голосование в сообществе Викимедиа. В голосовании приняли участие представители 137 сообществ, из них топ-9 сообществ: Английская, Немецкая, Французская, Русскоязычная, Польская, Испанская, Китайская, Японская, Итальянская Википедии и Мета-вики. Проголосовавшие имели возможность представить комментарии по содержанию документа. Комментарии оставили 658 участниц_ков. 77% комментариев на английском языке. Комментарии были представлены на 24 языках, при этом наибольшее количество отзывов было написано на английском (508), немецком (34), японском (28), французском (25) и русском (12) языках. Отчёт будет направлен в Revision Drafting Committee для доработки Руководства по обеспечению правоприменения на основе отзывов. Версия отчёта для общественности и перевод [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|'''опубликованы на Мета-вики''']]. {{int:please-translate}} Мы ещё раз благодарим всех, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Приглашаем всех внести свой вклад в следующих обсуждениях сообщества. Более подробную информацию об Универсальном кодексе поведения и Руководстве по его применению можно найти [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Project|на Мета-вики]]. От лица команды проекта Универсального кодекса поведения<br /><section end="announcement-content" /> ===Поправки к Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения (УКП)=== :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Revision discussions/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Revision discussions/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' ---- Новость от команды по проекту УКП - [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal%20Code%20of%20Conduct/Drafting%20committee/ru Комитет по пересмотру] принимает ваши комментарии и предложения по улучшению текста Руководства по обеспечению правоприменения. --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 2 июнь, 16:42 (UTC) ---- Доброго дня, После проведённого голосования по Руководству, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет Совета по делам сообщества (CAC)]] [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/thread/JAYQN3NYKCHQHONMUONYTI6WRKZFQNSC/ предложил пересмотреть несколько разделов Руководства с целью внесения улучшений]. Проанализировав полученные комментарии, Комитет по делам сообщества принял решение начать ещё один раунд консультаций с сообществом. После этих обсуждений у сообщества будет возможность проголосовать по обновлённому тексту Руководства по обеспечению правоприменения УКП. Комитет также предложил пересмотреть спорное примечание в пункте 3.1 самого УКП. Согласно анализу, в комментариях были выделены три основные группы вопросов: 1. О прохождении (обязательного) обучения по УКП и его применению; 2. О балансе защиты конфиденциальности и надлежащей процедуры; 3. О требовании, чтобы определенные группы пользователей подтвердили, что они признают и будут придерживаться Универсального кодекса поведения. Комитет по пересмотру просит Вас оставить комментарии и ответы на следующих страницах: [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Revision_discussions|Обсуждение пересмотра Руководства по применению]], [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Policy text/Revision_discussions|Обсуждение пересмотра текста правил]] От лица команды проекта Универсального кодекса поведения == Wiki Loves Folklore 2022 ends tomorrow == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless|180px]] International photographic contest [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022| Wiki Loves Folklore 2022]] ends on 15th March 2022 23:59:59 UTC. This is the last chance of the year to upload images about local folk culture, festival, cuisine, costume, folklore etc on Wikimedia Commons. Watch out our social media handles for regular updates and declaration of Winners. ([https://www.facebook.com/WikiLovesFolklore/ Facebook] , [https://twitter.com/WikiFolklore Twitter ] , [https://www.instagram.com/wikilovesfolklore/ Instagram]) The writing competition Feminism and Folklore will run till 31st of March 2022 23:59:59 UTC. Write about your local folk tradition, women, folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, folklore, and tradition, including ballads, folktales, fairy tales, legends, traditional song and dance, folk plays, games, seasonal events, calendar customs, folk arts, folk religion, mythology etc. on your local Wikipedia. Check if your [[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|local Wikipedia is participating]] A special competition called '''Wiki Loves Falles''' is organised in Spain and the world during 15th March 2022 till 15th April 2022 to document local folk culture and [[:en:Falles|Falles]] in Valencia, Spain. Learn more about it on [[:ca:Viquiprojecte:Falles 2022|Catalan Wikipedia project page]]. We look forward for your immense co-operation. Thanks Wiki Loves Folklore international Team [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2022, 14 март, 14:40 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Rockpeterson@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=22754428 --> == Feminism and Folklore 2022 ends soon == [[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|right|frameless|250px]] [[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] which is an international writing contest organized at Wikipedia ends soon that is on <b>31 March 2022 11:59 UTC</b>. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as <i>folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more</i> Keep an eye on the project page for declaration of Winners. We look forward for your immense co-operation. Thanks Wiki Loves Folklore international Team [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2022, 26 март, 14:28 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Rockpeterson@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf&oldid=23060054 --> == <section begin="announcement-header" />Новости Стратегии Движения и Управления — Выпуск 6<section end="announcement-header"/> == <section begin="ucoc-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Новости Стратегии Движения и Управления'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Выпуск 6, апрель 2022 года'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6|'''Читать полную версию информационного бюллетеня''']]</span> ---- Добро пожаловать в шестой выпуск новостей Стратегии движения и управления! Обновлённый бюллетень содержит информацию, в частности, о новостях и событиях связанных с Уставом движения, Универсальным кодексом поведения, грантами на реализацию Стратегии движения, выборами в Совет попечителей. Информационный бюллетень выходит ежеквартально, а обновления — еженедельно. Не забудьте [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|подписаться]], чтобы получать последующие выпуски. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> *'''Развитие лидерства -''' формируется Рабочая группа! - Приём заявок на участие в Рабочей группе по развитию лидерства завершился 10 апреля 2022 года. Для участия в рабочей группе будут отобраны до 12 членов сообщества. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A1|продолжить чтение]]) *'''Голосование по ратификации Универсального кодекса поведения -''' С 7 по 21 марта было проведено глобальное голосование по Руководству по обеспечению правоприменения УКП через SecurePoll. Более 2300 пользователей с правом голоса, по меньшей мере из 128 домашних вики-проектов поделились мнениями и комментариями. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A2|продолжить чтение]]) *'''Дискуссии движения о хабах -''' 12 марта провели глобальное обсуждение по вопросам региональных и тематических хабов. В нём приняли участие 84 викимедийцев со всего движения. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A3|продолжить чтение]]) *'''Гранты по Стратегии движения по-прежнему открыты! -''' С начала года было одобрено шесть проектных предложений общей суммой порядка 80 000 долларов США. У вас есть проектная идея по Стратегии движения? Свяжитесь с нами! ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A4|продолжить чтение]]) *'''Комитет по разработке Устава движения приступил к работе! -''' Комитет из пятнадцати членов, избранный в октябре 2021 года, согласовал основные ценности, методы работы, а также приступил к составлению плана работы над проектом Устава движения. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A5|продолжить чтение]]) *'''Еженедельные обновления по Стратегии движения -''' Участвуйте и подписывайтесь! - Команда по Стратегии движения и управлению запустила портал обновлений, где собраны все страницы Стратегии движения на Мета-вики. Подпишитесь и получайте последние новости о текущих проектах. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A6|продолжить чтение]]) *'''Блог «Diff» -''' Прочитайте последние публикации о Стратегии движения на Викимедиа Diff. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A7|продолжить чтение]]) </div><section end="ucoc-newsletter"/> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 14 апрель, 11:14 (UTC) == <section begin="announcement-header" />Присоединяйтесь к обсуждению Годового плана Фонда Викимедиа с Марьяной Искандер<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Movement Communications|Команды по Коммуникациям движения]] и по [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance|Стратегии движения и управлению]] приглашают вас обсудить '''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/draft|Годовой план Фонда Викимедиа на 2022-23 годы]]'''. Эти беседы являются продолжением [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Chief Executive Officer/Maryana’s Listening Tour|тура прослушиваний исполнительного директора Фонда Викимедиа]] [[m:User:MIskander-WMF|Марьяны Искандер]]. Беседы посвящены следующим вопросам: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia 2030|Стратегия движения Викимедиа до 2030 года]] определяет направление «знания как услуга» и «равенство знаний». Фонд Викимедиа стремиться планировать свою деятельность в соответствии с этими двумя целями. Как, по вашему мнению, Фонд Викимедиа должен применить эти цели в своей работе? * Фонд Викимедиа продолжает искать пути улучшения работы на региональном уровне. Мы усилили региональный подход в таких направлениях, как гранты, новые функции и беседы с сообществом. Что работает успешно? Что может быть улучшено? * Каждый может внести свой вклад в процесс разработки Стратегии движения. Расскажите о своей деятельности, идеях, пожеланиях и извлечённых уроках. Как Фонд Викимедиа может лучше поддерживать волонтёров и партнёрских организаций, работающих в рамках Стратегии движения? Вы можете найти [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/draft/Your Input|'''график встреч на Мета-вики''']]. Информация доступна на нескольких языках. На встречах могут принять участие все желающие. Синхронный перевод на русский язык будет доступен во встрече, которая состоится 23 апреля в [https://zonestamp.toolforge.org/1650722420 14.00 UTC]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 15 апрель, 09:26 (UTC) === Обсуждение Годового плана Фонда состоится сегодня в 14.00 UTC === Напоминаем, что сегодня, 23 апреля, в 14.00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1650722420 проверьте ваше местное время]) состоится встреча с [https://meta.wikimedia.org/wiki/User:MIskander-WMF Марьяной Искандер], где вы можете обсудить [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2022-2023/draft/ru '''Годовой план Фонда Викимедиа на 2022-2023 годы''']. Будет обеспечен синхронный перевод на русский язык. Ссылка на Zoom встречу: https://wikimedia.zoom.us/j/5792045919 --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 23 апрель, 09:41 (UTC) == <section begin="announcement-header" />Объявление о выдвижении кандидатур в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2022<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Совет попечителей объявляет поиск кандидатов на участие в выборах в Совет 2022 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Announcement/Call_for_Candidates|'''Подробнее на Мета-вики''']]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|Выборы в Совет попечителей 2022 года]] объявляются открытыми! Просим вас рассмотреть возможность выдвижения своей кандидатуры для службы в Совете попечителей. Совет попечителей Фонда Викимедиа осуществляет контроль за деятельностью Фонда Викимедиа. В состав Совета входят попечители от сообществ и партнёрских организаций, а также назначенные попечители. Каждый попечитель служит три года. Сообщество Викимедиа имеет возможность голосовать за попечителей от сообществ и партнёрских организаций. Участники_цы сообщества будут голосовать за два места в Совете попечителей в 2022 году. Это возможность улучшить представительство, разнообразие и компетентность Совета как команды. Вы являетесь потенциальным кандидатом? Узнайте подробности на странице [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Подать заявку на выдвижение своей кандидатуры]]. Благодарим вас за поддержку, Команда по Стратегии движения и управлению от лица Комитета по выборам и Совета попечителей<br /><section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 25 апрель, 09:30 (UTC) == New Wikipedia Library Collections Available Now - April 2022 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] has free access to new paywalled reliable sources. You can these and dozens more collections at https://wikipedialibrary.wmflabs.org/: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/128/ Wiley]''' – journals, books, and research resources, covering life, health, social, and physical sciences * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/125/ OECD]''' – OECD iLibrary, Data, and Multimedia​​ published by the Organisation for Economic Cooperation and Development * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/129/ SPIE Digital Library]''' – journals and eBooks on optics and photonics applied research Many other sources are freely available for experienced editors, including collections which recently became accessible to all eligible editors: Cambridge University Press, BMJ, AAAS, Érudit and more. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: log in today! <br>--The Wikipedia Library Team 2022, 26 апрель, 13:16 (UTC) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Samwalton9@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=23036656 --> == Coming soon: Improvements for templates == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <!--T:11--> [[File:Overview of changes in the VisualEditor template dialog by WMDE Technical Wishes.webm|thumb|Fundamental changes in the template dialog.]] Hello, more changes around templates are coming to your wiki soon: The [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide#Editing templates|'''template dialog''' in VisualEditor]] and in the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 Wikitext Editor]] (beta) will be '''improved fundamentally''': This should help users understand better what the template expects, how to navigate the template, and how to add parameters. * [[metawiki:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|project page]], [[metawiki:Talk:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|talk page]] In '''syntax highlighting''' ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] extension), you can activate a '''colorblind-friendly''' color scheme with a user setting. * [[metawiki:WMDE Technical Wishes/Improved Color Scheme of Syntax Highlighting#Color-blind_mode|project page]], [[metawiki:Talk:WMDE Technical Wishes/Improved Color Scheme of Syntax Highlighting|talk page]] Deployment is planned for May 10. This is the last set of improvements from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes']] focus area “[[m:WMDE Technical Wishes/Templates|Templates]]”. We would love to hear your feedback on our talk pages! </div> -- [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 2022, 29 апрель, 11:13 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=23222263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Editing news 2022 #1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> [[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages. New editors are more successful with this new tool. You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]]. Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test. You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].<section end="message"/> </div> [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 2022, 2 май, 18:54 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=22019984 --> == <section begin="announcement-header" />Выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2022. Приглашаем волонтёров<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Команда по Стратегии движения и управлению приглашает членов сообщества принять участие в качестве волонтёров на предстоящих выборах в Совет попечителей. Идея программы "Волонтёры на выборах" возникла во время выборов в Совет попечителей Викимедиа в 2021 году. Программа была успешной. Благодаря помощи волонтёров на выборах мы смогли увеличить охват сообществ и участие в выборах на 1 753 избирателя по сравнению с 2017 годом. Общая явка составила 10,13%, что на 1,1 процентных пункта больше. Были представлены 214 википроектов. Но 74 вики, не участвовавших в 2017 году, дали голоса на выборах 2021 года. Хотите помочь изменить ситуацию с участием? Волонтёры на выборах будут помогать в следующем: * Переводить короткие сообщения и анонсировать текущий избирательный процесс на каналах сообщества * По желанию: Мониторить каналы сообщества на предмет комментариев и вопросов Волонтёры должны: * Соблюдать политику дружественного пространства во время бесед и мероприятий * Представлять руководящие принципы и информацию о голосовании сообществу в нейтральном ключе Вы хотите стать волонтёром на выборах и обеспечить представительство вашего сообщества в голосовании? Подпишитесь [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|здесь]], чтобы получать обновления. Вы можете использовать [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|страницу обсуждения]] для вопросов о переводе.<br /><section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 6 май, 11:32 (UTC) ==Протестируйте новый форум Стратегии движения== Добрый день. Приглашаем вас протестировать и поделиться мнением о [https://forum.movement-strategy.org/ новом форуме Стратегии Движения]. Форум предлагает улучшенный способ обсуждения [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement%20Strategy/ru Стратегии Движения] в многоязычной и удобной для использования платформе. Пожалуйста, расскажите, что вы думаете об этом форуме, ответив на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-strategy-forum-community-review/46 вопросы для сообщества]. [https://forum.movement-strategy.org/t/say-hello/79/43 Здесь] вы можете поприветствовать сообщество на любом языке! Функциональный форум доступен для тестирования до 24 июля. Вы можете перевести посты используя кнопку 🌐, также можете делиться комментариями на любом удобном вам языке. Если отзывы сообщества будут положительными, форум будет запущен в августе 2022 года перед Викиманией. Если нет, команда будет следовать полученным отзывам, менять предложение или закрывать форум. Подробнее на [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Forum/Proposal/ru Мета]. С уважением, --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 2 июнь, 09:21 (UTC) == Обновление улучшенного интерфейса настольной версии == [[File:Table of contents shown on English Wikipedia 02.webm|thumb]] Привет. Я хотел поделиться с вами обновленной информацией о проекте [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements|улучшенного интерфейса настольной версии]], над которым команда «Веб» Фонда Викимедиа работала последние несколько лет. Наша работа почти завершена! 🎉 Мы хотели бы, чтобы эти функции стали по умолчанию для читателей и редакторов во всех вики. <span style="background-color:#fc3;">В ближайшие недели мы начнем обсуждение для других вики, включая ваш. 🗓️</span> Мы с удовольствием ознакомимся с вашими предложениями! Цели проекта - сделать интерфейс более гостеприимным и удобным для читателей и полезным для опытных пользователей. Проект состоит из ряда улучшенных функций, которые облегчают чтение и изучение, навигацию по странице, поиск, переключение между языками, использование вкладок статей и пользовательского меню и многое другое. Эта функция уже доступно по умолчанию для читателей и редакторов в 30 разделах, включая [[:fr:|французскую]], [[:pt:|португальскую]] и [[:fa:|персидскую]] Википедию. Эти изменения доступны только пользователям стиля [{{fullurl:{{FULLPAGENAMEE}}|useskin=vector}} Vector]. Те, кто использует [{{fullurl:{{FULLPAGENAMEE}}|useskin=monobook}} Monobook] или [{{fullurl:{{FULLPAGENAMEE}}|useskin=timeless}} Timeless], не будут затронуты. ; Новейшие функции * [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Table of contents|Содержание]] - наша версия удобна для того, чтобы найти, получить контекст страницы и перемещаться по странице без необходимости прокрутки. В настоящее время оно тестируется на наших пробных вики-сайтах. Оно также доступно для редакторов, которые выбрали внешний вид для Вики «Вектор 2022». * [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page tools|Инструменты страницы]] - теперь на боковой панели есть два типа ссылок. Существуют действия и инструменты для отдельных страниц (например, [[Special:RecentChangesLinked|связанные правки]]) и ссылки обще-википедийного характера (например, [[Special:RecentChanges|свежие правки]]). Мы собираемся разделить их на два интуитивно понятных меню. ; Как включить улучшения [[File:Desktop Improvements - how to enable globally.png|thumb|[[Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|{{int:globalpreferences}}]]]] * Можно включить самостоятельно [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|на вкладке Внешний вид в настройках]], выбрав "{{int:skinname-vector-2022}}". Такую же опцию можно включить в [[Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|глобальных настройках]] для всех разделов. * В тех разделах, где изменения включены по умолчанию, зарегистрированные пользователи могут переключится на Vector. Для этого есть легко доступная ссылка на боковой панели. ; Узнайте больше и присоединяйтесь к нам Если вы хотите следить за прогрессом нашего проекта, вы можете подписаться на [[mw:Special:Newsletter/28/subscribe|нашу рассылку]]. Вы можете ознакомиться [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements|страницей проекта]], проверить наше [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Frequently_asked_questions|ЧаВо]], написать [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop_Improvements|на странице обсуждения проекта]] и [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|присоединиться к онлайн-встрече с нами]]. Спасибо! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|обс.]]) 2022, 21 июнь, 02:45 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Ru_fallback&oldid=20689486 --> == <section begin="announcement-header" /> Выдвижение предложений для Компаса избирателя 2022 года <section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Приглашаем членов сообщества принять участие в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|выборах в Совет попечителей 2022 года]] и выдвинуть [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass/ru свои предложения для Компаса избирателя]. Компас избирателя - это инструмент, помогающий голосующим выбрать тех кандидатов, которые в наибольшей степени соответствуют вашим убеждениям и взглядам. Члены сообщества предложат кандидатам свои предложения, на которые кандидаты ответят по шкале Ликерта (согласен/нейтрален/не согласен). Ответы кандидатов будут загружены в инструмент "Компас избирателя". Голосующие смогут ввести свои ответы по предложениям (согласен/не согласен/нейтрален). В конце вы увидите тех кандидатов, которые в наибольшей степени соответствуют вашим убеждениям и взглядам. Ниже приведена временная шкала по использованию Компаса избирателя: * 8 - 20 июля: Члены сообщества выдвигают предложения для Компаса избирателя * * 21 - 22 июля: Комитет по выборам рассматривает предложения на предмет ясности и удаляет предложения, не относящиеся к теме * * 23 июля - 1 августа: Волонтеры голосуют по предложениям * * 2 - 4 августа: Комитет по выборам отбирает 15 лучших предложений * * 5 - 12 августа: кандидаты определяют свои позиции по предложениям * * 15 августа: Компас избирателя открывается для голосующих, чтобы помочь им в принятии решения во время голосования. Комитет по выборам отберет 15 лучших предложений в начале августа. Комитет по выборам будет наблюдать за процессом при поддержке команды по Стратегии движения и управлению. Команда по Стратегии движения и управлению проверит, чтобы вопросы были четкими, не было дубликатов, опечаток и так далее. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению ''Данное сообщение было отправлено от имени Целевой группы по отбору членов Совета и Комитета по выборам''.<br /><section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 12 июль, 11:42 (UTC) == <section begin="announcement-header" /> Объявление шести кандидатов на выборах в Совет попечителей 2022 года<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election/Short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, По итогам голосования представителей партнёрских организаций были отобраны следующие кандидаты в Совет попечителей 2022 года: * Tobechukwu Precious Friday ([[:m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]]) * Farah Jack Mustaklem ([[:m:User:Fjmustak|Fjmustak]]) * Shani Evenstein Sigalov ([[:m:User:Esh77|Esh77]]) * Kunal Mehta ([[:m:User:Legoktm|Legoktm]]) * Michał Buczyński ([[:m:User:Aegis Maelstrom|Aegis Maelstrom]]) * Mike Peel ([[:m:User:Mike Peel|Mike Peel]]) Вы можете посмотреть дополнительную информацию о [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|результатах]] и [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Stats|статистике]] этих выборов. Партнёрские организации выбрали своих представителей для голосования. Представители партнёрских организаций задали кандидатам вопросы, на которые кандидаты ответили в середине июня. Ответы кандидатов и информация, предоставленная Комитетом по анализу, послужили основой для представителей при принятии решений. Пожалуйста, найдите минутку, чтобы поблагодарить представителей партнёрских организаций и членов Комитета по анализу за участие в этом процессе и содействие в расширении разнообразия Совета попечителей. Эти часы добровольной работы объединяют нас в понимании и перспективе. Благодарим вас за участие. Выражаем благодарность также членам сообщества, которые выдвинули свою кандидатуру в Совет попечителей. Рассмотрение вопроса о вступлении в Совет попечителей — нелегкое решение. Время и преданность, которые кандидаты продемонстрировали к этому моменту, говорит об их приверженности этому движению. Поздравляем кандидатов, которые прошли на следующий этап. Выражаем огромную признательность и благодарность тем кандидатам, которые не были отобраны. Пожалуйста, продолжайте делиться своим лидерским потенциалом с Викимедиа. Что теперь? [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|Ознакомьтесь с результатами процесса отбора представителями партнёрских организаций]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election|Узнайте о следующих шагах]]. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению ''Данное сообщение было отправлено от имени Целевой группы по отбору членов Совета и Комитета по выборам''.<br /><section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 20 июль, 19:25 (UTC) == <section begin="announcement-header" />Новости Стратегии движения и управления – Выпуск 7<section end="announcement-header"/> == <section begin="msg-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Новости Стратегии движения и управления'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Выпуск 7 — Июль - сентябрь 2022 года'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7|'''Прочитайте полный текст''']]</span> ---- Информационный бюллетень знакомит с новостями и событиями о реализации [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|рекомендаций Стратегии движения]] Викимедиа. В бюллетене содержится информация об управлении Движением, а также о проектах и мероприятиях, поддерживаемых командой Фонда Викимедиа по Стратегии движения и управлению (MSG). Информационный бюллетень MSG выходит ежеквартально. Для желающих внимательнее следить за нашими процессами предлагается бюллетень «Еженедельные новости Стратегии движения»‎. Чтобы оставаться в курсе новостей, не забудьте подписаться на рассылку [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|здесь]]. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> * '''Устойчивость движения''': Опубликован ежегодный отчёт Фонда Викимедиа об устойчивом развитии. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A1|продолжить чтение]]) * '''Улучшение пользовательского опыта''': последние улучшения интерфейса настольной версии проектов Викимедиа. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A2|продолжить чтение]]) * '''Безопасность и инклюзивность''': последние новости о процессе пересмотра Руководства по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A3|продолжить чтение]]) * '''Обеспечение справедливости при принятии решений''': отчёты об обсуждениях по поводу пилотных хабов, последние достижения Комитета по разработке Устава движения и новое исследование по проектированию будущего участия в движении Викимедиа. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A4|продолжить чтение]]) * '''Координация между заинтересованными сторонами''': запуск службы поддержки для партнёрских организаций и волонтёрских сообществ, работающих над партнёрством в области контента. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A5|продолжить чтение]]) * '''Развитие лидерства''': обновления о проектах лидерства от организаторов движения Викимедиа в Бразилии и Кабо-Верде. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A6|продолжить чтение]]) * '''Управление внутренними знаниями''': запуск нового портала для технической документации и ресурсов сообщества. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A7|продолжить чтение]]) * '''Инновации в области свободных знаний''': высококачественные аудиовизуальные ресурсы для научных экспериментов и новый набор инструментов для транскрипции устных культур. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A8|продолжить чтение]]) * '''Оценка, итерация и адаптация''': результаты пилотного проекта Equity Landscape ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A9|продолжить чтение]]) * '''Другие новости и обновления''': новый форум для обсуждения реализации Стратегии движения, предстоящие выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа, новый подкаст для обсуждения Стратегии движения, а также кадровые изменения в команде Фонда по Стратегии движения и управлению. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A10|продолжить чтение]]) </div><section end="msg-newsletter"/> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 25 июль, 07:47 (UTC) == Поговорим об улучшении настольной версии == [[File:Vector 2022 showing language menu with a blue menu trigger and blue menu items 01.jpg|thumb]] Приглашаем на онлайн-встречу с командой, которая работает над [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements|улучшением настольной версии]]! Встреча состоится в '''26 июля 2022 at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20220726T1200 12:00 UTC] and [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20220726T1900 19:00 UTC]''' по Zoom. '''[https://wikimedia.zoom.us/j/5304280674 Присоединиться к встрече]'''. ID встречи: 5304280674. [https://wikimedia.zoom.us/u/kc2hamfYz9 Соединиться по местному телефону]. [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web/ru|Узнать подробности]]. Будем рады с вами встретиться! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] 2022, 25 июль, 17:08 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Ru_fallback&oldid=20689486 --> == <section begin="announcement-header" /> Проголосуйте за утверждения для Компаса избирателя<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Приглашаем членов сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass/Statements|проголосовать за утверждения для использования в Компасе избирателя]] на выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|Совет попечителей 2022 года.]] Вы можете проголосовать за те утверждения, которые вы хотите видеть в Компасе избирателя на Мета-вики. Компас избирателя — это инструмент, который помогает голосующим выбрать кандидатов, которые в наибольшей степени соответствуют их убеждениям и взглядам. Члены сообщества предложат утверждения, в отношении которых кандидаты должны дать ответы, используя шкалу Лайкерта (соглашаюсь/нейтрально/не соглашаюсь). Ответы кандидатов будут добавлены в Компас избирателя. Затем участники голосования смогут пользоваться компасом, добавляя свои ответы относительно утверждений (соглашаюсь/нейтрально/не соглашаюсь). Как результат, компас покажет кандидатов, которые лучше всего отвечают убеждениям и взглядам участников голосования. Ниже приведена временная шкала по использованию Компаса избирателя: *<s>8 — 20 июля: Члены сообщества выдвигают утверждения для Компаса избирателя</s> *<s>21 — 22 июля: Комитет по выборам рассматривает утверждения на предмет ясности и удаляет те утверждения, которые не относятся к теме</s> *23 июля — 1 августа: Члены сообщества голосуют за утверждения *2 — 4 августа: Комитет по выборам отбирает 15 лучших утверждений *5 — 12 августа: Кандидаты позиционируют себя в отношении утверждений *16 августа: Компас избирателя открывается для голосующих, чтобы помочь им в принятии решения во время голосования. Комитет по выборам отберёт 15 лучших утверждений в начале августа. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению. ''Данное сообщение было отправлено от имени Целевой группы по отбору членов Совета и Комитета по выборам''. <section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 27 июль, 11:15 (UTC) == <section begin="announcement-header" /> Перенос сроков голосования на выборах в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2022 году<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Delay of Board of Trustees election| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Delay of Board of Trustees election|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Delay of Board of Trustees election}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Я пишу вам сегодня по поводу графика голосования на выборах в Совет попечителей. Как многие из вас уже знают, в этом году мы предлагаем [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|Компас избирателя]], чтобы помочь голосующим определить позиции кандидатов по некоторым ключевым вопросам. Несколько кандидатов попросили увеличить количество символов в их ответах, чтобы они могли дать более развернутые ответы. Избирательная комиссия считает, что их аргументация соответствует целям справедливого и равноправного избирательного процесса. Чтобы к началу голосования обеспечить перевод более длинных заявлений, Избирательная комиссия и Целевая группа по отбору членов Совета решили отложить начало голосования на одну неделю. Это самое оптимальное время, предложенное сотрудниками, работающими над проведением выборов. Несмотря на то, что не все захотят использовать Компас избирателя для принятия решения в голосовании, Избирательная комиссия посчитала более уместным предоставить перевод заявлений для членов сообщества на разных языках. Голосование начнется 23 августа в 00:00 UTC и завершится 6 сентября в 23:59 UTC. С уважением, Матанья, от имени Избирательной комиссии <section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 17 август, 09:32 (UTC) == Присоединяйтесь к форуму Стратегии движения == Всем привет, [https://forum.movement-strategy.org/ Форум Стратегии движения] (MS Forum) — это многоязычное пространство для совместного обсуждения всех вопросов, связанных с реализацией Стратегии движения. Приглашаем всех участников Движения к сотрудничеству на форуме Стратегии движения. Цель форума - построение сотрудничества между сообществами с помощью инклюзивной и многоязычной платформы. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Стратегия движения] — это совместная работа по созданию будущего движения Викимедиа. Каждый может внести свой вклад в Стратегию движения — от одного комментария до разработки проекта. Присоединяйтесь к форуму со своей учетной записью Викимедиа, участвуйте в беседах и задавайте вопросы на своем языке. Команда по Стратегии движения и управлению (MSG) выдвинула предложение о создании форума в мае 2022 года. Был проведен 2-х месячный период рассмотрения предложения сообществом, который завершился 24 июля 2022 года. Вы можете ознакомиться с отчетом об обзоре сообщества [https://forum.movement-strategy.org/t/ms-forum-community-review-report/1436 здесь]. Мы будем рады видеть вас на форуме! С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 22 август, 07:27 (UTC) == <section begin="announcement-header" /> Голосование сообщества на выборах в Совет попечителей 2022 года объявляется открытым<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Период голосования сообщества на выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|Совет попечителей 2022 года]] объявляется открытым. Ниже приведены ссылки, необходимые для голосования: * Воспользуйтесь [https://board-elections-compass-2022.toolforge.org/ Компасом избирателя], где представлены позиции кандидатов по 15 различным вопросам. * Прочитайте [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|заявления кандидатов]] и [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Affiliate_Organization_Participation/Candidate_Questions|их ответы на вопросы партнёрских организаций]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Получите информацию о том, какие навыки нужны Совету попечителей]] и как [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Комитет по анализу определил, что кандидаты соответствуют этим навыкам]]. Если вы готовы проголосовать, перейдите на [[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2022|SecurePoll]] и проголосуйте сейчас. ''' Голосование проходит с 23 августа 00:00 (UTC) по 6 сентября 23:59 (UTC).''' Чтобы узнать о своем праве на участие в голосовании, посетите [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Voter_eligibility_guidelines|эту страницу]]. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению ''Данное сообщение было отправлено от имени Целевой группы по отбору членов Совета и Избирательной комиссии''.<br /><section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 23 август, 10:50 (UTC) === <section begin="announcement-header" /> Голосование сообщества на выборах в Совет попечителей 2022 года близится к концу<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting is about to Close| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting about to Close|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting is about to Close}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Голосование сообщества на выборах в Совет попечителей 2022 года началось 23 августа 2022 года и завершится 6 сентября 2022 года 23:59 (UTC). Если вы ещё не проголосовали, пожалуйста, посетите [[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2022|страницу голосования на SecurePoll]] и проголосуйте сейчас. Чтобы узнать о праве на участие в голосовании, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Voter_eligibility_guidelines|посетите эту страницу]]. Если вам нужна помощь в принятии решения, ниже приведены полезные ссылки: * Воспользуйтесь [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|Компасом избирателя]], где представлены позиции кандидатов по 15 вопросам. * Прочитайте [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|заявления кандидатов]] и [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Affiliate_Organization_Participation/Candidate_Questions|их ответы на вопросы партнёрских организаций]]. *[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Campaign_Videos|Посмотрите видеоролики, где кандидаты отвечают на вопросы сообщества]]. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению<section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 1 сентябрь, 13:52 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Пересмотренное Руководство по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee#Revisions Committee|Комитет по пересмотру Руководства по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] (УКП) просит представить отзывы относительно [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|'''пересмотренной версии проекта Руководства по обеспечению правоприменения УКП''']]. Рассмотрение будет проходить в период с '''8 сентября 2022 года по 8 октября 2022 года.''' Комитет провел пересмотр проекта руководства, основываясь на предложениях, собранных во время дискуссии сообщества в период с мая по июль, а также на основе голосования, проведенного в марте 2022 года. Изменения преимущественно касаются четырех областей: # Определение вида, назначения и применимости обучения по УКП; # Упрощение формулировок для облегчения перевода и понимания людьми, не являющимися экспертами; # Прояснение концепции утверждения, включая ее достоинства и недостатки; # Пересмотр баланса между конфиденциальностью заявителя и нарушителя Комитет просит предоставить отзывы и предложения касательно данных изменений до '''8 октября 2022 года'''. Далее, комитет по пересмотру планирует внести дополнительные изменения на основе отзывов сообщества. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Вы можете найти обновленное руководство на Мета-вики]], а также [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|странице сравнения на разных языках. ''']] Каждый имеет возможность поделиться своими отзывами в различных местах. Вы можете поделиться комментариями на любом удобном вам языке на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|странице обсуждения по обновленному руководству]]. Вы также можете предоставить отзывы на страницах обсуждений переведенных версий, во время локальных дискуссий или же во время «часов обсуждения» и круглых столов. Планируется проведение дискуссий по вопросам изменений в Руководстве по обеспечению правоприменения УКП. Пожалуйста, ознакомьтесь с подробностями и датами на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Conversation hours|'''Мета-вики''']]. Команда фасилитаторов, осуществляющая поддержку данного процесса, надеется привлечь большое количество сообществ. Если обсуждение еще не происходит в вашем сообществе, пожалуйста, организуйте такое обсуждение сами. Фасилитаторы могут помочь вам в организации обсуждений. Результаты обсуждений будут обобщаться и представляться на рассмотрение редакционного комитета каждые две недели. Краткие итоги будут публиковаться [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|здесь]]. Данное сообщение отправлено от имени команды проекта УКП.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2022, 13 сентябрь, 08:48 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23794069 --> == The Vector 2022 skin as the default in two weeks? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]] Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.''' We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022. It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins. <div style="width:100%; margin:auto;"><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="Top of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022 </gallery><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="A section of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022 </gallery></div> === About the skin === '''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.] '''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs. '''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin. * The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%. * The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages. * The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on. * The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities. '''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins. === How can editors change and customize this skin? === It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. === Our plan === '''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar. <div style="text-align: center;">[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|<span class="plainlinks mw-ui-button">Request for more time to discuss the change</span>]]</div> If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 2022, 22 сентябрь, 04:14 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23838600 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Предварительные результаты голосования сообщества на выборах в Совет попечителей 2022 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the preliminary results of the 2022 Board of Trustees election Community Voting period| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the preliminary results of the 2022 Board of Trustees election Community Voting period|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the preliminary results of the 2022 Board of Trustees election Community Voting period}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Спасибо всем, кто принял участие в голосовании на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|выборах в Совет попечителей 2022 года]]. Благодаря вашему участию в Совет попечителей Фонда Викимедиа избираются попечители, поддерживаемые сообществом. Ниже приведены предварительные результаты выборов в Совет попечителей 2022 года: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates/Shani_Evenstein_Sigalov|Shani Evenstein Sigalov]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates/Mike Peel|Mike Peel]] Вы можете посмотреть дополнительную информацию о [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|результатах]] и [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Stats|статистике]] этих выборов. Совет попечителей завершит рассмотрение кандидатов, получивших наибольшее количество голосов, включая проверку необходимых данных. Совет планирует назначить новых попечителей на заседании в декабре. С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению ''Данное сообщение было отправлено от имени Целевой группы по отбору членов Совета и Комитета по выборам''.<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2022, 22 сентябрь, 09:59 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23794069 --> == Update on Vector 2022 == [[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]]. We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one. We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 2022, 19 октябрь, 23:24 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23955535 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Приглашение принять участие в сессии «‎Вопросы и ответы об Уставе движения»</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Доброго дня, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] представил предварительный проект Устава в Саммите Викимедиа 2022, обозначив направление Комитета и самого устава. Исходя из полученных отзывов, Комитет внёс в устав первоначальные изменения. Перед тем как приступить к написанию Устава для всего Движения, Комитет планирует провести консультации с сообществом Викимедиа и получить обратную связь по черновым вариантам первых трёх разделов: Преамбула, Ценности и принципы, и Роли и обязанности (заявление о намерениях). Проекты этих разделов будут доступны на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|Мета странице]] 14 ноября 2022 года. Консультации с сообществом пройдут с 20 ноября по 18 декабря 2022 года. Подробнее об этом [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|здесь]]. С целью обеспечения информированности всех заинтересованных лиц, для того, чтобы они могли полноценно участвовать в обсуждениях и имели возможность поделиться мнением об Уставе движения, приглашаем всех присоединиться к сессии '''«‎Вопросы и ответы об Уставе движения‎»'''. Данные сессии запланированы с учётом разных часовых поясов. На этих сессиях участники узнают о цели устава, о значении и влиянии, которые он имеет для викимедийцев, а также для сообществ. Члены Комитета по разработке Устава движения будут присутствовать, чтобы ответить на вопросы и услышать мнение участников. Напоминаем, что презентационная часть сессии будет записана и доступна для просмотра после встречи. Ниже приведен список запланированных встреч: * '''Азиатско-Тихоокеанский регион''': 4 ноября 2022 года в 09:00-10.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 ваше местное время]). Доступен перевод на китайский и японский языки. * '''Европа/страны MENA/страны Африки к югу от Сахары''': 12 ноября 2022 года в 15:00-16.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 ваше местное время]). Доступен устный перевод на арабский, французский и русский языки. * '''Северная и Южная Америка/Западная Европа''': 12 ноября 2022 года в 15:00-16.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 Ваше местное время]). (В то же время, что и сессия №2, указанная выше) Доступен устный перевод на испанский и португальский языки. На [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|странице Мета]] вы найдете более подробную информацию; ссылки на Zoom будут предоставлены за 48 часов до звонка. '''Послы Устава Движения''' Отдельные лица или группы людей из всех сообществ, которые хотят способствовать включению своих сообществ к обсуждениям об Уставе движения, могут стать [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Послами Устава движения]]. Послы Устава движения будут проводить свои мероприятия и могут получить финансовую поддержку для проведения встреч на своих языках. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Региональные фасилитаторы]] команды по Стратегии и движения и управлению будут оказывать поддержку желающим получить грант для послов УД. Если вы заинтересованы стать послом УД, пожалуйста, зарегистрируйтесь [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|здесь]]. Если у вас есть конкретные вопросы, пожалуйста, свяжитесь с командой по Стратегии движения и управлению по электронной почте: strategy2030@wikimedia.org или на форуме Стратегии движения. Мы благодарим Вас за уделённое время и участие. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2022, 7 ноябрь, 12:33 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> ==<section begin="announcement-header" /><span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Присоединяйтесь к региональной встрече по обсуждению контента Устава Движения</span><section end="announcement-header" />== <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.</span>]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Как многим из вас известно, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter Drafting Committee|Комитет по разработке Устава Движения]] (MCDC) в настоящее время собирает обратную связь от сообщества по трём разделам Устава Движения: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Преамбула]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values & Principles|Ценности и Принципы]]''' и '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles & Responsibilities|Роли и Обязанности]]''' (''заявление о намерениях''). '''Как Вы можете поделиться отзывом?''' Комитет приветствует все виды обратной связи на разных языках от членов сообщества и организаций движения. Вы можете принять участие следующими способами: * Поделитесь отзывом в региональной встрече с членами Комитета, которая пройдет '''26 ноября в 15.00-16.30 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1669474833 ваше местное время]). Будет обеспечен синхронный перевод на русский язык. Подробнее о региональных встречах '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|здесь]]'''. * Заполните анонимный '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 опрос]''' * Поделитесь мыслями и отзывами на '''[[m:Movement Charter/Content|странице обсуждения]]'''. * Поделитесь мыслями и отзывами на '''форуме Стратегии движения''': **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-preamble/2284 Преамбула] **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-values-principles/2285 Ценности и принципы] **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-roles-responsibilities-statement-of-intent/2286 Роли и обязанности] (заявление о намерениях) * Отправьте письмо на: '''movementcharter@wikimedia.org''', если у Вас будут дополнительные отзывы для Комитета. Если Вы хотите узнать больше об Уставе Движения, его целях, почему он важен и как он влияет на ваше сообщество, пожалуйста, посмотрите [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MCDC_Onboarding_%22Ask_me_Anything%22_session_-_Russian.webm запись сессии «Вопросы и ответы об Уставе движения»] с переводом на русский язык (синхронный перевод начинается в 9:40сек). Благодарим вас за участие и отзывы. ''От имени Комитета по разработке Устава движения, ''<section end="announcement-content" /> --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 22 ноябрь, 15:21 (UTC) === Поделитесь отзывами о содержании Устава Движения === Напоминаю, что период консультации с сообществом по проекту [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/ru Устава движения] продлится до '''субботы 18 декабря 2022 года'''. Вы можете посмотреть [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Community_Consultation/Regional_Conversations#Breakout_room_3_%28Russian%29 запись презентации после обсуждений в малых группах на русском языке] во время региональной встречи 26 ноября 2022 года. Доступен также список [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Frequently_Asked_Questions/ru ЧаВо об Уставе движения]. Если вы ещё не поделились своим отзывом, вы можете это сделать заполнив [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 '''анонимный опрос''']. Вы можете также поделиться мнением на страницах обсуждений разделов Устава: * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Preamble Преамбула] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Values_%26_Principles Ценности и принципы] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Roles_%26_Responsibilities Роли и обязанности] (заявление о намерениях) и на [https://forum.movement-strategy.org/t/get-prepared-for-the-movement-charter-feedback-sessions/2162 форуме] Стратегии движения. Благодарим вас за участие и предоставление обратной связи! ''От имени Комитета по разработке Устава движения '' --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 13 декабрь, 12:44 (UTC) ===Устав Движения: завершение 1-го цикла консультаций с сообществом=== От имени [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Drafting_Committee/ru Комитета по разработке Устава Движения] мы хотели бы поблагодарить всех, кто принял участие в [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Community_Consultation/ru первом цикле консультаций] с сообществом по проекту [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/ru Устава Движения]. Если вы ещё не поделились мнением по поводу [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Content/ru трёх предложенных разделов] Устава Движения, вы можете это сделать заполнив '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 анонимный опрос] до 2 января 2023 года'''. Опрос доступен на русском языке. Если у вас есть дополнительные комментарии или вопросы Комитету, вы можете отправить письмо на: movementcharter@wikimedia.org. '''Cледующие шаги''' Отчëт по полученным отзывам во время первого цикла консультаций с сообществом будет опубликован в январе 2022 года командой по Стратегии Движения и Управлению. После получения отчёта Комитет рассмотрит предложения и уведомит об изменениях в тексте разделов, объяснив, почему некоторые предложения были или не были приняты в последующих версиях проекта Устава. В 2023 году будут дополнительные способы взаимодействия с содержанием Устава Движения, включая обратную связь по процессу ратификации Устава. Чтобы быть в курсе работы Комитета, пожалуйста, ознакомьтесь с [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Drafting_Committee/Updates/ru ежемесячными обновлениями]. ''От имени Комитета по разработке Устава Движения'' --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2022, 19 декабрь, 10:33 (UTC) == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> 2022, 13 декабрь, 12:59 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 --> == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2022, 24 декабрь, 10:23 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 11 январь, 11:38 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 18 январь, 20:52 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 30 январь, 18:51 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 15 февраль, 19:42 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 21 февраль, 20:17 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Декъашхо:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:AAkhmedova (WMF)|дийцар]]) 2023, 2 март, 12:25 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 2023, 22 февраль, 23:24 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 2023, 27 февраль, 21:20 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 24 март, 11:41 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 3 апрель, 08:37 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 4 апрель, 08:29 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 11 апрель, 18:06 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 2023, 14 апрель, 22:54 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 2023, 26 апрель, 19:00 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 2023, 27 май, 04:20 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2023, 28 июнь, 17:59 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 2023, 27 июль, 02:26 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 2023, 28 август, 15:35 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2023, 9 октябрь, 16:41 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 2023, 17 октябрь, 01:12 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 2023, 15 ноябрь, 13:11 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 2023, 13 декабрь, 12:31 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite2&oldid=26055343 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2024, 18 январь, 07:26 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2024, 18 январь, 07:26 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 19 январь, 18:08 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 2024, 23 январь, 09:30 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 31 январь, 17:00 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 12 февраль, 18:23 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Enabling machine translation support, Section and Content translation tools in your Wikipedia == {{int:Hello}} Chechen Wikipedians! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please-translate}}. The WMF Language team plans to enable the Section and Content translation tools to Chechen Wikipedia by default. Also, the team is considering adding [[mw:Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation]] (MT) support with [[mw:MinT|MinT]] to the tools. MinT may be providing limited support for your language, so we want to make sure it is useful for the community. For this, my team would like members of your community to: * Test the machine translation support [https://translate.wmcloud.org/ in a test instance]. You can paste multiple pieces of content from different Wikipedia articles and check whether the provided result is a useful starting point for a translation. * Give us feedback if the machine translation quality is okay to be on your Wikipedia by default, as an optional service or if it is not useful at all. * Let us know if you have any objections to having the Section and Content translation enabled by default in this Wikipedia. Below is background information about the tools and how you can test them. '''Background information''' [[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. Since its release in 2015, the tool has aided the translation of more than one million articles across all languages. However, the tool is in beta in Chechen Wikipedia, limiting its discoverability and use. Being in beta also blocks enabling the Section translation in your Wikipedia. [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: * Guide you to translate one section at a time to expand existing articles or create new ones * Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device MinT (Machine in Translation) is a machine translation service hosted in the Wikimedia Infrastructure. It is designed to provide translations from many MT models. The model available for your Wikipedia is the [https://github.com/google-research/google-research/tree/master/madlad_400 MADLAD-400 open-source translation model]. '''Our request''' The MADLAD-400 MT is available for your Wiki in our test instance. We want you to test it (translate sentences and paragraphs from articles) in our test instance:[https://translate.wmcloud.org/ https://translate.wmcloud.org]. Let us know in this thread if the quality of the automatic translation generated is okay to enable it in Chechen Wikipedia along with the Section and Content translation tool. '''Our plans to enable the tools and the machine translation support''' We plan to deploy the tools with the MT support by the 4th of March. If there are no objections from your community, we will deploy them. We want to provide the tools in the way they best serve the community, so we are open to make further adjustments after the deployment based on the experience of the community. We look forward to getting your feedback in this thread. Thank you! On behalf of the WMF Language team. [[Декъашхо:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:UOzurumba (WMF)|дийцар]]) 2024, 14 февраль, 23:36 (UTC) == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 5 март, 16:25 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]2024, 12 март, 19:56 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 25 апрель, 20:20 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2024, 14 май, 21:22 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 22 май, 02:25 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 3 июнь, 08:14 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 11 июнь, 08:44 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 25 июнь, 10:51 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 8 июль, 03:45 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2024, 10 июль, 00:02 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2024, 18 июль, 17:52 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 27 июль, 02:46 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2024, 6 август, 15:29 (UTC) <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Декъашхочо:Johannes Richter (WMDE)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2024, 22 август, 23:19 (UTC) <!-- Декъашхочо:SSethi (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2024, 2 сентябрь, 14:05 (UTC) <!-- Декъашхочо:RamzyM (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2024, 3 сентябрь, 12:14 (UTC) <!-- Декъашхочо:RamzyM (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2024, 27 сентябрь, 18:57 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 2024, 14 октябрь, 08:25 (UTC) <!-- Декъашхочо:MPossoupe (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2024, 16 октябрь, 23:07 (UTC) <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 2024, 22 октябрь, 11:29 (UTC) <!-- Декъашхочо:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 2024, 21 ноябрь, 19:54 (UTC) <!-- Декъашхочо:SSethi (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2025, 24 январь, 01:11 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2025, 29 январь, 02:35 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2025, 29 январь, 02:35 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Tiven2240@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2025, 3 февраль, 00:48 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2025, 22 февраль, 08:28 (UTC) <!-- Декъашхочо:SSethi (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 2025, 7 март, 18:51 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 2025, 13 март, 02:55 (UTC) <!-- Декъашхочо:UOzurumba (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2025, 4 апрель, 02:04 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 2025, 16 апрель, 16:11 (UTC) <!-- Декъашхочо:Hide on Rosé@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2025, 17 апрель, 00:34 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 2025, 28 апрель, 15:03 (UTC) <!-- Декъашхочо:Johannes Richter (WMDE)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2025, 29 апрель, 03:40 (UTC)</div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Chechen Wikipedia == {{Int:Hello}} Chechen Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Chechen Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[Файл:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[Файл:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 26th May 2025. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team., [[Декъашхо:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Декъашхочун дийцар:UOzurumba (WMF)|дийцар]]) 2025, 12 май, 20:20 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|дийцар]])</bdi> 2025, 15 май, 22:06 (UTC) <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 2025, 22 май, 15:26 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Sannita (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2025, 28 май, 03:07 (UTC) <!-- Декъашхочо:RamzyM (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|дийцар]]) 2025, 29 май, 16:47 (UTC)</bdi> <!-- Декъашхочо:Udehb-WMF@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2025, 13 июнь, 23:00 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2025, 17 июнь, 17:43 (UTC) <!-- Декъашхочо:RamzyM (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 2025, 27 июнь, 20:56 (UTC) <!-- Декъашхочо:Johan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 2025, 26 август, 21:35 (UTC) <!-- Декъашхочо:Quiddity (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2025, 9 октябрь, 04:48 (UTC) <!-- Декъашхочо:RamzyM (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 2025, 20 октябрь, 11:42 (UTC) <!-- Декъашхочо:Sannita (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 2025, 30 октябрь, 14:12 (UTC) <!-- Декъашхочо:MKaur (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 2025, 20 ноябрь, 14:22 (UTC) <!-- Декъашхочо:Sannita (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2026, 18 январь, 13:20 (UTC) <!-- Декъашхочо:Tiven2240@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 2026, 19 январь, 21:01 (UTC) <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 2026, 23 январь, 21:59 (UTC) <!-- Декъашхочо:ABreault (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Декъашхочо:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Декъашхо:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Декъашхочун дийцар:MediaWiki message delivery|дийцар]]) 2026, 26 апрель, 00:57 (UTC) </bdi> <!-- Декъашхочо:Codename Noreste@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 2026, 27 май, 17:14 (UTC) <!-- Декъашхочо:Keegan (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|дийцар]])</bdi> 2026, 23 июнь, 17:11 (UTC) <!-- Декъашхочо:Codename Noreste@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == <span lang="ru" dir="ltr">Размещение ссылок на контакты по вопросам права и безопасности в нижнем колонтитуле вашего вики-проекта</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Контакты по вопросам права и безопасности''' Дорогие участники сообщества, Фонд Викимедиа сформировал [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|единую страницу с контактами по вопросам права и безопасности]] для размещения в нижних колонтитулах ваших проектов соответствующих ссылок на нее, чтобы обеспечить доступ к достоверной юридической информации. Это нормативное требование. Мы уже разместили эти ссылки в английском, немецком, итальянском, испанском и других проектах Википедии, и мы также скоро добавим это и в ваш вики-проект. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Пожалуйста, ознакомьтесь более подробно на странице проекта]] и оставляйте любые комментарии в этой ветке или на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|странице обсуждений]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 2026, 25 июнь, 13:29 (UTC) <!-- Декъашхочо:Sannita (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 2026, 24 июль, 12:24 (UTC) </bdi> <!-- Декъашхочо:DreamRimmer@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 2026, 21 сентябрь, 15:26 (UTC) <!-- Декъашхочо:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --> 25jnc73qu97xknahhbw2l4dyus86v01 Гуьржийчоь 0 9197 25778587 22896977 2026-09-21T23:09:20Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778587 wikitext text/x-wiki {{маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Гуьржийчоь |Ингалсан цӀе = Georgia |Шен цӀе= {{lang-ka2|საქართველო}} |Доланиг дожар=Гуьржийчоьнан |Байракх=Flag of Georgia.svg |ХӀост=Greater coat of arms of Georgia.svg |Девиз=Ницкъ марталлехь бу <br />{{lang-ka|ძალა ერთობაშია}} |Шатлакхан иллин цӀе= Маршо {{гоч йина йац 3|თავისუფლება (ჰიმნი)|თავისუფლება|ka}} | Аудио = Tavisupleba instrumental.ogg |Урхаллин тайпа= [[парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=42|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0 |region = GE |CoordScale = |Картин тӀехь = Georgia (orthographic projection with inset).svg |картин барам=270px |Мотт = [[Гуьржийн мотт|гуьржийн]]{{ref+|[[Абхазийн мотт|Абхазийн меттан]] йу номиналан официалан статус [[Абхазийн Автономийн Республика|Абхазийн АР]] махкахь, ткъа цунна Гуьржийчоь доладеш йац ССРС йоьхчахьа, факт йу [[Республика Абхазийчоь]] цхьаццамма къобал йина пачхьалкх хилар.<br>Гуьржийчоьнан малхбузера [[Самегрело-Лакхара Сванети]] а, [[Рача-Лечхуми а, Лахара Сванети а]] мехкашкахь даьржина [[Мегрелийн мотт|мегрелийн]] а, [[сванийн мотт|сванийн]] меттанаш, Гуьржийчоьно лору официалан гуьржийн меттан дакъош (диалекташ), амма йукъадоьду тайп-тайпанчу [[Картвелийн меттанаш|картвелийн меттанийн]] тобанашна|*}} |Маьрша йаьлла терахь= [[1918 шо|1918 шеран]] [[26 май]]хь ([[Чоьхьара Кавказан демократин федеративан республика|ЧКДФР]])<br>[[1991 шо|1991 шеран]] [[9 апрель|9 апрелехь]] |Маьрша йелира=[[ССРС]]х{{ref+|1991 шеран 9 апрель лору Гуьржийчоьнан пачхьалкхан маршо метахӀотторан де, ткъа маршонан де даздо [[1918 шо|1918 шеран]] [[26 май]]хь [[Гуьржийн Демократин Республика]] кхайкхийначу дийнахь. 1922 - 1936 шерашкахь [[ЧКСФСР]], ткъа 1936-1991 шерашкахь [[ССРС]] йукъахь хилла йолу [[Гуьржийн ССР]], иштта лору [[Гуьржийн Демократин Республика|Гуьржийн Демократин Республикин]] когаметтаерг, амма иза цхьаьна ца догӀу Гуьржийчоьнан официала нагӀонца (хьажа дакъа [[#Когаметталлин гӀуллакх|Когаметталлин гӀуллакх]])|*}}. |Коьрта гӀала={{abbr|Тиблиси}}, |Йаккхий гӀаланаш=[[Тиблиси]], [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]], [[Сухуми]]{{В Абхазии|НП|0|group=lower-alpha}}, [[Гори]], [[Зугдиди]], [[Поти]], [[Цхинвали]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Парламент]]ан спикер |Куьйгалхой=[[Кавелашвили, Михаил Гурамович|Михаил Кавелашвили]]<br />[[Кобахидзе, Ираклий Георгиевич|Ираклий Кобахидзе]]<br />[[Папуашвили, Шалва|Шалва Папуашвили]] |Латтанца меттиг = 119 |Латта = 69 789{{Efn|name=area|Включая территории, по грузинскому законодательству [[Закон Грузии об оккупированных территориях|находящиеся под российской оккупацией]], на которых находятся частично признанные государства [[Республика Абхазия]] (8665 км²) и [[Южная Осетия]] (3900 км²). Без них — 57 215 км².}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |title=The World Factbook. Country profile: Georgia. |date=2012 |publisher=[[ЦРУ]] [[США]] |lang=en |access-date=2012-09-06 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114203408/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |date=2015-10-16 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/georgie.htm |title=Géorgie |author=Jacques Leclerc |date=2011-09-29 |publisher=[[Университет Лаваля]] |lang=fr |access-date=2012-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225041042/http://www.tlfq.ulaval.ca:80/axl/asie/georgie.htm |archive-date=2012-12-25 }}</ref> |Хина процент = |Бахархойн меттиг = 130 |Бахархой = {{кӀезиг дар}} {{терахь|3694600}}<ref name="Нацстат2024">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/316/population-and-demography |title=Population and Demography |website=GeoStat |language=en |access-date=2025-12-08}}</ref>{{Efn|Без учёта данных территорий, по грузинскому законодательству [[Закон Грузии об оккупированных территориях|находящиеся под российской оккупацией]] и контролируемых [[Республика Абхазия|Республикой Абхазией]] и [[Южная Осетия|Южной Осетией]].|name=БезАЮО}} |Мах хадина шо = 2024 |Бахархой ларарца = 3 713 804<ref name="Перепись2014"/>{{ref+||*|АКЪХӀ йоцуш}} |Бахархой лерина шо = 2014 |Луьсталла = 53 |ДЧС (НЭТ) = {{доккха дар}} {{терахь|102,250 млрд}}<ref name="GDP IMF">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2024 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2024&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |date=2024-10-10 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=2024-10-10 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225113453/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?scsm=1&ssm=0&ds=.&scc=0&br=1&sy=2024&ey=2025&sic=0&sort=country&s=PPPGDP%2C&ssc=0&ssd=1&c=512%2C914%2C612%2C171%2C614%2C311%2C213%2C911%2C314%2C193%2C122%2C912%2C313%2C419%2C513%2C316%2C913%2C124%2C339%2C638%2C514%2C218%2C963%2C616%2C223%2C516%2C918%2C748%2C618%2C624%2C522%2C622%2C156%2C626%2C628%2C228%2C924%2C233%2C632%2C636%2C634%2C238%2C662%2C960%2C423%2C935%2C128%2C611%2C321%2C243%2C248%2C469%2C253%2C642%2C643%2C939%2C734%2C644%2C819%2C172%2C132%2C646%2C648%2C915%2C134%2C652%2C174%2C328%2C258%2C656%2C654%2C336%2C263%2C268%2C532%2C944%2C176%2C534%2C536%2C429%2C433%2C178%2C436%2C136%2C343%2C158%2C439%2C916%2C664%2C826%2C542%2C967%2C443%2C917%2C544%2C941%2C446%2C666%2C668%2C672%2C946%2C137%2C546%2C674%2C676%2C548%2C556%2C678%2C181%2C867%2C682%2C684%2C273%2C868%2C921%2C948%2C943%2C686%2C688%2C518%2C728%2C836%2C558%2C138%2C196%2C278%2C692%2C694%2C962%2C142%2C449%2C564%2C565%2C283%2C853%2C288%2C293%2C566%2C964%2C182%2C359%2C453%2C968%2C922%2C714%2C862%2C135%2C716%2C456%2C722%2C942%2C718%2C724%2C576%2C936%2C961%2C813%2C726%2C199%2C733%2C184%2C524%2C361%2C362%2C364%2C732%2C366%2C144%2C146%2C463%2C528%2C923%2C738%2C578%2C537%2C742%2C866%2C369%2C744%2C186%2C925%2C869%2C746%2C926%2C466%2C112%2C111%2C298%2C927%2C846%2C299%2C582%2C487%2C474%2C754%2C698%2C |url-status=live }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2024 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 100 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{доккха дар}} {{терахь|29,533}}<ref name="dataimf">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2024|website=International Monetary Fund|access-date=2024-10-01|archive-date=2024-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112044144/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 70 |ДЧС (номинал) = {{доккха дар}} {{терахь|33,191 млрд.}} <ref name="dataimf"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2024 |ДЧС (номинал) меттиг = 107 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = {{доккха дар}} {{терахь|8,883}}<ref name="dataimf"/> |АКИ= {{ТӀекхетар}} 0,814<ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |lang=en |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2024-03-21 |url-status=live |archive-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf }}</ref> 0,786<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2022 |АКИ меттиг = 60 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча =[[Гуьржийн лари|Лари]] ([[GEL, код 981]]) |ISO = GEO |Домен = [[.ge|.ge, .გე]] |Телефонан код =995 |Сахьтан аса =+4 |Билгалдахарш = }} '''Гуьржийчоь''' ({{lang-ka|საქართველო}} {{Audio-IPA|Sakartvelo.ogg|[sɑkʰɑrtʰˈvɛlɔ]}}, ''Сакартве́ло'', {{lang-ab|Қырҭтәыла}}) — [[Чоьхьара Кавказан]] малхбуза декъера, [[Ӏаьржа хӀорд]]ан [[Ӏаьржа хӀордан Кавказан бердйист|малхбален бердйистехь]] (хӀорд малхбузехьа бу) йолу пачхьалкх<ref>* {{ВТ-ЭСБЕ|Закавказье}} * {{БСЭ3|статья=Закавказье|автор= |том= |страницы= |ref= }} * {{Книга:БЭС|Закавказье}} * {{БРЭ | статья = Закавказье | автор =| том = | страницы = | ref = }}</ref>. [[Малхбален Европа|Малхбален Европин]] а, [[Хьалхара Ази]]н а йукъайоьду; цуьнга хьовсу [[Европа]] а, [[Ази]] а хӀотталучура{{Efn|Многие англоязычные источники относят страну к [[Передняя Азия|Передней Азии]]<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/230186/Georgia |title=Британника |access-date=2019-11-28 |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426041425/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/230186/Georgia |url-status=live}}</ref><ref name="merriam-webster">{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/georgia |title=Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111134501/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Georgia |url-status=live }}</ref><ref name="worldatlas">{{Cite web |url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |title=www.worldatlas.com worldatlas.com |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526153744/https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |url-status=live }}</ref> йа [[Гергара Малхбале]] пачхьалкхе санна<ref name="NatGeoAsia">{{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.org/education/mapping/outline-map/?map=Asia |title=National Geographic - Asia |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009052430/https://www.nationalgeographic.org/education/mapping/outline-map/?map=Asia |url-status=live }}</ref><ref name="NatGeoEurope">{{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.org/education/mapping/outline-map/?map=Europe |title=National Geographic - Europe |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009052455/https://www.nationalgeographic.org/education/mapping/outline-map/?map=Europe |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/wfbExt/region_mde.html |title=CIA — The World Factbook — Middle East |access-date=2017-04-15 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428073507/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/wfbExt/region_mde.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428073507/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/wfbExt/region_mde.html |date=2017-04-28 }}</ref><!-- <ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/resources/ngo/maps/view/mideastm.html|url-status=dead|title=Map Machine: View From Above @ nationalgeographic.com}}</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=mideast&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w Atlas — Xpeditions @ nationalgeographic.com]</ref>-->, кхечара, оцу йукъахь европин хьосташ а ду, дукха хьолехь мохк йа цуьнан дакъа [[Европа|Европера]] бо<ref name="Oxford">{{cite web|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT|url-status=dead|title=Oxford Reference Online|access-date=2010-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924190944/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195584516.001.0001/acref-9780195584516#FIRSTHIT|archive-date=2019-09-24}}</ref><ref name="eu">{{cite web|url=https://europa.eu/abc/european_countries/others/georgia/index_en.htm|url-status=dead|title=The European Union_ Other European countries|access-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110518084908/http://europa.eu/abc/european_countries/others/georgia/index_en.htm|archive-date=2011-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|author=|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=2017-05-10|access-date=2021-08-04|archive-date=2018-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918142547/http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|url-status=live}}</ref>. [[Организация Объединённых Наций|ООН]] в статистических целях классифицирует Грузию как часть региона «[[Западная Азия]]»<ref>{{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=ООН: географические регионы и страны мира |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511230643/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |url-status=live }}</ref>, при этом в региональной группе государств относит в список [[Восточная Европа|восточноевропейских]] стран<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/dgacm/ru/content/regional-groups |title=Региональные группы государств-членов в Организации Объединённых Наций &124; Департамент по делам Генеральной Ассамблеи и конференционному управлению |access-date=2021-10-13 |archive-date=2021-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029180736/https://www.un.org/dgacm/ru/content/regional-groups |url-status=live }}</ref>. [[Би-би-си|BBC]] говорит, что Грузия находится «на стыке Европы и Азии», но в заголовке относит Грузию к Европе<ref name="BBC">{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm |title = BBC Europe: Georgia country profile |archive-url = https://web.archive.org/web/20100605155439/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm |archive-date = 2010-06-05 }} ({{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 |title = Georgia country profile |archive-url = https://web.archive.org/web/20191118120912/https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 |archive-date = 2019-11-18 }})</ref>, при этом [[Русская Служба BBC]] классифицирует Грузию в категорию [[Евразия]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/international/2010/01/100128_in_depth_georgia.shtml |title=Русская Служба BBC. Грузия: краткая справка |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118162034/https://www.bbc.com/russian/international/2010/01/100128_in_depth_georgia.shtml |url-status=live }}</ref>.}}. Историко-культурно и геополитически рассматривается как часть Европы<ref name="EU perspective">[[Европейский парламент]], {{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P8-TA-2014-0009|title=European Parliament Resolution 2014/2717(RSP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124035423/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P8-TA-2014-0009|archive-date=2016-01-24}}, 17 July 2014: «…в соответствии со статьёй 49 Договора о Европейском Союзе, Грузия, Молдова и Украина — как и любое другое европейское государство — имеют европейскую перспективу и могут подать заявку на вступление в Союз».</ref><ref name=":4">{{Книга|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973|автор=Beacháin, Donnacha Ó; Coene, Frederik|заглавие="Go West: Georgia's European identity and its role in domestic politics and foreign policy objectives"|год=2014|язык=en|издательство=Nationalities Papers|том=42|страницы=923–941|archive-url=https://web.archive.org/web/20230711003341/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973|archive-date=2023-07-11|doi=10.1080/00905992.2014.953466|access-date=2024-02-24|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://carnegieeurope.eu/2021/04/06/georgia-s-unfinished-search-for-its-place-in-europe-pub-84253|автор=Nino Lejava|заглавие=Georgia’s Unfinished Search for Its Place in Europe|год=2021|язык=en|издание=Carnegie Europe|тип=сайт|месяц=4|терахь=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915064926/https://carnegieeurope.eu/2021/04/06/georgia-s-unfinished-search-for-its-place-in-europe-pub-84253|archive-date=2023-09-15}}</ref>. Доза ду [[Росси]]ца къилбаседехь а, къилбаседа малхбалехь а, [[Азербайджан]]ца къилба-малхбалехь, [[Эрмалойчоь]]нца къилбехахь, [[Туркойчоь]]нца къилба-малхбузехь{{Дехьавалар|Физикин-географин амал}}. Бахархой, 2014 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, хуьлу {{терахь|3713804}} стаг<ref name="Перепись2014"/>{{Efn|name=БезАЮО}} (2023 шерахь мах хадорца — {{терахь|3736400}} стаг<ref name="Нацстат2021"/>{{Efn|name=БезАЮО}}), мохк — {{терахь|69700}}{{Efn|name=area}} {{км2}}. [[Бахархошца мехкийн исписка|Бахархойн барамца дуьненахь 131-гӀа меттигехь бу]]{{Дехьавалар|Бахархой}}, мехкаца 119-гӀа меттигехь бу{{Дехьавалар|Бахархой}}. Коьрта шахьар — [[Тиблиси]]. Пачхьалкхан мотт — [[Гуьржийн мотт|гуьржийн]]. Гуьржийчоь [[векалийн демократи]] йу, урхалла до [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]] [[парламентан республика]]<ref>{{Cite web|url=https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36|title=CONSTITUTION OF GEORGIA|lang=en|website=The Legislative Herald of Georgia|description=Статьи 1.1, 7.2, 45, 52 и 54|access-date=2023-11-10|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061907/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36|url-status=live}}</ref> санна. Иза [[Кхуьуш болу мехкаш|кхуьуш болу мохк]] бу лакхарчу [[адам кхиаран индекс]]ца. 2024 шеран 29 декабрехь дуьйна Гуьржийчоьнан Президент ву [[Кавелашвили, Михаил Гурамович|Кавелашвили Михаил]], премьер-министр — [[Кобахидзе, Ираклий Георгиевич|Кобахидзе Ираклий]].Мохк бу иштта кхолламийн декъахо, масала, [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]], [[Европин Кхеташо]], [[Европехь кхерамзаллин а, цхьаьнагӀуллакхдаран а кхоллам|ОБСЕ]], [[Евротерго]], [[Европин реконструкцин а, кхиоран а банк|ЕРКхБ]], [[ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам|ӀЭЦКх]], [[ГУАМ]], [[Дерригдуьненан махлелоран кхоллам]]{{Дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. Пачхьалкхо йо цхьа могӀа демократин а, экономикин а реформаш, уьш хьовсийна йу [[Европин бертан Гуьржийчоь йукъайахарз|Европин бертан интеграци йан]] а, [[Гуьржийчоь а, НАТО|НАТО]] йукъайаха а. 2023 шеран 14 декабрехь дуьйна Гуьржийчоь официалан [[Европин бертан декъалаллин кандидат|ЕБ декъалаллин кандидат]] йу{{Дехьавалар|Арахьара политика}}. [[Гуьржийчоьнан конституци |Конституцица]] Гуьржийчоьнан йукъайогӀу 2 автономин республика, 9 мохк, цаьрца нисйина коьрта шахьар а.{{Дехьавалар|Административан-мехкан бекъабалар}} [[Абхази]]н а, [[Цхинвалин регион]]ан а [[де-факто]] уахалла ца до гуьржийн правительство, цуьнан маххадабо ОБСЕ Парламентан Ассамблейс, [[АЦШ]], [[Европин комисси]]но<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/politics/20120714/699300046.html |title=ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717124920/https://ria.ru/politics/20120714/699300046.html |url-status=live }}</ref>{{Efn|{{ref|en}} {{начало цитаты}} Обамин администраци Россин Ӏедалца Гуьржийчоь бахьана долуш дов лаьтташ ду. Оха кхидӀа а кхайкхам бо Российне, гуьржийн Абхазин а, Къилба ХӀирийчоьнан а мехкаш дӀалацар сацаде, цуьнца цхьаьна Россин Ӏедалца цхьаьна регионехь кхин тӀеман эскалаци ца хилийтархьама болх беш. Вай теш хилла цхьаболчу тешам алсамбаккхаран барамашна, масала, Лакхарчу Ларсехь доза схьаделлар а, шина пачхьалкхана юкъахь ма-дарра чартеран рейсаш йан бакъо йалар а, ткъа вай кхидӀа а чӀагӀдо инциденташна дуьхьало йарна а, царна дуьхьало йарна а механизмаш чӀагӀйар а, Гуьржийчоьнан оккуапаци йина регионан дуьненайукъара мониторш йухаберзор а{{oq|en|The Obama Administration continues to have serious disagreements with the Russian government over Georgia. We continue to call for Russia to end its occupation of the Georgian territories of Abkhazia and South Ossetia, and in parallel have worked with the Russian government to prevent further military escalations in the region. We have witnessed some incremental confidence building measures, such as opening the border at Verkhniy Lars and allowing direct charter flights between the two countries, and continue to press for the strengthening of the Incident Prevention and Response Mechanisms and a return of international observers to the two occupied regions of Georgia<ref>{{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/us-russia-relations-reset-fact-sheet |title=Архивированная копия |access-date=2014-09-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013104931/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/us-russia-relations-reset-fact-sheet |archive-date=2014-10-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714065617/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/us-russia-relations-reset-fact-sheet |date=2010-07-14 }} U.S.-Russia Relations: «Reset» Fact Sheet</ref>.}}{{конец цитаты}}|*}}<ref>{{Cite web |url=https://www.apsny.ge/2010/pol/1290100229.php |title=Председатель Европейской Комиссии призвал Грузию внести официальную заявку на вступление в ЕС |access-date=2019-11-28 |archive-date=2018-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617192809/http://www.apsny.ge/2010/pol/1290100229.php |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617192809/http://www.apsny.ge/2010/pol/1290100229.php |date=2018-06-17 }}</ref> оккупаци йина Российс Гуьржийчоьнан декъана. Россис, [[Никарагуа]]с, [[Науру]]с, [[Венесуэла]]с<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20120826/729874673.html|title=Признание независимости Абхазии и Южной Осетии|date=2012-08-26|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2019-06-28|archive-date=2019-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804145525/https://ria.ru/20120826/729874673.html|url-status=live}}</ref>, [[Шема]]с<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5244388|title=Сирия признала независимость Южной Осетии и Абхазии|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2019-06-28|archive-date=2019-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009164523/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5244388|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20180529/1521588061.html|title=Сирия признала независимость Абхазии и Южной Осетии|date=2018-05-29|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2019-06-28|archive-date=2019-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009164523/https://ria.ru/20180529/1521588061.html|url-status=live}}</ref> [[Абхазин а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан дуьненайукъара|къобал йо Гуьржийчоьнах маьрша]] пачхьалкхаш [[Республика Абхази]] а, [[Къилба ХӀирийчоь|Республика Къилба ХӀирийчоь]]. Мехкан [[Гуьржийчоьнан оьздангалла|хьал долу оьздангалла]] йу, бӀешерийн йохаллехь хӀоьттина йолу [[Керсталла Гуьржийчохь|керсталлин]] тӀеаткъамца.{{Дехьавалар|Оьздангалла}} == Этимологи == {{коьрта йаззам|Гуьржийчоьнан цӀе}} [[Файл:Gorgania on Fra Mauro map.jpg|thumb|250px|[[Венецин республика|Венецин]] гӀараваьллачу картографан [[Фра Мауро]]н картин тӀехь «Горгани».]] Гуьржийчоьнан [[эндоним]] («საქართველო, ''Сакартвело''» — «[[Картвелийн меттанаш|картвелийн]] мохк») хьалайоьду [[Картли]] ({{lang-ka|ქართლი}}) цӀере — Гуьржийчоьнан историн-географин областех коьртачех цхьаъ а, [[Гуьржий|картвелийн]] паччахьаллин ага а<ref>[[Мариам Лордкипанидзе]], [[Георгий Отхмезури]]. «Осетины в Грузии» {{Цитата|К тому же Шида Картли — один из центров грузинской государственности и культуры. Ещё в III веке до н.э., когда царь Картли Фарнаваз провел административную реформу и разделил государство на эриставства (саэриставо), регион стал эриставством, но не рядовым, а «главой всех эриставов»3. Такая же административная структура (с небольшими изменениями) засвидетельствована в период всего Средневековья, например во второй половине V века Шида Картли — глава «всех эриставов»...|}} КиберЛенинка: https://cyberleninka.ru/article/n/osetiny-v-gruzii</ref>. Гуьржийчоьнан цӀе [[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] — «''Georgia''», схьагарехь, схьайолу [[Георгий толабохьург|сий. Георгих]], иза хӀокху мехкашкахь лераме хиларна<ref>Peradze, Gregory. «The Pilgrims' derivation of the name Georgia». Georgica, Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208—209</ref>, ткъа кхин а доьзна ду, Сийлахь Георгий Гуьржийчоьнан доладийриг лору дера — [[йуккъера бӀешераш]]кахь Гуьржийчоьнан махкахь 365 килса йара Сийлахь Георгийн цӀарах. Оьрсийн а, кхин цхьа могӀа меттанашкахь хӀоьттина ''«Грузия»'' цӀе, схьайаьллачух тера ду «''Гурджан''», йа «''Гурзан''» [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]]-[[ГӀажарийн мотт|гӀажарийн]] хьосташкара. И цӀераш схьевлла лору Ӏаьбийн-гӀажарийн ''гурдж'' (''Гурджистан'' — «берзалойн мохк»), хьаладоьду гӀажарийн деше ''горг'' «борз», уьйр йу [[ШирагӀажарийн мотт|ширагӀажарийн]] Вркан<ref>[http://apsnyteka.org/1126-gumba_g_znachenie_terminov_gruziya_i_sakartvelo_v_srednevekovyh_istochnikah.html Гурам Гумба. Значение терминов «Грузия» и «Сакартвело» в средневековых источниках]</ref> дашца. Гуьржийчоьнан цӀе [[Эрмалойн мотт|эрмалойн маттахь]] — «Վրաստան» (''Врастан''), шираллехь — Վիրք (''Вирк''), цуьнан маьӀна ду «Лакхара мохк». ЦӀе гайтина иштта [[Грабар|шираэрмалойн маттахь]] ''вирк'' (վիրք) санна<ref>Boeder, Bublitz, Roncador & Vater, p. 66</ref><ref>Khintibidze, pp. 85-86-87</ref>; лору, цунах схьайолу [[Ширажелтойн мотт|ширажелтойн]] цӀе — «Ивири́я» (ιβηρία), иза [[латина]]н йукъайахана ''hiberia'' санна<ref>Rapp, p. 21</ref><ref>Khintibidze, p. 81</ref>. Мехкан эндоним а, экзоним а схьайолу цхьаьна пачхьалкх кхуллу буьйранах а, йуккъера гуьржийн регионах Картли (иза йевза классикин [[византи]]н хьосташкахь [[Ибери (Малхбален Гуьржийчоь)|Ибери]] санна), цунна гонаха кхоллайелла хьалхарайуккъерабӀешеран гуьржийн оьздангаллин а, политикин а марталла<ref>{{Cite web|url=https://www.exploringgeorgia.com/exploring-georgia/|title=- Exploring Sak'art'velo, the Republic of Georgia|lang=en-GB|website=www.exploringgeorgia.com|access-date=2023-12-28|archive-date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231228183113/https://www.exploringgeorgia.com/exploring-georgia/|url-status=live}}</ref>. == Физикин-географин амал == === Географин хьал === {{Коьртаниг|Гуьржийчоьнан географи}} [[Файл:Black Sea coast of Georgia (country), with skyline of Batumi on the horizon.jpg|справа|300px|мини|[[Батуми]] — малхбуза Гуьржийчоь]] Гуьржийчоь лаьтта [[Чоьхьара Кавказ]]ан йуккъера а, малхбузе а декъехь, 41°07' а, 43°05' а къилбаседа шораллашна а, 40°05' а, 46°44' а малхбален йохаллашна а йукъахь — ахтӀуьна [[ЛаьттайуккъерахӀордайист]]ан а, аридан [[Аралан-Каспийн чутаӀе]]нан а, континентан [[Хьалхараазин акъариш|акъариш]] хӀотталучу меттигехь, цуо дина тайп-тайпана Ӏаламан хьал а, хьал долу флора а, фауна а. Гуьржийчоьнан майда {{терахь|69700}} {{км2}} йу, доза ду Россица къилбаседа-малхбалехь а, къилбаседехь а, Эрмалойчоьнца а, Туркойчоьнца а къилбехахь, Азербайджанца къилба-малхбалехь. [[Ӏаьржа хӀорд]]ан бердйист махкахь 308 км йеха йу<ref name="OG">Очерки истории Гуьржийчоьнан. Т. I. Глава 1. Гуьржийчоь. Физико-географический обзор. Д. А. Хахутайшвили</ref>. ==== Рельеф ==== Бердан йист мелла а хедийна йу. Гуьржийчоьнан къилбаседехьа дӀалаьцна [[Йоккха Кавказан дукъ]]о. Цуьнан къилба агӀонгахь ду Кодоран, Сванетин, Харулин, Ламисин, Гудисин, Картлин, Кахетин даккъаш; къилбаседа агӀонгахь ду Хохан, Шаванан, Кидеганин, Пхийн, Пирикитан даккъаш. Гуьржийчоьнан къилбехьа долчу лаьмнашкахь нивалан латтан кепаш кхолларехь доккха дакъа лецира шалаьмнаш. Йоккхачу Кавказан малхбалехь йу тӀаплаьмнийн кхолламаш, историн оьмарера схьайогӀуш йолу. Къилбехьа, ламанан йукъара [[Депресси (геологи)|депресси]] йу Иверин а, [[Колхидин чутаӀе|Колхидин]] а чутаӀенашкахь, уьш къаьстина Дзирулин массиво. Царех дукхахдерш дӀалаьцна [[аллюви]]алан аренаша. Аллювица иштта кхоьллина Чоьхьара Картлин а, Лаха Картлин а, Алазанин аренаш. Колхидин кӀоштан къилбехьа, хӀордан тӀегӀанал 2850 м лакхахь, хьаладовлу [[Месхетин дукъ|Месхетин]], [[Шавшетин дукъ|Шавшетин]], [[Триалетин дукъ|Триалетин]], Локин даккъаш. [[Къилба Гуьржийн акъари|Къилба Гуьржийн тӀапломан акъари]], цуьнан бохь — [[Диди-Абули]] лам бу, дӀалоцуш йу Гуржийчонан къилба зона. Гуьржийчоьнан Ӏаламан хьелаш тайп-тайпана ду<ref name="OG" />. Историн заманахь цара цхьа а ира хийцамаш ца бина, бахархойн йукъараллин а, экономикин а дахарехь цхьа а сацам боллуш хийцамаш ца бина, амма [[шенан оьмар]]ехь Ӏаламан бохамаша хаъал Ӏаткъам бира тӀулган оьмарера Гуьржийчоьнан кхузаманан махкахь бахархойн дахарна<ref name="OG"/>. Ландшафтийн тайп-тайпаналла, [[гидрологи]]н хьелаш, лаьттан чкъор, ораматаш а, фауна а эххар а [[Неотектоника|неотектоникин]] хьаладовларан а, охьадовларан а тӀаьхье qe. Гуьржийчоьнан географин хьело а, климатан башхаллаша а, схьагарехь, цхьа билггала дакъа лаьцна пачхьалкх кхоллайаларехь<ref name="OG"/>. ХӀордан чухула лелар а, хӀордан промысел кӀезга йаьржина хилар йуккъерабӀешеран Гуьржийчоьнан кхетадо айманаш ца хиларца, кхин гӀайренаш а, ахгӀайренаш а Гуьржийчоьнан ӀаьржахӀордйистан йохаллехь ца хиларца. === Рельеф === [[Файл:Svaneti, georgia.jpg|слева|280px|мини|[[Сванети]] Гуьржийчоьнан къилбаседехь]] [[Файл:Mestia View.jpg|thumb|280px|[[Йоккха Кавказа]]н къилба басера поселок [[Местиа]]]] Гуьржийчоьнан махкахь йу лекха лаьмнийн, йуккъера лаьмнийн, гунийн, чутаьӀна-аренийн, чӀапломан, акъарийкепара [[рельеф]]. Йоккха Кавказан асанахь лаьтта мехкан уггар лекха географин меттиг — [[Шхара]] бохь (5193,2 м<ref name="OG"/>). Гуьржийчоьнан къилбаседехь лаьтта [[Доккха Кавказан дукъ]]ан Къилба басе. Кавказан дукъан къилба басенан даккъаш — Кодоран, Сванетин, Харулан, Ламисин, Гудисин, Картлин, Кахетин; къилбаседан — Хохан, Шаванан, Кидеганан, Пхийн, Пирикитан. Мехкан лекха лаьмнийн асанахь дика гуш йу ламанан-[[Эрози (геологи)|эрозин]], ламанан-гляциалан а, нивалан а рельефан кепаш, уьш кхолларехь коьрта роль ловзийна шалаьмнаша<ref name="OG"/>. === Латтанаш а, Ӏаламан комплексаш а === Гуьржийчохь ду тайп-тайпана латтанаш: сира-боьра а, йекъа бай-аренан ахгӀум-аренан дурйинчарна а тӀера барамера тӀуьна хьаннийн [[боьра хьаннийн латтанаш]], [[цӀен латта]]наш, тӀуьна [[Субтропикаш|субтропикин зонин]] [[овкъаран латта]]наш, ламанан-байн лекха лаьмнийнчарна тӀекхаччалц<ref>{{cite web |url = https://www.google.ru/search?newwindow=1&hl=ru&tbm=bks&ei=fDoYYL_EJa7prgTs44H4CQ&q=до+красноземов+и+подзолистых+почв+влажной+субтропической+зоны+и+горно+-+луговых&oq=до+красноземов+и+подзолистых+почв+влажной+субтропической+зоны+и+горно+-+луговых&gs_l=psy-ab.12...5782.5782.0.6866.1.1.0.0.0.0.167.167.0j1.1.0....0...1.1.64.psy-ab..0.0.0....0.pW6cJKq45Ts |title = Грузия : Геогр. описание в 22 томах |publisher = |date = 1967 |author = Ф. Ф. Давития |access-date = |archive-url = |archive-date = }}</ref>. Гуьржийчохь хаало ахгӀум-аренаш, уьш лаьтта, коьртаниг, мехкан малхбалехь. Цуьнан амалехь йу [[локхаллин асалла]]. === Пайден маьӀданаш === [[Файл:0.5 GL Borjomi Glass Bottle.jpg|thumb|220px|[[Боржоми (минералан хи)|Боржомин]] шиша]] Гуьржийчохь шуьйра гамма [[пайден маьӀданаш]] ду. Мехкан [[Минералан ресурсаш|минералан ресурсийн]] потенциал гайтина 27 кепара 450 маьӀданаш дохку меттигашца, коьрташа царех ду: лакхара дикалла йолу [[марганецан маьӀданаш]] ([[Чиатура]], запасаш — 200 млн т, хӀора шарахь доккху — 6 млн т кхоччуш), [[тӀулгийн кӀора]] ([[Ткибули]]; запасаш — 400 млн т), [[цӀеста маьӀданаш]] ([[Марнеули]], запасаш — 250 эз. т), [[мехкдаьтта]] (Самгори, [[Патардзеули]], [[Ниноцминда]], промышленностан запасаш — 30 млн т). Гуьржийчохь гӀишлошйаран материалийн дуккху а запасаш йу: [[Бентонитан сацкъар]]ан (17 млн т), [[доломит]]ийн, [[кира-маьӀда]]нан (200 млн т), [[цеманц]] (75 млн т) а, [[кибирчиг]] (47 млн {{м3}} а йо сацкъаран), [[гипс]]ан, [[тальк]]ан, кепа туху гӀамаран. Гуьржичохь дӀайаздина гергарчу хьесапехь 2000 мола хин хьоста ду, шарахь дерриг хи долу 250 млрд литр, 22 [[минералан хи]] долу меттиг йу, шайна йукъахь дарбанан меттигаш а йолуш — «[[Боржоми (минералан хи)|Боржоми]]», «[[Саирме#Саирме дарбанан хиш|Саирме]]», «[[Набеглави (минералан хи)|Набеглави]]», «Зваре», кхин а, йукъара дебет 40 млрд л/шарахь йолуш. Карарчу хенахь мола а, минералан а хиш экспорте догӀуьйтуш ду дуьненан 24 махка. Хьаннийн йерриг майда — 3 млн га. Дечиган запасийн маххадабо 434 млн м3. Мохк — хьал долуш бу [[Фармацийн промышленность|фармацийн промышленностан]] аьргаллин базица. == Пачхьалкхан символаш == === Байракх === {{коьрта йаззам|Гуьржийчоьнан байракх}} Таханлера байракх тӀеэцна 2004 шеран 14 январехь башхачу «Байракхах законца»<ref>{{cite web|url=https://matsne.gov.ge/ru/document/view/13270|deadlink=yes|title=О Государственном байракхе Грузии|date=2004-01-14|publisher=matsne.gov.ge|lang=ru|accessdate=2015-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180409043258/https://matsne.gov.ge/ru/document/view/13270|archivedate=2018-04-09}}</ref>, цунна чохь, масала, байракха схема ло шеен пропорцешца. Йохаллин а, шораллин а барам — 3:2. ЖӀаран шоралла кӀадин шораллин 1/5 дакъа. === ХӀост === {{коьрта йаззам|Гуьржийчоьнан хӀост}} Гуьржийчоьнан [[хӀост]] мехкан пачхьалкхан символ йу. Таханлера хӀост тӀеэцна 2004 шеран 1 октябрехь. Иза цӀийечу бесан турс ду тӀехь Гуьржийчоьнан доладе бохучу [[Георгий Толамбохьург|Сийлахь Георгийн]], говрахь, чӀуца саьрмак буьйш, детин куц долуш. Турсан тӀехула дешийн [[таж]] йу, и лаьцна ду дешийн ши [[лом]]. Турс бухахь аса йу девизца «Ницкъ марталлехь бу» аьлла. ХӀостан бух боьгӀна йуккъерачу бӀешерийн гуьржийн паччахьан [[БагратионгӀар|БагратионгӀеран (Багратиони)]] цӀийнан хӀостах. === Шатлакхан илли === {{коьрта йаззам|Гуьржийчоьнан шатлакхан илли}} Гуьржийчоьнан таханлера шатлакхан илли «Тависуплеба» тӀеэцна 2004 майхь<ref>{{cite web|url=https://matsne.gov.ge/ka/document/view/32122|deadlink=yes|title=საქართველოს სახელმწიფო ჰიმნის შესახებ - საკანონმდებლო მაცნე|publisher=matsne.gov.ge|date=2004-05-21|accessdate=2019-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190628223330/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/32122|archivedate=2019-06-28}}</ref>, цуьнан музыка эцна [[Палиашвили, Захарий Петрович|Палиашвили Захарийн]] (1871—1933) шина [[Опера|оперера]] — «''Даиси''» («МаьркӀаже») а, «Абесалом а, Этери а», текстан автор — хӀокху заман гуьржийн поэт [[Маградзе, Давид Элгуджаевич|Маградзе Давид]], цуо лелийна гуьржийн поэтийн-классикийн [[Церетели, Акакий|Церетели Акакийн]], [[Важа Пшавела|Пшавела Важийн]], [[Джамбакуриан-Орбелиани, Григорий Дмитриевич|Орбелиани Григолан]], [[Табидзе, Галактион|Табидзе Галактионан]] байташна йукъара цитаташ. == Истори == {{коьрта йаззам|Гуьржийчоьнан истори}} === Шира мур === {{коьрта йаззам|Исторел хьалхара Гуьржийчоь}} Вайн эрал 1,8—1,6 млн шо хьалха хӀинцалерачу Гуьржийчоьнан махкахь даьхна ''[[Homo georgicus|Homo erectus georgicus]]''<ref>{{статья |автор=Vekua A., Lordkipanidze D., Rightmire Ph., Agusti J., Ferring R., Maisuradze G., Mouskhelishvili A., Nioradze M., Ponce de Leon M.|заглавие=A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia|язык=en|издание=Science|тип= |год=2002|month=Jul|volume=297|issue=5578|pages=85—89|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1072953 |pmid=12098694}}</ref><ref>{{статья |автор=Lordkipanidze D., Jashashvili T., Vekua A., Ponce de Leon M. S., Zollikofer C. P. et al.|заглавие=Postcranial evidence from early Homo from Dmanisi, Georgia|язык=en|издание=Nature|год=2007 |том=449|issue=7160 |pages=305—310|pmid=17882214|issn=0028-0836}}</ref><ref> {{статья |автор=Lordkipanidze D., Vekua A., Ferring R., Rightmire G. P, Agusti J. et al.|заглавие=The earliest toothless hominin skull|язык=en|издание=Nature|год=2005|volume=434|issue=7034|pages=717—718|pmid=15815618|issn=0028-0836}} </ref> — еллачу ''[[Homo erectus]]'' кепан бухара кеп<ref name="hrono">[http://www.hrono.ru/land/kavkaz/0000gruz.php История Грузии]— составитель [http://www.hrono.ru/avtory/bahtadze.html Бахтадзе, Михаил Александрович]</ref>; ''Homo erectus georgicus'' ца хилла хӀинцалерачу адамийн дайх. === Пачхьалкхел хьалхара мур а, этногенез а === Гуьржийчоьнан исторехь коьрта роль ловзийра [[Картвелийн меттанаш|шира картвелийн тайпанаша]]. Шира картвелаш охьахевшина бара шуьйра махкахь, цуо дӀалоцура ерриг цхьацца регионаш, Гуьржийчоь а, къилбаседа-малхбален Туркойчоь ([[Тао]], [[Лазистан]], [[Кларджети]]) а, къилбаседа Эрмалойчоь ([[Лори]]) а, Россин ӀаьржахӀордан бердйист ([[Сочин кӀошт]]) а, ткъа иштта [[Азербайджан|малхбуза Азербайджанан]] дакъа ([[Эрети]]). Дукхаха болу бакхий талламхой-[[картвелологи|картвелологаша]]<ref>Н. А. Бердзенишвили. И. А. Джавахишвили. С. Н. Джанашия. «История Грузии», I том.</ref> лору, шира картвелаш баьхна дуьххьарлера (VI - IV эзар шо вайн эрал хьалхара) ареал а, [[шира даймохк]] а къилбаседа Месопотамин тӀиера [[Къилбаседа Кавказ]]ан даккъаш тӀекхаччалц болу мохк хилар, иза билгала доккхуш леладо академикан [[Симон Джанашия|Джанашия Симон Николозовичан]] термин «Хатта-Субарети»<ref> С. Н. Джанашия, Труды, Тбилиси 1952 год, том I.</ref>. Амма вайн эрал хьалхара IV эз. шарахь, [[хуррой]]н, [[СемигӀар|семигӀеран]], [[шумераш|шумерийн]] [[тайпа]]наш тӀелатар бахьнехь, [[гуьржийн оьздангалла|картвелийн цивилизацин]] цхьа кхерч бен ца бисира – [[Къилба Кавказ]]. Воккха [[картвелологи|картвелологан]] [[Арнольд Чикобава|Чикобава Арнольдан]] хетарехь, вайн эрал хьалхара III эзарлагӀа шерашкахь цӀеххьана беха меттиг жимъелла цхьаъ хилла йолу картвелийн йукъаралло шайн консолидации яйира. Уггаре хьалха иза гойту шира картвелаш буьйцуш хилла [[шира картвелийн мотт]] хийцабаларо: картвелийн тайпанашна йукъахь уьйр талхар йа ца хилар бахьнехь, царна йукъара диалектийн башхаллаш чӀагӀъйелира, меттагеннаш йукъадевлира. Шира картвелийн этно-меттан [[дивергенци]] хиллачул тӀаьхьа кхоллайелира [[сванаш|сванийн]] (къилбаседа а, малхбуза а Гуьржийчоь) а, [[гуьржий|карто]][[мегрелаш|-занийн]] (къилба, йуккъера, малхбален Гуьржийчоь) а тайпанийн тобанаш, цара тӀаьхьа мехкан латтанаш тӀехь кхолла йолийра дуьххьарлера пачхьалкхан цхьаьнакхетараллаш ([[Диаоха]], [[Колхида]], [[Забаха]]), гуьржийн къам кхолладаран процессехь уьш коьрта элементаш хилира<ref>Г. А. Меликшвили. «О происхождении грузинского народа, Тбилиси, 1952; он же, Наири-Урарту, стр 398</ref>. === Хьалхара пачхьалкхаш а, шира мур а === Вайн эрал хьалхара III эз. шераш чекхдовлуш буьйхира картвелийн тайпанийн тайпанан-некъийн хӀоттам, уьш дехьабевлира [[тӀеман демократи]]н тӀиера кхиинчу тайпанийн берташна тӀе, ткъа вайн эрал хьалхара II эз. шерашна йуккъехь шира картвелаш дехьабовлу хьалхарчу пачхьалкхийн тӀегӀане<ref>Г. А. Меликишвили. «К истории Древней Грузии». Тбилиси 1959 год. {{цитата|Из всего вышеизложенного следует заключить, что на такую высокую стадию развития первобытно-общинных отношений (военная демократия) начинала вступать также южная часть грузинских племён... Военная демократия является последним этапом развития первобытно-общинных отношений, и, в то же время, периодом становления классового общества (и государства, как следствие)|}}</ref>. Уггаре хьалхарчех а, яккхийчех а Гуьржийчоьнан хӀинцалера махкахь лаьттина пачхьалкхан кхолламаш бу: [[Диаоха]] (Диаэни <ref>[[Ассири|ассирин ламастехь]]</ref>, Диаухи <ref>[[Урарту|Урартун ламастехь]]</ref>) къилба Гуьржийчохь, [[Колхида|Колха]] (Колхида <ref>[[Шира Желтойчоь|ширажелтойчоьнан ламастехь]])]]</ref>, Килхи <ref>ассирин ламастехь</ref>, Кулха<ref>[[Урарту|урартун ламастехь]]</ref>) малхбузен Гуьржийчохь ([[Самегрело|Мегрели]], [[Абхази]], [[Аджари]], [[Гури]], [[Имерети]], [[Сванети]]), [[Забаха]] къилба-малхбален Гуьржийчохь ([[Самцхе-Джавахети]]). Оцу цхьаьнакхетарша гуьржийн пачхьалкхалла кхиорехь ладаме роль ловзийна. Таханлера Гуьржийчоьнан историн-административан декъадалар нисло [[Диаоха|Диаохин]], [[Колхида|Колхин]], [[Забаха|Забахин]] дозанашца, цуо гойту билгалъялла когаметталла. Вайн эрал 845 шо хьалха хуьлу [[Салманасар III]]-гӀа паччахь коьртехь а волуш [[ассири]]хой шозлагӀа тӀелета [[Диаоха]]н паччахьна [[Асиа]]н. [[Колхида|Колха]] ан, Диаохан а цхьацца меттигаш Ассирин куьйгакӀела йоьда. Вайн эрал 810 - 763 шераш хьалхарчу муьрехь керла кхоьллинчу [[Хурриташ|хурритийн]] пачхьалкхийн [[Урарту]], [[Менуа]], {{D-|[[Аргишти]]}} паччахьаш къиза тӀемаш до Диаохаца а, Колхица а; вайн эрал 810 - 770 шераш хьалхарчу муьрехь [[Урарту]]н паччахьо [[Утуфурсис]]а аннекси йо къилба областашна Диаохин а, Забахан а. Вайн эрал 750 шо хьалха Колхо схьайоккху Диаоха, болабо беха тӀом хурритийн пачхьалкхаца [[Урарту]]ца. Вайн эрал VII бӀешо хьалха [[киммерихой]] тӀелатар бахьнехь Колхида чӀогӀа гӀелло, Урарту а, Ассири а гуттаренна хӀаллакйо. Вайн эрал VI бӀешо хьалха [[Ахеменидийн импери]]но схьайоккху къилба Колхида, йолало грекийн колонизаци. Вайн эрал V бӀешо хьалха, хӀинцалерачу малхбуза Гуьржийчоьнан махкахь, кхоллало керла [[Колхида|Колхидан пачхьалкх]] ([[Эгриси]]), иза лаьттира вайн эрал IV бӀешо хьалхара мур кхаччалц.<ref name="hrono"/>. Вайн эрал IV—III бӀешо хьалха хӀинцалерачу малхбален Гуьржийчоьнан махкахь кхоллало [[Ибери (паччахьалла)|Иберийн паччахьалла]] (Картли) (иза лаьттина VI бӀешо кхаччалц)<ref name="hrono"/>{{ref+|«Са-Картвело» — «Картвелийн мохк» (гуьржийн мохк). «Картли» а, «картвели» а («Гуьржийчоьн» а, «гуьржийн» а шеш йоккху цӀе) терминаш дуьххьала хаало XI бӀешеран историкан Джуаншериани Джуаншеран «Вахтанг Горгасалан дахар» кхолламехь («Картлис цховреба» тептаран дакъа— ма-йаздарра: «Гуьржийн дахар», «Картлин дахар»). Джуаншериани Джуаншеран «Картли» а, «картвели» а идентификаторш цхьацца меттигашкахь тӀеэца деза Малхбален Гуьржийчоьнан бахархойн цӀе санна, иштта меттиг йу Мровели Леонтийн кхолламехь (делахь а Джуаншеран кхолламехь и маьӀна хӀинца алсама ду).|*}}. Вайн эрал 229 шо хьалха долало Иберийн некъийн паччахьийн урхалла, цара урхалла до вайн эрал 299 шо хьалхара вайн эран 580 шо кхаччалц.<ref name="hrono"/> Вайн эрал 65 шо хьалха [[Шира Рум|руман]] баьчча [[Гней Помпей Сийлахьверг|Помпей]] эскарца тӀелетира [[Ибери (паччахьалла)|Иберийн паччахьаллин]]<ref name="hrono"/>. Вайн эран I бӀешарахь, меттигерачу Ӏадаташца, сахьаба [[Андрей Первозванни]]с Гуьржийчоьнна чудохьу [[керсталла]], кхуллу [[Гуьржийн Православин Килс|ГПК]]. 35 шарахь [[Картли]]н эскар тӀелета [[Эрмалойчоь]]нна; эрмалойн Ӏарш тӀе паччахь хиира Картли паччахьан Фарсманан ваша — Митридат<ref name="hrono"/>. 63 шарахь Колхида [[Руман импери]]н йукъайахара<ref name="hrono"/>. 331 шарахь [[Сийлахь Нина|сийлахь Нинин]] белхашца керсталла Иверин пачхьалкхан дин кхайкхийра<ref name="hrono"/>. IV—VI бӀешерашкахь Колхида лаьттинчу махкахь чӀагӀло [[Лазаш|Лазийн паччахьалла]]; цуо шен куьйгакӀела балабо къилбаседа Колхидан [[Адыгаш|адыгийн]] керла кхолламаш ([[Абазги]], [[Апсили]])<ref name="hrono"/>. 482—484 шерашкахь паччахь [[Вахтанг I Горгасал]] (безчу нахан йукъатоьхна волу) гӀотту СасанидгӀарна дуьхьала<ref name="hrono"/>{{ref+|Вахтанг I Хосроид (440—502 гергара шераш) — V бӀешеран шолгӀачу декъера Иберин/Иверин паччахь, гуьржийн пачхьалкхан бух билланчех цхьаъ. Митридат V-гӀачун кӀан ХосроидгӀеран (Хосровани) некъех ву. Цуьнан кунья «горгасал» хилла, иза гочдо гӀажарийн маттара «берзан корта» олий (цуьнан тӀеман куьйн кеп бахьнехь). 542 шарахь болало [[Иран]]на а, [[Византи]]йна а йукъара «[[Лазийн тӀом|Боккха тӀом]]»<ref name="hrono"/>, иза чекхболу 562 шарахь. 608 шарахь килса йекъало [[Гуьржийн православин килс|Гуьржийн]] а, [[Эрмалойн асхьабийн килс|Эрмалойн]] а килсанашка<ref name="hrono"/>. 627 шарахь [[Византи]]йн императоро Ираклийс гуо лоцу [[Тиблиси]]н<ref name="hrono"/>, ткъа шолгӀачу шарахь гӀала йоккху [[ГӀажарий|гӀажарша]]<ref name="hrono"/>. 654 шарахь [[Ӏаьрбийн халифат]]аца бертан куьг йаздо, цунна цӀе йелла «Бакъо ларъен грамота»<ref name="hrono"/>. === Йуккъера бӀешераш === 735 шарахь Ӏаьрбийн баьччо [[Марван II ибн Мухьаммад]]а (Марван Къораниг) тӀелетира Гуьржийчоьнна; иза гӀертара Эгрисихуьла ГӀазарчу дехьа а ваьлла, из ахӀаллакъян<ref name="hrono"/>, цхьа могӀа мехкаш Ӏаьрбийн куьйгакӀела дахара. 736 шарахь кхоьллира [[Тиблисин эмират]] — [[ислам]]ан пачхьалкхан кхоллам [[Ӏаьрбийн халифат]]ан эгидехь. Тиблисин эмиратан урхалла дира хьалха ШуӀабгӀеран некъаша ([[ОмиягӀар|ОмиягӀеран некъийн гар]]), ткъа цул тӀаьхьа, эмира СаӀака шена дарж тӀерадаьккхинчул тӀаьхьа, уьш хийцира [[ДжафаргӀар|ДжафаргӀеран]] некъаша. 786 шарахь Лазийн паччахьалла цхьаьнакхета [[Абазойчоь]]нца, кхуллу [[Абхазийн паччахьалла]]. 813 шарахь [[Ашот I Куропалат]]а кхуллу [[Тао-Кларджети|Тао-Кларджети олалла]]<ref>Тао-Кларджетское княжество // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982. (Лит.: Лордкипанидзе М. Д., Политическое объединение феодальной Грузии (IX—X вв.), Тб., 1963 (на груз. яз.)</ref>. 853 шарахь Тиблиси схьайоккху коьртехь [[БугӀа аль-Кабир|БугӀа-Тюрк]] волу Ӏаьрбийн эскарша<ref name="hrono"/>. 888 шарахь [[Адарнасе IV Багратиони]]с метахӀоттийрв гуьржийн монархи<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/130542|автор=R. G. Suny|заглавие=The Making of the Georgian Nation|год=1990-10|язык=|издание=Russian Review|тип=|месяц=|число=|том=49|выпуск=4|номер=|страницы=501|issn=0036-0341|doi=}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://worldcat.org/oclc/505712128|автор=Toumanoff, Cyrille.|заглавие=Studies in Christian Caucasian history.|год=[1963?]|издательство=Georgetown University Press}}</ref>, цуьнца цхьаьна тӀеэцна «''Картвелийн паччахьан''» дарж. [[Файл:David III of Tao.jpg|180px|мини|[[Ошки|Ошкера]] [[Давид III]]-гӀачун сурт.]] 914 шеран эмир [[Юсуф ибн Абу-с-Садж|Абул-Къасим]] чувоьда къилба а, малхбален а Гуьржийчу<ref name="hrono"/>. 979 шарахь [[Давид III Куропалат]]ан гӀоьнца охьатаӀийна [[Варда Склир]]ан Василий II-гӀачун дуьхьала гӀаттам<ref name="hrono"/>. 1008—1010 шерашкахь паччахьо [[Баграт III]]-гӀачо кхуллу [[Гуьржийн паччахьалла|Цхьаьнатоьхна Гуьржийн паччахьалла]], 1010 шарахь [[Кахети]] а, [[Эрети]] а тӀетоьхна<ref name="hrono"/>. 1023 шарахь Гуьржийчоьнна а, Византийна а йукъахь машаран барт бина, амма 1028 шарахь йуха а [[Византи]] Гуьржийчоьнна тӀелета<ref name="hrono"/>. 1064 а, 1068 а [[сельджукаш]] шозза Гуьржийчоьнна тӀелета<ref name="hrono"/>. 1073 шарахь [[Феодализм|феодалаш]] гӀовтту [[Георгий II (Гуьржийчоьнан) паччахь|Георгий II-гӀачун]] дуьхьала<ref name="hrono"/>. 1083 шарахь Георгий II-гӀаниг волавелла ял йала [[сельджукаш]]на, 1099 шарахь [[Давид IV ГӀишлошйархочо]] сацийна луш йолу ял<ref name="hrono"/>. [[Файл:Davit Agmashenebeli.jpg|180px|left|мини|[[Давид ГӀишлошйархо]], Гуьржийчоьнан йуккъера бӀешерийн уггаре гӀарабевллвчу пачхьалкхан гӀуллакххойх цхьаъ, цуо хьесап дина гуьржийн олаллаш цхьаьна пачхьалкхе вовшахтохарна.]] 1104 году шарахь [[Давид IV ГӀишлошйархо]]чо кхойкху [[Руис-Урбнисин гулам]]; 1106 шарахь йан йолийра [[Гелати|Гелатин килс]]<ref name="hrono"/>. 1110 шарахь [[Сельджукаш|туркойх-сельджукех]] мукъайаьккхира [[Самшвилде]], 1115 шарахь — [[Рустави]], 1117 шарахь — [[Гиши]], 1118 шарахь — Лоре. 1121 шеран 12 августехь сельджукийн эскар эишийра гуьржаша [[Дидгоран тӀом|Дидгоран тӀамехь]], кхин дӀа 1122 шарахь туркойх-сельджукех мукъа йаьккхира Тиблиси, 1123 шарахь — [[Дманиси]]. 1210 шарахь Гуьржийчоь тӀелета къилбаседан [[Иран]]нан. 1220 шарахь дуьххьара Гуьржийчу богӀу [[монголаш]]. 1226 шарахь Тиблиси дӀалоцу [[хорезмшах]]о [[Джалаладдин Манкуберди|Джалаладдин]]. 1266 шарахь [[Самцхе]] олалла дӀакъаьста Гуьржийчоьнах. 1386 - 1403 шерашкахь [[Тамерлан|АстагӀа Тимара]] цхьа могӀа дерриг хӀаллакдаран тӀемаш латтийра Гуьржийчоьнна дуьхьала<ref name="hrono"/>. 1403 шарахь АстагӀа Тимарас а, [[Георгий VII]]-гӀачо а машаран барт бира<ref name="hrono"/>. === XV—XVIII бӀешераш === XV бӀешарахь Гуьржийчоь йуьсу бусалбанийн мехкашна йуккъехь, фактехь къевлина хиларна, къенло. Цхьаьнатоьхна Гуьржийчоьнан тӀаьххьара паччахь хилира [[Георгий VIII]]-гӀа; кхин дӀа Гуьржийчоь йуху кегийра пачхьалкхашка: [[Картлин паччахьалла]], [[Кахетин паччахьалла]], [[Имеретин паччахьалла]], Самцхе-Джавахети. XVI бӀешарахь хӀинцалера Гуьржийчоьнан мехках [[Ӏусман импери]]н а, сефевидгӀеран Иранан а дуьхь-дуьхьала латтаран аре хуьлу; 1578 - 1590 шерашкахь боьду туркойн-гӀажарийн тӀом [[Чоьхьара Кавказан]] доладархьама, жамӀехь Чоьхьара Кавказ йойу ГӀажарчоьно. ТӀаккха а, кхин дӀа, 1597 шарахь, [[Шах-Ӏаббас]]а лохку туркой Гуьржийчура а, Кавказера а, ткъа 1599 шарахь мукъайолу Ӏусманех [[Гори]]н гӀап<ref name="hrono"/>. === Россин империн йукъахь === [[Файл:Bagration P I.jpg|thumb|190px|Эла [[Багратион, Пётр Иванович|Багратион Пётр Иванович]]]] XVIII бӀешарахь Гуьржийчоьнан урхалчаш гӀиртира мохк денбан а, исламан пачхьалкхийн Ӏедалан кӀелара иза мукъабаккха а. Бакхий административан, законшкхолларан, тӀеман, бахаман хийцамаш бира Картлехь [[Вахтанг VI]]-гӀачо. Оцу хенахь жигара йовлу чӀогӀа гергара политикин а, оьздангаллин а, килсан а зӀенаш Россией. Гуьржийн урхалчаш масийттаза дехар дира оьрсийн правительстве цхьаьна дуьхьало яйта Ӏусманан империн а, Иранан а дуьхьала. XVII бӀешо чекхдолуш Москохахь гулйелира гуьржийн колони, цара ладаме роль ловзийра оьрсийн-гуьржийн йукъаметтигаш тоеш. 1723 шарахь ӀусмангӀеран эскарша Тиблиси схьайаьккхинчул тӀаьхьа Вахтанг VI-гӀа а, цуьнан агӀончаш а кхелхира Россех. 1780 шарахь бахархой багарбарца, Гуьржийчуьра гуьржийн бахархой 675 эзар вара<ref>{{cite web|url=http://geworld.ge/ru/к-2030-году-этнические-грузины-в-грузии-ок/|title=К 2030 году этнические грузины в Грузии окажутся в меньшинстве &#124; Geworld|author=Geworld|lang=ru|accessdate=2019-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620141352/http://geworld.ge/ru/%d0%ba-2030-%d0%b3%d0%be%d0%b4%d1%83-%d1%8d%d1%82%d0%bd%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d0%b3%d1%80%d1%83%d0%b7%d0%b8%d0%bd%d1%8b-%d0%b2-%d0%b3%d1%80%d1%83%d0%b7%d0%b8%d0%b8-%d0%be%d0%ba/ |date=2019-06-20 }}</ref>. 1783 шарахь куьг йаздира Георгийн трактатан. 1795 шарахь хилира [[Крцанисин тӀом]], цигахь [[Ираклий II (Гуьржийчоьнан паччахь)|Ираклий II-гӀачун а]] а, [[Имерети]]н паччахь [[Соломон II]]-гӀачун а эскарша леташ дара коьртехь [[Ага Мухьаммад Шах ГӀажар|Ага-Мухьаммад хан]] волу гӀажарийн эскарна дуьхьала, бахьна хилира Ираклийс шена Ага-Мухьаммад хана тӀедиллина [[Картли-Кахетин паччахьалла|Картли-Кахетин паччахьаллин]] а, Россин империн йукъахь бина барт бохон реза ца хилар. Ницкъаш цхьатерра дацара, тӀамехь берриг аьлча санна гуьржийн тӀемлой белира, дукха хан йаллале Тиблиси ерриг схьа а йаьккхина, хӀаллакйира<ref name="Lang">{{книга |автор={{iw|Ланг, Дэвид Маршал|Lang D. M.||David Marshall Lang}}|заглавие=A Modern History of Georgia|место=[[Лондон|London]]|издательство=Weidenfeld and Nicolson|год=1962|pages=38|isbn=}}</ref>. [[Файл:Paul von Franken - Ansicht von Tiflis (1859).jpg|thumb|right|[[Тиблиси]], 1859 шо]] 1801 шарахь [[Александр I]]-чо манифест арахоьцу, цуьнца [[Картли-Кахетин паччахьалла]] дӀадоккху. 1809 шарахь оьрсийн эскаро дӀалоцу [[Поти]] а, [[Кутаиси]] а, 1811 шарахь — [[Ахалкалаки]], оццу шарахь дӀайоккху Гуьржийн Килсан автокефали<ref name="hrono"/>. == Экономика == === Арахьара экономикин зӀенаш === [[Файл:Free Trade Agreements of Georgia.svg|thumb|350px| {{legend|#aa0000|Гуьржийчоь}} {{legend|#008000|Гуьржийчоьно маьрша махлелоран барт бина пачхьалкхаш}} {{legend|#aade87|Гуьржийчоьнан инарлин преференций схема йолу пачхьалкхаш}}]] Гуьржийчоьнан арахьа махлелоран харц балансан амал йу, импорт масеххаза сов йу экспортал<ref name="gsi" /><ref>[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=137&lang=eng External Trade] // Geostat.ge</ref>. 2023 шеран Гуьржийчоьнан арахьара махлелоран сурсаташ хьовзор хилира $21,53 млрд, иза 12,5 % дукха йу, 2022 шарахьчул<ref>{{Cite news|title=Georgia’s Foreign Trade Up 12.5% in 2023|url=https://civil.ge/archives/578240|website=Civil.ge|date=2024-01-22|lang=en|quote=... in 2023, Georgia’s foreign trade increased by 12.5% compared to 2022, totaling $21.53 billion in value.|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224172639/https://civil.ge/archives/578240|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Статья|ссылка=https://www.geostat.ge/media/59731/External-Merchandise-Trade-of-Georgia-in-2023.pdf|заглавие=External merchandise trade in Georgia|год=2024|язык=en|издание=National Statistics Office of Georgia|archive-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227022342/https://www.geostat.ge/media/59731/External-Merchandise-Trade-of-Georgia-in-2023.pdf}}</ref>. Экспорт йу $6,09 млрд, ткъа импорт — $15,44 млрд. 2023 шарахь махлелоран харц баланс хилира $9,35 млрд, иза йара 43,4 % арахьа махлелоран оборотан<ref name=":3" />. 2023 шарахь экспортехь йоккха сурсатийн тобанан коьртехь йара [[Йайн автомобиль|йайн автомобилаш]] — $2,13 млрд. Кхин тӀаьхьа йогӀа: [[цӀестан маьӀда]]наш а, концентраташ а — $479 млн; керла кемсех даьккхина [[чагӀар]] — $259 млн; [[вахо маларш]] — $196 млн; [[ферролалам]]аш — $181 млн; [[азотан туьха]] — $158 млн; шекар тоханза Ӏаламан йа адамо дина минералан а, [[газ тоьхна хи|газ тоьхна а хиш]] — $132 млн; оьзна гӀутакхаш чудехкина [[молха]]наш — $127 млн; шекарца минералан а, газ тоьхна а хиш — $109 млн; [[электроэнерги]] — $95 млн; кхин аьргаллин сурсаташ — $2,23 миллиард<ref name=":3" />. === Валюта === {{Коьрта йаззам|Гуьржийн лари}} [[Файл:200 lari. Georgia, 2006 a.jpg|мини|200 гуьржийн лари]] Гуьржийн махкахь официалан [[валюта|ахча]] ду [[Гуьржийн лари|лари]]. [[ISO 4217|ISO валютин код 4217]] — GEL. Ахча йукъахецна 1995 шарахь [[Шеварднадзе, Эдуард Амвросиевич|Э. Шеварднадзен]] урхаллин муьрехь. 1 лари = 100 [[тетри]] (кӀайниг). Тахана лелаш ду [[нахарт]]аш 1, 2, 5, 10, 20, 50 тетри, 1 лари, 2 лари мах болуш, [[банкнота]] 5, 10, 20, 50, 100, 200 лари мах болуш. Кхин а [[Гуьржийчоьнан къоман банк]]о арахоьцу коллекцин (иэсан терхьашна лерина) а, тайп-тайпана инвестицин нахарташ а. 1993 шеран 5 апрелера 1995 шеран 2 октябрь кхаччалц Гуьржийчоьнан валюта дара [[Гуьржийн купон лари|купон лари]], 1993 шеран 20 августехь иза бен лелаш дацара гуьржийн махкахь<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9115213/GEORGIA|deadlink=yes|title=britannica.com}}</ref>. [[Валютан курс]] йуьхьанца дӀанисйира [[Россин сом|Россин соьмаца]], цуьнца хийцина а дара иза. Ара ца хоьцура 1 тӀера {{Num|1000000}} кхаччалц бен купонаш (царна йукъахь дика стандарт йоцурш а дара: 3, 3000 а, {{Num|30000}} а, {{Num|150000}} йара). Купон ларин [[гиперинфляци]] хилира (678,4 % 1995 шарахь<ref>{{cite web |url = https://www.clevelandfed.org/research/Inflation/World-Inflation/index.cfm |title = https://www.clevelandfed.org/research/Inflation/World-Inflation/index.cfm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080915045728/http://www.clevelandfed.org/research/Inflation/World-Inflation/index.cfm |archivedate = 2008-09-15 }}</ref>), тӀаккха хийцира керлачу къоман валютица — гуьржийн ларица коэффициент {{Num|1000000}} : 1 йолуш. == Оьздангалла == {{Коьртаниг|Гуьржийчоьнан оьздангалла}} {{Кхин а|Гуьржийчоьнан архитектура|Гуьржийн литература}} [[Файл:Georgian traditional dress, Mtskhetoba.jpg|thumb|[[Гуьржий]] къоман духар]] [[Файл:Georgian Cuisine Collage.png|thumb|[[Гуьржийн кухни]]н даарш]] Гуржийн оьздангаллаа кхиъна эзарнаш шерашкахь, дӀайолайелира Иберин а, Колхидин а цивилизацех. XI бӀешарахь гуьржийн культурехь хилира классикин литературин а, говзаллин а, философин а, архитектурин а, Ӏилманан а, Ренессансан Дашо оьмар. Хан хене мел йолу пачхьалкхан оьздангалла шен йуьхьанцара исторехь классикин Желтойчоьнан а, Руман империн а, Византин империн а Ӏаткъамехь, XIX бӀешарахь дуьйна Россин империн а, Советийн Социалистийн Республикан Союзан а Ӏаткъамехь йара<ref name=":6">{{Книга|автор=Jones, Stephen|заглавие="The role of cultural paradigms in Georgian foreign policy"|год=2003|язык=en|издательство=Journal of Communist Studies and Transition Politics|том=19|страницы=83—110|doi=10.1080/13523270300660019}}</ref>. Оцу йехачу историно аьтто бина, арахьара тӀеӀаткъам бешшехь, мехкан шатайпа оьздангалла а, шатайпаналла а кхиамца ларйар шена чулоцуш йолу къоман кхетам кхио. [[Гуьржийчохь керста дин|Керста дин]] а, [[гуьржийн йоза]]нца йазбина [[гуьржийн мотт]] а бу [[гуьржийн]] [[къоман башхалла]] коьртачу хӀоттаран дакъошна йукъахь<ref name=":7">{{Книга|ссылка=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230354241_11|автор=Batiashvili, Nutsa|заглавие="The 'Myth' of the Self: The Georgian National Narrative and Quest for 'Georgianness'"|ответственный=In Assmann, Aleida; Shortt, Linda (ред.)|год=2012|язык=en|isbn=978-0-230-35424-1|doi=10.1057/9780230354241_11|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224185742/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230354241_11|url-status=live}}</ref>. И оьздангаллин, динан, царал тӀаьхьа политикин атрибуташ йихкина йу европин а, малхбузен а башхаллашца<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Гуьржийчоь йевза шен фольклорца, [[Гуьржийн музыка|ламастан музыкица]], хелхаршца, театрца, киноца, говзаллица. XX бӀешеран гӀарабевлла исбаьхьалчашна йукъахь — [[Нико Пиросмани]], [[Гудиашвили, Ладо Давидович|Ладо Гудиашвили]], Элене Ахвледиани; гӀарабевлла [[балет]]ан хореографашна йукъахь — [[Баланчин, Джордж|Джордж Баланчин]], [[Чабукиани, Вахтанг Михайлович|Вахтанг Чабукиани]], [[Ананиашвили, Нина Гедевановна|Нино Ананиашвили]]; бевзаш болу поэташна йукъахь — [[Табидзе, Галактион Васильевич|Галактион Табидзе]], Ладо Асатиани, Мухран Мачавариани; гӀарабевлла театран а, кинон а режиссёрашна йукъахь — [[Стуруа, Роберт Робертович|Роберт Стуруа]], [[Абуладзе, Тенгиз Евгеньевич|Тенгиз Абуладзе]], [[Данелия, Георгий Николаевич|Георгий Данелия]], [[Иоселиани, Отар Давидович|Отар Иоселиани]]. === ЧагӀардаккхар === {{Коьрта йаззам|ЧагӀардаккхар Гуьржийчохь}} Гуьржийчоь — дуьненахь уггар шира [[ЧагӀардаккхар|чагӀардоккху]] мохк бу. Археологино гойту, таханлера Гуьржийчоьнан чуьра а, цунна гонаха а йолу токхе тогӀенаш а, басеш а эзарнаш шерашкахь кемсийн таьллангаш лелош а, чагӀар деш а хилла хилар ([[Гуьржийн мотт|гуьржийн]] ღვინო)<ref>{{Cite news|title=Unearthing Georgia's wine heritage|author=Ivan Watson|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/20/georgia.wine.heritage/|website=CNN|date=2010-04-20|lang=en|access-date=2024-02-24|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812030022/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/20/georgia.wine.heritage/|url-status=live}}</ref>. 2017 шарахь Ӏилманчашна Тиблисин къилбехьара шина меттигехь карийна [[кхийра]]н кийсигаш тӀаьхь 8 эзар шо гергга хьалхара чагӀаран лараш йолуш<ref>{{Cite news|title='World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709|website=BBC News|date=2017-11-13|lang=en|access-date=2024-02-24|archive-date=2017-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114041222/https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709|url-status=live}}</ref>. Гуьржийн махкаца доьзна меттигера ламасташ дӀакъаста йиш йоцуш йихкина йу цуьнан къоман башхаллица. 2013 шарахь ЮНЕСКО-с шен материалан йоцучу оьздангаллин тӀаьхьенан тептаршка тӀетоьхна квеври олучу поппаран кхабанех пайда а оьцуш, гуьржийн шира ламастан чагӀар даран техника<ref>{{Статья|ссылка=https://ich.unesco.org/en/RL/ancient-georgian-traditional-qvevri-wine-making-method-00870|заглавие=Ancient Georgian traditional Qvevri wine-making method|год=2013|язык=en|издание=UNESCO|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209064242/https://ich.unesco.org/en/RL/ancient-georgian-traditional-qvevri-wine-making-method-00870}}</ref>. === Музыка === {{Коьрта йаззам|Гуьржийн музыка}} Гуьржийчоьнан шира музыкин ламаст йу, иза йевза уггаре хьалха хьалхара [[полифони]] кхиарца ду<ref>[[Ivane Javakhishvili]]. 2010. ''The views and theories of Georgian authors.'' In: Rusudan Tsurtsumua and Joseph Jordania (editors), Echoes from Georgia: Seventeen Arguments on Georgian Polyphony (collection of essays). New York: Nova Science, pg 19-34</ref>. Гуьржийн иллин бух бу кхаа вокалан партеш а, идеалан квинташ тӀаьхь бух биллина, уникалан хӀоттам тӀаьхь а, кхин а гармонин структурин тӀаьхь. Гуьржийн халкъан илли «Чакруло» — «Вояджеран дашочу пластинкана» йукъайаьхначу 27 музыкин композицих цхьаъ йара, иза космосе хьажийра «Вояжер 2» кеманца 1977 шеран 20 августехь. 2001 шарахь дуьйна гуьржийн полифонин илли ЮНЕСКО-с къобалдина «Херитантангеман барта а, хунтангеман а шедевр» санна<ref>{{Cite news|title=Грузинское многоголосие стало темой масштабного международного исследования|url=https://www.newsgeorgia.ge/gruzinskoe-mnogogolosie-stalo-temoj-masshtabnogo-mezhdunarodnogo-issledovanija/#:~:text=С%202001%20года%20грузинское%20полифоническое,отличаются%20в%20разных%20регионах%20Гуьржийчоьнан.|website=News Georgia|date=2022-05-21|lang=ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224191531/https://www.newsgeorgia.ge/gruzinskoe-mnogogolosie-stalo-temoj-masshtabnogo-mezhdunarodnogo-issledovanija/#:~:text=С%202001%20года%20грузинское%20полифоническое,отличаются%20в%20разных%20регионах%20Гуьржийчоьнан.|url-status=live}}</ref>. === Кухни === {{Коьрта йаззам|Гуьржийн кухни}} Гуьржийн кхача а, чагӀар а бӀешерашкахь кхиъна, хӀора заманан шен ламасташ а долуш. Гуьржийн кхачанан ламастех цхьаъ йу супра (гуьржийн маттера სუფრა — «текха шаршу»), йа «гуьржийн текх», цу йукъахь кхача болчара доттагӀашца а, доьзалца а йукъаметтигаш лелайо. Супран корта вевзаш ву ''[[тхьамда]]'' ( гуьржийн маттахь თამადა ) цӀарца, цо философин кеда дош олу, массеран самукъа далийта хьожу. Гуьржийчоьнан тайп-тайпана историн регионаш йевза шен башха даарца: масала, [[хинкали]] схьайолу Гуьржийчоьнан малхбален ломара, ткъа [[хачапури]] — коьртаниг малхбузен [[Имерети]]н, [[Мегрели|Самегрело]]н, [[Аджари]]н мехкашкара<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8FAmEAAAQBAJ&pg=PT10&redir_esc=y|автор=Tiko Tuskadze|заглавие="Supra: A feast of Georgian cooking"|год=2017|язык=en|издательство=Pavilion|страниц=208|isbn=978-1-911595-45-8|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224191530/https://books.google.ru/books?id=8FAmEAAAQBAJ&pg=PT10&redir_esc=y|url-status=live}}</ref>. == Астрономехь == Гуьржийчоьнна сийнна [[(781) Картвели]] цӀе йелла 1914 шарахь Россин (советийн) астрономо [[Неуймин, Григорий Николаевич|Неуймин Григорис]] дӀайиллинчу [[астероид]]на, иза йара Неуймин винчу гӀалин цӀе. == Хьаьжа кхин а == {{АгӀонийн дитт|Гуьржийчоь}} == Билгалдахарш == ;Комментареш {{комментареш|2|group=*}} ;Хьосташ {{Билгалдахарш|2}} == Литература == {{Refbegin}} * {{БРЭ|статья=Грузия |ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1932520 |автор=Михалёва Н. А., Аршинова М. А. и др. |том=8 |страницы=57 |год=2007 |ref=Михалёва, Аршинова и др.|архив=https://web.archive.org/web/20230103225400/https://bigenc.ru/geography/text/1932520 |архив дата=2023-01-03 }} * {{книга |заглавие=The Cambridge History of Iran |том=7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место=Cambridge |год=1991 |isbn=978-0521200950 |ref=Fisher |автор=Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C. }} * [[Ronald Asmus|Asmus, Ronald]]. ''A Little War that Shook the World : Georgia, Russia, and the Future of the West''. NYU (2010). {{ISBN|978-0-230-61773-5}} * Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}} * [[Thomas Goltz|Goltz, Thomas]]. ''Georgia Diary : A Chronicle of War and Political Chaos in the Post-Soviet Caucasus''. Thomas Dunne Books (2003). {{ISBN|0-7656-1710-2}} * Jones, Stephen. ''Georgia: A Political History Since Independence'' (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2012) 376 pages; * Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957 * {{книга |заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia |год=2012 |asin=1780230303 |ref=Rayfield |автор=[[Donald Rayfield|Rayfield, Donald]] }} * {{книга|автор=Бахтуридзе З. З. |заглавие=Внешняя политика Грузии в контексте развития международных отношений на постсоветском пространстве. Диссертация на соискание учёной степени доктора политических наук |место=Санкт-Петербург |год=2016 |ref=Бахтуридзе}} * {{книга |заглавие=EUROPEAN GEORGIA (Ethnogeopolitics in Caucasus and ethnogenetical history of Europe) |ссылка=https://elfiles.emis.ge/uploads/22185/European_Georgia.pdf |место=Tbilisi |год=2014 |ISBN=978-9941-0-6322-0 |ref=Anchabadze |автор=Anchabadze, Zaza }} {{Refend}} == Хьажоргаш == {{Навигаци | Ков = Гуьржийчоь | Викидошам = Гуьржийчоь | Викитека = Гуьржийчоь | Викицитатник = Гуьржийчоь }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Азия/Грузия}} * {{cite web|url=https://matsne.gov.ge/ru/document/view/3811818?publication=1|title=Конституция Грузии (24 августа 1995 года)|publisher=Законодательный вестник Грузии|access-date=2019-06-28|lang=ru|ref=Конституция Грузии, 1995}} * {{cite web |title = Georgia |url = http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/georgia.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080607040102/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/georgia.htm |archive-date = 2008-06-07 |url-status = dead }} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17301647 Georgia profile] from the [[BBC News]]{{ref|en}} * {{БРЭ|статья=Грузия|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1932520|том=8|страницы=57|архив=https://web.archive.org/web/20230103225400/https://bigenc.ru/geography/text/1932520|архив дата=2023-01-03}} * [https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/GRUZIYA.html Грузия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920180041/https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/GRUZIYA.html |date=2020-09-20 }} в энциклопедии «[[Кругосвет]]» * {{Wikiatlas|Georgia}} {{Арахьара хьажоргаш}} {{Гуьржийчоь теманашкахула}} {{Европа}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{Европин Кхеташо}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{ГУАМ}} {{Демократин харжаман доттагӀалла}} {{Франкофони}} {{ӀЭЦКх}} {{Кавказ}} [[Категори:Гуьржийчоь| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Парламентан республикаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Пачхьалкхаш — коллективан кхерамзаллин бертан кхолламан декъахой хилларш]] [[Категори:Пачхьалкхаш — Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллин хилла декъахой]] [[Категори:1991 шарахь кхоьллина пачхьалкхаш а, мехкаш а]] [[Категори:Ӏаьржа хӀордан йистера мехкаш]] 0bheog8us90ut1k74952gnkr5ge0pav Бангладеш 0 9475 25778554 24994743 2026-09-21T23:07:58Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778554 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Халкъан Республика Бангладеш |Шен цӀе = {{unicode|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}} <br /><small>Gôno Projātontrī Bānglādesh</small> |Доланиг дожар = Бангладешан |ХӀост = National emblem of Bangladesh.svg <!-- |ХӀостан метта= --> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Амар шонар Бангла |Аудио= Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg |Урхаллин тайпа = [[Унитаран пачхьалкх|Унитаран республика]]<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref>; [[парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=50|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Пачхьалкхан дин = [[ислам]] ([[суннийш]]) |Картан тӀехь = Bangladesh (orthographic projection).svg |Картан тӀехь2 = |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 1|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 89|lon_min = 52|lon_sec = 0 |region = BD |CoordScale = |Моть = [[Бенгалхойн мотт|бенгалхойн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = 1971 шеран 26 мартехь (кхайкхийна)<br>1971 шеран 16 декабрехь (къобала йина)<ref name="constitution-V-1-66">[http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm Constitution of Bangladesh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306083926/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm |date=2012-03-06 }}, Part V, Chapter 1, Article 66; University of Minnesota, retrieved: 2010-08-28</ref> |Маьрша йелира = [[Пакистан]]ах |Коьрта гӀала = [[Дакка]] |Йаккхий гӀаланаш = Дакка, [[Читтагонг]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Бангладеш президентийн исписка|Президент]]<br />[[Бангладеш премьер-министрийн исписка|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Хьамид, Iабдул (политик)|Хьамид Iабдул]] <br />[[Хасина, Шейх|Хасина Шейх Вазед]] |Латтанца меттиг = 92 |Латта = 144 000<ref name="atlas"/> |Хина процент = 6,4 % |Бахархойн цӀе = Бангладешхо |Бахархойн меттиг = 8 |Бахархой= {{ТӀекхетар}}168 957 745<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html|title=SOUTH ASIA:: BANGLADESH|publisher=Central Intelligence Agency|lang=en|accessdate=2016-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210101182840/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |date=2021-01-01 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2015 |Луьсталла = 1154,7 |ДЧС = {{nowrap|572,440 млрд}} |ДЧС лерина шо = 2015 |ДЧС меттиг = 48 |ХӀораннан а сина ДЧС = 3581 |АКИ = {{ТӀекхетар}} 0,570<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/ranking.pdf|title=Human Development Report 2015|year=2015|publisher=[[ООН]]|accessdate=2015-04-07}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2014 |АКИ меттиг = 142 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йуккъера'''</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Бангладешан така|така]] ([[Валютийн йерригроссийн классификатор|BDT, код 050]]) |Домен = [[.bd]], [[.বাংলা]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 880 |Бахархойн цӀерш = Бангладешхой |Сахьтан аса = +6 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Шатлакхан Иллинан цӀе яц=* --> }} '''Бангладе́ш''' ({{lang-bn|বাংলাদেশ}}), официалан цIе — '''Халкъан Респу́блика Бангладе́ш'''<ref name="АМ2010" /> ({{lang-bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}) — [[Къилба Ази|Къилба Азера]] [[пачхьалкх]]. Бахархой [[Нахбагарбар|багарбаран]] 2015 шеран жамIца, 168 млн сов стаг бу, мохк — 144 000 км²<ref name="atlas"/>. [[Бахархойн барамца йолу исписка|Бахархойн барамца дуьненахь бархIалгIа меттигехь]] йу {{Дехьадалар|Барам, баржар}}, ткъа [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|мехкан майданца дезткъе итталгIа]] йу.{{Дехьадалар|Географин хьал}} Коьрта шахьар — [[Дакка]]. Пачхьалкхан мотт — [[Бенгалхойн мотт|бенгалхойн]].{{Дехьадалар|Меттанаш}} [[Унитаран пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. Гуо баьккхина [[ХӀинди]] йу, къилба-малхбалехь [[Мьянма|Мьянмица]] жима [[Бангладешан а, Мьянман а доза|дозанийн]] дакъош доцург, [[Бенгалийн айма]] а йоцург.{{Дехьадалар#Географин хьал}} Бангладеш — [[моноэтносан пачхьалкх]] йу, 98 % бахархой [[бенгалхой]] бу. 89 % бахархой [[ислам]] динехь бу.{{Дехьадалар|Бахархой}} Аграрно-индустрийн пачхьалкх йу, кхуьуш йолчу экономикица. [[Эцаран таронан паритет]]ца [[дерриге чоьхьара сурсат]]ийн барам 2010 шарахь хилира 258,6 млрд [[АЦШ доллар]] (1700 АЦШн доллар базархойн цхьаьна синна). Ахча — [[бангладешан така]].{{Дехьадалар|Йукъара хьал, коьрта гайтамаш}} Мехко маршо кхайкхийна 1971 шеран 26 мартехь. Махк бара [[Йоккха Британи]]н колони, цуо караерзо йолийра иза XVII бIешеран хьалхарчу декъехь, XX бIешо долалуш шен Iедал кIела дахийтира доккхаха долу дакъа хIинцалерачу Бангладешан.{{Дехьадалар|Истори}} == ЦIе == Бангладеш ({{lang-bn|বাংলাদেশ}}) «бенгалхойн мохк»<ref>https://books.google.ru/books?id=S8s5AQAAIAAJ&q=(«Бангла»+значит+«бенгальская»,+«деш»+—+«страна»)</ref> бохург ду. == Истори == {{main|Бангладешан история }} [[Файл:Bg-map.png|frame|thumb|250px|Бангладешан карта]] [[Файл:Paharpur 03.JPG|thumb|left|250px|[[Атиша]]с болхбина а, ваьхна а [[Сомапура Махавихара]]]] Бенгалан кIоштара цивилизаци кхоллаелла диъ эзар шо гергга хьалха, регионехь [[Дравидаш|дравидийн]], [[Тибетан-бирман меттанаш|тибетан-бирман]], [[Австроазийн меттанаш|австроазин]] бахархой охьахевшинчул тIаьхьа<ref name="bharadwaj">{{cite book|last=Bharadwaj|first=G|editor=Majumdar, RC|year=2003|chapter=The Ancient Period|title=History of Bengal|publisher=B.R. Publishing Corp}}</ref>. Билггала «Бангла» йа«Бенгал» дош схьадаларх хууш дац, амма хетарш ду, иза схьадаьлла «Банг» дашах, вайн эрал 1000 шо хьалха махка кхаьчначу [[дравидаш|дравидийн]] тайпанех дисина долу<ref name="congress">{{cite book|publisher = Library of Congress|url = http://memory.loc.gov/frd/cs/bdtoc.html|chapter = Early History, 1000 B.C.-A.D. 1202|title = Bangladesh: A country study|editor = James Heitzman and Robert L. Worden|year = 1989|isbn = 8290584083|oclc = 15653912}}</ref> {{Гочданза 5|Гангаридай пачхьалкхалла|||Gangaridai}} кхоллаелла, угара а кIезиг, {{nobr|вайн эрал VII бIешо хьалха}}, хийцаелла тIаьхьарчу имперешца [[Бихар]] а, [[Магадха]] а, [[Нанда некъий|Нанда]] а, [[МаурьягIеран импери|МаурьягIеран]] а, [[Шунга (импери)|Шунга]] а. ТIаьхьа Бенгал дакъа хилира [[Гупта импери]]н а, [[Харша]]н а III - VII бIешерийн муьрехь, тIаккха — буддий [[Пала]] империн. Иза йоьхчи урхалчо [[Шашанка]]с кхоьллира ткъе пхиъ шарахь лаьттина паччахьалла. Шашанка лору, Бангладешан исторехь, дуьххьарлера возуш воцу паччахь. Анархин мурал тIаьхьа регионехь деа бIе шарахь сов урхалла дира хIиндуистийн [[Сена (некъий)|Сена]] некъаша, тIаккха буддийн [[Пала]] некъаша. [[Ислам]] Бенгал регионе кхечира XII бIешарахь Iаьрбийн йохк-иэцархошца а, дин даржош лелачу [[Суьпалла|супийшца]] а, ткъа тIаьхьа хиллачу бусалбачеран тIемаша шуьйра даржийра ислам<ref name="eaton">{{cite book |last=Eaton |first=R |year=1996 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier |publisher=University of California Press |isbn=0-520-20507-3 |oclc=26634922 76881262}}</ref>. ОвхIанийн бIаьччано {{Гочданза 5|Бахтияр Хилджис|||Ikhtiyar ad-Din Muhammad bin Bakhtiyar Khilji}} хIаллакдира Сена некъех волчу урхалчин [[Лакшман Сена|Лакшманан]] эскар, 1204 шарахь схьайехира Бенгалан регионан йаккхий областаш. Регион оцу заманара дуьйна урхаллехь йу меттигера [[султан]]ийн некъийн а, феодалийн а масех бIешарахь. XVI бIешарахь Бенгалан регионан терго йеш йара [[Сийлахь-Йоккха Моголийн Импери|Моголийн импери]], ткъа Дакка хилира Империн ладаме административан йукъ. [[Файл:Shat Gombuj Mosque (ষাট গম্বুজ মসজিদ) 002.jpg|thumb|250px|[[Гунбад маьждиг|Шайх Гумбатан маьждиг]]]] Европера йохк-иэцархой регионе кхача буьйлабелира XV бIешо чекхдолуш. XVIII бIешо долалуш европахойн Iаткъам чIагIбелира, Бенгал куьйга кIела йахара [[Британин Ост-ХIиндин компани]]н 1757 шарахь хиллачу [[Плессира тIом|Плессира тIеман]] жамIашца<ref name="baxter">{{cite book|last=Baxter |first=C |year=1997 |title=Bangladesh, from a Nation to a State |url=https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-3632-5|oclc=47885632}}</ref>. 1857 шеран [[Сипайн гIаттам]] цIарца девза цIий Iаноро, Iедал дIаделира коьртехь [[Вице-паччахьалла|вице-паччахь]] волчу [[Британин монархи|Британин Тажан]]<ref>Baxter, pp.30-32</ref>. Колонин олаллин муьрехь ХIиндостан ахгIайрен тIехь масийттаза мацалла хIоьттира, оцу йукъахь йу [[Бенгалин мацалла (1943)|1943 шеран Бенгалийн Йоккха Мацалла]], иза бахьнехь велира кхоъ миллион стаг гергга<ref name="sen">{{cite book |last=Sen |first=Amartya |year=1973 |title=Poverty and Famines |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-828463-2 |oclc=10362534 177334002 191827132 31051320 40394309 53621338 63294006}}</ref>. 1905 шерера 1911 шо кхаччалц гIиртира шина областана [[Бенгали хьалхара йекъар|Бенгалин регион йекъа]], малхбален декъан [[Дакка]] коьрта шахьар а йолуш<ref>Baxter, pp. 39-40</ref>. 1947 шарахь [[Британин ХIинди|ХIинди йоькъуш]] Бенгала регион екъна динан хьесапца. Бенгалан малхбуза дакъа ХIиндин йукъайахана, ткъа малхбален дакъа тIетоьхна [[Пакистан]]ан, Малхбуза Бенгал провинцин (тIаьхьа Малхбален Пакистан аьлла цIе хийцина) хьолехь, коьрта шахьар [[Дакка|Дакке]] а йолуш<ref name="collins">{{cite book |last=Collins |first=L |coauthors=D Lapierre |year=1986 |title=Freedom at Midnight, Ed. 18 |publisher=Vikas Publishers, New Delhi |isbn=0-7069-2770-2 |unused_data=ISBN status=May be invalid – please double check}}</ref>. 1950 шарахь Малхбален Бенгалехь лаьттан реформа хилира, цуьнца дIайаьккхина феодалийн система [[заминдар]]<ref>Baxter, p. 72</ref>. Амма, мехкан малхбален экономикин а, демографин а ницкъе хьаьжна ца Iаш, [[Пакистан]]ан правительствехь а, нуьцкъалчу урхаллашкахь а даржехь бара малхбузан декъера бевлларш. 1952 шарахь кхоллабеллачу [[Бенгалхойн меттан статусах болу къовсам|Бенгалхойн меттан статусан болам]] хилира дуьххьарлера ладаме хаам Пакистанан шина областан йукъахь барт ца хиларах<ref>Baxter, pp. 62-63</ref>. Реза ца хилар тIекхетара, центран правительство экономикин а, оьздангаллин а сферашкахь бечу белхашца тIаьхьадогIу итт шарахь, оцу хенахь кхоллаелира политикин парти [[Авами Лиг]] бангла-мотт буьйцучу бахархойн векал хилла. Автономи йаларе кхайкхам беш волу Авами Лиг партин корта [[Рахьман, Муджибур|Шайх Рахьман Маджибур]] 1966 шарахь лаьцна, набахти чувоьллира, арахийцира 1969 шарахь йукъараллин ойланийн Iаткъам бахьнехь. 1970 шарахь чIогIа нуьцкъала циклонаш кхечира Малхбален Пакистанан бердаш тIе, иза бахьнехь кхелхира ах миллион сов вахархо<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1483615/Bangladesh-cyclone-of-1991 Bangladesh cyclone of 1991]. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. Пакистанан центран правительство йуккъера реакци йира Iаламан бохаман тIаьхье дIайоккхуш. Бенгалийн бахархой карзахабехира, циклоно беина бохамаш дIабохуш правительство гIуо бина болх боцуш, кхин а бахьна хилира 1970 шарахь Парламентан харжамашкахь алсама меттигаш даьхна партин Авами Лиган корта Шайх Маджибур Рахьман шен офис чу ца витар<ref>Baxter, pp. 78-79</ref>. Дийцарш дира, цигахь Пакистанан президент [[Яхьйа Хан, Ага Мухьаммад|Яхьйа Хан]] гIиртира барт бан Маджибур Рахьманца, уьш доьхчи, 1971 шеран 26 мартехь омар делира тIаьхьарниг дIалаца аьлла, йолаелира операци [[Операци «Прожектор»|«Прожектор»]]<ref name="salik">{{cite book |last=Salik |first=Siddiq |year=1978 |title=Witness to Surrender |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-577264-4 |unused_data=ISBN status=May be invalid – please double check}}</ref> тIемца схьабаккха Малхбален Пакистанан мохк. ТIом баран хьесапаш малхбуза Пакистанан эскаран агIора цIий Iанош дара, дукха адам хIаллак дира<ref name="Rummel">Rummel, Rudolph J., [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM «Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900»], ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, table 8.1. Rummel comments that.</ref>. Коьрта гӀакх хилира Малхбален Пакистанан интеллигенци а, хIиндусаш а, иттех миллион тIемах бевддарш, ХIиндин махкахь лачкъа меттиг лоьхуш<ref name="laporte">{{cite journal |doi=10.1525/as.1972.12.2.01p0190a |last=LaPorte |first=R |year=1972 |title=Pakistan in 1971: The Disintegration of a Nation|journal=Asian Survey |volume=12|issue = 2 |pages=97–108}}</ref>. ТIамехь беллачеран мах хадоран терхьаш ду кхо бIе эзаран тIиера кхаа миллионе кхаччалц<ref name="Rummel-8-2">Rummel, Rudolph J., [http://www.Hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM «Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900»], ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB8.2.GIF Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calcualtions].</ref>. {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Бангладеш]] emqcba5eqy5eul8h4mao0p4tswy6rlk Барбадос 0 9476 25778555 10366006 2026-09-21T23:08:00Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778555 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Барбадос |Шен цӀе = Barbados |Доланиг дожар = Барбадосан |ХӀост = Coat of arms of Barbados (2).svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Pride and Industry |Шатлакхан Иллинан цӀе = In Plenty and In Time of Need |Аудио = |Урхаллин тайпа = [[Пачхьалкхаш_—_Къаьмнийн_доттагӀаллин_декъашхой|Йоккха Британи коьртехь йолу ДоттагӀаллин йукъара маьрша пачхьалк]]<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref>; <br>[[конституцин монархи]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=85|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =N |lat_deg =13 |lat_min =10 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg = 59|lon_min =33 |lon_sec =0 |region = BB |CoordScale =250000 |Картан тӀехь = LocationBarbados.png |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[ингалсан мотт|ингалсан]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[30 ноябрь]] [[1966]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Бриджтаун]] |Йаккхий гӀаланаш = Бриджтаун |Куьйгалхойн даржаш = [[Пачхьалкхан корта]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Йоккха Британин монарх Елизавета II|Елизавета II]]<br />[[Мэйсон, Сандра|Мэйсон Сандра]]<br />[[Моттли, Миа|Моттли Миа]] |Латтанца меттиг = 200 |Латта = 439{{sfn|Caribbean Industry Handbook|2015|p=59}} |Хина процент = кӀезиг ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 180 |Бахархой = 277,821<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bb.html Barbados: People.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214004116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bb.html |date=2016-02-14 }} World Factbook of CIA</ref> |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 660 |ДЧС (НЭТ) = {{nowrap|$4.658 миллиард}} |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2015 |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = $16,653 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал)) = {{nowrap|$4.451 миллиард}} |ДЧС (номинал) лерина шо = 2015 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = $15,912 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = |АКИ = {{охьадалар}} 0,776<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/BRB.pdf|title=HDI values and rank changes in the 2014 Human Development Report|work=Human Development Report 2014|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=2015-01-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Vg0zBjP9?url=http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/BRB.pdf|archivedate=2015-01-18}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 59 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Барбадосан доллар]] ([[BBD,код 52]]) |Домен = [[.bb]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 1-246 |Сахьтан аса = -4 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Барба́дос'''<ref name="АМ2010" /><ref>[http://www.gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&bts=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x&word=Барбадос Правильное ударение в названии страны на сайте «Грамота.ру»]</ref> ({{lang-en|Barbados}}) — [[Карибийн хӀорд]]ан малхбалера [[Кегийра Антилийн гӀайренаш|Кегийра Антилийн гӀайренийн]] тобанера иштта цӀе йолчу гӀайрен тӀиера [[Вест-Инди|Вест-Индера]] [[пачхьалкх]]. Лаьтта [[Къилба Америка|Къилба Америкин]] гена йоццуш, 434,5 км къилбаседа-малхбалехьа [[Венесуэла]]н. Барбадосан гергахь лаьтта пачхьалкхаш [[Сент-Люси]] а, [[Сент-Винсент а, Гренадинаш а]], ший а Барбадосан малхбузехьа. ГӀайренан майда 431 км² ю, иза алсама нийса ю, йуккъехь лоха шунаш а долуш. Лаьттан хӀоттамо гойту, гӀайре [[ТӀапломан гӀайре|тӀапломах даьлла]] ца хилар, лаьтта коьртаниг маржанех. ГӀайренан климат [[Тропикаш|тропикийн]] йу гуттаренна а мехаш болуш — [[пассат]]аш — [[Атлантикин Ӏапказ]] агӀора. Цхьадолу куьг Ӏоттаза долу гӀайренан дакъошна тӀехь [[Манграш|мангрий]] уьшалаш ду, кхечарна тӀехь [[шекаран эрз]]ан шуьйра аренаш я даккхий таьӀна, хӀорд хаза гуш а болуш, байдаш ду. [[ВКЪКХ Кхиаран программа|ВКЪКХ Кхиаран программица]] кхуьуш болчу мехкашна йукъахь Барбадос дахаран тӀегӀа а, бахархойн грамоталла уггаре хьалхарчех цхьаъ йолу пачхьалкх ю, цуьнца мохк йоьалгӀачу меттигехь бу. ЧӀогӀа гӀараяьлла туристийн агӀонца. == Этимологи == «Барбадос» цӀе схьаяьлла я [[Португалихойн мотт|португалихойн]] ''Os Barbados'' дашах, я [[Испанхойн мотт|испанхойн]] ''Los Barbados'', и ший а дешан маьӀна «мажош ерш» хуьлу. Цхьа могӀа гипотезаш йу цӀе схьайаларх. Царех цхьаьнца, «мажош ерш» дош догӀу гӀайрен тӀехь кхуьучу [[фикус]]ийн (Ficus citrifolia) деха охкаделла орамашна, кхечуьнца — гӀайренан бахархой хилла болу мажош йолу [[Карибаш (къаьмнийн тоба)|карибашна]]. Ю кхин а алсама экзотикан верси, маж гаран иллюзии йора хӀордан чопано, иза кхоллалора арахьара рифашкахь. 1519 шеран генуэзийн картографо {{iw|Маджиоло, Висконте|Маджиоло Висконтес|en|Visconte Maggiolo}} диллина географин картин тӀехь, гайтина шен меттехь, цӀе а йу Барбадос. Цул сов, Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера [[Барбуда]] гӀайрено лелайо цунах терра ала мегар долуш цӀе, и тиллина испахоша ''Las Barbudas''. == Истори == Барбадосера дуьххьарлера бахархой хилла [[индахой]]н кхерстарш. Миграцин кхо тулгӀе чекхъяьлла гӀайрен тӀехьула, ткъа уьш [[Къилбаседа Америка|Къилбаседа Америкин]] агӀора дӀаболхара. Хьалхарчу тулгӀенца бара ''[[Саладоидан оьздангалла|саладоидийн]] тобанийн векалш — барранкоидаш'' (Saladoid-Barrancoid), [[Венесуэла]]н орамера бахархой, уьш гӀайрен тӀе баьхкира [[каноэ]] кеманаш тӀехь [[Ориноко]] эркан атагӀера вайн эран 350 шеран гергарчу хенахь. Цара леладора латта, чӀерий лоьцура, кхийра гӀирсаш бора. ТӀаьхьуо, 800 шерашкахь, гӀайрен тӀебаьхкира индахой [[Аравакаш|аравакийн]] тайпанера, иштта [[Къилба Америка|Къилба Америкера]]. Аравак тайпанан эвланашна йукъайогӀу гӀайрен тӀиера Страуд-Пойнт (''Stroud Point''), Чендлер-Бэй (''Chandler Bay''), Сент-Люкс-Галли (''Saint Luke’s Gully''), Мэпс-Кейв (''Mapp’s Cave''). Луларчу гӀайренашна тӀиера тайпанан тӀаьхьенийн тептаршца, юьхьанца гӀайрен цӀе хилла ''Ичиригоуганаим'' (Ichirouganaim). XIII бӀешарахь гӀайрен тӀехевшина индахой [[Карибаш (къаьмнийн тобанаш)|карибийн]] тайпанара, цара аратеттира цигара ший а хьалхара тайпанаш. Цул тӀаьхьа масех бӀешарахь къаьстина бехира гӀайрен тӀехь. == Административан йекъайалар == {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#efefef" ! № ! ТӀеэцарц ! Административан<br />центр ! Майда,<br />км² ! Бахархой,<br />(2000) адам. ! Луьсталла,<br />адам./км² |- |1 ||[[Крайст Чёрч (приход)|Крайст Чёрч]] |[[Ойстинс]] |57 |49 498 |868,39 |- |2 ||[[Сент-Андру (Барбадос)|Сент-Андру]] |[[Гринленд]] |36 |5 254 |145,94 |- |3 ||[[Сент-Джордж (Барбадос)|Сент-Джордж]] |[[Булкели]] |44 |17 868 |406,09 |- |4 ||[[Сент-Джеймс (Барбадос)|Сент-Джеймс]] |[[Холитаун]] |31 |22 742 |733,61 |- |5 ||[[Сент-Джон (Барбадос)|Сент-Джон]] |[[Блекменс]] |34 |8 873 |260,97 |- |6 ||[[Сент-Джозеф (Барбадос)|Сент-Джозеф]] |[[Бафшеда]] |26 |6 805 |261,73 |- |7 ||[[Сент-Лючи (Барбадос)|Сент-Лючи]] |[[Краб-Хилл]] |36 |9 328 |259,11 |- |8 ||[[Сент-Мишель (Барбадос)|Сент-Мишель]] |[[Бриджтаун]] |39 |83 684 |2145,74 |- |9 ||[[Сент-Питер (Барбадос)|Сент-Питер]] |[[Спейтстаун]] |34 |10 699 |314,68 |- |10 ||[[Сент-Филипп (Барбадос)|Сент-Филипп]] |[[Крани]] |60 |20 540 |342,33 |- |11 ||[[Сент-Томас (Барбадос)|Сент-Томас]] |[[Хиллеби]] |34 |11 590 |340,88 |- style="background: #CCC;" | ||Масо|| ||431||246 881||572,81 |- |} == Хьажа кхин а == * [[Блэкмен, Джордж]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == * {{публикация|книга|автор=Burns, Alan.|заглавие=History of the British West Indies|место=London|издательство=Allen and Unwin Ltd|год=1965|allpages=849|ref=Burns}} * {{публикация|книга|автор=Hamshere, Cyril.|заглавие=The British in the Caribbean|издательство=Harvard University Press|год=1972|isbn=978-0674082359|allpages=256|ref=Hamshere}} * {{публикация|книга|автор=Inc. IBP.|заглавие=Caribbean Countries Mineral Industry Handbook|издательство=Lulu.com|год=2015|vol=1. Strategic Information and Regulations|allpages=328|ISBN=978-1329091139|ref=Caribbean Industry Handbook}} * {{публикация|книга|автор=O'Shaughnessy, Andrew Jackson.|заглавие=An Empire Divided: The American Revolution and the British Caribbean|издательство=University of Pennsylvania Press|год=2000|isbn=978-0812217322|allpages=376|ref=O'Shaughnessy}} * {{публикация|книга|автор=Radula-Scott, Caroline.|заглавие=Insight Guide: Barbados|издательство=Insight Guides|год=1999|isbn=978-0887290336|ref=Radula-Scott}} * {{публикация|книга|автор=Rogozinski, Jan.|заглавие=A Brief History of the Caribbean: From the Arawak and the Carib to the Present|издательство=Facts on File|год=1999|isbn=978-0816038114|allpages=415|ref=Rogozinski}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Тема=Барбадос |Викитека=Барбадос |Викикерланаш=Барбадос |Викицитатник= |Викидошам=Барбадос |Викиверситет= |Викикепаш= }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Карибский_бассейн/Барбадос/}} * [https://web.archive.org/web/20070216103859/http://geraldika.ru/symbols.php?coatid=5337 Геральдика.ру — Герб Барбадоса] * [https://www.constituteproject.org/constitution/Barbados_2007.pdf Конституция Барбадоса (1966)]{{ref-en}} === Правительствон === * [http://www.gov.bb/ Официальный сайт правительства Барбадоса]{{ref-en}} * [http://www.barbadosparliament.com/ Официальный сайт Парламента Барбадоса]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20081201152942/http://www.barbadosparliament.com/sm_facts_abt_barbados.php Парламент — некоторые факты о Барбадосе]{{ref-en}} * [http://www.centralbank.org.bb/ Сайт Центрального банка Барбадоса]{{ref-en}} * [http://www.bidc.com/ Инвестиции и развитие Барбадоса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105093506/http://www.bidc.com/ |date=2005-11-05 }}{{ref-en}}. {{^|1em}}{{Барбадос теманашкахь}} {{Британин империн латтанаш}} {{Вест-Инди}} {{Къаьмнийн ДоттагӀалла}} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} {{ДоттагӀаллин паччахьаллаш}} {{АПКХ}} {{КАРИКОМ}} {{rq|empty}} {{external links}} {{Barbados-geo-stub}} [[Категори:Барбадос| ]] feks3sov46pt63otf91v4e0z5pcngk5 Бахьрайн 0 9477 25778556 11743849 2026-09-21T23:08:02Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778556 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Бахьрайн |Шен цӀе = {{lang-ar|البحرين}} |Доланиг дожар = Бахьрайнан |ХӀост = Coat of arms of Bahrain.svg |Байракх = Flag of Bahrain.svg <!-- |ХӀостан метта= --> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Тхан Бахьрайн |Аудио = Bahraini Anthem.ogg |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]]<ref name="atlas mira"/> |Пачхьалкхан дин = [[ислам]], [[суннийш]] |Картан тӀехь = Map of Bahrain.svg |Картан тӀехь2 = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg |lat_dir = N|lat_deg = 26|lat_min = 4|lat_sec = 3 |lon_dir = E|lon_deg = 50|lon_min = 33|lon_sec = 4 |region = BH |CoordScale = 500000 |Мотт = [[Ӏаьрбийн мотт]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[14 август]] [[1971]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Манама]] |Йаккхий гӀаланаш = Манама |Куьйгалхойн даржаш = [[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Хьамад бин Ӏиса Аль Халифат]]<br />[[Халифат бин Салман Аль Халифат]] |Латтанца меттиг = 184 |Латта = 766 |Хина процент = 0% |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 157 |Бахархой = 1 343 000 |Бахархой лерина шо = 2014 |Луьсталла = 1626,6 |ДЧС = {{nowrap|$34.908 миллиардов}} |Год расчёта ВВП = 2014 |ДЧС меттиг = 109 |ХӀораннан а сина ДЧС = $29,146 |АКИ= 0,796<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqDzz4je?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 48 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">ЧIогIа лакхара</span> |Ахча = [[Бахьрайнан динар]] ([[BHD, код 48]]) |Домен = [[.bh]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 973 |Сахьтан аса = +3 }} '''Бахьрайн''' ({{lang-ar|البحرين}}), официалан — '''Бахьрайнан пачхьалкх'''<ref name="atlas mira">{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref> ({{lang-ar|مملكة البحرين}}, ''Мамлакатул-Бахьрайн''<ref name="а" />) — иза [[Гергара Малхбале|Къилба-Малхбузан Азин]] [[ГӀажарийн айма]]нера Бахьрайн цIе йолчу архипелаг тIера [[гIайренан пачхьалкх]] йу. Бахьрайно дIалоцу кхоъ дикка доккха а, шортта кегийра а гIайренаш, [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]нан бердашна 16 [[км]] малхбалехьа, оцу махкаца уьйр йу [[ФахӀд паччахьан тIай|автомобилан тIайн тIехула]]. Паччахьаллин махкахь [[Манама]]н гергарчу Джуффэйрехь дIатарйина [[АЦШ]]н [[АЦШ ТХIН ПхиалгIа флот|ПхиалгIачу флотан]] коьрта оперативан база. == Истори == {{main|Бахьрайнан истори}} Вайн эрал III эзар шо хьалха оцу мехкан латта тӀехь йаьржинера, шайн чӀагӀйина нах беха меттигаш а йолу, кхиина цивилизаци. Шира пачхьалкхан цӀе [[Дильмун]] хилла, иза йара йоккха хӀордан махлелоран центр, цигашхула зӀенаш латтайора шумераш а, кхечу Шина хин йукъан къаьмнаш а ХӀиндан тогӀенан къаьмнашца. * [[IV бӀешо|IV]]—[[VI бӀешо|VI бӀешерашкахь]] — йукъахь йу [[СасанигIар|СасанигӀеран]] пачхьалкхан, цул тӀаьхьа — [[Ӏаьрбийн халифат]]ан. * [[IX бӀешо|IX]]—[[XI бӀешо|XI бӀешерашкахь]] — [[КъарматӀаш|къарматӀийн]] пачхьалкхан центр. * [[XIII бӀешо|XIII бӀешарахь]] — маьрша йолу, амма дукха хан йаллале [[Ормуз (пачхьалкх)|Ормузан]] эмиратан дакъа хуьлу. * [[1521 шо]]—[[1602 шо]] — [[Португали]]н мохк. * [[XVII бӀешо|XVII]]—[[XVIII бӀешо|XVIII бӀешерашкахь]] — [[СефевигIар|сефевигӀеран]] [[Иран]]ан йукъайоьду. * [[1780-гIа]] — йуха а кхайкхийна маршо. [[Файл:4bahrain22011.jpg|thumb|[[Бахьрайнера гIаттам]]]] * [[XIX бӀешо]] — Бахьрайне ингалсхой кхочу. * [[1871]] — [[Йоккха Британи]]с [[протекторат]] хӀоттайо Бахьрайн тӀехула, амма факт хилла цунах колони йар. * [[Хьалхара дуьненан тIом]] — кхоьллина йоккха британин тӀеман база. Иранан правительство лору Бахьрайн закон дохош схьабаьккхина мохк. * [[ШолгIа дуьненан тIом]] — британин правительство дехьакхуьйсу Бахьрайне даккхий эскарш. [[1946 шо|1946 шарахь]] [[Манама]] — ГӀажарийн айман чуьра британин администрацин резиденци йу. * [[1968 шо|1968]] — [[Катар]]ца а, Бертан [[Оман]]ца цхьаьна кхайкхадо ГӀажарийн айман чохь Ӏаьрбийн олаллин федераци кхоллар. * [[14 август]] [[1971 шо|1971]] — [[Лаамалла|маршо]] йелла. * [[1975 шо|1975]] — парламент дӀасахецна. * 1990-гӀа шераш — [[Бахьрайнера гIовттамаш (1990-гIа)|Бахьрайнера гӀовттамаша]], демократин хийцамаш бира. * [[14 февраль]] [[2011 шо|2011]] — махкахь буьйлабелира [[Бахьрайнера гIовттамаш (2011)|халкъан массийн гӀовттамаш]], карзахбаьна [[Тунис]]ехь а, [[Мисар|Мисрахь]] а хилла [[Ӏаьрбийн мехкашкара гIовттамаш (2010-2011)|революцеш]]. Керла массийн дуьхьалонан акцеш йуьйлайелира [[2012 шо|2012 шеран]] чеккхенгахь<ref>{{cite news|url=https://russian.rt.com/article/1874|title=«Арабская весна» наступает в Бахрейне|date=10 декабря 2012|publisher=[[Russia Today]]|accessdate=2017-06-5}}</ref>. Дипломатин йукъаметтигаш йу [[Росси|Россин Федерацица]] (хӀиттийна [[ССРС]]ца 29.09.1990). === Дика хьоьгучеран некрополь === [[Файл:Copia de Enki.jpg|thumb|слева|150px|Энки «дела» — шира мухаран тача]] Ширачу заманахь дуьйна гӀайре гӀарадаьлла хазаллийца а, меттигера жовхарийн дикаллийца а, цуьнан бехк хета бердашца долчу хинан башха хьал<ref>{{cite web|url= http://culture.ru/press-centre/news/9262|title= 5000 лет истории жемчужного промысла в Бахрейне}}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Бахьрайнан жовхарш кхиаран процесс дӀайодара дуьра а, теза а хиш иэлучу хьолашкахь. Хин буха оьхучара дӀабиллина тамашийна Ӏаламан хиламо — ГӀажарийн айман бух тӀиера Ӏаламан теза хьосташ довлар — цӀе йелла гӀайренна, «''ши хӀорд вовшахкхета меттиг''» (маджму Ӏу-ль-''Бахьрайн'') аьлла, мифологехь а. [[Угарит]]ийн «дела» [[Эль (дела)|Илу]] Ӏа меттиг хилла «''шина эркан хикхоче''»<ref>{{cite web|url= http://krotov.info/lib_sec/06_e/eme/lyanov2.htm|title= Древневосточные корни ислама}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013055618/http://krotov.info/lib_sec/06_e/eme/lyanov2.htm |date=2013-10-13 }}</ref>. Шумерийн «делийн» коьртачех цхьаъ хилла [[Эа (дела)|Энки]], хьекъалан а, латан тӀиера, бухара хин а дела, вуьллуш хилла паччахьан кепара, шина белаш тӀиера чохь чӀерий долу, хи охьаоьху стеган суртаца<ref>Афанасьева В. К. Гильгамеш и Энкиду — М.: Наука, 1979, 220 с., — сс. 73, 124</ref>. [[Файл:AncientTombsOfBahrain.svg |thumb|справа|250px|ДӀабоьхкинарш бохку меттиган схема]] Археологашна карийна, шифр дӀайаьккхина тексташа гойту, Бахьрайн гӀайре Шумеран шира бахархоша лоруш хилла йеза меттиг санна, «''беллачеран синош эхартан беркат схьаоьцу меттиг''», ткъа цигахь дӀаволларан бакъо «''лорура дерриг дахарехь делан муьтӀахь хиларна делла даккхийчу совгӀатех цхьаъ''»<ref>Д. Рол. Генезис цивилизации — М.: Эксмо, 2002, 480 с.</ref>. [[Пиотровский, Михаил Борисович|М. Б. Пиотровскийс]] йаздина<ref>Пиотровский М. Б. Живая вода Бахрейна — /в кн.: Тилос. Путешествие в загробный мир — С.-Пб.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 2012, с. 3</ref>: «''Бахьрайнан мистикан маьӀна гуттаренна долчу дахарца башха уьйр йолу меттиг санна, го, масала, дӀаволларан меттиг санна иза нахана оьшуш хиларна''». Бахьрайнан динан-историн тӀаьхьенан иэс йу йисина шира некрополаш, цара дӀалоцу шуьйра аренаш гӀайренан къилбаседа декъехь. Уьш йар талламхоша дӀахьо вайн эрал деалгӀа а, кхоалгӀа эзар шо хьалхе. ДӀабоьхкинчеран барам, царна йукъахь йерриг Шумерера гӀарабевлла нах, тӀемалой, багарбо бӀе эзарнашкахь. Талламхошна хетарехь, наггахь кешнаш хьалххе заказ деш хилла, хӀунда аьлчи цхьадерш царех деса дисина. [[Тумулус|Баьрзнаш]] хийцало барамашца. Уггаре хьалхарниш царех овалан кепара хилла, локхалла 1,5 м гергга. ТӀулгийн камерехь лахьта доккхуш хилла дӀаволларан гӀирс чубуьллуш. «Элийн» кешнаш чохь ши лахьта деш хилла, цхьаъ вукханна тӀехула, тӀулгаца къовлуш хилла. Ерриг гӀишлона гуо беш хилла тӀулган пенаца. Пенан а, лахьтан а йукъ, тӀехуле йузуш хилла тӀоца. Иштта барз 15 метре кхочуш хилла. Бахьрайн тӀехь дӀабохкаран ламаст дисира эллинизман муьрехь а. ТӀаьххьарниг царех терахь тоьхна йу вайн эрал хьалхарчу бӀешерашца<ref>{{cite web|url= http://www.funeralassociation.ru/ru/newspaper/archives/5012/5010/|title= Смерть в Тилосе: хорошо подготовленное путешествие|accessdate= 2013-11-07|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160306205743/http://funeralassociation.ru/ru/newspaper/archives/5012/5010|archivedate= 2016-03-06|deadlink= yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306205743/http://funeralassociation.ru/ru/newspaper/archives/5012/5010 |date=2016-03-06 }}</ref>. Кешнийн дакъа дайна ца Ӏа Ӏаламан эрозии бахьнехь, иза дайна 1950-гӀа шерашкахь деса лаьттанаш лелодахар а, гӀалийн меттигаш кхиор а бахьнехь. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} pwnz0iw78tnmxnugv0zdzmy21gsejzh Белиз 0 9478 25778558 10269605 2026-09-21T23:08:08Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778558 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Белиз |Шен цӀе = Belize |Доланиг дожар = Белизан |ХӀост = Coat_of_arms_of_Belize.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Sub Umbra Floreo |Шатлакхан Иллинан цӀе = Land of the Free |Аудио = Land of the Free instrumental.ogg |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Bh large locator.png |Картан тӀехь2 = |lat_dir = N|lat_deg = 17|lat_min = 15|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 88|lon_min = 45|lon_sec = 0 |region = BZ |CoordScale = |Мотт = [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[21 сентябрь]] [[1981]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Бельмопан]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Белиз (гӀала)|Белиз]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Монарх]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Елизавета II]]<br />[[Янг, Колвилл|Колвилл Янг]]<br />[[Барроу, Дин|Дин Барроу]] |Латтанца меттиг = 150 |Латта = 22 966 |Хина процент = 0,7% ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 177 |Бахархой = 307 899<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bh.html |title=Belize: People |accessdate=2008-09-09 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185850/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bh.html |date=2013-05-13 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 14 |ДЧС = 2,548 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=339&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=60&pr.y=11|title=Belize|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xHtZ0m|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 163 |ХӀораннан а сина ДЧС = 7 953<ref name="imf2" /> |АКИ = 0,702<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |АКИ меттиг = 96 |Лерина шо АКИ = 2013 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Белизан доллар]] ([[BZD, код 84]]) |Домен = [[.bz]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 501 |Сахьтан аса = -6 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Бели́з''' ({{lang-en|Belize}} {{IPA|[bɛˈliːz]}}) — [[пачхьалкх]] йу [[Йуккъера Амерка|Йуккъерачу Iамеркяхь]]. [[1973]] шо тIе кхачале хилла цIе '''Брита́нски Гондура́с'''. Доза ду Мексикици западехьа [[Гватемала|Гватемалица]]. Восточны хинйист Белизи [[Карибийн хӀорд|Карибийн хIордаца]] лаьтта. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} bvsd9xub96bs8sj7djggdy9u3jdp02c Бенин 0 9479 25778560 24222300 2026-09-21T23:08:12Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778560 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Бенин |Шен цӀе = République du Bénin {{ref-fr}} <br />Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Benin {{ref-yo}} |Доланиг дожар = Бенинан |ХӀост = Coat of arms of Benin.svg <!-- |Вместо ХӀоста= --> |Девиз = Fraternité, Justice, Travail<br />({{lang-fr|Братство, Справедливость, Труд}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = L'Aube Nouvelle <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Location Benin AU Africa.svg |lat_dir = N|lat_deg = 8|lat_min = 50|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 11|lon_sec = 0 |region = BJ |CoordScale = |Мотт = [[Французийн мотт|французийн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1 августа]] [[1960]] |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала = [[Порто-Ново]], [[Котону]]<ref group="i">Резиденция президента, правительства и иностранные посольства.</ref> |Йаккхий гӀаланаш = Котону |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] |Куьйгалхой = [[Яи Бони]] |Латтанца меттиг = 101 |Латта = 112 622 |Хина процент = |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 89 |Бахархой = {{тӀекхетар}}9 740 417<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Benin/|title=Счетчик населения государства Бенин. Данные на 29.11.2013}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 8 500 500 |Бахархой лерина шо = 2002 |Луьсталла = 79 |ДЧС = 13,035 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=638&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=19|title=Benin|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xHMDzO|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 140 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1608<ref name="imf2" /> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,436 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=166 |Ахча = [[Франк КФА BCEAO|Франк КФА]] |Домен = [[.bj]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 229 |Сахьтан аса = +1 |Билгалдахарш = {{Билгалдахарш|group=i}} <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Бени́н''' ({{lang-fr|Bénin}}), '''Бени́н Респу́блик''' ({{lang-fr|République du Bénin}}, [[1975 шо]] кхачале '''[[Дагомея|Дагоме́я]]''') — [[пачхьалкх йу]] [[Малхбузен Африка|Малхбузен Африкехь]]. [[Бенин (айма)|Бенин айма]] чу некъ бу, [[Гвинейн айма]] чу бу некъ. къилбаседе йолчу агӀора доза ду [[Буркина Фасо]]цани а, [[Нигер]]цани а, малхбале йолчу агӀора — [[Нигери]]цани, малхбузе йолчу агӀора — [[Того]]цани. Коьрта гӀала — [[Порто-Ново]], амма куьйгалла [[Котону|Котонехь йу]], Пачхьалкхехь уггаре йоккхачу гӀалахь. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Бенин]] syztk1paw9wbob9nr0198ef11yxqgpt Боливи 0 9480 25778563 10722372 2026-09-21T23:08:19Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778563 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Боливи |Шен цӀе = {{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}}<br />{{lang-qu|Buliwya Achka nasyunkunap Mama llaqta}}<br />{{lang-ay|Wuliwya Suyu}}<br />{{lang-gn|Tetã Volívia}} |Доланиг дожар = Боливин |ХӀост = Escudo de Bolivia.svg |Девиз = ¡La unión es la fuerza!<br />({{lang-es|Единство дает силу!}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Bolivianos, el hado propicio |Урхаллин тайпа = [[Унитарни пачхьалкх|Унитарни республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> |Картан тӀехь = Bolivia (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 16|lat_min = 42|lat_sec = 43 |lon_dir = W|lon_deg = 64|lon_min = 39|lon_sec = 58 |region = BO |CoordScale = |Меттанаш = [[Испанхойн мотт|испанхойн]], [[Кечуа (мотт)|кечуа]], [[Аймара (мотт)|аймара]], [[Гуарани (мотт)|гуарани]] кхин 33 меттанаш. |Маьрша йаьлла терахь = [[6 август]] [[1825]] |Маьрша йелира = [[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала = [[Сукре (гӀала)|Сукре]]&nbsp;<ref group="i">В Ла-Пасе находится правительство; официальной столицей является Сукре.</ref> |Йаккхий гӀаланаш = [[Санта-Крус-де-ла-Сиерра]], [[Эль-Альто (Боливия)|Эль-Альто]], [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Моралес, Хуан Эво|Эво Моралес]]<br />[[Гарсиа Линера, Альваро|Альваро Гарсиа Линера]] |Латтанца меттиг = 27 |Латта = 1 098 581 |Хина процент = 1,29 |Бахархойн меттиг = 82 |Бахархой = {{тӀекхетар}}10 461 053<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо= 2013 |Луьсталла = 9,9 |ДЧС = 43,570 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=218&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=54&pr.y=12|title=Bolivia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/616hsNcOD|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 101 |ХӀораннан а сина ДЧС = 4345<ref name="imf2" /> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,675<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 108 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча = [[Боливиано]] ([[BOB, код 68]]) |Домен = [[.bo]] |Телефонан код = 591 |Сахьтан аса = −4 |Билгалдахарш = {{Билгалдахарш|group=i}} }} [[Файл:Salar de Uyuni, Bolivia2.jpg|left|thumb|Uyuni]] '''Боливи''' Bolivia, Buliwyа, Wuliwya, Volívia, — [[Къилба Америка|Къилба Америкера]] пачхьалкх йу. == Географи == [[Файл:Bolivia departments-ru.svg|thumb|left|300px|]] == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] 0kl3lt7jqldcn3vxhdx3lbtd5vq0nt7 Босни а, Герцеговина а 0 9481 25778564 11118469 2026-09-21T23:08:21Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778564 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш|Босни а, Герцеговина а (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Бо́сни а, Герцегови́на а |Шен цӀе = {{lang2|bs|hr|Bosna i Hercegovina}}<br>{{lang-sr|Босна и Херцеговина}} |Доланиг дожар = Боснин а, Герцеговинин а |Байракх =Flag of Bosnia and Herzegovina.svg |ХӀост = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Интермецо |Урхаллин тайпа = [[парламентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=24|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Location Bosnia-Herzegovina Europe.png |Картан тӀехь2 =Босни а, Герцеговина а дуьненан картин тӀехь |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 6|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 17|lon_min = 58|lon_sec = 0 |region = BA |CoordScale = |Языки = [[Боснийн мотт|боснийн]], [[Сербийн мотт|сербийн]], [[Хорватийн мотт|хорватийн]] |Основано/Основана = |Къоман де = [[1943 шо|1943]] [[25 ноябрь]] |Маьрша йаьлла терахь = [[1992 шо|1992]] [[5 апрель]] |Маьрша йелира = [[Социалистийн Федеративан Республика Югослави|СФРЮ]] |Коьрта гӀала = [[Файл:Coat of arms of Sarajevo.svg|22px]] [[Сараево]]<ref name="BiH" /> |Йаккхий гӀаланаш = [[Сараево]], [[Баня-Лука]], [[Тузла (гӀала)|Тузла]], [[Зеница (гӀала)|Зеница]], [[Мостар]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Боснин а, Герцеговинин а лакхара векал|Лакхара векал]]<br />[[Боснин а, Герцеговинин а Президиум |Президиуман декъахой]]<ref group="комм.">Коллективным главой государства является Президиум БиГ, состоящий из трёх членов — по одному представителю от каждого из трёх государствообразующих народов.</ref><br /><br /><br />[[Боснин а, Герцеговинин а правительствон куьйгалхойн исписка|Министрийн кхеташонан председатель]]<br />Конст. Судан председатель |Куьйгалхой = [[Инцко, Валентин|Инцко Валентин]] <br />[[Додик, Милорад|Додик Милорад]] <br />[[Комшич, Желько|Комшич Желько]] <br />[[Джаферович, Шефик|Джаферович Шефик]]<br />[[Тегелтия, Зоран|Тегелтия Зоран]]<br /> [[Валерия Галич]] |Латтанца меттиг = 125 |Латта = 51 197<ref name="BiH" /> |Хина процент = 10 |Бахархойн цӀерш = [[боснийш]] |Бахархойн меттиг = 129 |Бахархой ={{охьадалар}}3 531 159<ref name=autogenerated1>http://www.bhas.ba/?lang=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126001418/http://www.bhas.ba/?lang=en |date=2016-01-26 }}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 3 791 622<ref>1991 census -Total population of 3 791 622</ref> |Бахархой лерина шо = 1991 |Луьсталла = 68,9 |ДЧС = 49,274 млрд<ref name="dataimf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |ДЧС лерина шо = 2018 |ДЧС меттиг = 112 |ХӀораннан а сина ДЧС = {{Num|14828}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,769<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 75 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">Лакхара</span> |Ахча = [[Хийцало марка]]<ref group="i">Привязана к [[евро]] в соотношении 1:0,51</ref> ([[BAM,код 977]]) |Домен = [[.ba]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 387 |Сахьтан аса = [[Йуккъераевропин хан|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] [[Йуккъераевропин аьхкенан хан|UTC+2]]) |Билгалдахар = {{Билгалдахар|group=i}} }} [[Файл:Map Bih entities.png|thumb|250px|right]] '''Бо́сни а, Герцегови́на а'''<ref>Ударение в словах согласно статье «Босния и Герцеговина»: {{книга|автор=Под ред. Котлякова, В. М.|заглавие=Словарь современных географических названий|ссылка=|место=Екатеринбуг|издательство=У-Фактория|год=2006|страницы=|isbn=}}</ref>, аббревиатура '''БиГ''' ({{lang3|bs|sr|hr|Bosna i Hercegovina, BiH / Босна и Херцеговина, БиХ}}) — [[Балканийн ахгӀайре]]нан малхбузен декъан Европин Къилба-Малхбален пачхьалкх. == ГӀаланаш == ГӀаланаш а бахархойн дукхалла а: # [[Сараево]] — 602 500 стаг # [[Баня-Лука]] — 196 500 стаг # [[Зеница (Босни а Герцеговина а)|Зеница]] — 139 800 стаг # [[Тузла (Босния а Герцеговина а)|Тузла]] — 123 500 стаг # [[Мостар]] — 94 100 стаг # [[Бихач]] — 64 600 стаг # [[Какань]] — 46 500 стаг # [[Брчко (гӀала)|Брчко]] — 38 000 стаг # [[Биелина]] — 36 700 стаг # [[Бугойно]] — 35 700 стаг == Географи == == Истори == ==Notes== <references group="i"/> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{ИДО}} [[Категори:Босни а, Герцеговина а]] en7n318bxue9c2fzjtnpjkfi7pjon59 Ботсвана 0 9482 25778565 10290928 2026-09-21T23:08:23Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778565 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Ботсвана |Шен цӀе = {{lang-en|Republic of Botswana}}<br />{{lang-tn|Lefatshe la Botswana}} |Доланиг дожар = Ботсваны |ХӀост = Coat of arms of Botswana.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Pula<br />(«Пусть пойдёт дождь») |Шатлакхан Иллинан цӀе = Fatshe leno la rona |Аудио = United States Navy Band - Fatshe leno la rona.ogg |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Location Botswana AU Africa.svg |Картан тӀехь2 = |lat_dir = S|lat_deg = 21|lat_min = 46|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 2|lon_sec = 0 |region = BW |CoordScale = |Меттанаш = [[ингалсан мотт|ингалсан]] а [[Тсвана (мотт)|тсвана]] а |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[30 сентября]] [[1966]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Габороне]] |Йаккхий гӀаланаш = Габороне |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой= [[Кхама, Ян|Ян Кхама]]<br />[[Кедикилве, Понатшего|Понатшего Кедикилве]] |Латтанца меттиг = 47 |Латта = 581 730<ref name="cia">{{cite web |title=Botswana |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2014 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |accessdate=16 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406114046/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html# |archive-date=6 April 2011 |dead-url=no |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |date=2015-10-15 }}</ref> |Хина процент = 2,6% |Этнохроним = |Бахархойн меттиг = 144 |Бахархой = {{тӀекхетар}}2 112 049<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Botswana/|title=Счетчик населения Ботсваны. Данные на 30.11.2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MVybh4g6|archivedate=2014-01-10}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 1 680 863 |Бахархой лерина шо = 2001 |Луьсталла = 3,4 |Луьсталлина меттиг = 229 |ДЧС (НЭТ) = 26,563 млрд<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=616&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=33&pr.y=11|title=Botswana|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xIvTkN|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2008 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 107 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 14 906<ref name="imf2"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 61 |ДЧС (номинал) = 12,501 млрд<ref name="imf2"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2010 |ДЧС (номинал) меттиг = 114 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 6 796<ref name="imf2"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 71 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,634<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 119 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Пула (ахча)|Пула]] |Домен = [[.bw]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 267 |Сахьтан аса = +2 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }}'''Ботсвана''' — Африкин пачхьалкх. == Географи == == Истори == == Ботсванан административан йекъайалар == [[Файл:Botswana districts numbered.png|300px|Ботсванан административан йекъайалар.]] {| align="thumb" class="standard" |+ ! |№ ! |Гонан цӀе ! |Административан центр ! |Коммунин дукхалла ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />стаг (2001) ! |Луьсталла,<br />стаг/км² ! |Карта |----- | 1 | [[Йуккъера гуо (Ботсвана)|Йуккъера гуо]] | [[Серове]] | 8 | 147&nbsp;730 | 563&nbsp;260 | 3,81 | [[Файл:Botswana-Central.png|45px]] |----- | 2 | [[Ганзи]] | [[Ганзи (гӀала)|Ганзи]] | 2 | 117&nbsp;910 | 33&nbsp;170 | 0,28 | [[Файл:Botswana-Ghanzi.png|45px]] |----- | 3 | [[Кгалагади]] | [[Чабонг]] | 2 | 106&nbsp;940 | 42&nbsp;049 | 0,39 | [[Файл:Botswana-Kgalagadi.png|45px]] |----- | 4 | [[Кгатленг]] | [[Мочуди]] | 1 | 7&nbsp;960 | 73&nbsp;507 | 9,23 | [[Файл:Botswana-Kgatleng.png|45px]] |----- | 5 | [[Квененг]] | [[Молепололе]] | 2 | 35&nbsp;890 | 230&nbsp;335 | 6,42 | [[Файл:Botswana-Kweneng.png|45px]] |----- | 6 | [[Къилбседа-малхбален гуо (Ботсвана)|Къилбседа-малхбален гуо]] | [[Масунга]] | 2 | 5&nbsp;120 | 132&nbsp;422 | 25,86 | [[Файл:Botswana-North-East.png|45px]] |----- | 7 | [[Къилбседа-малхбузен гуо (Ботсвана)|Къилбседа-малхбузен гуо]] | [[Маун (город)|Маун]] | 4 | 129&nbsp;930 | 142&nbsp;970 | 1,10 | [[Файл:Botswana-North-West.png|45px]] |----- | 8 | [[Къилба-малхбален гуо (Ботсвана)|Къилба-малхбален гуо]] | [[Габороне]] | 3 | 1&nbsp;780 | 276&nbsp;319 | 155,24 | [[Файл:Botswana-South-East.png|45px]] |----- | 9 | [[Къилба гуо (Ботсвана)|Къилба гуо]] | [[Канье]] | 4 | 28&nbsp;470 | 186&nbsp;831 | 6,56 | [[Файл:Botswana-Southern.png|45px]] |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| ||28||581 730||1 680 863||2,89|| |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} g1y4o3viqyl0aw6jdl9otryerrhlfrl Бразили 0 9483 25778540 19276952 2026-09-21T22:50:13Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778540 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Федеративни Республика Бразили |Шен цӀе = República Federativa do Brasil |Доланиг дожар = Бразилин |ХӀост = Coat of arms of Brazil.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = {{lang-pt|[[Ordem e Progresso]]}}<br />(«Порядок и прогресс») |Шатлакхан Иллинан цӀе = Hino Nacional Brasileiro |Аудио = Hino-Nacional-Brasil-coral-mec.ogg |Урхаллин тайпа = [[Федерацин пачхьалкх|Федерацин республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =S |lat_deg =11 |lat_min = 11|lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =50 |lon_min =24 |lon_sec =0 |region = |CoordScale = 20000000 |Картан тӀехь = Brazil (orthographic projection).svg |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Португалихойн мотт|португалихойн]] (португалихойн бразилийн вариант) |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[7 сентябрь]] [[1822]] |Маьрша йелира = [[Португали|Португалех]] |Коьрта гӀала = [[Бразилиа]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Салвадор]], [[Белу-Оризонти]], [[Форталеза]], [[Бразилиа]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Дилма Русеф]] <br />[[Мишел Темер]] |Латтанца меттиг = 5 |Латта = 8 514 877<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en|title=Country Comparison: Area|publisher=CIA|lang=en|accessdate=2013-11-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110114124/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en |date=2013-11-10 }}</ref> |Хина процент = 0,65% ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 5 |Бахархой = {{тӀекхетар}}201 009 622<ref name="CIA2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110150209/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br |date=2013-11-10 }}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 189 987 291 |Бахархой лерина шо = 2007 |Луьсталла = 22 |Луьсталлин меттиг = 151 |ДЧС (НЭТ) = 2,181 трлн<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=18|title=Brazil|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-02-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616H7uMIc|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2010 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 7 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 11 289<ref name="imf2" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 71 |ДЧС (номинал) = 2,023 трлн<ref name="imf2" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2010 |ДЧС (номинал) меттиг = 8 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 10 471<ref name="imf2" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 55 |АДКИ = {{тӀекхетар}}0,730<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АДКИ = 2013 |АДКИ меттиг = 85 |Локхалла АДКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Авиакомпани = |Ахча = [[Бразилин реал|Реал]] ([[код BRL, 986]]) |Домен = [[.br]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 55 |Сахьтан аса = -2…-4 <!-- |Билгалдахарш= --> }} {{Кхин маьӀнаш}} '''Брази́ли''', юьззина официальни цӀе — '''Федерати́вни Респу́блика Брази́ли'''<ref name="atlas mira" /> ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}, {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|слушать}}) — [[Къилба Америка|Къилба Америкера]] шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица а уггар йокха пачхьалкх кхин португалихойн мотт буьйцу Америкин континентийн тӀехь йолу цхьаъ бен йоцу пачхьалкх йу. Иза дуьнен пачхьалкхийн йукъахь шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица 5-гӀа меттигехь ю<ref name="CIA"/><ref name="CIA2"/>. Оцу континентан малхбален йуккъера дакъа схьалоцу цо. Коьрта гӀала — [[гӀала]] [[Бразилиа]] йу. Кхин гӀалин цӀеран вариант — Бразили<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0713.htm Бразилия — статья из Словаря современных географических названий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030195416/http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0713.htm |date=2007-10-30 }}</ref><ref name="diclib">[http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=geo_rus&page=showid&id=2546 Бразилия — статья из Словаря географических названий]</ref><ref>Словарь географических названий зарубежных стран. — М.: Недра, 1986</ref> — пачхьалкхан цӀерах тера йогӀу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Бразили]] 6t5jfvon9f53h6688ss902csoxeij82 25778566 25778540 2026-09-21T23:08:25Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778566 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Федеративни Республика Бразили |Шен цӀе = República Federativa do Brasil |Доланиг дожар = Бразилин |ХӀост = Coat of arms of Brazil.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = {{lang-pt|[[Ordem e Progresso]]}}<br />(«Порядок и прогресс») |Шатлакхан Иллинан цӀе = Hino Nacional Brasileiro |Аудио = Hino-Nacional-Brasil-coral-mec.ogg |Урхаллин тайпа = [[Федерацин пачхьалкх|Федерацин республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =S |lat_deg =11 |lat_min = 11|lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =50 |lon_min =24 |lon_sec =0 |region = |CoordScale = 20000000 |Картан тӀехь = Brazil (orthographic projection).svg |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Португалихойн мотт|португалихойн]] (португалихойн бразилийн вариант) |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[7 сентябрь]] [[1822]] |Маьрша йелира = [[Португали|Португалех]] |Коьрта гӀала = [[Бразилиа]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Салвадор]], [[Белу-Оризонти]], [[Форталеза]], [[Бразилиа]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Дилма Русеф]] <br />[[Мишел Темер]] |Латтанца меттиг = 5 |Латта = 8 514 877<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en|title=Country Comparison: Area|publisher=CIA|lang=en|accessdate=2013-11-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110114124/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en |date=2013-11-10 }}</ref> |Хина процент = 0,65% ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 5 |Бахархой = {{тӀекхетар}}201 009 622<ref name="CIA2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110150209/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br |date=2013-11-10 }}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 189 987 291 |Бахархой лерина шо = 2007 |Луьсталла = 22 |Луьсталлин меттиг = 151 |ДЧС (НЭТ) = 2,181 трлн<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=18|title=Brazil|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-02-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616H7uMIc|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2010 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 7 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 11 289<ref name="imf2" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 71 |ДЧС (номинал) = 2,023 трлн<ref name="imf2" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2010 |ДЧС (номинал) меттиг = 8 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 10 471<ref name="imf2" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 55 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,730<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 85 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Авиакомпани = |Ахча = [[Бразилин реал|Реал]] ([[код BRL, 986]]) |Домен = [[.br]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 55 |Сахьтан аса = -2…-4 <!-- |Билгалдахарш= --> }} {{Кхин маьӀнаш}} '''Брази́ли''', юьззина официальни цӀе — '''Федерати́вни Респу́блика Брази́ли'''<ref name="atlas mira" /> ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}, {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|слушать}}) — [[Къилба Америка|Къилба Америкера]] шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица а уггар йокха пачхьалкх кхин португалихойн мотт буьйцу Америкин континентийн тӀехь йолу цхьаъ бен йоцу пачхьалкх йу. Иза дуьнен пачхьалкхийн йукъахь шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица 5-гӀа меттигехь ю<ref name="CIA"/><ref name="CIA2"/>. Оцу континентан малхбален йуккъера дакъа схьалоцу цо. Коьрта гӀала — [[гӀала]] [[Бразилиа]] йу. Кхин гӀалин цӀеран вариант — Бразили<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0713.htm Бразилия — статья из Словаря современных географических названий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030195416/http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0713.htm |date=2007-10-30 }}</ref><ref name="diclib">[http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=geo_rus&page=showid&id=2546 Бразилия — статья из Словаря географических названий]</ref><ref>Словарь географических названий зарубежных стран. — М.: Недра, 1986</ref> — пачхьалкхан цӀерах тера йогӀу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Бразили]] arprtcxq9wttm08zdk3231zvg2ns8uv 25778771 25778566 2026-09-22T00:04:15Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778771 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Федеративан Республика Бразили |Шен цӀе = República Federativa do Brasil |Доланиг дожар = Бразилин |ХӀост = Coat of arms of Brazil.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = {{lang-pt|[[Ordem e Progresso]]}}<br />(«Порядок и прогресс») |Шатлакхан Иллинан цӀе = Hino Nacional Brasileiro |Аудио = Hino-Nacional-Brasil-coral-mec.ogg |Урхаллин тайпа = [[Федерацин пачхьалкх|Федерацин республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =S |lat_deg =11 |lat_min = 11|lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =50 |lon_min =24 |lon_sec =0 |region = |CoordScale = 20000000 |Картан тӀехь = Brazil (orthographic projection).svg |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Португалихойн мотт|португалихойн]] (португалихойн бразилийн вариант) |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[7 сентябрь]] [[1822]] |Маьрша йелира = [[Португали|Португалех]] |Коьрта гӀала = [[Бразилиа]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Салвадор]], [[Белу-Оризонти]], [[Форталеза]], [[Бразилиа]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Дилма Русеф]] <br />[[Мишел Темер]] |Латтанца меттиг = 5 |Латта = 8 514 877<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en|title=Country Comparison: Area|publisher=CIA|lang=en|accessdate=2013-11-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110114124/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en |date=2013-11-10 }}</ref> |Хина процент = 0,65% ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 5 |Бахархой = {{тӀекхетар}}201 009 622<ref name="CIA2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110150209/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br |date=2013-11-10 }}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 189 987 291 |Бахархой лерина шо = 2007 |Луьсталла = 22 |Луьсталлин меттиг = 151 |ДЧС (НЭТ) = 2,181 трлн<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=18|title=Brazil|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-02-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616H7uMIc|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2010 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 7 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 11 289<ref name="imf2" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 71 |ДЧС (номинал) = 2,023 трлн<ref name="imf2" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2010 |ДЧС (номинал) меттиг = 8 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 10 471<ref name="imf2" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 55 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,730<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 85 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Авиакомпани = |Ахча = [[Бразилин реал|Реал]] ([[код BRL, 986]]) |Домен = [[.br]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 55 |Сахьтан аса = -2…-4 <!-- |Билгалдахарш= --> }} {{Кхин маьӀнаш}} '''Брази́ли''', йуьззина официалан цӀе — '''Федерати́ван Респу́блика Брази́ли'''<ref name="atlas mira" /> ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}, {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|слушать}}) — [[Къилба Америка|Къилба Америкера]] шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица а уггар йокха пачхьалкх кхин португалихойн мотт буьйцу Америкин континентийн тӀехь йолу цхьаъ бен йоцу пачхьалкх йу. Иза дуьнен пачхьалкхийн йукъахь шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица 5-гӀа меттигехь ю<ref name="CIA"/><ref name="CIA2"/>. Оцу континентан малхбален йуккъера дакъа схьалоцу цо. Коьрта гӀала — [[гӀала]] [[Бразилиа]] йу. Кхин гӀалин цӀеран вариант — Бразили<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0713.htm Бразилия — статья из Словаря современных географических названий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030195416/http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0713.htm |date=2007-10-30 }}</ref><ref name="diclib">[http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=geo_rus&page=showid&id=2546 Бразилия — статья из Словаря географических названий]</ref><ref>Словарь географических названий зарубежных стран. — М.: Недра, 1986</ref> — пачхьалкхан цӀерах тера йогӀу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Бразили]] 5cc57hjo5vvavlvrnzoouytx2f3p3hp Бруней 0 9484 25778568 10291902 2026-09-21T23:08:29Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778568 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Пачхьалкх Бруней-Даруссалам |Шен цӀе = Negara Brunei Darussalam |Доланиг дожар = Брунейн |Байракх = Flag of Brunei.svg |ХӀост = Emblem of Brunei.svg |ХӀостан метта= Эмблема |Девиз = Brunei Darussalam<br />([[Малайн мотт|Малайн]]: Бруней - машаран мохк); шолгIа девиз: "Делан куьйгаллийца даиман гIуллакх дан" |Шатлакхан Иллинан цӀе = Allah, Peliharakan Sultan |Аудио = United States Navy Band - Allah Peliharakan Sultan.oga |Урхаллин тайпа = [[абсолютан динан монархи]]<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|15|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref><ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=58|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Пачхьалкхан дин = [[ислам]] ([[суннийш]]) |Картан тӀехь = Location Brunei ASEAN.svg |Мотт = [[Малайн мотт|малайн]] |Кхоьллина = [[XVI бӀешо]] |Маьрша йаьлла терахь = [[1 январь]] [[1984]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Бандар-Сери-Бегаван]] |Йаккхий гӀаланаш = Бандар-Сери-Бегаван |Куьйгалхойн даржаш = [[Брунейн султанийн исписка|Султан]] |Куьйгалхой= [[Хьассанал Болкиах]] |Латтанца меттиг = 163 |Латта = 5 765 |Хина процент = 8,6 % |Бахархойн цӀерш= Брунейхой |lat_dir = N|lat_deg = 4|lat_min = 24|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 114|lon_min = 34|lon_sec = 0 |region = BN |CoordScale = |Бахархойн меттиг = 174 |Бахархой = 401 890<ref name=cia>{{cite paper | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html | title=Brunei | version= | publisher=[[CIA World Factbook]] | author= | date=2009 | accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |date=2015-07-21 }}</ref> | Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 67,3 |ДЧС = 22 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 119 |ХӀораннан а сина ДЧС = 71 759<ref name="CIA"/> |АКИ = 0,855<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 31 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чIогIа лакхара</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Брунейн доллар]] ([[BND, код 96]]) |Домен = [[.bn]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 673 |Сахьтан аса = +8 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Бруней''', Brunei Darussalam — къилба-малхбалехьара пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Гуо ! |Административан центр ! |Майда,<br /> км² ! |Бахархой,<br /> (2010) адам. ! |Луьсталла,<br /> адам./км² |----- | 1 | [[Белайт]] | [[Куала Белайт]] | 2 725 | 68 300 | 25,06 |----- | 2 | [[Бруней-Муара]] | [[Бандар-Сери-Бегаван]] | 570 | 290 100 | 508,95 |----- | 3 | [[Тембуронг]] | [[Бангар]] | 1 166 | 10 200 | 8,75 |----- | 4 | [[Тутонг]] | [[Пекан Тутонг]] | 1 303 | 45 800 | 35,15 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| ||5 764||414 400||71,89 |} {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 1o9ni6ujv1p86goaw1bp2r9rzx39c8y Буркина-Фасо 0 9485 25778569 25321116 2026-09-21T23:08:31Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778569 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Буркина-Фасо |Шен цӀе = {{lang-fr|Burkina Faso}} |Доланиг дожар = Буркина-Фасо |ХӀост = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = {{lang-fr|Unité, Progrès, Justice}} |Шатлакхан Иллинан цӀе = Une Seule Nuit (L'Hymne de la victoire) |Аудио = |Урхаллин тайпа = [[Республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Burkina Faso on the globe (Africa centered).svg |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 16|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 4|lon_sec = 0 |region = BF |CoordScale = |Мотт = [[Французийн мотт|французийн]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[5 август]] [[1960 шо]] |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала = [[Уагадугу]] |Йаккхий гӀаланаш = Уагадугу |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Компаоре, Блэз|Блэз Компаоре]]<br />[[Тиао, Люк-Адольф|Люк-Адольф Тиао]] |Латтанца меттиг = 74 |Латта = 273 187<ref name="insd">[http://www.insd.bf/ Данные Национального института статистики и демографии]{{ref-fr}}</ref> |Хина процент = 0,1% |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 60 |Бахархой = {{тӀекхетар}}18 233 516<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Burkina_Faso/|title=Счетчик населения Буркины Фасо. Данные на 30.11.2013}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 14 017 262 |Бахархой лерина шо = 2006 |Луьсталла = 57,5 |ДЧС = 17,8 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=88&pr.y=0|title=Burkina Faso|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/69pP4Nxae|archivedate=2012-08-11}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 122 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1267<ref name="imf2"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,343 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=183 |Ахча = [[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] |Домен = [[.bf]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 226 |Сахьтан аса = +0 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Буркина-Фасо'''<ref>Написание через пробел даётся согласно картам Роскартографии. В словаре ''Лопатин В. В.'' Прописная или строчная? Орфографический словарь / В. В. Лопатин, И. В. Нечаева, Л. К. Чельцова. — {{М.}}: Эксмо, 2009. — С. 91. зафиксировано дефисное написнание Буркина-Фасо.</ref> Burkina Faso [byʁkiˈna faˈso] — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Провинцеш == {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Провинци ! |Провинци (Фр.) ! |Административан центр ! |Провинцийн дукхалла ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />стаг (2006) ! |Луьсталла,<br />стаг/км² |----- | 1 | [[Букле-ду-Мухун]] | Boucle du Mouhoun | [[Дедугу]] | 6 | 34 479 | 1 434 847 | 41,62 |----- | 2 | [[Каскадаш (Буркина Фасо)|Каскадаш]] | Cascades | [[Банфора (гӀала)|Банфора]] | 2 | 16 663 | 524 956 | 31,50 |----- | 3 | [[Йуккъера провинци (Буркина Фасо)|Йуккъера]] | Centre | [[Уагадугу]] | 1 | 2 805 | 1 523 980 | 543,31 |----- | 4 | [[Малхбален-Йуккъера провинци (Буркина Фасо)|[Малхбален-Йуккъера]] | Centre-Est | [[Тенкодого (гӀала)|Тенкодого]] | 3 | 14 852 | 1 132 023 | 76,22 |----- | 5 | [[Къилбаседа-Йуккъера провинци (Буркина Фасо)|Къилбаседа-Йуккъера]] | Centre-Nord | [[Кая (гӀала)|Кая]] | 3 | 19 508 | 1 203 073 | 61,67 |----- | 6 | [[Малхбузен-Йуккъера провинци (Буркина Фасо)|Малхбузен-Йуккъера]] | Centre-Ouest | [[Кудугу]] | 4 | 21 853 | 1 183 473 | 54,16 |----- | 7 | [[Къилба-Йуккъера провинци (Буркина Фасо)|Къилба-Йуккъера]] | Centre-Sud | [[Манга (гӀала)|Манга]] | 3 | 11 313 | 638 379 | 56,43 |----- | 8 | [[Малхбален провинци (Буркина Фасо)|Малхбален]] | Est | [[Фада-Нгурма]] | 5 | 46 256 | 1 209 399 | 26,15 |----- | 9 | [[Лакхара Бассейнаш]] | Hauts-Bassins | [[Бобо-Диуласо]] | 3 | 26 606 | 1 410 284 | 53,01 |----- | 10 | [[Къилбседа провинци (Буркина Фасо)|Къилбседа]] | Nord | [[Уахигуя]] | 4 | 17 601 | 1 182 770 | 67,20 |----- | 11 | [[Йуккъера Плато]] | Plateau-Central | [[Зиниаре]] | 3 | 8 545 | 647 516 | 75,78 |----- | 12 | [[Сахель (Буркина Фасо)|Сахель]] | Sahel | [[Дори (Буркина Фасо)|Дори]] | 4 | 36 130 | 808 928 | 22,39 |----- | 13 | [[Къилба-малхбузен провинци (Буркина Фасо)|Къилб-малхбузен]] | Sud-Ouest | [[Гава (Буркина Фасо)|Гава]] | 4 | 16 576 | 623 056 | 37,59 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||45||273 187||13 522 684||49,50 |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} kbgkcg7msje3r0wthw7c0447cc3q0d8 Бурунди 0 9486 25778570 24158281 2026-09-21T23:08:34Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778570 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Бурунди |Шен цӀе= Republika y'u Burundi<br />République du Burundi |Доланиг дожар = Бурунди |ХӀост = Coat_of_arms_of_Burundi.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Unité, Travail, Progrès<br />Ubumwe, Ibikorwa, Iterambere<br />(Единство, труд, прогресс) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Burundi bwacu (Любимая Бурунди) <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Картан тӀехь = Burundi (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 40|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 49|lon_sec = 0 |region = BI |CoordScale = |Меттанаш = [[Рунди (мотт)|рунди]] а, [[Французийн мотт|французийн]] а |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[1 июль]] [[1962]] |Маьрша йелира = [[Бельги|Бельгех]] |Коьрта гӀала = [[Гитега]] |Йаккхий гӀаланаш = Бужумбура, [[Гитега]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Нкурунзиза, Пьер|Пьер Нкурунзиза]]<br />[[Теренс Синунгуруза]]<br />[[Джервэйс Руфйикири]] |Латтанца меттиг = 142 |Латта = 27 830 |Хина процент = 7,8% |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 78 |Бахархой = {{тӀекхетар}}9 292 984<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Burundi/|title=Счетчик населения Бурунди. Данные на 30.11.2013}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 8 053 574 |Бахархой лерина шо = 2008 |Луьсталла = 323 |ДЧС = 3,1 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=618&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=60&pr.y=3|title=Burundi|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nEBG54|archivedate=2011-08-23}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 161 |ХӀораннан а сина ДЧС = 389<ref name="imf2"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,355 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=178 |Ахча = [[Бурундин франк]] ([[BIF, код 108]]) |Домен = [[.bi]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 257 |Сахьтан аса = +2 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Бурунди''' ({{lang2|rn|fr|Burundi}}) — Африкин жима пачхьалкх йу. == Географи == [[File:Un enfant aux champs.jpg|thumb|left|Бурунди]] == Истори == == Провинцеш == [[Файл:Burundi Provinces.png|''Бурундин провинцеш''|thumb|left]] {| align="" class="standard" |+ ! |№ ! |Провинци ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />адам. (1999) ! |Луьсталла,<br />адам./км² ! |Карта |----- | 1 | [[Бубанза]] | 1 089 | 289 060 | 265,44 | [[Файл:Bubanza in Burundi.svg|45px]] |----- | 2 | [[Бужумбура-Мэри]] | 87 | 319 098 | 3667,79 | [[Файл:Bujumbura Mairie in Burundi.svg|45px]] |----- | 3 | [[Бужумбура-Рурал]] | 1 089 | 436 896 | 401,19 | [[Файл:Bujumbura Rural in Burundi.svg|45px]] |----- | 4 | [[Бурури]] | 2 465 | 437 931 | 177,66 | [[Файл:Bururi in Burundi.svg|45px]] |----- | 5 | [[Гитега (провинция)|Гитега]] | 1 979 | 628 872 | 317,77 | [[Файл:Gitega in Burundi (2015–2025).svg|45px]] |----- | 6 | [[Кайанза]] | 1 233 | 458 815 | 372,11 | [[Файл:Kayanza in Burundi.svg|45px]] |----- | 7 | [[Канкузо]] | 1 965 | 172 477 | 87,77 | [[Файл:Cankuzo in Burundi.svg|45px]] |----- | 8 | [[Карузи]] | 1 457 | 384 187 | 263,68 | [[Файл:Karuzi in Burundi.svg|45px]] |----- | 9 | [[Кибитоке]] | 1 636 | 385 438 | 235,60 | [[Файл:Cibitoke in Burundi.svg|45px]] |----- | 10 | [[Кирундо]] | 1 703 | 502 171 | 294,87 | [[Файл:Kirundo in Burundi.svg|45px]] |----- | 11 | [[Макамба]] | 1 960 | 357 492 | 182,39 | [[Файл:Makamba in Burundi.svg|45px]] |----- | 12 | [[Муйинга]] | 1 836 | 485 347 | 264,35 | [[Файл:Muyinga in Burundi.svg|45px]] |----- | 13 | [[Мурамви]] | 696 | 252 833 | 363,27 | [[Файл:Muramvya in Burundi.svg|45px]] |----- | 14 | [[Нгози]] | 1 474 | 601 382 | 407,99 | [[Файл:Ngozi in Burundi.svg|45px]] |----- | 15 | [[Руйиги]] | 2 339 | 304 567 | 130,21 | [[Файл:Ruyigi in Burundi.svg|45px]] |----- | 16 | [[Рутана (провинци)|Рутана]] | 1 959 | 244 939 | 125,03 | [[Файл:Rutana in Burundi.svg|45px]] |----- | 17 | [[Мваро]] | 840 | 229 013 | 272,63 | [[Файл:Mwaro in Burundi.svg|45px]] |- style="background: #CCC;" | ||Массо||25 807||6 490 518||251,50|| |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 3pxp7u9h20kff2ckocjre2b5vagtcm0 Бутан 0 9487 25778571 10294969 2026-09-21T23:08:37Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778571 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Бутан паччахьалла |Шен цӀе = འབྲུག་ཡུལ་ <br />Druk Yul |Доланиг дожар = Бутанан |ХӀост = Emblem of Bhutan.svg <!-- |ХӀостан метта= --> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Друк цендэн <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[конституцин монархи]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=50|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Пачхьалкхан дин = [[Файл:Dharma Wheel.svg|22px]] [[Буддизм]] ([[Друкпа Кагью]]) |Картан тӀехь = Bhutan (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 27|lat_min = 27|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 90|lon_min = 30|lon_sec = 0 |region = BT |CoordScale = |Мотт = [[дзонг-кэ]] |Кхоьллина = [[17 декабрь]] [[1907 шо]] <!-- |Маьрша йаьлла терахь =--> <!-- |Маьрша йелира =--> |Коьрта гӀала = [[Тхимпху]] |Йаккхий гӀаланаш = Тхимпху |Куьйгалхойн даржаш = [[Бутанан урхалчин исписка|Паччахь]]<br />[[Бутанан премьер-министр|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]<br />[[Церинг, Лотай|Церинг Лотай]] |Латтанца меттиг = 135 |Латта = 38 394 |Хина процент = <1 % |Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 161 |Бахархой = 750 125 (июль 2016, мах хадор)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html COUNTRY COMPARISON :: POPULATION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |date=2011-09-27 }}</ref> |Мах хадина шо = 2016 |Бахархой ларарца = 696 183<ref name="census">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/Thailand_15Oct07/docs/Countries_presentations/Bhutan_Results.ppt|title=Population and Housing Census of Bhutan — 2005|format=PPT|publisher=[[UN]]|year=2005|lang=en|accessdate=2010-01-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/659r7CNpN|archivedate=2012-02-02}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2005 |Луьсталла = 18 |ДЧС = 4,646&nbsp;млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=514&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=56&pr.y=0|title=Bhutan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-04-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/659r8wRiq?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66|archivedate=2012-02-02}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 160 |ХӀораннан а сина ДЧС= 6 112<ref name="imf2"/> |АКИ = 0,612<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=29 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2018 |АКИ меттиг = 134 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Авиакомпани = [[Druk Air]] |Ахча = [[Нгултрум]] ([[BTN, код 64]]) ([[INR, код 356]]) |Домен = [[.bt]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 975 |Сахьтан аса = [[UTC+6]] ([[Бутанан хан|BTT]]) <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а йац=* --> <!-- |Гимн йац=* --> }} '''Бута́н паччахьа́лла''' ({{lang-dz|འབྲུག་ཡུལ་|ʼbrug-yul|zhuk yü}} {{Audio|Bhutan.ogg|ладогӀа}}) — [[Къилба Ази]]н [[пачхьалкх]], лаьтта [[ХӀинди]]н а, [[Цийн Халкъан Республика|Цийчоьнан]] а йукъахь. Коьрта шахьар — [[Тхимпху]] гӀала. Шеш шайха олу — '''[[Друк (мифологи)|Друк]]-Юл''' — «Саьрмакан мохк»<ref>{{БРЭ|статья= Бутан|id= 1890661|автор= |том= 4|страницы= 406-410}}</ref>. '''Бутан''' — кхин а историн цӀе йу луларчу [[ХӀинди]]н [[Малхбузен Бенгали]]н штатан центр [[Калимпонг]]ехь йолчу мехкан. И мохк схьабаьккхина ингалсаша Бутанегара [[XIX бӀешо|XIX бӀешарахь]] дуккха а девнаш хиларца. Цхьаьна версица, «Бутан» цӀе схьайолу ''Бху-Уттан'' (Bhu-Uttan) дешах, [[санскрит]]ера гочдича маьӀна хуьлу «лекха лаьмнаш» йа «ломан мохк». Кхечу версица, цӀе схьайолу ''Бхот-Ант'' (Bhots-ant) дешах, цуьнан маьӀна «[[Тибет]]ан йист» йа «Тибетан къилбе». Къилбаседа агӀора Бутан паччахьаллин доза ду [[Цийн Халкъан Республика|Цийчоьнца]], малхбузехь — ХӀиндин штатаца [[Сикким]]ца (1975 шо кхаччалц маьрша паччахьалла йара), малхбалехь — штатаца [[Аруначал-Прадеш]]ца, къилбехь — штатаца [[Ассам]]ца, цигахь дукха шерашкахь боьдуш бу гражданийн тӀом, къилба-малхбузехь — [[Малхбузен Бенгали]]ца. == Истори == {{main|Бутанан истори}} Археологин хаамашца Бутане нах вайн эрал II эзар шо хьалха охьахевшинехь а, амма йозанан тешаллаш ширачу заманах ца дисина ала мегар ду. Мехкан истори йевза дукхаха дерг муьрашца, бахьана, 1827 шарахь оцу хенахь Бутанан коьрта шахьар хиллачу [[Пунакха|Пунакхехь]] йаьгна уггаре йоккха библиотека. Историн хиламаш хӀинца къаста ца ло легендех. Дерриг охьадиллича, [[буддизм]] кхаьчна Бутане [[II бӀешо|II бӀешарахь]]. Иштта [[Тибет]]ан паччахьо [[Сонгцен Гампо]]с ([[627]]— [[649]]), легендашца, йоьгӀна Бутанан махкахь шиъ килс ([[Кийчу Лакханг]] [[Паро (дзонгхаг)|Парохь]], [[Джамбей Лакханг]] [[Бумтанг]]ехь), уьш хӀинци а йу, зиярат даран ладаме меттигаш йу. Терхьаша ма-дарра дуьйцу легенда хилла долу буддийн [[йога|йогин]]ан [[Падмасамбхава]]н [[VIII бӀешо|VIII бӀешарахь]] Бутане масех зиярат дарах. [[Файл:Takstan-monastery.jpg|250px|мини|[[Паро (гӀала)|Паро]] гергара [[Такцанг-лакханг]] («цӀоькъа лоьман бен») килс, цунна чохь йу Падмасамбхаван коьрта медитацин хьехаш.]] ТIаьхьуо Тибетехь урхалла дан волавелла паччахь [[Ландарма]] ([[836]]—[[842]]), цуо бехкаме йина буддизм, буддийн мозгIаршна къиза таIзарш а дина. Цунах бевдда, дукхаха болу мозгIарш а, Iилманчаш а тIеэцна Бутанехь. Бутанийн буддизм [[Друкпа Кагью]]н хьост ду [[Лама (буддизм)|ламан]] Цангпа [[Гьяре Еше Дорджи|Гьяре Еше Дорджехь]], цуо кхоьллина Тибетехь [[Ралунг]] гIалахь килс Друк («саьрмак»). И ишкол чIагIелира [[Тибет]]ан йисташкахь, [[Ладак]]ехь а, Бутанехь а. Бутанан буддизм кхиарехь йоккха роль ловзийна иштта [[Пема Лингпа]]с, [[Ньингма]]н ишколан векал. Тибетийн мозгIар а, художник а волу [[Шабдрунг Нгаванг Намгьял|Нгаванг Намгьял (Шабдрунг)]] ([[1594]]—[[1651]]) паччахь хилира [[1616 шо|1616 ш.;]] цуьнга вовшахтохаелира Бутан, массанхьа а йира чIагIонийн гIопаш (дзонгаш), шен чIагIонехь оьшуш йоцу [[Лхаса|Лхасе]]ра [[Потала]] гIалан бен. [[Шабдрунг Нгаванг Намгьял|Шабдрунга]] веллачул тIаьхьа Бутанехь иккхира [[Гражданийн тIом Бутанехь|гражданийн тIом]], иза ца сецца ала мегар ду шина бIен шарахь. Экспанси йоьдуш Бутана дIалецира [[Брахмапутра]] эркан тIевогIийла Ассамехь а, [[Бенгали|Бенгалехь]] ([[дуараш]] йа «неIарш»). Бутанан чоьхьара девнашна йукъа жигара хьийзира ингалсхой. Бутанан [[Ингалс]]ца чолхе йукъаметтигаш йара, муьрашкахь барт девнаца хийцалуш. ЖамI, Бутана йайира [[дуараш]] а, къилбехьара боккха мохк а (олу хIинцалерачу ХIиндин Ассам штатера [[Британийн Бутан]], коьрта шахьар Калимпонг гIала). Бутан йуха цхьаьнатоха а, чIагIйан а таро хилира паччахьан [[Угьен Вангчук]]ан, цуо кхоьллира [[1907 шо|1907 шарахь]] [[Вангчук некъи|керла некъи]] (уьш хIинца а бу урхалла деш). Хьалха Угьен Вангчук дакъа лоцуш вара цхьаьна ингалсхошца операцешкахь, ткъа [[1910 шо|1910 шарахь]] керлачу некъийн Хьалхара Паччахьо барт бира Ингалсца, йуьззина автономии а, Бутанан чоьхьарчу гIуллакхашна йукъа ца гIертарца хийцина, къобал йира [[Сюзеренитет|сюзеренан йукъаметтигаш]]. Оцу хенахь дуьйна болало Бутан къовлайаларан мур, оцу хенахь Бутанан аьтту белира дуьненан шина тIамах кIелхьара йала. [[1952 шо|1952 шарахь]] Ӏарше кхаьчначу керла некъийн кхоалгӀа паччахьа [[Джигме Дорджи Вангчук]]а, меллаша модернизацин некъан политика йолийра. Цийчоь [[Тибет]]ан чуйаро Бутанега ХӀиндица барт бан безийтира Цийчоьнна дарйарех, хӀинца а Бутанан кхерамазалла латтош йу [[ХӀиндин ТӀеман ницкъаш|ХӀиндин эскарша]]. Джигме Дорджи мах лелорна аьтту бина, жигара даьккхина махкахь ахча лелар. [[ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан резолюци 292|1971 шарахь бен ВКЪКХ йукъа ца йахана Бутан]]. [[Файл:Bhutan smile.jpg|thumb|200px|Бутанан орамера бахархойн векал]] Некъийн веалгӀа паччахь [[Джигме Сингье Вангчук]] Ӏаьрше веана [[1972 шо|1972 шарахь]], цуо цхьа могӀа хийцамаш бира. Бутане чубитира барам хӀоттийна махкал арахьара журналисташ а, туристаш а. Паччахь гӀоьртира мехкан инфраструктура (электрийлла, телефонан а, радион а зӀе, некъаш) йан, гуонахьара Ӏалам меттаха ца даккха а хьожуш. [[1998 шо|1998 шарахь]] паччахьа дӀаделира [[кхочушдаран Ӏедал]] [[Бутанан министрийн кабинет|министрийн кабинете]], хьаькмаш хийцабалар а, хийцар а йукъадаьккхира. [[2002 шо|2002 шарахь]] Бутанехь кхоьллира [[Бутанан къоман телевидени|къоман телевидени]] (цул хьалха телевидени магийна йацара). Мехкан беркате хьал тӀаьхь-тӀаьхьа толуш ду, инфраструктура тоеш, хуьйцуш йу. ТӀаккха а, Бутан чӀогӀа лаьтта ламасташ тӀехь. [[2006 шо|2006 шеран]] [[14 декабрь|14 декабрехь]] Бутанан веалгӀа паччахь [[Джигме Сингье Вангчук]] (вина [[1955 шо|1955]]) йитина Ӏарш шен кӀантана, [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук|Джигме Кхесар Намгьяла]] (вина [[1980 шо|1980]])<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Bhutan-s-new-king-committed-to-democracy/Article1-194288.aspx|title=Bhutan's new king committed to democracy|author=Biswajyoti Das|date=18 декабря 2006|publisher=[[Hindustan Times]] (со ссылкой на [[Reuters]])|lang=en|accessdate=2011-01-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NiphXY3?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Bhutan-s-new-king-committed-to-democracy/Article1-194288.aspx|archivedate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526103250/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Bhutan-s-new-king-committed-to-democracy/Article1-194288.aspx |date=2013-05-26 }}</ref>. == Географи == {{main|Бутанан географи}} [[Файл:Maps of Bhutan.png|мини|250px|Бутанан карта]] === Топографи === Бутанан мехкан къилбаседа-малхбузехь а, къилбаседехь а даккхий (Малхбален) [[Гималай]] лаьмнаш ду. 50 % сов латташ ду 3000 м лакхахь, 20 % — [[шалам|шалаьмнаш]] а, гуттаренна лайнаша а дӀалаьцна. Къилбехьа Даккхий Гималайна тӀекхета Чоьхьара Гималай — лабиринт меридионалан пурх даккъаш шуьйрачу ломан атагӀашца, уьш къилбехьа арайовлу хьеначу акъарешка. Бутанехь мохкбегабо. Гималайна тӀиера къилбехьара охьаоьху чухчарешца долу сиха эркаш — Брахмапутран геннаш. Бутанан йаккхий гидроэнергетикан ресурсаш йу, ткъа иштта дикка пайден маьӀданийн ресурсаш а — аьчкан маьӀда, цӀеста, даша, цинк, кӀора, мармар, кхин а. [[Цийн Халкъан Республика|Цийчоьнца]] долу доза къилбаседехь а, къилбаседа-малхбузехь а 470 км ду; [[ХӀинди]]ца ([[Сикким]] штатаца малхбузехь, [[Малхбуза Бенгали]]ца къилба-малхбузехь, [[Ассам]]ца къилбехь а, къилба-малхбалехь а, [[Аруначал-Прадеш]] (хьалха [[Къилбаседа-Малхбален дозанан агенталла]])) малхбалехь 605 км ду. ХӀиндин Сикким штато (88 км шуьйра мохк) Бутан [[Непал]]ах къастайо, ткъа хӀиндин Малхбуза Бенгали штато — Республика [[Бангладеш]]ах (цу тӀе Бутанера Бангладеше кхаччалц 60 км бен йац). Бутанан малхбузера малхбале кхаччалц — 300 км йу, къилбехьара къилбаседехьа — 170 км йу. Пачхьалкхан майда — 38 394 км² (Непалан майданал кхузза кӀезиг). 1980-гӀа шерашна йуккъехь 70 % гергга мохк хьаннаш йолуш бара, 10 % — дийнна шарахь ло а, ша а болуш дара, 6 % гергга — лелон латташ йа эвланаш йара, 3 % — цхьаьна хенан лело делла дара, 5 % — дӀалоцура байнаша а, байданаша а. Бисина мохк — тархийн мохк, уьш дуьйш лело пайден дац. Бутане баьхкина дуьххьарлера британхоша дуьйцура: «Бодане а, готта а ломан атагӀаш, мархашлахь байна ломан баххьаш, йо ша-кепара хазаллин а, сийлаллин а пейзаж». Пачхьалкхан мохк – дуьненан ломан меттигех лела уггаре халчех цхьаъ бу, локхалла хийцало хӀордан тӀегӀан тӀиера 160 метрера 7000 метр кхаччалц. Бутанан уггаре лекха меттиг — [[Кула-Кангри]] лам, локхалла 7554 м — лаьтта мехкан къилбаседехь Цийчоьнан дозанехь. ШолгӀаниг – [[Джомолхари]] 7314 м лекха — лаьтта [[Чумби]] атагӀи йолчохь. Махкахь бу локхалла 7000 м йолу ира баххьаш болу 19 лам. Бутанан-цийчоьнан къилбаседа дозанехь айабелла гималайн лайн ира баххьаш 7500 м сов лекха, баххьаш тӀехь олалла до [[арктикан климат]]о. Оцу регионехь шаш дашара бахьнехь хилла ломан эркийн хиш а, атагӀаш а чӀогӀа дика хьолаш до бежнашна, уьш леладо кӀезиг болчу меттигерчу бахархоша. Бутанан йуккъерачу декъера [[Ӏаьржа лаьмнаш (Бутан)|Ӏаьржа лаьмнаша]] кхуллу Ӏаламан [[хидоькъа дукъ]] мехкан коьрта шина эркан системашна йукъахь — [[Мо-Чу]] а, [[Дрангме-Чу]] а. Ӏаьржа лаьмнийн ломан баххьаш бу 1500—2700 м хӀордан тӀегӀанера, ткъа сиха ломан эркаш кхоьллина ломан Ӏинаш. Бутанан йуккъерачу декъера хьун — мехкан боккха бахам. Малхбален Бутан дӀакъастийна Донга лаьмнийн системан къилба баххьаш. Бутанан малхбузен декъехь йу хьена йуьйш-йерзо атагӀаш а, мехкан [[хилаттола]]ш а. [[Сивалик]] акъари, Ю я Ӏаьржа лаьмнаш, Гималайн [[ломан кӀажа|ломан кӀажош]] хьаннаш йолуш, аллювиалан эркан атагӀеш, хӀордан тӀегӀанал 1500 м лаьмнаш долуш йу. Акъареш охьайогӀу субтропикан аренашка «[[дуараш]]ка». Оцу аренан доккхаха долу дакъа ду ХӀиндехь, амма иза 15 км чоьхьайолу Бутанан. Бутанера «дуараш» лаьтта шина декъах. Къилбаседа дакъа — декъа лилхина латта а, шортта ораматаш а, шунаш а долу меттиг. Къилба дакъа — лекха буц йаьлла, шуьйра джунгляш йолу хьена латташ. Аренашкахь кхиадо дуга а, кхин йалташ а. Мехкан ладаме коммерцин йаккъаш — [[Пхунчхолинг]], [[Гелепху]], [[Самдруп-Джонгхар]] — лаьтта нисса аренашкахь «дуарашкахь». Кхузахь деха [[цӀоькъалом]], [[леопард]], [[ЦӀомберг|пийл]], кхин дийнаташ. === Климат === [[Климат]] а, [[ораматаш]] а махкара доьзна ду меттиган локхаллех: муссонан ломан-тропикан а, тӀуьна а Чоьхьара Гималайхь, шийла а, лекха лаьмнийн а — Даккхий Гималайхь. Муссонийн муьрехь чӀогӀачу догӀнаша хи хьодийта, лаьттан эрози а йо. Аренашкахь кхуьу гуттаренна сийна а, тропикан а хьаннаш, лакхахь — субтропикан, 1800 тӀиера 3500 м кхаччалц — ийна а, баганан а — субальпийн (хуьлу къоман зезаг — [[айсина петӀамат]]) а, кхин лакхахь а — альпийн байнаш, 5500 м лакхахь — гуттаренна лайнаш а, шаш а. Бутанан климат хийцало меттиган локхаллийца, Азин доккхаха долчу декъехь санна, [[муссон]]ийн Ӏаткъам болуш йу. мехкан малхбуза декъехь муссонан мехаш бахьнехь хуьлу 60—80 % йерриг мехкан йочанех. Климат тӀуьна а, субтропикан а йу къилба аренашкахь а, ломан кӀажошкахь а, Къилба а, йуккъера а кӀоштийн Гималайн атагӀашкахь климат барамера йу, мехкан къилбаседехь — шийла, дерриг шарахь гималайн баххьаш тӀехь ло долуш. Температура а йоьзна локхаллех. Иштта, 2200 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, мехкан малхбуза декъехь йолчу [[Тхимпху]]ра температура, июнехь-сентябрехь хуьлу 15—26 °C, амма январехь охьайолу −4 °C кхаччалц, наггахь −16 °C а. Мехкан йуккъера дакъа — шийло барамера климатан зона йу. Мехкан къилбехахь йовха а, тӀуьна а климат бахьнехь дерриг шарахь температура хуьлу +15—30 °C, цу тӀе аьхкенан температура атагӀашкахь кхочу наггахь +40 °C. Йочанийн шеран барам кӀоште хьаьжжина бу. Иштта Бутанан къилбаседан декъехь шарахь ца хуьлу 40 мм бен йочанаш — дукхах дерг ло хуьлу. Бараме климат йолчу йуккъерчу кӀошташкахь шеран йочанийн барам хуьлу 1000 мм гергга. Къилбехахь (субтропикийн зонехь) хуьлу 7800 мм шарахь. Декабрера февраль кхаччалц — йекъа Ӏаьнан зама, иза лаьтта март кхаччалц, оцу хенахь хуьлу 20 мм йочанаш баттахь. Августехь йочанийн тӀегӀа кхочу 650 мм. Бутанера бӀаьсте хуьлу мартера апрель йуккъе кхаччалц. Аьхкенан денош долало апрелан йуккъера, оцу хенахь наггахь бен догӀанаш ца догӀу. Къилба-малхбузера муссонийн догӀанийн шеран зама хуьлу июль-сентябрь беттанашкахь. Мехкан къилбехьара йочанийн лакхара барам кхетабо муссонаш Гималайша дехьа ца йалийтарца. Гуьйре лаьтта сентябран чеккхенгара октябрь-ноябрь чекхбаллалц. Ноябрера март кхаччалц дахло шийла а, ло долу а Ӏа (3000 м лакхахь). === Эркийн системаш === {{main|Бутанан эркаш}} Бутанехь диъ коьрта эркийн система йу: [[Манас (эрк, ХӀинди)|Манас]] (йа Дрангме), [[Санкош]] (йа [[Пуна-Цанг]]), [[Ванг Чу]] (йа [[Чинчу]]), [[Амо (эрк)|Амо]]. Массо а эрк долало [[Гималай]]хь, тӀаккха, охьадоьду къилба агӀора атагӀашкахула, дӀакхета [[Брахмапутра]] эрках, иза шен рогӀехь кхета [[Ганг]]ах. Бутанехь уггаре йеха эркан система — Дрангме (йа [[Кури (эрк)|Кури]]), иза охьадоьду хӀиндин [[Аруначал-Прадеш]] штатехула, кхоъ га а ду цуьнан: [[Дрангме]], [[Мангде]], [[Бумтанг (эрк)|Бумтанг]]. «Дуарийн» кӀошташкахь, оцу эркан 8 га цхьаьнакхетачохь, Дрангмен цӀе Манас лелайо. 320 километр долу эрк Пуна-Цанг (йа Санкош) сих-сиха дестий бердах долу, иза кхоьллина эркаш [[Мо (эрк, Бутан)|Мо]] а, [[Пхо (эрк)|Пхо]] а санна, церан хиш оьху гималайн лайшкара. Уьш охьадоьлху къилба агӀора [[Пунакха]] гӀалехьа, цигахь кхета дӀакхета Пуна-Цанг эрк кхуллуш, иза шен рогӀехь, охьадоьду къилбехьа хӀиндин Малхбуза Бенгалин штатехула. 370 км деха долу [[Ванг Чу]] эркан дуккха а геннаш долало [[Тибет]]ехь. Ша [[Ванг Чу]] эрк охьадоьду къилба-малхбалехьа Бутанан малхбуза декъехула, кхин дӀа чекхдолу «[[дуараш]]кахула». Кхузахь иза доьду хӀиндин Малхбуза Бенгали штатехула. Мехкан уггаре жима эркан система — [[Торса (эрк)|Торса]] йу, къилбаседа декъехь йевза Амо цӀарца, иштта хьост ду Тибетехь, охьадоьду ХӀинде<ref name="Andrea_Matles_Savada">[http://countrystudies.us/bhutan/16.htm River Systems — Andrea Matles Savada, ed. Bhutan: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.]{{ref-en}}</ref>. [[Файл:Glacial lakes, Bhutan.jpg|мини|300px|Бутанан шалаьмнаш]] === Шалаьмнаш === Къилбаседа Бутанехь шалаьмнаш дӀалоцу 10 % мохк, хин ладаме хьост ду. Оцу шалаьмнашкахь ду миллионаш тоннашкахь мола хи, аьхка дешачу заманахь боккха бохам хуьлу бахархошна. == Экономика == {{main|Бутана экономика}} 1971 шарахь дуьйна Бутан йу [[уггаре къиен мехкаш]]на йукъахь<ref>http://www.un.org/en/development/desa/policy/cdp/ldc/ldc_list.pdf</ref>. Бутанан экономикин бух бу хьуьнан а, [[Йуьртан бахам|йуьртан а бахам]], [[туризм]], поштан маркаш йохкар. Къилбехахь кегийрачу шахташкахь доху [[гипс]], [[кира-маьӀда]], [[доломит]]аш, [[Лаьттах болу кӀора|кӀора]], [[мармар]], [[сланец]]. Кхиина йу хьун кечйаран, дечиг тодаран, йуургийн [[промышленность]]. Махкахь кхиадо [[дуга]], [[хьаьжкӀа]]ш, [[орам-стом]], [[цитрусаш]], [[хӀоъ|хӀоьан культур]]аш, [[сугӀа]], [[жӀалин нускал]]ш. Бутанехь ду шурийн [[даьхнийлелор]], [[зӀакардаьхнийлелор]]; шуьйрачу ломан [[байданаш]]кахь ду хьаладуьгу [[даьхнийлелор]]: [[як]]аш, [[газа|гезарий]], [[Хайнак|цзо (якийн а, бежнийн а иэдина хӀу)]] лелор. [[АтагӀа]]шкахь бахархоша [[бошмашлелор|бошмаш лелайо]]. Кегийра белхаш: латунах, буту-эрзах буддистийн ритуалин сурсаташ дар, тӀергӀан а, бамбан а кӀадеш, кузанаш, детин а, цӀестан а белхаш дар, дечиг агар. Экспортан коьрта йаззамаш: [[электроэнерги]] (ХӀинде), [[кардамон]], [[гипс]], [[цемент]], [[дечиг]], [[Ӏаж|Ӏежаш]], [[жӀалин нускал]]ш, [[стом|стоьмаш]], [[мехала тӀулг]]аш, [[чамбийриш]]. '''Ледара агӀонаш''': йакъараллин секторан дукхачу отраслашкахь — некъаш дахкар тӀиера дешаран тӀекхаччалц — хӀиндин белхан ницкъ лело безаш хуьлу. Дукхаха болу бахархой йуьртабахам тӀехь беха; ломан басеш чӀогӀа ирх хиларна лелайо латан кӀезиг майда. Промышленность йац ала мегар ду. Ӏаламан ресурсаш кӀезиг йу. Бутан — аграрин мохк. 80 % сов бахархошна йуьртабахам а, хьуьнан бахам а сан коьрта хьост ду. Цул сов, правительство жигара доладо гуонахьарчу Ӏаламан хьолан (Бутанан ах мохк кхайкхийна къоман паркаш, царна чохь тала мегаш дац), иза бахьнехь промышленность кхиор планашкахь дац бутанан Ӏедалан. Паччахьаллехь йаккхий промышленностан предприятеш йан а йац ала мегар ду. Йу масех дечиг тойаран предприятии, йуурган промышленностан преприяти (царна йукъахь лицензица [[Кока-кола]] арахоьцурш а). Коьрта экспортан сурсат ду экологин цӀена дуга, стоьмаш, гидроэлектростанцеш йоккху электроэнерги. == Дзонгдэй == {{main|Дзонгдэй}} Бутанан Дзонгдэй (регионаш). {| align="center" class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! ''Дзонгдэй''<br />(зона) !! Адм.центр !! Майда,<br />км² !! Бахархойн<br />дукхалла,<br />(2005) адам. !! Луьсталла,<br />адам./км² !! Дзонгхагэйшан<br />дукхалла |- bgcolor=#A5FFD2 | Малхбузера ||[[Тхимпху]]||align="right"|8345||align="right"|281244||align="right"|33,70||align="right"|5 |- bgcolor=#FFFFAF | Йуккъера ||[[Дампху]]||align="right"|11023||align="right"|88855||align="right"|8,06||align="right"|5 |- bgcolor=#FFABFF | Къилбера ||[[Гелепху]]||align="right"|8499||align="right"|89720||align="right"|10,56||align="right"|4 |- bgcolor=#95C9FF | Малхбалера ||[[Монгар]]||align="right"|10949||align="right"|175163||align="right"|16,00||align="right"|6 |- bgcolor=#DDDDDD class="sortbottom" | Бутан, массо || [[Тхимпху]] ||align="right"|38 816||align="right"|634 982||align="right"|16,36||align="right"|20 |} {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} mm8lxooe8cg4381b6z17efse1rfc2cl Венесуэла 0 9488 25778574 24292729 2026-09-21T23:08:44Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778574 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Венесуэла |Шен цӀе={{lang-es|República Bolivariana de Venezuela}} |Доланиг дожар=Венесуэлан |Байракх = Flag of Venezuela.svg |ХӀост= |Шатлакхан Иллинан цӀе= Gloria al bravo pueblo<br />(«Слава отважному народу») <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Федерацин республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |Картан тӀехь=Venezuela (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 7|lat_min = 40|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 65|lon_min = 13|lon_sec = 0 |region = VE |CoordScale = |Мотт=[[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[5 июль]] [[1811 шо|1811]] |Маьрша йелира=[[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала=[[Каракас]] |Йоккха гӀала=[[Каракас]], [[Маракайбо (гӀала)|Маракайбо]], [[Валенси (Венесуэла)|Валенси]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Николас Мадуро]]<br />[[Хорхе Арреаса]] |Латтанца меттиг=32 |Латта=916 445 |Хина процент=0,3 |Бахархойн меттиг=45 |Бахархой={{тӀекхетар}} 28 459 085<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=32 |ДЧС=334,726 млрд.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C223%2C299&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=27&pr.y=10 Международный валютный фонд]</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=31 |ХӀораннан а сина ДЧС=11 933<ref name="IMF"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,748<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 71 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Бахархойн цӀерш= |Ахча=[[Венесуэлан боливар]] ([[VEF, код 862]]) |Домен=[[.ve]] |Телефонан код=58 |Сахьтан аса= −4 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Венесуэла''' (República Bolivariana de Venezuela [be̞ne̞ˈswe̞la] — «жима [[Венеци]]») — къилб-малхбален Амеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Венесуэла]] 0sobgdbbkqfdatbygi1ab23570djuxc Малхбален Тимор 0 9489 25778646 9092680 2026-09-21T23:11:46Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778646 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Демократин Республика {{comment|Малхбален Тимор|Тимор-Лешти ВКЪКХ терминологица}} |Шен цӀе=Repúblika Demokrátika Timor-Leste<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?cat=37&lang=tp Konstituisaun] </ref><br>República Democrática de Timor-Leste<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?cat=37 Constituição] </ref> |Доланиг дожар=Малхбален Тиморан |ХӀост=Coat of arms of East Timor.svg |Девиз=Unidade, Acção, Progresso ({{tr-pt|Марталла, ГӀуллакх, Кхиамаш}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Pátria <!--|Аудио=-->| Форма правления = [[Полупрезидентская республика]]<ref>[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1644026 Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries by Octavio Amorim Neto, Marina Costa Lobo :: SSRN<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Урхаллин тайпа=[[Республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |Картан тӀехь=LocationEastTimor.svg |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 45|lat_sec = 54 |lon_dir = E|lon_deg = 126|lon_min = 5|lon_sec = 38 |region = TL |CoordScale = |Меттанаш=[[тетум]] <br />[[Португалихойн мотт|португалихойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[28 ноябрь]] [[1975 шо]] ([[Португали|Португалех]])<br />[[20 май]] [[2002 шо]] |Маьрша йелира=[[ХӀиндонези|ХӀиндонезех]] |Коьрта гӀала=[[Дили]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Дили]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[José Ramos-Horta]]<br />[[Таур Матан Руак]] |Пачхьалкхан дин = [[Католицизм]] |Латтанца меттиг=154 |Латта=15 007 |Хина процент=- |Бахархойн меттиг=158 |Бахархой ={{ТӀекхетар}} 1 291 358<ref name="unpop2017">{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ |title=World Population Prospects: The 2017 Revision |date=2017-10 |publisher=[[Департамент по экономическим и социальным вопросам ООН|United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division]] |accessdate=2017-11-14 |lang=en |description= (custom data acquired via website)}}</ref> |Бахархой лерина шо=2016 |Луьсталла=85,3<ref name="unpop2017"/> |ДЧС =6,60 млрд<ref name="imf201702">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2015&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=11&c=537&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database. Report for Timor-Leste|date=2017-10 |publisher=[[International Monetary Fund|IMF]] |accessdate=2017-11-14 |lang=en}}</ref> |ДЧС лерина шо=2016 |ДЧС меттиг=161 |ХӀораннан а сина ДЧС=3870<ref name="imf201702"/> |АКИ= {{ТӀекхетар}}0,605<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=Human Development Index and its components|publisher=[[Программа развития ООН]]|accessdate=2017-11-14|lang=en|description=Доклад о человеческом развитии (2016) на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ=2016 |АКИ меттиг=133 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[АЦШн доллар]] ([[USD, 840]]) ([[IDR, код 360]]) |Домен=[[.tl]] |Телефонан код=670 |Сахьтан аса= +9 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Малхбален Тимор'''<ref name="АМ2010" />, шолгӀа йоца цӀе '''Тимо́р-Ле́сте'''<ref>[http://mvf.klerk.ru/spr/spr63.htm Классификатор стран мира (ОКСМ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207220241/http://mvf.klerk.ru/spr/spr63.htm |date=2009-12-07 }}</ref>, юьззина официалан цӀе — '''Демократин Респу́блика Малхбален Тимор'''<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|15|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref> — [[Къилба-Малхбален Ази]]н пачхьалкх, дӀалоцу [[Тимор]] гӀайренан малхбален дакъа, цул совнах жима [[эксклав]] йу ([[Окуси-Амбено]] провинци) оцу гӀайренна малхбузе декъехь а, кегий гӀайренаш а [[Атауро|Атауру]] (къилбаседа) а, [[Жаку]] а (малхбале). XVI бӀешарахь мехкан колонизаци йира [[Португалин колонеш|Португалин империс]], йевзара [[Португалин Тимор]] санна колонизаци дӀайаккхалц. [[1975 шо]] долалуш Малхбален Тимора кхайкхийра маршо, амма тӀаьхьо оццу шарахь [[Малхбален Тиморан ХӀиндонезис оккупаци яр|оккупаци йира]] [[ХӀиндонези]]с, ткъа шолгӀачу шарахь — схьаяьккхира хӀиндонезин 27-гӀа провинци санна. [[1999 шо|1999 шарахь]], [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]о къобал дина дӀакъастаран акт динчул тӀаьхьа, ХӀиндонезин правительствон терго дӀаелира оцу махкара, тӀаккха 2002 шеран 20 майхь Малхбален Тимор хилира дуьххьарлера керла [[Суверенан пачхьалкх]] ткъе хьалхарчу бӀешеран. Маршо яьккхинчул тӀаьхьа мохк йукъа бахара Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан а, [[Португалхойн мотт буьйцучу мехкийн доттагӀалла|Португалхойн мотт буьйцучу мехкийн доттагӀаллин]]. [[2011 шо|2011 шарахь]] Малхбален Тиморо кхайкхийна шен [[Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци|Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциацех]] дӀакхета лаам, чу кехат а делла тобан цхьайтталгӀа декъашхо хила ният долуш. Иза шиннах цхьаъ [[Керсталла|керсталлин]] мохк бу [[Къилба-Малхбален Ази|Къилба-Малхбален Азехь]] (важа — Филиппинаш). == Истори == {{main|Малхбален Тиморан истори}} ГӀайренан дуьххьарлера бахархой баьхна [[Джерималай]] хьех чохь 60—50 эз. шо хьалха. Вайн эрал 38 - 17 эз. шо хьалхарчу муьрехь Джерималай хьех чохь нах ца Ӏийна, иза доьзна хетарехь, хӀорд чубожарца<ref>[https://ria.ru/science/20111125/497473279.html Археологи откопали на острове Тимор древнейшие рыболовные крючки], 25.11.2011</ref>. Тардалийтарехь 4 эзар шо хьалха Тиморе охьахевшина австралоидан расан векалш, цара буьйцуш хилла шира папуасийн меттанаш. ТӀаьхьа Тимор тӀеховша буьйлабелла [[Австронезийн къаьмнаш|австронезийн]] монголоидан тайпанаш, уьш баьхкина хӀинцалерачу ХӀиндонезин гӀайренаш тӀиера. ТӀаьххьара баьхкина [[тетумаш]] — тера ду, [[XVI бӀешо|XVI бӀешарахь]]. Тетумаш бина хаъал Ӏаткъам гӀайрен тӀехь хилла къаьмнаш кхиош — тетумашкара масала оьцуш, уьш буьйлабелира шира бахаман гулдар тӀиера латта лело, масала, дуга кхио. Оцу хенахь ([[XIV бӀешо|XIV]]—XVI бӀешерашкахь) Тимор тӀехь хуьлура яван, малайн, цийн махлелорхой, цара хуьйцура меттигерачу бахархошца [[сандалан дитт]], иза дика оьцура Къилба-Малхбален а, Къилба а Азин мехкашкахь. Португалхой хилира европахойх дуьххьала кхаьчначех, уьш баьхкира оцу махка XVI бӀешарахь, масех эвла йиллира цара Тимор гӀайрен тӀехь, оцу хенахь гуонахьара гӀайренаш карадахнера голландхойн. == Административан йекъайалар == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; font-size:95%;" |- ! rowspan="2" | № !! rowspan="2" | Байракх !! colspan="3" | Гуо !! rowspan="2" | Адм.<br />центр !! rowspan="2" | Код<small><br />[[ISO 3166-2]]</small> !! rowspan="2" | ЦӀен.<br />бахам !! rowspan="2" | Майда<ref>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812113436/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2011-08-12 }}</ref>,<br />км² !! rowspan="2" | Бахархой<ref>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf Highlights of the 2010 Census Main Results in Timor-Leste English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928190541/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf |date=2013-09-28 }}</ref>,<br />адам. (2010) !! rowspan="2" | Луьсталла,<br />адам./км² !! rowspan="2" | Гуон<br />карта !! rowspan="2" | Картан тӀехь |- ! style="text-align: center;"| Нохчийн !! style="text-align: center;"| {{lang-pt|}} !! style="text-align: center;"| {{lang-tet|}} |- | 1 || align="center"| [[Файл:Flag of Aileu.svg|70px]] || align="left"| [[Айлеу (округ)|Айлеу]] || align="left"| Aileu || align="left"| Aileu || [[Айлеу]] || align="center"| TL-AL || 7745 || 676,02 || 44 325 || 65,57 || align="center"| [[Файл:Sucos Aileu.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Aileu locator map.png|100px]] |- | 2 || align="center"| [[Файл:Flag of Ainaro.svg|70px]] ||align="left"| [[Айнару (округ)|Айнару]] || align="left"| Ainaro ||align="left"| Ainaru || [[Айнару]] || align="center"| TL-AN || 11 527 || 869,79 || 59 175 || 68,03 || align="center"| [[Файл:2015 Ainaro beschriftet.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Ainaro locator map.png|100px]] |- | 3 || align="center"| [[Файл:Flag of Baucau.png|70px|border]] || align="left"| [[Баукау (округ)|Баукау]] || align="left"| Baucau ||align="left"| Baukau ||[[Баукау]] || align="center"| TL-BA || 22 659 || 1507,95 || 111 694 || 74,07 || align="center"| [[Файл:2015 Baucau beschriftet.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Baucau locator map.png|100px]] |- | 4 || align="center"| [[Файл:Flag of Bobonaro.svg|70px]] || align="left"| [[Бобонару]] ||align="left"| Bobonaro || align="left"| Bobonaru ||[[Мальяна]] || align="center"| TL-BO || 18 397 || 1380,82 || 92 049 || 66,66 || align="center"| [[Файл:Sucos Bobonaro.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Bobonaro locator map.png|100px]] |- | 5 || align="center"| [[Файл:Flag of Viqueque.svg|70px]] || align="left"| [[Викеке (округ)|Викеке]] || align="left"| Viqueque ||align="left"| Vikeke || [[Викеке]] || align="center"| TL-VI || 15 115 || 1880,39 || 70 036 || 37,25 || align="center"| [[Файл:2015 Viqueque beschriftet.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Viqueque locator map.png|100px]] |- | 6 || align="center"| [[Файл:Flag of Dili.svg|70px|border]] || align="left"| [[Дили (округ)|Дили]] || align="left"| Díli || align="left"| Dili || [[Дили]] || align="center"| TL-DI || 31 575 || 368,12 || 234 026 || 635,73 || align="center"| [[Файл:Sucos Dili.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2022 East Timor Dili locator map.png|100px]] |- | 7 || align="center"| [[Файл:Flag of Cova Lima.png|70px]] || align="left"| [[Кова-Лима]] ||align="left"| Cova Lima || align="left"| Kovalima || [[Суаи]] || align="center"| TL-CO || 11 820 || 1206,66 || 59 455 || 49,27 || align="center"| [[Файл:Sucos Cova Lima.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Cova Lima locator map.png|100px]] |- | 8 || align="center"| [[Файл:Flag of Lautem.svg|70px]] || align="left"| [[Лаутен]] ||align="left"| Lautém || align="left"| Lautein || [[Лоспалос]] || align="center"| TL-LA || 12 998 || 1813,11 || 59 787 || 32,97 || align="center"| [[Файл:2015 Lautém beschriftet.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Lautem locator map.png|100px]] |- | 9 || align="center"| [[Файл:Flag of Liquica.png|70px]] || align="left"| [[Ликиса (округ)|Ликиса]] || align="left"| Liquiçá || align="left"| Likisá || [[Ликиса]] || align="center"| TL-LI || 11 063 || 550,95 || 63 403 || 115,08 || align="center"| [[Файл:Sucos Liquica.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Liquica locator map.png|100px]] |- | 10 || align="center"| [[Файл:Flag of Manatuto.svg|70px]] || align="left"| [[Манатуту (округ)|Манатуту]] || align="left"| Manatuto ||align="left"| Manatutu || [[Манатуту]] || align="center"| TL-MT || 8338 || 1785,96 || 42 742 || 23,93 || align="center"| [[Файл:2015 Manatuto beschriftet.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Manatuto locator map.png|100px]] |- | 11 || align="center"| [[Файл:Flag of Manufahi.png|70px]] || align="left"| [[Мануфахи]] ||align="left"| Manufahi || align="left"| Manufahi || [[Саме (Восточный Тимор)|Саме]] || align="center"| TL-MF || 8901 || 1326,60 || 48 628 || 36,66 || align="center"| [[Файл:Sucos Manufahi.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Manufahi locator map.png|100px]] |- | 12 || align="center"| [[Файл:Flag of Oecusse.png|70px|border]] || align="left"| [[Окуси-Амбено]] || align="left"| Oecusse || align="left"| Oe-Kusi Ambenu || [[Панте-Макасар]] || align="center"| TL-OE || 13 659 || 817,23 || 64 025 || 78,34 || align="center"| [[Файл:Sucos Oecussi.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Oecusse locator map.png|100px]] |- | 13 || align="center"| [[Файл:Flag of Ermera.png|70px]] ||align="left"| [[Эрмера (го)|Эрмера]] || align="left"| Ermera || align="left"| Ermera || [[Глену]] || align="center"| TL-ER || 21 165 || 770,83 || 117 064 || 151,87 || align="center"| [[Файл:Sucos Ermera.png|70px]] || align="center"| [[Файл:2015 East Timor Ermera locator map.png|100px]] |- |- style="background: #CCC;" | || || colspan="3" | Массо || || || 194 962 || 14 954,43 || 1 066 409 || 71,31 || || |} {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} rcwdlqa4ofkgnie8a58jo34gua7bm43 Вьетнам 0 9490 25778575 10415503 2026-09-21T23:08:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778575 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Вьетнам |Шен цӀее = Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam |Доланиг дожар = Вьетнаман |ХӀост = Emblem of Vietnam.svg |Девиз = {{lang|vi|Ðộc lập, Tự do, Hạnh phúc}} <br /> (Лаамалла, Маршо, Ирс) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Tiến Quân Ca |Аудио= |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |Пачхьалкхан дин = |Картан тӀехь = Location Vietnam ASEAN.svg |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 2|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 107|lon_min = 54|lon_sec = 0 |region = VN |CoordScale = |Мотт= [[Вьетнамхойн мотт|вьетнамхойн]] |Маьрша йаьлла терахь = [[2 сентябрь]] [[1945 шо|1945]] (кхайкхам бина)<br />[[1954 шо|1954]] (къобалйина) |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала= [[Ханой]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Хошимин]], [[Ханой]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br />[[Генеральни секретарь КПВ]]<br />Rъоман цхьаьнакхетаран<br />председатель |Куьйгалхой= [[Чыонг Тан Шанг]]<br />[[Нгуен Тхи Доан]]<br />[[Нгуен Тан Зунг]]<br />[[Нгуен Фу Чонг]]<br />[[Нгуен Шинь Хунг]] |Латтанца меттиг = 66 |Латта= 331 210<ref name="Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html CIA — The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517025916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |date=2020-05-17 }}</ref> |Хина процент = 1,3 |Бахархойн цӀе= вьетнамал |Бахархойн меттиг = 14 |Бахархой = 92 477 857<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = |Бахархой лерина шо = |Луьсталла = 273 <ref name="Factbook"/> |Луьсталлина меттиг = |ДЧС = 276,6 млрд<ref name="Factbook"/> |ДЧС лерина шо = 2010 |ДЧС меттиг = 42 |ХӀораннан а сина ДЧС = 3100<ref name="Factbook"/> |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг = 166 |АКИ = &nbsp;0,617<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 127 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Авиакомпани =[[Vietnam Airlines]] |Ахча= [[вьетнаман донг]] (VND) |Домен = [[.vn]] |ISO = |Телефонан код = 84 |Сахьтан аса = [[UTC+7]] }} {{вьетнамго|'''Вьетна́м'''|Việt Nam}}, юьззина официальни форма — {{вьетнамго|'''Социалисти́н Респу́блика Вьетна́м (СРВ)''' <ref name="atlas mira" /> |Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam|共和社會主義越南|конг хоа са хой тю нгя вьет нам}} — Азин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == {|class="standard" !№ !Провинцеш а, ГЦП а !Вьетнамийн цӀе ![[Вьетнаман экономикан регионаш|Экон. регион]] !Адм. центр !Вьетнамийн язъяр !Бахархой,<br />чел. (2009) !Майда,<br />км² !Луьсталла,<br />адам./км² |rowspan = 16|[[Файл:VietnameseProvincesMap.png|thumb|240px|Вьетнаман административан йекъайалар]] |- |1 |[[Анзянг]] |An Giang |ДРМ |[[Лонгсюен]] |Long Xuyên |align = «right»|2 144 772 |align = «right»|3 537 |align = «right»|606,38 |- |2 |[[Бакзянг (провинци)|Бакзянг]] |Bắc Giang |СВ |[[Бакзянг (город)]] |Bắc Giang |align = «right»|1 555 720 |align = «right»|3 828 |align = «right»|406,41 |- |3 |[[Баккан (провинци)|Баккан]] |Bắc Kạn |СВ |[[Баккан (город)]] |Bắc Kạn |align = «right»|294 660 |align = «right»|4 859 |align = «right»|60,64 |- |4 |[[Бакльеу (провинци)|Бакльеу]] |Bạc Liêu |ДРМ |[[Бакльеу (город)|Бакльеу]] |Bạc Liêu |align = «right»|856 250 |align = «right»|2 502 |align = «right»|342,23 |- |5 |[[Бакнинь (провинци)|Бакнинь]] |Bắc Ninh |СВ |[[Бакнинь (город)|Бакнинь]] |Bắc Ninh |align = «right»|1 024 151 |align = «right»|823 |align = «right»|1244,41 |- |6 |[[Бариа-Вунгтау]] |Bà Rịa-Vũng Tàu |ЮВ |[[Вунгтау]] |Vũng Tàu |align = «right»|994 837 |align = «right»|1 987 |align = «right»|500,67 |- |7 |[[Бенче (провинци)|Бенче]] |Bến Tre |ДРМ |[[Бенче]] |Bến Tre |align = «right»|1 254 589 |align = «right»|2 360 |align = «right»|531,61 |- |8 |[[Биньдинь]] |Bình Định |ЮЦП |[[Куинён]] |Quy Nhơn |align = «right»|1 485 943 |align = «right»|6 040 |align = «right»|246,02 |- |9 |[[Биньзыонг]] |Bình Dương |ЮВ |[[Тхузаумот]] |Thủ Dầu Một |align = «right»|1 482 636 |align = «right»|2 695 |align = «right»|550,14 |- |10 |[[Биньтхуан]] |Bình Thuận |ЮВ |[[Фантхьет]] |Phan Thiết |align = «right»|1 169 450 |align = «right»|7 810 |align = «right»|149,74 |- |11 |[[Биньфыок]] |Bình Phước |ЮВ |[[Донгсёай]] |Đồng Xoài |align = «right»|874 961 |align = «right»|6 875 |align = «right»|127,27 |- |12 |[[Виньлонг (провинци)|Виньлонг]] |Vĩnh Long |ДРМ |[[Виньлонг]] |Vĩnh Long |align = «right»|1 028 365 |align = «right»|1 479 |align = «right»|695,31 |- |13 |[[Виньфук]] |Vĩnh Phúc |СВ |[[Виньйен]] |Vĩnh Yên |align = «right»|1 000 838 |align = «right»|1 232 |align = «right»|812,37 |- |14 |[[Даклак]] |Đắk Lắk |ЗГ |[[Буонметхуот]]<br />(Метхуот) |Buôn Ma Thuột |align = «right»|1 728 380 |align = «right»|13 125 |align = «right»|131,69 |- |15 |[[Дакнонг]] |Đắk Nông |ЗГ |[[Зянгиа]] |Gia Nghĩa |align = «right»|489 442 |align = «right»|6 516 |align = «right»|75,11 |- |16 |[[Дананг]] (ГЦП) |Thành phố Đà Nẵng |ЮЦП |align = «center»| |align = «right»| |align = «right»|887 069 |align = «right»|1 283 |align = «right»|691,40 |- |17 |[[Донгнай (провинци)|Донгнай]] |Đồng Nai |ЮВ |[[Бьенхоа]] |Biên Hòa |align = «right»|2 483 211 |align = «right»|5 903 |align = «right»|420,67 |- |18 |[[Донгтхап]] |Đồng Tháp |ДРМ |[[Каолань]] |Cao Lãnh |align = «right»|1 665 420 |align = «right»|3 375 |align = «right»|493,46 |- |19 |[[Дьенбьен]] |Điện Biên |СЗ |[[Дьенбьенфу (город)|Дьенбьенфу]] |Điện Biên Phủ |align = «right»|491 046 |align = «right»|9 563 |align = «right»|51,35 |- |20 |[[Зялай]] |Gia Lai |ЗГ |[[Плейку (город)|Плейку]] |Pleiku |align = «right»|1 272 792 |align = «right»|15 537 |align = «right»|81,92 |- |21 |[[Йенбай (провинци)|Йенбай]] |Yên Bái |СВ |[[Йенбай (город)|Йенбай]] |Yên Bái |align = «right»|740 905 |align = «right»|6 899 |align = «right»|107,39 |- |22 |[[Камау (провинци)|Камау]] |Cà Mau |ДРМ |[[Камау]] |Cà Mau |align = «right»|1 205 108 |align = «right»|5 332 |align = «right»|226,01 |- |23 |[[Кантхо]] (ГЦП) |Thành phố Cần Thơ |ДРМ |align = «center»| |align = «right»| |align = «right»|1 187 089 |align = «right»|1 402 |align = «right»|846,71 |- |24 |[[Каобанг (провинци)|Каобанг]] |Cao Bằng |СВ |[[Каобанг (город)|Каобанг]] |Cao Bằng |align = «right»|510 884 |align = «right»|6 725 |align = «right»|75,97 |- |25 |[[Контум (провинци)|Контум]] |Kon Tum |ЗГ |[[Контум (город)|Контум]] |Kon Tum |align = «right»|430 037 |align = «right»|9 691 |align = «right»|44,37 |- |26 |[[Куангбинь]] |Quảng Bình |СЦП |[[Донгхой]] |Đồng Hới |align = «right»|846 924 |align = «right»|8 065 |align = «right»|105,01 |- |27 |[[Куангнам]] |Quảng Nam |ЮЦП |[[Тамки]] |Tam Kỳ |align = «right»|1 419 503 |align = «right»|10 438 |align = «right»|135,99 |- |28 |[[Куангнгай (провинци)|Куангнгай]] |Quảng Ngãi |ЮЦП |[[Куангнгай]] |Quảng Ngãi |align = «right»|1 217 159 |align = «right»|5 153 |align = «right»|236,20 |- |29 |[[Куангнинь]] |Quảng Ninh |СВ |[[Халонг (город)]] |Hạ Long |align = «right»|1 144 381 |align = «right»|6 099 |align = «right»|187,63 |- |30 |[[Куангчи (провинци)|Куангчи]] |Quảng Trị |СЦП |[[Донгха]] |Đông Hà |align = «right»|597 985 |align = «right»|4 747 |align = «right»|125,97 |- |31 |[[Кханьхоа]] |Khánh Hòa |ЮЦП |[[Нячанг]] |Nha Trang |align = «right»|1 156 903 |align = «right»|5 218 |align = «right»|221,71 |- |32 |[[Кьензянг]] |Kiên Giang |ДРМ |[[Ратьзя]] |Rạch Giá |align = «right»|1 683 149 |align = «right»|6 346 |align = «right»|265,23 |- |33 |[[Лайтяу (провинци)|Лайтяу]] |Lai Châu |СЗ |[[Лайтяу]] |Lai Châu |align = «right»|370 135 |align = «right»|9 112 |align = «right»|40,62 |- |34 |[[Ламдонг]] |Lâm Đồng |ЮВ |[[Далат]] |Đà Lạt |align = «right»|1 186 786 |align = «right»|9 772 |align = «right»|121,45 |- |35 |[[Лангшон (провинци)|Лангшон]] |Lạng Sơn |СВ |[[Лангшон]] |Lạng Sơn |align = «right»|731 887 |align = «right»|8 324 |align = «right»|87,92 |- |36 |[[Лаокай (провинци)|Лаокай]] |Lào Cai |СВ |[[Лаокай]] |Lào Cai |align = «right»|613 075 |align = «right»|6 384 |align = «right»|96,03 |- |37 |[[Лонган]] |Long An |ДРМ |[[Танан]] |Tân An |align = «right»|1 436 914 |align = «right»|4 494 |align = «right»|319,74 |- |38 |[[Намдинь (провинци)|Намдинь]] |Nam Định |ДКР |[[Намдинь]] |Nam Định |align = «right»|1 825 771 |align = «right»|1 653 |align = «right»|1104,52 |- |39 |[[Нгеан]] |Nghệ An |СЦП |[[Винь]] |Vinh |align = «right»|2 913 055 |align = «right»|16 491 |align = «right»|176,65 |- |40 |[[Ниньбинь (провинци)|Ниньбинь]] |Ninh Bình |ДКР |[[Ниньбинь (город)|Ниньбинь]] |Ninh Bình |align = «right»|898 459 |align = «right»|1 389 |align = «right»|646,84 |- |41 |[[Ниньтхуан]] |Ninh Thuận |ЮВ |[[Фанранг-Тхапчам]] |Phan Rang-Tháp Chàm |align = «right»|564 129 |align = «right»|3 358 |align = «right»|168,00 |- |42 |[[Туенкуанг (провинци)|Туенкуанг]] |Tuyên Quang |СВ |[[Туенкуанг]] |Tuyên Quang |align = «right»|725 467 |align = «right»|5 870 |align = «right»|123,59 |- |43 |[[Тхайбинь (провинци)|Тхайбинь]] |Thái Bình |ДКР |[[Тхайбинь]] |Thái Bình |align = «right»|1 780 954 |align = «right»|1 567 |align = «right»|1136,54 |- |44 |[[Тхайнгуен (провинци)|Тхайнгуен]] |Thái Nguyên |СВ |[[Тхайнгуен (город)|Тхайнгуен]] |Thái Nguyên |align = «right»|1 124 786 |align = «right»|3 526 |align = «right»|319,00 |- |45 |[[Тханьхоа (провинци)|Тханьхоа]] |Thanh Hóa |СЦП |[[Тханьхоа]] |Thanh Hóa |align = «right»|3 400 239 |align = «right»|11 133 |align = «right»|305,42 |- |46 |[[Тхыатхьен-Хюэ]] |Thừa Thiên-Huế |СЦП |[[Хюэ]] |Huế |align = «right»|1 087 579 |align = «right»|5 063 |align = «right»|214,81 |- |47 |[[Тьензянг]] |Tiền Giang |ДРМ |[[Митхо]] |Mỹ Tho |align = «right»|1 670 216 |align = «right»|2 484 |align = «right»|672,39 |- |48 |[[Тэйнинь (провинци)|Тэйнинь]] |Tây Ninh |ЮВ |[[Тэйнинь (город)|Тэйнинь]] |Tây Ninh |align = «right»|1 066 402 |align = «right»|4 049 |align = «right»|263,37 |- |49 |[[Фуйен]] |Phú Yên |ЮЦП |[[Туихоа]] |Tuy Hòa |align = «right»|861 993 |align = «right»|5 061 |align = «right»|170,32 |- |50 |[[Футхо]] |Phú Thọ |СВ |[[Вьетчи]] |Việt Trì |align = «right»|1 313 926 |align = «right»|3 532 |align = «right»|372,01 |- |51 |[[Хазянг (провинци)|Хазянг]] |Hà Giang |СВ |[[Хазянг (город)|Хазянг]] |Hà Giang |align = «right»|724 353 |align = «right»|7 946 |align = «right»|91,16 |- |52 |[[Хайзыонг (провинци)|Хайзыонг]] |Hải Dương |ДКР |[[Хайзыонг]] |Hải Dương |align = «right»|1 703 492 |align = «right»|1 650 |align = «right»|1032,42 |- |53 |[[Хайфон]] (ГЦП) |Thành phố Hải Phòng |ДКР |align = «center»| |align = «right»| |align = «right»|1 837 302 |align = «right»|1 522 |align = «right»|1207,16 |- |54 |[[Ханам (провинци)|Ханам]] |Hà Nam |ДКР |[[Фули]] |Phủ Lý |align = «right»|785 057 |align = «right»|860 |align = «right»|912,86 |- |55 |[[Ханой]] (ГЦП) |Hà Nội (Thủ đô) |ДКР |align = «center»| |align = «right»| |align = «right»|6 448 837 |align = «right»|3 345 |align = «right»|1927,90 |- |56 |[[Хатинь (провинци)|Хатинь]] |Hà Tĩnh |СЦП |[[Хатинь]] |Hà Tĩnh |align = «right»|1 227 554 |align = «right»|6 026 |align = «right»|203,71 |- |57 |[[Хаузянг]] |Hậu Giang |ДРМ |[[Витхань]] |Vị Thanh |align = «right»|756 625 |align = «right»|1 601 |align = «right»|472,60 |- |58 |[[Хоабинь (провинци)|Хоабинь]] |Hòa Bình |СЗ |[[Хоабинь]] |Hòa Bình |align = «right»|786 964 |align = «right»|4 595 |align = «right»|171,27 |- |59 |[[Хошимин]] (ГЦП) |Thành phố Hồ Chí Minh |ЮВ |align = «center»| |align = «right»| |align = «right»|7 123 340 |align = «right»|2 096 |align = «right»|3398,54 |- |60 |[[Хынгйен (провинци)|Хынгйен]] |Hưng Yên |ДКР |[[Хынгйен]] |Hưng Yên |align = «right»|1 128 702 |align = «right»|923 |align = «right»|1222,86 |- |61 |[[Чавинь (провинци)|Чавинь]] |Trà Vinh |ДРМ |[[Чавинь]] |Trà Vinh |align = «right»|1 000 933 |align = «right»|2 295 |align = «right»|436,14 |- |62 |[[Шокчанг (провинци)|Шокчанг]] |Sóc Trăng |ДРМ |[[Шокчанг]] |Sóc Trăng |align = «right»|1 289 441 |align = «right»|3 312 |align = «right»|389,32 |- |63 |[[Шонла (провинци)|Шонла]] |Sơn La |СЗ |[[Шонла (город)|Шонла]] |Sơn La |align = «right»|1 080 641 |align = «right»|14 174 |align = «right»|76,24 |- style="background: #CCC;" | ||Всего|| || || || ||85 789 573||331 051||259,14 |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} 1pk0kk3zx8b7cqh49phnxakvck9hvgt Габон 0 9491 25778576 10306891 2026-09-21T23:08:50Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778576 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Габон |Шен цӀе={{lang-fr|République gabonaise}} |Доланиг дожар =Габонан |ХӀост=Coat of arms of Gabon.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Union, Travail, Justice |Шатлакхан Иллинан цӀе=La Concorde <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |картан тӀехь=Gabon (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 41|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 30|lon_sec = 0 |region = GA |CoordScale = |Мотт=[[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[17 август]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Либревиль]] |Йоккха гӀала=[[Либревиль]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Али бен Бонго Ондимба]]<br />[[Даниэль Она Ондо]] |Латтанца меттиг=74 |Латта=267 667 |Хина процент=3,7 % |Бахархойн меттиг =150 |Бахархой = {{тӀекхетар}}1 608 419<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Gabon/|title=Счетчик населения Габона. Данные на 30.11.2013}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 1 087 000 |Бахархой лерина шо = 1995 |Луьсталла=5,4 |ДЧС =22 160 млн.<ref name="cia">{{cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gb.html|title= CIA - The World Factbook -- Gabon|accessdate= 11 марта 2009|lang= en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210040038/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gb.html |date=2008-12-10 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=138 |ХӀораннан а сина ДЧС=14 900<ref name="cia" /> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,683<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 106 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Франк КФА BEAC|Франк КФА]] (XAF) |Домен=[[.ga]] |Телефонан код=241 |Сахьтан аса= +1 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Габон''' (Gabon [ɡaˈbõ] — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Провинцеш == {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Провинци ! |Провинци (English) ! |Административан центр ! |Майда, км² ! |Бахархой (2007), адам. ! |Луьсталла адам/км² |----- | 1 | [[Эстуаре]] | Estuaire | [[Либревиль]] | 20 740 | 667 041 | 32,16 |----- | 2 | [[Лакхара Огове]] | Haut-Ogooué | [[Франсвиль]] ([[Масуку]]) | 36 547 | 150 205 | 4,11 |----- | 3 | [[Йуккъера Огове]] | Moyen-Ogooué | [[Ламбарене]] | 18 535 | 60 940 | 3,29 |----- | 4 | [[Нгуни (провинци)|Нгуни]] | Ngounié | [[Муила]] | 37 750 | 112 013 | 2,97 |----- | 5 | [[Ньянга]] | Nyanga | [[Чибанга]] | 21 285 | 56 784 | 2,67 |----- | 6 | [[Огове-Ивиндо]] | Ogooué-Ivindo | [[Макоку]] | 46 075 | 70 367 | 1,53 |----- | 7 | [[Огове-Лоло]] | Ogooué-Lolo | [[Куламуту]] | 25 380 | 63 243 | 2,49 |----- | 8 | [[Огове-Маритим]] | Ogooué-Maritime | [[Порт-Жантиль]] | 22 890 | 141 006 | 6,16 |----- | 9 | [[Волю-Нтем]] | Woleu-Ntem | [[Оем]] | 38 465 | 140 080 | 3,64 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||267 667||1 461 679||5,46|| |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 317ldxt9qifho5tyajumseiobjbpicx Гаити Республика 0 9492 25778577 10458989 2026-09-21T23:08:52Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778577 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш|Гаити (маьӀна)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Хlаити |Шен цӀе=Repiblik Ayiti <br />République d'Haïti |Доланиг дожар=Хlаитин |Байракх=Flag of Haiti.svg |ХӀост=Coat_of_arms_of_Haiti.svg |lat_dir = N|lat_deg = 19|lat_min = 6|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 20|lon_sec = 0 |region = HT |CoordScale = 2000000 <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=L'Union Fait La Force |Шатлакхан Иллинан цӀе=La Dessalinienne <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> |Картан тӀехь=Haiti (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[гаитянийн креолийн мотт|гаитянийн креолийн]] а [[французийн мотт|французийн]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[1 январь]] [[1804]]<br />(маршо кхайкхина)<br />[[1825]] (къобалйина) |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Порт-о-Пренс]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Порт-о-Пренс]], Каррефур, Дельма |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Мартейи, Мишель|Мишель Мартейи]]<br />[[Ламот, Лоран|Лоран Ламот]] |Латтанца меттиг=142 |Латта=27 748 |Хина процент=0,7 |Бахархойн меттиг = 88 |Бахархой = {{тӀекхетар}}9 893 934<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 328 |ДЧС = 12,942 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=263&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=47&pr.y=12|title=Haiti|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6174IqVhe|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг=126 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1242<ref name="imf2" /> |АКИ= {{охьадалар}} 0,456 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=161 |Ахча=[[гурд]] ([[HTG,код 332]]) |Домен=[[.ht]] |Телефонан код=509 |Сахьтан аса= −5 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Хlаи́ти ''' (Repiblik Ayiti [ajiti], République d'Haïti {{[a.iti]) — Къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх. {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} dc22egvibk73xjxfr95mc8ftxrw882g Гайана 0 9493 25778578 9092619 2026-09-21T23:08:54Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778578 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Гайана |Шен цӀе={{lang-en|Co-operative Republic of Guyana}} |Доланиг дожар=Гайанан |ХӀост=Coat of Arms of Guyana.svg |lat_dir = N|lat_deg = 5|lat_min = 44|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 59|lon_min = 19|lon_sec = 0 |region = GY |CoordScale = <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=One People, One Nation, One Destiny (Один народ, одна нация, одна судьба) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[парламентская республика]] |Картан тӀехь=Guyana (orthographic projection).svg |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[26 май]] [[1966 шо|1966]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Джорджтаун]] |Йоккха гӀала=[[Джорджтаун]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Рамотар, Дональд|Дональд Рамотар]]<br />[[Хайндс, Самуэль|Самуэль Хайндс]] |Латтанца меттиг=81 |Латта=214 970 |Хина процент=3,2 |Бахархойн меттиг=160 |Бахархой=751 223<!--DO NOT CHANGE UNTIL THE NEXT CENSUS WHICH WILL BE IN 2010--><ref>[http://www.statisticsguyana.gov.gy/census.html#popcenfinal Guyana 2002 Census] Bureau of Statistics — Guyana.</ref> |Бахархой лерина шо=2002 |Луьсталла=3,49 |ДЧС=3,082 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=336&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=42&pr.y=4|title=Guyana|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6174HpiO3|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=159 |ХӀораннан а сина ДЧС=4029<ref name="imf2" /> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,636<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 118 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[гайанан доллар]] ([[GYD, код 328]]) |Домен=[[.gy]] |Телефонан код=592 |Сахьтан аса= −4 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Гайа́на''' (Guyana [ɡaɪˈænə]) — къилба-малхбален Америкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} c6qhhbqpqfqhed6krfzwr13yncwa0og Гамби 0 9494 25778579 9092620 2026-09-21T23:08:57Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778579 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Гамби |Шен цӀе = Republic of The Gambia |Доланиг дожар = Гамбин |Девиз = Progress, Peace, Prosperity ([[Английский язык|англ.]] Прогресс, Мир, Процветание) |Шатлакхан Иллинан цӀе = For The Gambia Our Homeland |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |Картан тӀехь = LocationGambia.svg |lat_dir = N|lat_deg = 13|lat_min = 30|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 15|lon_min = 30|lon_sec = 0 |region = GM |CoordScale = |Меттанаш= [[ингалсан мотт|ингалсан]] а кхин а. меттигера |Маьрша йаьлла терахь= [[18 февраля]] [[1965]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Серекунда]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br /> |Куьйгалхой= [[Яйя Джамме]]<br />{{нп3|Исату Ньие Саиди||en|Isatou Njie-Saidy}}<br /> |Латтанца меттиг = 159 |Латта= 10 380 |Хина процент = 11,5 |Бахархойн меттиг = 148 |Бахархой = {{тӀекхетар}}1 878 999<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Gambia/|title=Счетчик населения Гамбии. Данные на 29.11.2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MTvklk6r|archivedate=2014-01-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца =1 360 681 |Бахархой лерина шо = 2003 |Луьсталла = 156 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,439 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 165 |Ахча = [[Даласи]] ([[GMD, 270]]) |Сахьтан аса = [[UTC+0]] }} '''Гамби''' (The Gambia, [ˈɡæmbiə], Republic of The Gambia) — Афркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Гамбин гонаш == {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Го ! |Провинци (English) ! |Административан центр ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />адам. (2010) ! |Луьсталла,<br />адам./км² |----- | 1 | [[Лахара хи (Гамбин го)|Лахара хи]] | Lower River | [[Манса-Конко (гӀала, Гамби)|Манса-Конко]] | 1 618 | 75 139 | 46,44 |----- | 2 | [[Йуккъера хи (Гамбин го)|Йуккъера хи]] | Central River | [[Яньянбуре (гӀала, Гамби)|Яньянбуре]] | 2 895 | 201 378 | 69,56 |----- | 3 | [[Къилбседера йист (Гамбин го)|Къилбседера йист]] | North Bank | [[Кереван (гӀала, Гамби)|Кереван]] | 2 256 | 180 170 | 79,86 |----- | 4 | [[Лакхара хи (Гамбин го)|Лакхара хи]] | Upper River | [[Бассе-Санта-Су (гӀала, Гамби)|Бассе-Санта-Су]] | 2 070 | 198 773 | 96,03 |----- | 5 | [[Малхбузера кӀошт (Гамби)|Малхбузера кӀошт]] | Western Division | [[Брикама (гӀала, Гамби)|Брикама]] | 1 764 | 529 280 | 300,04 |----- | 6 | [[Банжул]] | Banjul | [[Банжул]] | 88 | 523 589 (2003) | 5949,88 |- style="background: #CCC;" | ||Моссо|| || ||10 691||1 708 329||159,79 |} {{Африкан Мехкаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} naka46fj0v5hqylvs5r7lp20h9aosmb Гана 0 9495 25778580 24292320 2026-09-21T23:09:00Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778580 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Гана (маьӀнаш)}} {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Гана |Шен цӀе = {{lang-en|Republic of Ghana}} |Доланиг дожар = Ганы |ХӀост = Coat of arms of Ghana.svg |Девиз = Freedom and Justice ({{lang-en|Свобода и справедливость}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = God Bless Our Homeland Ghana |Форма правления = [[Президенан республика]] |Картан тӀехь = Ghana (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 7|lat_min = 41|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 0|lon_min = 59|lon_sec = 0 |region = GH |CoordScale = |Мотт= [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь = [[6 март]] [[1957]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Аккра]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Аккра]], [[Тамале]], [[Кумаси]], [[Болгатанга]]. |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент Ганы|Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Махама, Джон Драмани|Джон Драмани Махама]]<br />[[Квеси Амиссах-Артур]] |Латтанца меттиг=77 |Латта=238 537 |Хина процент =3,5 |Бахархойн меттиг =48 |Бахархой ={{тӀекхетар}}25 199 609<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла ={{тӀекхетар}}106 |ДЧС =31,331 млрд. |ДЧС лерина шо =2007 |ДЧС меттиг=73 |ХӀораннан а сина ДЧС=1 489 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,558<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 135 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Ганан седи|Седи]] ([[GHC, код 288]]) |Домен=[[.gh]] |Телефонан код=233 |Сахьтан аса=[[UTC+0]] }} '''Гана''' (Ghana) Republic of Ghana) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Регионаш == {| align="" class="standard" |+ ! |№ ! |Регион ! |Регион (English) ! |Административан центр ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />адам. (2009) ! |Луьсталла,<br />адам./км² |----- | 1 | [[Ашанти (регион)|Ашанти]] | Ashanti | [[Кумаси]] | 24 390 | 4 839 100 | 198,41 |----- | 2 | [[Йокха Аккра]] | Greater Accra | [[Аккра]] | 2 593 | 4 358 263 | 1680,78 |----- | 3 | [[Бронг-Ахафо]] | Brong Ahafo | [[Суньяни (гӀала)|Суньяни]] | 39 557 | 2 257 304 | 57,06 |----- | 4 | [[Лакхара Малхбалера регион|Лакхара Малхбалера]] | Upper East | [[Болгатанга]] | 8 842 | 1 001 926 | 113,31 |----- | 5 | [[Лакхара Малхбузера регион|Лакхара Малхбузера]] | Upper West | [[Ва (гӀала)|Ва]] | 18 477 | 637 157 | 34,48 |----- | 6 | [[Вольта (регион)|Вольта]] | Volta | [[Хо (гӀала)|Хо]] | 20 572 | 1 878 316 | 91,30 |----- | 7 | [[Малхбалера регион (Гана)|Малхбалера]] | Eastern | [[Кофоридуа]] | 19 977 | 2 297 565 | 115,01 |----- | 8 | [[Малхбузера регион (Гана)|Малхбузера]] | Western | [[Секонди-Такоради]] | 23 921 | 2 558 113 | 106,94 |----- | 9 | [[Къилбседера регион (Гана)|Къилбседера]] | Northern | [[Тамале (гӀала)|Тамале]] | 70 385 | 2 259 671 | 32,10 |----- | 10 | [[Йуккъера регион (Гана)|Йуккъера]] | Central | [[Кейп-Кост]] | 9 826 | 1 864 104 | 189,71 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||238 540||23 951 519||100,41 |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Гана]] 91pqtrpv3u4ambpm2jtkxl31ekqc07s Гватемала 0 9496 25778581 10100668 2026-09-21T23:09:03Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778581 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Гватемала |Шен цӀе=República de Guatemala |Доланиг дожар=Гватемалан |ХӀост=Coat_of_arms_of_Guatemala.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе=Guatemala Feliz <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=Guatemala (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min = 30|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 90|lon_min = 15|lon_sec = 0 |region = GT |CoordScale = |Мотт=[[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[15 сентябрь]] [[1821]] |Маьрша йелира=[[Испания|Испании]] |Коьрта гӀала=[[Гватемала (город)|Гватемала]] |Йоккха гӀала=[[Гватемала (гӀала)|Гватемала]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Перес Молина, Отто|Отто Перес Молина]]<br />[[Мальдонадо Агирре, Алехандра|Алехандра Мальдонадо Агирре]] |Латтанца меттиг=103 |Латта=108 890 |Хина процент=0,4 |Бахархойн меттиг=69 |Бахархой={{тӀекхетар}}14 373 472<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=119 |ДЧС=62,78 млрд |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=70 |ХӀораннан а сина ДЧС=4 000 |АКИ= {{тӀекхетар}}&nbsp;0,581<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 133 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Гватемалан кетсаль|Кетцаль]] ([[GTQ, код 320]]) |Домен=[[.gt]] |Телефонан код=502 |Сахьтан аса= -6 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Гватемала''' (Guatemala), República de Guatemala [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]) — къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх йу, Коьрта гӀала [[Гватемала (гӀала)|Гватемала]] йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} eu4m2ykd3b1xlorb4zh2aic9r0g927g Гвиней 0 9497 25778582 10455123 2026-09-21T23:09:06Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778582 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Гвиней |Шен цӀе=République de Guinée |Доланиг дожар=Гвинейн |ХӀост=Guinea crest01.png |Девиз=Travail, Justice, Solidarité |Шатлакхан Иллинан цӀе=Liberté <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=Guinea (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 10|lat_min = 58|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 10|lon_min = 46|lon_sec = 0 |region = GN |CoordScale = |Мотт=[[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[2 октябрь]] [[1958]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Конакри]] |Йоккха гӀала=Конакри |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= Mamadi Doumbouya<br />Bah Oury |Латтанца меттиг=77 |Латта=245 857 |Хина процент= |Бахархойн меттиг=75 |Бахархой={{тӀекхетар}}11 176 026<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла =39,4 |ДЧС=10 422 млн<ref name=imf>Данные за 2008 год. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=656&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=18 World Economic Outlook Database, Guinea], [[Международный валютный фонд]].</ref> |ДЧС меттиг =2008 |ХӀораннан а сина ДЧС=1 014<ref name=imf/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,355 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=178 |Ахча=[[Гвинейн франк]] ([[GNF, код 324]]) |Домен=[[.gn]] |Телефонан код=224 |Сахьтан аса=+0 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Гвиней''' ({{Lang-fr|République de Guinée}}, нко. ߖߌ߬ߣߍ߫) — [[Африка|Африкин]] пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Регионаш == [[Файл:Regions of Guinea ru.svg|thumb|right|250px|Гвинен регионаш.]] {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Регион ! |Регион (фр.) ! |Административан центр ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />адам. (2009) ! |Луьсталла,<br />адам./км² |----- | 1 | [[Боке (провинци)|Боке]] | Boké | [[Боке (Гвине)|Боке]] | 31 186 | 1 036 700 | 33,24 |----- | 2 | [[Конакри]] | Conakry | [[Конакри]] | 450 | 1 548 500 | 3441,11 |----- | 3 | [[Фарана (провинци)|Фарана]] | Faranah | [[Фарана (гӀала)|Фарана]] | 35 581 | 777 700 | 21,86 |----- | 4 | [[Канкан (Гвинен регион)|Канкан]] | Kankan | [[Канкан (Гвинен гӀала)|Канкан]] | 72 156 | 1 467 000 | 20,33 |----- | 5 | [[Кинди (провинци)|Кинди]] | Kindia | [[Киндия]] | 28 873 | 1 432 900 | 49,63 |----- | 6 | [[Лабе (провинци)|Лабе]] | Labé | [[Лабе (Гвине)|Лабе]] | 22 869 | 919 700 | 40,22 |----- | 7 | [[Маму (провинци)|Маму]] | Mamou | [[Маму]] | 17 074 | 797 800 | 46,73 |----- | 8 | [[Нзерекоре (провинци)|Нзерекоре]] | Nzérékoré | [[Нзерекоре]] | 37 668 | 2 237 500 | 59,41 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||245 857||10 217 800||41,56 |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Galerie == <gallery> File:Guinea sat.png|atlas Guinea File:Dame de Mali Guinée.jpg|[[w:fr:Mont Loura|Dame de Mali]] File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|[[w:fr:Chute de Tabouna|Chute de Tabouna]] à [[w:fr:Kindia|Kindia]] File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|[[w:fr:Chute de Saala|Chute de Saala]] [[w:fr:Labé|Labé]] File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les [[w:fr:Îles de Loos|Ile de Loos]] </gallery> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 38xfqf0ikz7mizlm1uxtee0mzgsrzv1 Гвиней-Бисау 0 9498 25778583 9092624 2026-09-21T23:09:08Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778583 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Гвине-Бисау |Шен цӀе =República da Guiné-Bissau |Доланиг дожар=Гвинеи-Бисау |ХӀост= Coat of arms of Guinea-Bissau.svg |Девиз=Unidade, Luta, Progresso |Шатлакхан Иллинан цӀе= |Аудио= |Урхаллин тайпа =[[Президентан республика]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]], [[христианство]] |lat_dir =N |lat_deg =12 |lat_min =2 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =14 |lon_min =55 |lon_sec = 0 |region = GW |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Guinea-Bissau on the globe (Africa centered).svg |Мотт=[[Португалихойн мотт|португалихойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[24 сентябрь]] [[1973]] |Коьрта гӀала=[[Бисау]] |Йоккха гӀала=Бисау |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Мануэль Серифу Ньямаджу]]<br />[[Руи Дуарте Барруш]] |Латтанца меттиг=133 |Латта=36 120 |Хина процент=12 |Бахархойн меттиг=149 |Бахархой =1 647 000 |Бахархой лерина шо =2010 |Луьсталла=44,1 |ДЧС =1784 млн |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=169 |ХӀораннан а сина ДЧС=1084 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,364 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=176 |Ахча=[[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] ([[ISO 4217|XOF]]) |Домен=[[.gw]] |Телефонан код=245 |Сахьтан аса=0 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Гвине-Бисау''' ({{lang-pt|Guiné-Bissau}}, офиц. цl. — '''Республика Гвинея-Бисау''' ({{lang-pt|República da Guiné-Bissau}} {{IPA|[ʁɛˈpublikɐ dɐ ɡiˈnɛ biˈsau]}})) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} he35h1y75hhuih9x7m4kuwx9ma3thjv Гондурас 0 9499 25778585 9228462 2026-09-21T23:09:15Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778585 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Гондурас |Шен цӀе=República de Honduras |Доланиг дожар=Гондурасан |ХӀост=Coat_of_arms_of_Honduras.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Libre, Soberana e Independiente |Шатлакхан Иллинан цӀе=Tu bandera es un lampo de cielo <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=Honduras (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 38|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 86|lon_min = 49|lon_sec = 0 |region = HN |CoordScale = |Мотт=[[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[15 сентябрь]] [[1821]] (маршо кхайкхина)<br />[[1823]] (къобалйина) |Маьрша йелира=[[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала=[[Тегусигальпа]] |Йоккха гӀала=[[Тегусигальпа]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Бахархойн цӀерш= Гондурасовец |Куьйгалхой=[[Эрнандес, Хуан Орландо|Хуан Орландо Эрнандес]]<br />[[Альварес, Рикардо|Рикардо Альварес]] |Латтанца меттиг=100 |Латта=112 090 |Хина процент=- |Бахархойн меттиг=93 |Бахархой={{тӀекхетар}}8 448 465<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=63 |ДЧС=19 252 млн. |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=109 |ХӀораннан а сина ДЧС=2 900 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,632<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 120 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Гондурасан лемпира|Лемпира]] ([[HNL,код 340]]) |Домен=[[.hn]] |Телефонан код=504 |Сахьтан аса= -6 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Гондура́с''' ({{lang-es|República de Honduras}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe onˈduɾas]}}) — [[Йуккъера Америка|Йуккъерчу Америкин]] [[пачхьалкх]]. Коьрта гӀала — [[Тегусигальпа]] йу ([[1880 шо]] кхаччалц — [[Комаягуа]] хилла). Дозанашца йу [[Никарагуа]] къилба-малхбалехьа, [[Сальвадор]] къилба-малхбузехьа, [[Гватемала]] малхбузехьа. Уллера хиш къилбаседехьа [[Карибийн хӀорд]], къилбехьа [[Тийна Ӏапказ]]. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} r8vef7z98vm6lpcwpxt9n1inv8el0pz Гренада 0 9500 25778586 10734588 2026-09-21T23:09:17Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778586 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Гренада (маьӀнаш)}} {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Гренада |Шен цӀе=Grenada |Доланиг дожар=Гренадан |ХӀост=Grenada Coat of Arms.jpg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Всегда осознавая Бога, мы стремимся вперёд, строим и развиваемся как единый народ ({{lang-en|Ever conscious of God we aspire, build and advance as one people}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Hail Grenada <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |Картан тӀехь=Grenada in its region.svg |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 7|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 61|lon_min = 40|lon_sec = 0 |region = GD |CoordScale = |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[7 февраль]] [[1974]] |Маьрша йелира=[[Великобритания|Великобритании]] |Коьрта гӀала=[[Сент-Джорджес]] |Йоккха гӀала=[[Сент-Джорджес]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Елизавета II]]<br />[[Сесил Ла Гренейд]]<br />[[Кит Митчелл]] |Латтанца меттиг=217 |Латта=344 |Хина процент=1,6 |Бахархойн меттиг=197 |Бахархой=89&nbsp;502 |Бахархой лерина шо=2005 |Луьсталла=672 |ДЧС=823 млн. |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=178 |ХӀораннан а сина ДЧС=9000 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,770<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 63 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Малхбалера-карибан доллар]] ([[XCD, код 951]]) |Домен=[[.gd]] |Телефонан код=1-473 |Сахьтан аса= −4 }}'''Гренада''' ({{lang-en|Grenada}} {{IPA|[ɡrɪˈneɪdə]}}) — къилба-малхбалехьара lамеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} g9cow262vn33ethe2iyx0l5vic4bpjf Джибути 0 9502 25778590 10106525 2026-09-21T23:09:29Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778590 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Джибути |Шен цӀе=جمهورية جيبوتي<br />République de Djibouti (фр.)<br />Gabuutih Ummuuno (афар) |Доланиг дожар=Джибути |ХӀост=Emblem of Djibouti.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Unité, Égalité, Paix |Шатлакхан Иллинан цӀе=Flag song <!--|Аудио=--> |Картан тӀехь=LocationDjibouti.svg |lat_dir = N|lat_deg = 11|lat_min = 48|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 42|lon_min = 26|lon_sec = 0 |region = DJ |CoordScale = |Меттанаш=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]], [[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[27 июнь]] [[1977]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Джибути (гӀала)|Джибути]] |Йоккха гӀала=[[Джибути (гӀала)|Джибути]] |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Исмаил Омар Гелле]]<br />[[Абдулкадер Камил Мохамед]] |Латтанца меттиг=147 |Латта=23 200 |Хина процент =- |Бахархойн меттиг=171 |Бахархой =818 169 |Бахархой лерина шо=2009 |Луьсталла=35,27 |ДЧС =1 570 млн. |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=168 |ХӀораннан а сина ДЧС=1 878 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,445 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ =2013 |АКИ меттиг=164 |Ахча=[[Франк Джибути]] ([[DJF, код 268]]) |Домен=[[.dj]] |Телефонан код=253 |Сахьтан аса= +3 <!--|Билгалдахарш=--> }} {{маьӀна|Джибути (маьӀнаш)}} '''Джибути''' ({{lang-ar|جيبوتي}}), ({{lang-ar2|جمهورية جيبوتي}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Регионаш == {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Регион ! |Регион (Фр.) ! |Административан центр ! |Майда,<br />км² ! |Бахархой,<br />адам. (2009) ! |Луьсталла,<br />адам./км² |----- | 1 | [[Али Сабье (регион)|Али Сабье]] | Region d’Ali Sabieh | [[Али-Сабье]] | 2 200 | 86 949 | 39,52 |----- | 2 | [[Арта (регион)|Арта]] | Region d’Arta | [[Арта (гӀала, Джибути)|Арта]] | 1 800 | 42 380 | 23,54 |----- | 3 | [[Дихил (регион)|Дихил]] | Region de Dikhil | [[Дихил (гӀала)|Дихил]] | 7 200 | 88 948 | 12,35 |----- | 4 | [[Джибути (гӀала)|Джибути]] | Ville de Djibouti | [[Джибути (гӀала)|Джибути]] | 200 | 475 332 | 2376,66 |----- | 5 | [[Обок (регион)|Обок]] | Region d’Obock | [[Обок]] | 4 700 | 37 856 | 8,05 |----- | 6 | [[Таджурах]] | Region de Tadjourah | [[Таджура (город, Джибути)|Таджура]] | 7 100 | 86 704 | 12,21 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||23 200||818 169||35,27 |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 482o7zr3zqm18vfm2kt4fwpccjo7ebz Доминика 0 9503 25778591 9092630 2026-09-21T23:09:31Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778591 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Доминика |Шен цӀе=Commonwealth of Dominica |Доланиг дожар=Доминикан |ХӀост=Coat of arms of Dominica.svg |Девиз=Après le Bondie, C'est la Ter ([[патуа]], После Бога любим Землю) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Isle of Beauty, Isle of Splendour<br />(Остров красоты, остров великолепия) <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg =15 |lat_min =25 |lat_sec = 24 |lon_dir =W |lon_deg =61 |lon_min =20 |lon_sec = 18 |region = DM |CoordScale =250000 |Картан тӀехь=LocationDominica.png |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[3 ноябрь]] [[1978]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Розо]] |Йоккха гӀала=[[Розо]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Саварин, Чарльз|Чарльз Саварин]]<br />[[Рузвельт Скеррит]] |Латтанца меттиг= 172 |Латта= 754 |Хина процент= 1,6 |Бахархойн меттиг= 184 |Бахархой= 72 512 |Бахархой лерина шо= 2008 |Луьсталла= 93 |ДЧС= 384 млн. |ДЧС лерина шо= 2005 |ДЧС меттиг= 209 |ХӀораннан а сина ДЧС= 5 970 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,745<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 72 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Малхбалера-карибан доллар]] ([[XCD, код 951]]) |Домен=[[.dm]] |Телефонан код= 1-767 |Сахьтан аса= -4 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Доминика''' ({{lang-en|Dominica}} — къилба-малхбалехьара Амеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 3d6uoaxto1p0yclg3nzengun48mfubd Доминикин Республика 0 9504 25778592 9092631 2026-09-21T23:09:33Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778592 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Доминикин Республика |Шен цӀе=República Dominicana |Доланиг дожар=Доминикин Республикин |ХӀост= Coat of arms of the Dominican Republic.svg |Девиз=Dios, patria, libertad (Бог, отечество, свобода) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Quisqueyanos valientes <!--|Аудио=--> |lat_dir =N |lat_deg =18 |lat_min = 50|lat_sec = 10 |lon_dir =W |lon_deg =69 |lon_min =48 |lon_sec =30 |region = |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь=Dominican Republic (orthographic projection).svg |Мотт=[[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[27 февраль]] [[1844]] |Маьрша йелира=[[Гаити Республика|Гаити]] |Коьрта гӀала=[[Санто-Доминго]] |Йоккха гӀала=[[Санто-Доминго]] |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Данило Медина]]<br />[[Маргарита Седеньо де Фернандес]] |Пачхьалкхан дин=[[Католицизм]] |Латтанца меттиг=128 |Латта=48 730 |Хина процент=1,6 |Бахархойн меттиг=85 |Бахархой={{тӀекхетар}}10 219 630<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо= 2013 |Луьсталла=201 |ДЧС=60 042 млн |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=68 |ХӀораннан а сина ДЧС=6 767 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,702<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 96 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Доминикин песо]] ([[DOP,код 214]]) |Домен=[[.do]] |Телефонан код=1-809, 1-829 |Сахьтан аса= -4 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Доминикин Республика''' ({{lang-es|República Dominicana}} {{IPA|[reˈpublika dominiˈkana]}}) — къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 3qfnaj4rym1pjmdoe6bbmngea602ytr Замби 0 9505 25778594 9092634 2026-09-21T23:09:37Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778594 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Замби |Шен цӀе=Republic of Zambia {{ref-en}}<br />Dziko la Zambia {{ref-ny}} |Доланиг дожар =Замбии |ХӀост= Coat of Arms of Zambia.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Одна Замбия, одна нация ({{lang-en|One Zambia, One Nation}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Стой и пой о гордой и свободной Замбии <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=Zambia (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 14|lat_min = 7|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 38|lon_sec = 0 |region = ZM |CoordScale = |Мотт=[[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[24 октябрь]] [[1964]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Лусака]] |Йоккха гӀала=[[Лусака]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Сата, Майкл|Майкл Сата]]<br />[[Скотт, Гай|Гай Скотт]] |Латтанца меттиг=38 |Латта=752 614 |Хина процент=1 |Бахархойн меттиг = 70 |Бахархой={{тӀекхетар}}14 222 233<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла = 17,2 |ДЧС=9 853 млрд. |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=136 |ХӀораннан а сина ДЧС=900 |АКИ= 0,448 |Локхалла АКИ= <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=163 |Ахча=[[Замбин квача]] (ZMK) |Домен=[[.zm]] |Телефонан код=260 |Сахьтан аса= +2 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Замби''' ({{lang-en|Zambia}} {{IPA|[ˈzæmbiə]}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 12thrdxu92zj367sdajmhn9racen9ea Зимбабве 0 9506 25778595 9092635 2026-09-21T23:09:39Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778595 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Зимбабве |Шен цӀе=Republic of Zimbabwe |Доланиг дожар =Зимбабве |ХӀост=Coat of Arms of Zimbabwe.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Unity, Freedom, Work |Шатлакхан Иллинан цӀе=Kalibusiswe Ilizwe le Zimbabwe <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=Zimbabwe on the globe (Africa centered).svg |lat_dir = S|lat_deg = 19|lat_min = 1|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 1|lon_sec = 0 |region = ZW |CoordScale = |Меттанаш=[[Ингалсан мотт|ингалсан]], [[Шона (мотт)|шона]], [[къилбаседа ндебеле]] |Маьрша йаьлла терахь=[[11 ноября]] [[1965]]<br />(провозглашена как [[Южная Родезия]])<br />[[18 апреля]] [[1980]]<br />(признана) |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Хараре]] |Йоккха гӀала=Хараре |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Emmerson Mnangagwa]]<br />Vacant |Латтанца меттиг=59 |Латта=390 757 |Хина процент=1 |Бахархойн меттиг=72 |Бахархой={{тӀекхетар}}13 182 908<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=26 |ДЧС=2,211 млн. |ДЧС лерина шо=2007 |ДЧС меттиг=158 |ХӀораннан а сина ДЧС=173 |АКИ={{охьадалар}}0.397 |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг = 173 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча=[[АЦШн доллар]]<ref>[[Доллар Зимбабве]] (ZWL) использовался до [[12 апреля]] [[2009 год]]а</ref> |Домен=[[.zw]] |ISO=ZWE |Телефонан код=263 |Сахьтан аса= +2 |Билгалдахарш=<references/> }}'''Зимбабве''' ({{lang-en|Republic of Zimbabwe}} {{IPA|[zɪmˈbɑːbweɪ]}}) — Афикан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкан Мехкаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 0qlmevoj66f477bpy4l0bfap9k71dkn Исраил 0 9507 25778601 24222314 2026-09-21T23:09:53Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778601 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Исраил |Шен цӀе =<tr align="center"><td style="border-style:none;"> מדינת ישראל<br /><small> ''Медина́т Исраэ́ль''</small></td> <td style="border-style:none; font-style: italic">{{lang-ar2|دولة إسرائيل}}<br /><small>''Да́улат Исра’и́ль''</small></td></tr> |Доланиг дожар=Исраилан |ХӀост=Coat_of_arms_of_Israel.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=Ха-Тиква |Аудио=Hatikvah instrumental.ogg |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |На карте=Israel (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 47|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 0 |region = IL |CoordScale = |Меттанаш=[[иврит]], [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[хӀутосург беттан 14 дийнахь]] [[1948 шо]] <br> ([[ияр|5 ийара]] 5708 шо) |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала= [[Къудс-ГӀала]]<!-- --><ref group="комм.">В соответствии с несколькими резолюциями ООН (в частности, резолюция [[ГА ООН]] № 194 от 11 декабря 1948 года), установлен статус [[Иерусалим]]а как муниципалитета, находящегося под международным управлением. Израиль провозгласил Иерусалим столицей в [[1949 год]]у после окончания [[Война за независимость Израиля|Войны за независимость]]. В [[1967 год]]у после [[Шестидневная война|Шестидневной войны]] Израиль аннексировал [[Восточный Иерусалим]] и объединил его с Западным в единое муниципальное образование, однако это объединение не признано ООН ([[Резолюция Совета Безопасности ООН 478]]). Посольства всех стран, имеющих дипломатические отношения с Израилем, расположены вне пределов Иерусалима, в основном в [[Тель-Авив]]е, [[Рамат-Ган]]е и [[Герцлия|Герцлии]] — [http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm Сайт кнессета]</ref> |Яккхий ГӀалинаш= [[Иерусалим]], [[Тель-Авив|Тель-Авив — Яффа]], [[Хайфа]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]]<br /> |Куьйгалхой=[[Перес, Шимон|Шимон Перес]]<br />[[Нетаньяху, Биньямин|Биньямин Нетаньяху]] |Латтанца меттиг=147 (143) |Латта=20 770 км²{{ref+|Суверенная территория Израиля, сложившаяся в результате [[Война за независимость Израиля|Войны за независимость 1949 года]]. В этих границах Израиль признан большинством государств и ООН<ref>{{книга|ссылка часть=https://books.google.ca/books?id=ZRmFCwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA252#v=onepage&q&f=false |часть=The Middle East and North Africa |заглавие=Fundamentals of World Regional Geography |автор=Hobbs J. J. |издание=4th Ed |год=2016 |издательство=Gengage Learning |isbn=978-1-305-57826-5 |pages=252 |quote=Within its legally recognized, pre-1967 borders, Israel's area is only 8019 square miles (20,770 sq km)}}</ref>.|комм.}}<br>22 072{{ref+|Территория, на которую позже был распространён суверенитет Израиля, включая [[Восточный Иерусалим]] и [[Голанские высоты]]. Данное число используется в официальных документах Израиля<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14628840 |title=Israel profile - Key facts |publisher=[[Би-би-си|BBC]] |lang=en |date=2014-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210103156/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14628840 |archivedate=2017-02-10}}</ref>, но, в связи с непризнанием аннексии ООН, не используется в международных документах.|комм.}} |Хина процент=2 |Бахархойн меттиг=97 |Бахархой= 8 080 600<ref name="Statistical Abstract">{{cite web|url = http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201311255|title = מבחר נתונים מתוך השנתון הסטטיסטי לישראל מס' 2013 ,64|lang = he}} — данные ЦСБ Израиля учитывают также около 350 тыс. израильских граждан проживающих на Западном берегу р. Иордан, Голанских высотах и в Восточном Иерусалиме {{cite web|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|title = CIA the World Factbook. Israel}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2021-01-03 }}</ref> |Бахархойн цӀерш= |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=355 |Луьсталлина меттиг=21 |ДЧС=240,894 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=946,921,964,939,134,463,436,941&s=NGDPD,NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=13 Международный валютный фонд]</ref> |ДЧС лерина шо=2012 |ДЧС меттиг=49 |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=28 |ХӀораннан а сина ДЧС=31 300<ref name="IMF"/> |АКИ = 0,906<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 22 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Керла шекель]] ([[ILS, код 376]]) |Домен=[[.il]] |Телефонан код=972 |Сахьтан аса = [[GMT+2]] (аьхка [[GMT+3]]) }} [[Файл:Israel 1949-1967-ce.svg|300px|мини|Исраилан карта дозанашца 1949 тӀера 1967 кхаччалц.]] '''Исра́ил, Исраил-мохк<ref>{{йаззам|корта=Iийсас беана, Лакас дIаязбина болу Хаза Кхаь|шо=1998|issn=5-89115-052-8|хьажорг=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011630665/|меттиг=Москва|агӀонаш=84,2|мотт=ce}}</ref>''', '''Изра́иль<ref>А.Г. Мациев, А.Т Карасаев Русско-чеченский словарь. — Русский язык, 1978. — 728 с.</ref>''' ({{lang-he|ישראל}}, {{Lang-ar|إسرائيل‎}}), официалан цӀе — '''Исраил пачхьалкх''' ({{lang-he|מדינת ישראל}}, {{lang-ar|دولة إسرائيل}}) — иза [[Хьалхара Ази|Къилба-Малхбузен Азин]] пачхьалкх йу. Исраилан Йуккъерчуйуккъерчу статистикийн хаамашца 2014 шеран сентябрехь ларарца, 8,25 млн стаг ву, майда — 22 072 км² йу. Бахархойн дукхаллица [[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхийн могӀам|97-гӀа меттиг йу]] а, шен майданца [[Пачхьалкхийн а, йозуш йолу пачхьалкхийн могӀам майданца|147-гӀа меттиг йу]]. Цуьнан коьрта гӀала — [[Къудс-ГӀала]] йу. Пачхьалкхан мотт — [[иврит]] а, [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] а бу. [[Унитарни пачхьалкх]], демократин [[парламенан республика]]. 2009 шеран мартехь дуьйна [[Исраилан премьер-министр|премьер-министр]] [[Нетаньяху, Биньямин|Биньямин Нетаньяху]] ву. Исраилан йу 6 административан кӀошташ. == КӀошташ == {| align=" " class="standard" |+ ! |№ ! |КӀошт ! |Административан центр ! |Майда,<br /> км² ! |Бахархой,<br /> стаг (2008) ! |Луьсталла,<br /> стаг/км² |----- | 1 | [[Къилбседа кӀошт (Исраил)|Къилбседа]] | [[Назарет]] | 4 478 | 1 279 200 | 285,66 |----- | 2 | [[Хайфан кӀошт|Хайфан]] | [[Хайфа]] | 864 | 913 000 | 1056,71 |----- | 3 | [[Йуккъера кӀошт (Исраил)|Йуккъера]] | [[Рамле]] | 1 293 | 1 854 900 | 1434,57 |----- | 4 | [[Тель-Авиван кӀошт|Тель-Авиван]] | [[Тель-Авив]] | 176 | 1 285 000 | 7301,14 |----- | 5 | [[Къудс-ГӀалин кӀошт|Къудс-ГӀалин]] | [[Къудс-ГӀала]] | 653 | 945 000 | 1447,17 |----- | 6 | [[Къилба кӀошт|Къилба]] | [[Беэр-Шева]] | 14 232 | 1 106 900 | 77,77 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| ||21 696||7 384 000||340,34 |} [[Файл:Israel districts numbered.png|right|thumb|250px|[[Израилан кӀошташ]]: (1)&nbsp;[[Къилбседа кӀошт (Исраил)|Къилбседа]], (2)&nbsp;[[Хайфан кӀошт|Хайфан]], (3)&nbsp;[[Йуккъера кӀошт (Исраил)|Йуккъера]], (4)&nbsp;[[Тель-Авиван кӀошт|Тель-Авиван]], (5)&nbsp;[[Къудс-ГӀалин кӀошт|Къудс-ГӀалин]], (6)&nbsp;[[Къилба (Исраил)|Къилба]]; <br /> <br /> (А)&nbsp;[[Голанские высоты]], (В)&nbsp;[[Западный берег реки Иордан|Западный берег]], (С)&nbsp;[[сектор Газа]]|140px]] {{Азин пачхьалкхаш}} ==Notes== <references group="комм."/> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Исраил]] 4l9pkt89xeysr8x688bpit0ttj27pym ХӀиндойчоь 0 9508 25778717 24148863 2026-09-21T23:14:43Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778717 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|ХӀинди (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=ХӀиндойчоь |Шен цӀе=<tr align=center><td style="border-style:none;"> भारत गणराज्य<br /><small>''Bhārat Gaṇarājya''</small></td> <td style="border-style:none; font-style: italic">{{lang-en2|Republic of India}}<br /></td></tr> |Доланиг дожар=ХӀиндин |ХӀост=Emblem of India.svg |ХӀостан метта= |Девиз=Satyameva Jayate ({{lang-sa|सत्यमेव जयते}}) — «Бакъо бен ца тоьлу» |Шатлакхан Иллинан цӀе=Jana-Gana-Mana |Аудио=Jana Gana Mana instrumental.ogg |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Картан тӀехь=India (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 7|lat_sec = 32 |lon_dir = E|lon_deg = 78|lon_min = 18|lon_sec = 38 |region = IN |CoordScale = |Меттанаш=[[ХӀиндийн мотт]], [[ингалсан мотт]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1947]] шеран [[15 август]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Нью-Дели]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Мумбаи]], [[Дели]], [[Бангалор]], [[Ченнаи]], [[Калькутта]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Мукерджи, Пранаб Кумар|Пранаб Кумар Мукерджи]]<br />[[Ансари, Моьхаммад Хьамид|Ансари Мохьаммад Хьамид]]<br />[[Сингх, Манмохан|Манмохан Сингх]] |Латтанца меттиг=7 |Латта=3 287 263 |Хинан процент=9,5 |Бахархойн барамца меттиг = 2 |Бахархой = 1 220 800 359<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 364 |ДЧС (НЭТ)=4,735 трлн<!--http://mostinfo.su/215-vvp-po-pps-stran-mira-za-2012-god.html--> |ДЧС (НЭТ) лерина шо=2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг=3 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)=3,693<ref>name=IMF</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг=129 ДЧС (номинал)=1,848 трлн<ref name=WBD>{{cite web|title=GDP (current US$) Data in 2011|url=http://databank.worldbank.org/databank/download/GDP.pdf|publisher=World Bank database|accessdate=5 September 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CvnKY3LN|archivedate=2012-12-15}}</ref> |ДЧС (номинал) лерина шо=2011 |ДЧС (номинал) меттиг=10 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 1,388<ref>name="IMF"</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 114 |АКИ = 0,554<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 136 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Бахархойн цӀерш = ХӀиндусаш |Ахча=[[ХӀиндин рупи]]<br />([[ISO 4217|INR, код 356]]) |Домен=[[.in]] |Телефонан код=91 |Сахьтан аса=+5:30 }} '''ХӀиндойчоь''' ({{lang-hi|भारत}}, {{lang-en|India}}), официалан цӀе — '''ХӀиндойчоьнан Респу́блика''' ({{lang-hi|भारत गणराज्य}}, {{lang-en|Republic of India}}) — иза [[Къилба Ази|Къилба Азера]] [[пачхьалкх]] йу. Цуьнан бахархой — 1 329 356 004 стаг (август 2016) ву <ref>[http://www.indiastat.com/default.aspx Indiastat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124035144/http://www.indiastat.com/Default.aspx |date=2015-11-24 }}</ref>, майда — 3 287 263 км², оцу шинне а гайтамца [[Къилба Ази|Къилба Азера]] йаккхийчех пачхьалкх йу. [[Бахархойн барамца х1оттийна исписка|Бахархойн барамца дуьненахь шолгӀачу]], [[Мехкаш даккхийра хилар гойту могӀам|майданца ворхӀалгӀа]] меттигехь йу. Коьрта гӀала — [[Нью-Дели]]. Пачхьалкхан меттанаш — '''хӀинди''' а, [[ингалсан мотт|ингалсан]] а. [[Федерацин пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. [[ХӀиндин Премьер-министр|Премьер-министр]] — [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]], [[ХӀиндин Президент|президент]] — [[Ковинд, Рам Натх|Ковинд Рам Натх]]. Лаьтта 29 штатах а, 7 бертан латтанех а.{{Дехьадалар|Административан йекъайалар}} ХӀиндин дозанаш ду [[Пакистан]]ца малхбузехь, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]], [[Непал]]ца, [[Бутан]]ца къилбаседа-малхбалехь, [[Бангладеш]]ца а, [[Мьянма|Мьянмица]] а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин хӀордан дозанаш ду [[Мальдиваш]]ца къилба-малхбузехь, [[Шри-Ланка|Шри-Ланкица]] къилбехь, [[ХӀиндонези]] къилба-малхбалехь<ref name="sanilkumar">{{Harvnb|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006|p=531}}</ref>. [[ОвхӀан]]ца доза долу [[Джамму а, Кашмир а]] штат къовсаме латта ду<ref name="Afghanistan">Примечание: Индийское правительство считает, что Индия также граничит с [[Афганистан]]ом, так как рассматривает весь штат [[Джамму и Кашмир]] индийской территорией, включая ту его часть, которая граничит с Афганистаном. Граница между Индией и [[Пакистан]]ом была заморожена в [[1948 год]]у, после прекращения огня, [[ООН]]. Вследствие этого регион, граничащий с Афганистаном, оказался на территории, подконтрольной Пакистану.</ref>. [[ХӀиндийн субконтинент]] ширачу [[хӀиндин цивилизаци]]н даймохк бу. Шен историн йохаллин доккхах долчу декъехь ХӀинди хилла ладаме йохк-эцаран некъаийн йукъ, гӀарайаьлла хилла шен бахамашца а, лакхарчу оьздангаллица а. ХӀиндехь кхолладелла [[хӀиндуизм]], [[буддизм]], [[сикхизм]], [[джайнизм]] динаш. Вайн эран хьалхарчу эзар шарахь хӀиндин субконтиненте кхаьчна [[керсталла]] а, [[ислам]] а, цара боккха Ӏаткъам бина регионан тайп-тайпана оьздангалла кхиоран. [[XVII бӀешо|XVIII]] — [[XX бӀешо|XX бӀешерийн]] хьалхарчу декъехь ХӀинди кӀез-кӀезиг лоцуш [[ХӀиндин Европо йина колонизаци|дӀалаьцна]] [[Британин импери]]с. [[1947 шо|1947 шарахь]], [[Х1индин къам-парг1атдаккхаран болам|дукха шерашкахь дуьхьало йинчул тӀехьа]], пачхьалкхан паргӀато йелла. [[XX бӀешо]] чекхдолуш ХӀиндин бакхий кхиамаш хилла экономикехь а, тӀеман кхиорехь а, пачхьалкхан экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучарна йукъахь йара. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, бахархойн доккхаха долу дакъа [[Къоьлла|къоьллехь]] дехаш ду. Боккха бала бу лакхарчу тӀегӀан тӀиера [[коррупци]] а, тӀехьайисита могашалла ларйаран система а. ХӀинди [[потенциалехь онда пачхьалкх]] йу, [[ядеран герз]] а долуш. Иза ишттачу дуьненайукъарчу кхолламашна йукъахь йу: [[Вовшахкхетта Къаьмнийн Организаци|ВКЪО]], [[G20]], [[Дерригдуьненан мах лелон организаци|ДМЛО]], [[Къилба Азин регионийн йукъаметтигийн ассоциаци]], [[Къамнийн ДоттагӀалла]], ткъа иштта [[БРИКС]] а, [[ШОС]] а. == ЦӀе схьайалар == Пачхьалкхан официалан цӀе, '''ХӀинди''', схьайаьлла [[санскрит]]ан ''синдху'' ({{lang-sa|सिन्धु}}) гергарчу шира персин ''хӀинду'' дешах — [[ХӀинд]] хин исторера цӀарах<ref>«India», ''Oxford English Dictionary'', second edition, 2100a.d. Oxford University Press</ref>. [[Шира Желтойчоь|Ширчу желтой]] хӀиндахойх ''индои'' ({{lang-grc|Ἰνδοί}}) — «ХӀиндан нах» олуш хилла<ref name="basham">{{cite book|first=A. L.|last=Basham |title=The Wonder That Was India |publisher=South Asia Books|year=2000|id=ISBN 0283992573}}</ref>. [[ХӀиндин Конституци]]с къобалйо шолгӀа цӀе, '''Бхарат''' ({{lang-hi|भारत}}), [[Бхарата (император)|ширачу хӀиндин паччахьан]] санскритан цӀарах йаьлла йолу, цуьнан истори йийцина «[[Махабхарата|Махабхаратехь]]». КхоалгӀа цӀе, '''ХӀиндустан''', лелош йу [[Сийлахьчу Моголийн импери|Сийлахьчу Моглийн империн]] заманера схьа, амма официалан статус йац<ref>{{cite web | title = Official name of the Union | url = http://indiacode.nic.in/coiweb/fullact1.asp?tfnm=00%201 | work = Courts Informatics Division, National Informatics Centre, Ministry of Comm. and Information Tech | description = Name and territory of the Union- India, that is Bharat, shall be a Union of States. | accessdate = 2007-08-08 | deadlink = 404 |archiveurl=https://web.archive.org/20050413084938/indiacode.nic.in/coiweb/fullact1.asp?tfnm=00%201|archivedate=2005-04-13}}</ref>. == Истори == {{main|ХӀиндин истори}} [[Файл:Bhimbetka rock paintng1.jpg|thumb|right|Бхимбеткера тархаш тӀиера сурташ]] [[Файл:Indus Valley Civilization, Early Phase (3300-2600 BCE).png|thumb|right|Вайн эрал 3300 — 2600 шераш хьалхара хараппин цивилизацин мур]] [[Файл:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|Вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхара хараппин кхиана цивилизацин мур]] [[Файл:Indus Valley Civilization, Late Phase (1900-1300 BCE).png|thumb|right|Вайн эрал 1900—1300 шераш хьалхара хараппин цивилизацин тӀехьара мур]] === ТӀулгийн мур === [[Нармада (эрк)|Нармадан]] тогӀенерчу [[Хатнор]]ехь карийначу [[Нийса лела адам]]ийн даьӀахкаша гойту, ХӀиндехь адам деха, лаххара а, йуккъерчу [[плейстоцен]]ан муьрехь дуьйна, 200 000—500 000 шо гергга хьалха<ref>{{cite news |first=G.S |last= Mudur |title=Still a mystery |url=http://www.telegraphindia.com/1050321/asp/knowhow/story_4481256.asp |work=KnowHow|publisher=The Telegraph |date=March 21, 2005 |accessdate=2007-05-07 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gsi.gov.in/homonag.htm|title=The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India|accessdate=2007-05-07|date=20 September 2005|work=Multi Disciplinary Geoscientific Studies|publisher=Geological Survey of India|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20071009201711/www.gsi.gov.in/homonag.htm|archivedate=2007-10-09}}</ref>. [[Мезолит]]ан мур болабелла [[ХӀиндийн субконтинент]]ехь 30 000 шо гергга хьалха, лаьттина 25 000 шо гергга. Дуьххьара евзаш йолу даиман нах беха меттигаш кхоллайелла 9000 шо хьалха [[Мадхья-Прадеш]] штатерчу [[Бхимбеткера тархийн гӀишлош|Бхимбеткехь]]. [[Неолит]]ан уггар хьалхара оьздангаллин лараш, [[радиоуглеродан анализ]]о гойту вайн эрал VIII эзар шерашна йуккъехь, карийна [[Гуджарат]] штатехь [[Камбейн айма]]н бухахь. [[Вайн эрал 7 эзар шо хьалха|Вайн эрал VII эзар шо хьалха]] хилла неолитан оьздангаллин тешаллаш, карийна [[Пакистан]]ан провинцехь [[Балочистан]]ехь [[Мергарх]] цӀе йолчу нах лаьттинчу меттигехь<ref>{{cite journal | last = Gaur | first = A. S. | coauthors = K. H. Vora | date = July 10, 1999 | title = Ancient shorelines of Gujarat, India, during the Indus civilization (Late Mid-Holocene): A study based on archaeological evidences | journal = Current Science | volume = 77 | issue = 1 | pages = 180–185 | issn = 0011-3891 | url = http://www.ias.ac.in/currsci/jul10/articles29.htm | accessdate = 2007-05-06 }}</ref>. ТӀехьарчу неолитан [[археологи]]йн оьздангаллаш кхиана [[ХӀиндин цивилизаци|ХӀинд хин тогӀенехь]] вайн эрал хьалхарчу 6000 — 2000 шерийн муьрехь, ткъа [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀиндехь]] — вайн эрал хьалхарчу 2800—1200 шерашна йукъахь. Исторехь [[Къилба Ази]]н регионехь хилла кхин а шира нах беха меттигаш<ref name="coppa">{{ cite journal | last = Coppa| first=A.| coauthors=L. Bondioli, A. Cucina, D. W. Frayer, C. Jarrige, J. F. Jarrige, G. Quivron, M. Rossi, M. Vidale, R. Macchiarelli| title=Palaeontology: Early Neolithic tradition of dentistry| journal=Nature| volume=440| pages=755–756| date = 6 April 2006 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v440/n7085/pdf/440755a.pdf| doi = 10.1038/440755a | accessdate = 2007-11-22 |format=PDF}}</ref>, цуьнан йаккхийра цивилизацеш<ref name="possehl">{{cite journal| last =Possehl| first=G. L.| authorlink = Gregory Possehl| year=1990| month=October| title=Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization| journal = Annual Review of Anthropology| volume=19| pages=261–282| issn=0084-6570| doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001401| url = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1| accessdate=2007-05-06}}</ref><ref name="asaw">{{ cite book| last=Kenoyer| first=Jonathan Mark| coauthors=Kimberley Heuston| title=The Ancient South Asian World| publisher=[[Oxford University Press]]| month = May | year = 2005 | isbn = 0195174224 | url = http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryWorld/Ancient/Other/~~/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTE3NDIyOQ== }}</ref>. [[Палеолит|Шира палеолитан]] муьран йукъайогӀуш йолу археологин ахкарш долу шира меттиг йу [[Пакистан]]ера [[Соан]] хин тогӀе<ref name="ppisv">{{cite book| last=Rendell| first=H. R.| coauthors=Dennell, R. W. and Halim, M.| title=Pleistocene and Palaeolithic Investigations in the Soan Valley, Northern Pakistan| year=1989| pages=364| series=British Archaeological Reports International Series| publisher=Cambridge University Press}}</ref>. Хьалхара йарташ йукъайевлла [[Мергарх]]ехь неолитан муьрехь<ref name="mfr">{{cite book| last=Jarrige| first=C.| coauthors=J.-F. Jarrige, R. H. Meadow and G. Quivron| title=Mehrgarh Field Reports 1975 to 1985 - From the Neolithic to the Indus Civilization| publisher=Dept. of Culture and Tourism, Govt. of Sindh, and the Ministry of Foreign Affairs, France| year=1995}}</ref>, ткъа регионан хьалхара гӀаланаш — [[ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци|ХӀинд хин тогӀенехь]]<ref name="feuerstein">{{cite book| last=Feuerstein| first=Georg| coauthors=Subhash Kak; David Frawley| title=In search of the cradle of civilization: new light on ancient India| publisher=Quest Books| location=Wheaton, Illinois| year=1995| pages=147| url=https://books.google.com/books?id=kbx7q0gxyTcC&printsec=frontcover&dq=In+Search+of+the+Cradle+of+Civilization&sig=ie6cTRBBjV2enHRPO6cBXNbd0qE| isbn=0835607208}}</ref>, царех коьртанаш йу [[Мохенджо-Даро]] а, [[Хараппа]] а<ref name="acivc">{{cite book| last=Kenoyer| first=J. Mark| title=The Ancient Cities of the Indus Valley Civilization| url=https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno| publisher=Oxford University Press| year=1998| isbn=0195779401}}</ref>. === Борзанан мур === {{main|ХӀиндин цивилизаци}} [[ХӀиндин субконтинент]]ехь [[Борзанан мур]] болабелла вайн эрал 3300 шо гергга хьалха [[ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци|ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци]] гучуйаьлча. Оцу муьран аматийн башхалла йу [[металлурги]] — [[цӀаста]], [[борза]], [[даш]], [[гӀели]] лалор шуьйра даржар. ХӀиндин цивилизаци кхиана йаьлла вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхарчу муьрехь. Оцу заманахь [[ХӀиндин субконтинент]]ехь доладелла гӀаланаш, йаккхийра эсаллаш йар. И шира цивилизаци кхоллайелла [[ХӀинд]] хин тогӀенехь, йаьржина [[Гхаггар-Хакра]] хин тогӀене (дукхаха болу Ӏилманчаш лору иза ведийн хи [[Сарасвати (эрк)|Сарасвати]])<ref name=possehl2>{{cite journal | last = Possehl | first = G. L. | authorlink=Gregory Possehl | year = 1990 | month = October | title = Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 19 | pages = 261–282 | issn = 0084-6570 | doi = 10.1146/annurev.an.19.100190.001401 | url = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1 | accessdate = 2007-05-06 }}See map on page 263</ref>, [[Ганга|Ганг]] а, [[Ямуна]] а хишна йуккъе<ref>''Indian Archaeology, A Review.'' 1958—1959. Excavations at Alamgirpur. Delhi: Archaeol. Surv. India, pp. 51-52.</ref>, [[Гуджарат]]е<ref name="Leshnik">{{cite journal | last = Leshnik | first = Lawrence S. | year = 1968 | month = October | title = The Harappan "Port" at Lothal: Another View | journal = American Anthropologist, New Series, | volume = 70 | issue = 5 | pages = 911–922 | issn = 1548-1433 | doi = 10.1525/aa.1968.70.5.02a00070 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(196810)2%3A70%3A5%3C911%3ATH%22ALA%3E2.0.CO%3B2-2 | accessdate = 2007-05-06 }}</ref> къилбаседа [[ОвхӀан]]е<ref>{{cite book | last = Kenoyer | first = Jonathan | authorlink = Jonathan Mark Kenoyer | title = Ancient Cities of the Indus Valley Civilization | url = https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno | date = 15 September 1998 | publisher = Oxford University Press | location = USA | isbn = 0195779401 | pages = [https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno/page/96 96] }}</ref>. ХӀиндин цивилизацин къаьсташ йолу башхалла йу кибирчагех йина гӀаланаш, лакхарчу говзаллица йина хи дӀадахаран система, тӀекӀала цӀенош. Йаккхийра гӀаланийн центраш хилла [[Хараппа]], [[Мохенджо-Даро]], [[Дхолавира]], [[Ганверивала]], [[Лотхал]], [[Калибанга]], [[Ракхигари]]. Сарасвати хи лакъа а лекъна ХӀинд хин харш хийцадалар бахьана долуш баккхийра [[геологи]]н а, [[климат]]ан а хийцамаш хилла, хьаннаш йайна, ткъа регионах гӀум-аренаш хилла. И фактораш бахьана долуш йоьжна, хӀаллак хилла ХӀиндан цивилизаци<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-46836/India The Post-Urban Period in northwestern India]. Retrieved on May 12, 2007.</ref>. === Эчиган мур === ==== Ведийн цивилизаци ==== {{main|Ведийн цивилизаци}} [[Файл:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|Вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхара ведийн цивилизацин карта]] Ведийн оьздангалла — иза хӀинд-арийн оьздангалла йу, ассоциаци йеш йолу [[Ведаш]]ца — [[ведийн санскрит]]ехь хӀиттийначу [[ХӀиндуизмера деза жайнаш|хӀиндуизмера деза жайнашца]]. Ӏилманехь тӀеэцначу ойланца, ведийн цивилизаци лаьттина вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхарчу муьрехь, иза къовсамехь ду цхьаболчу хӀиндин историкашна а, малхбузен а Ӏилманчашна а йукъахь, цара лору ведийн мур болабалар вайн эрал IV эзар шо хьалхара, ассоциаци йо [[ХӀиндин цивилизаци]] ведийчуьнца<ref>Смотрите [http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/aryan/aryan_agrawal.html Demise of the Aryan Invasion Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123033958/http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/aryan/aryan_agrawal.html |date=2008-11-23 }} by Dr. Dinesh Agarwal</ref>. Нийсса ведийн муьрехь кхоллабелла [[ХӀиндин оьздангалла|хӀиндин оьздангаллин]] а, динан а бух. Ведийн муьран хьалхарчу 500 шо (вайн эрал 1500—1000 шо хьалха) догӀу ХӀиндин борзанан мурца, ткъа тӀехьара 500 шо (вайн эрал 1000—500 шо хьалха) — эчиган мурца. XIX бӀешарахь ХӀиндин европин колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха [[Ариеш|арийн]] тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «[[ХӀинд-арийн кхалхар|хӀинд-арийн кхалхаран]]» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина [[хӀиндин субконтинент]]ан къилбаседа-малхбузен регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а йелла, дӀаийна бухарчу бахархошца<ref>{{cite book | last = Mallory | first = J.P. | authorlink = J.P. Mallory | title = In Search of the Indo-Europeans: Language, Archeology and Myth | url = https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma | edition = Reprint edition (April 1991) | year = 1989 | publisher = Thames & Hudson | location = London | isbn = 0500276161 | pages = [https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma/page/45 43] | quote = The great majority of scholars insist that the Indo-Aryans were intrusive into northwest India }}</ref>. Кхин верси йу [[ХӀиндера схьадовларан теори|ХӀиндера схьадовларан теори]]н агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш. Вайн эрал II эзар шо хьалха [[Хараппа|Хараппин]] гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта йукъаралла<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-46838/India India: Reemergence of Urbanization]. Retrieved on May 12, 2007.</ref>. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира [[латта лелор]], ткъа йукъаралла кхолларан структурехь — [[Варнаш|касташна декъадалар]]. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузен ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь [[эчиг]] дуьйцу шира хӀиндин «[[Атхарва-веда]]ш» цӀе йолу текст хӀоттор<ref>''Шьяма-аяс'' ''{{IAST|śyāma ayas}}'' — в буквальном переводе «чёрный [[металл]]»</ref>. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра [[Махаджанападаш]] олу олаллашка дехьабовлар<ref name = "tqlgsv">{{cite book | author= Krishna Reddy | title = Indian History | year = 2003 | publisher = Tata McGraw Hill | location = New Delhi | isbn = 0070483698 | pages = A11 }}</ref>. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша [[Итихасаш|шира хӀиндин эпосин поэзеш]] иесаш — «[[Махабхарата]]» а, «[[Рамаяна]]» а<ref>{{cite book | author=Valmiki | editor = Goldman, Robert P | title = The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India, Volume 1: Balakanda | url=https://archive.org/details/ramayanaofva01valm | series = Ramayana of Valmiki | month = March | year = 1990 | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, New Jersey | isbn = 069101485X | pages = [https://archive.org/details/ramayanaofva01valm/page/23 23] }}</ref>. ==== Махаджанападаш ==== [[Файл:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|Махаджанападаш вайн эрал 500 ш. хьалха]] {{main|Махаджанападаш|Буддизман истори}} [[Ведийн мур]] чекхболуш [[ХӀиндин субконтинент|хӀиндин субконтинентехь]] гучуйевлира цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш а, пачхьалкхаш-гӀаланаш а, царех дуккханаш вайн эрал X бӀе шо хьалхарчу муьрехь хьахайо [[Ведийн литература|ведийн]] а, ширабуддийн а литературехь. Оцу заманахь шортта йолу гӀаланех-пачхьалкхех джанападаш олура. Доккхаха долу джапанадин дакъа лаьттара кегийна политикин структура а, лахара тӀегӀанера социалан бекъабалар а долуш йолчу республикех а, тайпанех а; царех олура гана-сангхаш<ref>[[Romila Thapar]], ''The Penguin History of Early India: From Origins to AD 1300.'' Penguin Books, 2002, page 137.</ref>. Брахманин теорино дийцарехь, Буддийн заманара йукъаралла, схьагарехь, кастийн система йолуш ца хилла, гӀийла структура йолуш хилла. Цигахь ца хилла хоьттина йаьлла монархи, уьш тера хилла олигархех йа цхьана кепара республикех<ref>[[Richard Gombrich]], ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo.'' Routledge and Kegan Paul, 1988, pages 49-50.</ref>. Вайн эрал хьалха V бӀешарахь кхоллайелла 16 пачхьалк йа «республика», [[Махаджанападаш]] санна йевзаш йолу — [[Варанаси|Каши]], [[Косала]], [[Анга]], [[Магадха]], [[Вриджи]], [[Малла (пачхьалкх)|Малла]], [[Чеди (пачхьалкх)|Чеди]], [[Ватса]], [[Куру (пачхьалкх)|Куру]], [[Панчала]], [[Матсья]], [[Шурасена]], [[Ассака]], [[Аванти (пачхьалкх)|Аванти]], [[Гандхара]], [[Камбоджа (маьӀнаш)|Камбоджа]]. Уьш йаьржинера [[ХӀиндо-Ганган акъари|ХӀиндо-Ганган акъари]] тӀехула хӀинцалера [[ОвхӀан]]ера [[Махараштра|Махараштре]] а, [[Бенгали|Бенгале]] а. Оцу заманахь болабелла шолгӀа боккха урбанизацин мур [[ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци|ХӀиндан цивилизацил]] тӀехьа. Субконтинентан кхечу декъехь, схьагарехь, шортта кхин кегийра пачхьалкхийн кхолламаш, литературехь хьахайарца йевза уьш. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь паччахьан Ӏедал тӀехьенашка луш дара, ткъа кхечара бахархоша хоржуш бара куьйгалхой. Оцу заманахь дешначу нехан коьрта мотт бара [[санскрит]], ткъа [[Къилбаседа ХӀинди]]н бахархоша меттигера тайп-тайпана [[пракрит]]е олу диалекташ лелайора. Вайн эрал V бӀе шо хьалха, [[Будда Шакьямуни|Будда]] винчу заманахь, дукхахъерш оцу 16 пачхьалкхех цхьанакхийтира, кхоьллира йиъ йокка пачхьалкх. Уьш йара [[Ватса]], [[Аванти (пачхьалкх)|Аванти]], [[Кошала]], [[Магадха]]<ref>{{cite book | author= Krishna Reddy | title = Indian History | year = 2003 | publisher = Tata McGraw Hill | location = New Delhi | isbn = 0070483698 | pages = A107 }}</ref>. Оцу заманан коьрта динан практикаш йара [[Брахманаш (варна)|брахманаш]] йеш йолу чолхе ведийн ритуалаш. ТӀелаьцна ду, нийсса оцу муьрехь вайн эрал VII—V бӀе шо хьалха дӀайаздина хилар [[Упанишадаш]] — тӀехьара ведийн динан-философин тексташ. [[Упанишадаш]] боккха Ӏаткъам бина [[ХӀиндин философи|хӀиндин философикхолларан]]. [[Буддизм]]ца а, [[джайнизм]]ца а цхьана заманахь йаьллачу философино оцу хенан дешин мур беара. Вайн эрал 537 шо хьалха [[Будда Шакьямуни|Сидхартра Гаутама]] кхаьчна «серлоне», вевзаш хилла [[Будда]] — «самваьлларг» цӀарца. Оцу хенахь, [[Махавира]]с (Джайнин 24-гӀа [[Тиртханкара]]) кхайкош дара буддизмах тера Ӏилма, тӀаьхьа [[джайнизм]] хилла долу<ref>Mary Pat Fisher (1997) In: Living Religions: An Encyclopedia of the World’s Faiths I.B.Tauris: London ISBN 1-86064-148-2 — ''Jainism’s major teacher is the Mahavira, a contemporary of the Buddha, and who died approximately 526 BCE. Page 114''</ref>. Буддизмин а, джайнизмин а [[доктрина]]шкахь акцент йолуш йу [[халбаталла]], даржош дара иза [[пракрит]]е маттахь, цуо аьтту бира оцу динан халкъан массашна йукъара нах тӀехьахӀитто. Цара практикехь боккха Ӏаткъам бира хӀиндин динан [[вегетарианалла]] а, цул тӀехьа ца магадар дийнаташ йайар а, [[ахимса]] а гӀиллакхашна. [[Джайнизм]]ан географин Ӏаткъам ХӀиндел ара ца белира, [[Буддизм|буддийн]] [[мозгӀар|мозгӀар]]ш даржийра [[Будда Шакьямуни|Буддийн]] Ӏилма [[Тибет]]е, [[Шри-Ланка|Шри-Ланке]], [[Йуккъера Ази|Йуккъера]] а, [[Малхбален Ази|Малхбален]] а, [[Къилба-Малхбален Ази|Къилба-Малхбален]] а Азе. === Персаш а, желтой а чубаржар === {{See also|Ахеменидийн импери|Македонийн Искандар}} [[Файл:MacedonEmpire.jpg|thumb|300px|[[Македонийн Искандар]]а даьхна латташ]] Вайн эрал 520 шо гергга хьалха, Персийн паччахь [[Дарий I]] куьйгаллехь волуш, [[хӀиндин субконтинент]]ан къилбаседа-малхбузен дакъа (хӀинцалера малхбален [[ОвхӀан]] а, [[Пакистан]] а) схьадаьккхира персийн [[Ахеменидийн импери]]с, уьш церан куьйга кӀелахь бисира шина бӀе шарахь<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/hd/acha/hd_acha.htm|title=The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.E)|accessdate=2007-05-19|author=Department of Ancient Near Eastern Art|month=October|year=2004|work=Timeline of Art History|publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174JMqCv|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Вайн эрал 334 шо хьалха [[Македонийн Искандар]]а, [[Жима Ази]] а, Ахеменидийн импери а схьайаьккхина кхечира ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузен дозанашка. Цигахь цуо толам баьккхира [[Пор]] паччахьера [[Гидаспара тӀом|Гидаспара тӀамехь]], схьадаьккхира [[Пенджаб]]ан доккхаха долу дакъа<ref>{{cite book |last=Fuller |first=J.F.C.|authorlink=J. F. C. Fuller |title= The Generalship of Alexander the Great|url=https://archive.org/details/generalshipofale0000jfcf_c0k2 |edition=Reprint|date=February 3, 2004|publisher=Da Capo Press |location=New York|isbn=0306813300 |pages= [https://archive.org/details/generalshipofale0000jfcf_c0k2/page/n195 188]–199|chapter=Alexander's Great Battles}}</ref>. Амма, Искандаран эскарш дуьхьалделира [[Биас (эрк)|Биас]] хин, хӀинца цигахь [[Джаландхар]] гӀала йу. Дуккха а македонийн баккхийра салтий схьадаьхна махкашкахь битина, Искандар шен эскарца вахара къилба малхбузе. === Магадха импери === {{main|Нанда (некъи)}} Йалхийтта [[Махаджанападаш]]на йукъахь, уггар тоьлларг йара [[Магадха]] импери, шен исторехь цуьнан куьйгалла дира тайп-тайпанчу некъеш. Кхоьллинера иза [[Хартянка]] некъаша вайн эрал 684 шо хьалха. Цуьнан коьрта шахьар [[Раджагриха]] гӀала йара, тӀехьуо керла цӀе елира цунна [[Паталипутра]] аьлла. Цул тӀехьа Ӏедале баьхкира [[Шишунага некъий]], уьш вайн эрал 424 шо хьалха хийцира [[Нанда некъаша]]. === Маурья некъий === {{main|Маурья импери}} {{seealso|Чандрагупта Маурья|Ашока}} [[Файл:Maurya empire in 265 BCE.jpg|thumb|Картийн тӀехь сийначу басахь гайтина Маурья империн латтанаш уьш уггар а айабеллачу хенахьлера. Стигала басахь билгалйаьхна гергара пачхьалкхаш]] Вайн эрал 321 шо хьалха [[Чандрагупта Маурья]]с доттагӀаллийца [[Чанакья]]ца кхоьллира Маурья некъий, [[Нанда некъий]]н — [[Дхана Нанда|Дхану Нанду]] паччахьера толам а баьккхина. Маурьяш куьйгалла дечу заманахь [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхаха долу дакъа цхьанакхаьтта цхьа пачхьалкх йира. Маурья импери Чандрагуптан куьйга кӀелахь ша йолу [[ХӀиндистан|ХӀиндостан ахгӀайре]] схьайаьккхина ца Ӏаш, шордира шайн дозанаш [[Иран|Перси]] а, [[Йуккъера Ази]] а кхаччалц. Чандрагуптас кхин а боккха болх бира [[джайнизм]] [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀиндехь]] даржош. Чандрагуптана Ӏарш тӀехь хийцира цуьнан кӀанта [[Биндусара]]с, иза волуш кхин а шордира империн дозанаш малхбалера [[Калинга (пачхьалкх)|Калинга]] пачхьалкх а, ХӀиндостан ахгӀайрен тӀиера къилбехьара кхин пачхьалкхаш а схьайаьхна. Биндусара хийцира цуьнан кӀанта [[Ашока]]с, иза шен куьйгаллин хьалхарчу шерашкахь гӀоьртира кхин а шордан империн дозанаш. Амма, цӀий Ӏанош Калинге чувахча, ницкъ баран ойланна тӀиера иза йухавелира, [[буддизм]]е велира, [[ахимса]]н принципан тӀехьаваза волавелира. [[Ашокин эдикташ]] дисина чӀогӀа шира хӀиндин тептарш ду, уьш бахьнехь аьтту хилара гӀеххьа нийса терахьаш хӀитто тӀехьабогӀучу некъийн а, паччахьийн а. Ашока куьйгаллехь волуш, [[буддизм]] даьржира [[Малхбален Ази|Малхбален]] а, [[Къилба-малхбален Ази|Къилба-малхбален а Азехь]]. Ашокин кӀентан кӀант [[Сампрати]] [[джайнизм]]е велира, дукха болх а бира цуо иза даржош. ==== Кхин тӀехьа хилла некъий ==== [[Файл:IndoGreekCampaings.jpg|thumb|right|Вайн эрал 175 шо хьалха ХӀиндо-желтойн уггар доккха латта]] Вайн эрал 185 шо хьалха кхоьллира [[Шунга]] некъий. Иза нисделира Маурьях тӀаьххьара паччахь [[Брихадратха]] цуьнан эскаран коьрта баьччас [[Пушьямитра Шунга|Шунга Пушьямитрас]] вийча. Шунга некъий хийцира [[Канва (некъий)|Канва]] некъаша, цара урхалла дира [[Малхбален ХӀинди|Малхбален ХӀиндехь]] вайн эрал 71 — 26 шераш хьалха. Уьш хийцира [[Сатавахана]] некъаша, тӀаккха Магадха империн метта кхоллаелира [[Андхра]] пачхьалкх. ==== Къилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш ==== {{see also|ХӀиндо-желтойн пачхьалкх}} [[ХӀиндин субконтинент]]ан къилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш йукъайогӀу [[ХӀиндо-желтойн пачхьалкх|хӀиндо-желтойн]], [[ХӀиндо-скифийн пачхьалкх|хӀиндо-скифийн]], [[ХӀиндо-парфянийн пачхьалкх|хӀиндо-парфянийн]], [[ХӀиндо-сасанидийн пачхьалкх|хӀиндо-сасанидийн]] пачхьалкхаш. [[ХӀиндо-желтойн пачхьалкх|ХӀиндо-желтойн пачхьалкх]] кхоьллира [[Желтой-Бактрийн паччхьалкх|желтой-бактрийн]] паччахьо [[Деметри I Бактрийн|Деметрис]] вайн эрал 180 шо хьалха, иза йара хӀинцалерачу [[ОвхӀан]]ан а, [[Пакистан]]ан а латтанаш тӀехь. Шина бӀе шарахь гергга лаьттира иза, оцу хенахь 30 сов [[желтой]]н паччахьаш урхалла дина цигахь, сих-сиха вовшенца девнаш а довлуш. [[ХӀиндо-скиф|ХӀиндо-скиф]]аш цхьана гарах бара [[ХӀиндоевропахой|хӀинди-европин]] [[Сакаш (тайпа)|сакех]] ([[Скифаш|скифех]]), уьш кхелхинера къилба [[Сибрех]]ара хьалха [[Бактри]], тӀехьа [[Согдиана|Согдиане]], [[Кашмир]]е, [[Арахози]]е, [[Гандхара|Гандхаре]], тӀаьххьара ХӀинде; церан пачхьалкх лаьттира вайн эрал 1500—1000 шо хьалха. ТӀехьуо, [[ХӀиндо-парфянийн пачхьалкх|ХӀиндо-парфянийн пачхьалкх]]о дӀалецира таханлера ОвхӀанан доккхаха долу дакъа а, Пакистанан къилбаседа дакъа а, толамаш бехира дукха паччахьашна тӀехь, масала, [[Кушанан пачхьалкх|Кушанан]] паччахьан [[Куджула Кадфиз]]ан. [[Перси]]йн [[Сасанидийн импери]], лаьттира цхьаьна заманахь [[Гуптийн импери]]ца, шоръелира хӀинцалера Пакистан санна, цигахь хӀиндин а, персийн а оьздангаллаш ийна кхоллаелира хӀиндо-сасанидийн оьздангалла. === Шира йуккъера пачхьалкхаш — дешийн мур === [[Файл:Территория династии Сатавахана.jpg|мини|Вайн эрал 50 а, 200 а шо хьалха Сатавахана некъийн мохк|right]] Йуккъера мур къегира къаьсттина оьздангалла кхиарца. [[Вайн эрал 230 шо хьалхе|Вайн эрал 230 шо хьалха]] дуьйна [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀиндехь]] паччахьалла дара [[Сатаваханаш|Сатаваханийн]] некъашкахь, кхин а вевзара иза [[Андхра]] цӀарца. Некъех йалхалгӀа паччахьа [[Шатакарни]]с, толам баьккхира [[Къилбаседа ХӀинди|Къилбаседа ХӀиндера]] [[Шунга]] некъашна тӀехь. Кхин гӀараваьллачех некъех паччахь вара [[Гаутамипутра Шатакарни]]. [[Гималай]]хь II—III бӀешерий муьрехь хилла [[Кунинда]] пачхьалкх. I бӀешерашна йуккъехь [[Йуккъера Ази]]ера къилбаседа-малхбуза ХӀиндин тӀелетира [[Кушанин пачхьалкх|Кушанийн некъий]], цара бух биллира [[Пешавар]]ера [[Бенгалин айма]]н тӀе кхаччалца йолчу империна. Цунна йукъахь йара шира [[Бактри]] (таханлерчу [[ОвхӀан]]ан) а, къилба [[Таджикистан]]. [[Малхбузен Кшатрапаш|Малхбузен Кшатрапийн]] (35 — 405 шераш) пачхьалкх, лаьттира малхбузе а, йуккъерачу а ХӀиндин декъехь, куьйгаллехь бара [[Сакаш (тайпанаш)|Сакийн]] паччахьий, цара хийцинера цигахь [[ХӀиндо-скифаш|хӀиндо-скифаш]]. Уьш цхьаьна заманара бара [[хӀиндин субконтинент]]ан къилба декъехь куьйгаллехь хиллачу [[Кушанин некъий|Кушанин некъашца]] а, йуккъера ХӀиндин доладечу [[Сатаваханаш|Сатаваханийн]] (Андхрийн) некъашца а. Заманашкахь, [[ХӀиндистан|ХӀиндостанан ахгӀайре]]н къилба дакъа куьйга кӀела лаьттира [[Пандья]], [[Шира Чолаш]], [[Чера]], [[Кадамба (некъий)|Кадамба]], [[Малбуза Ганга]], [[Паллаваш|Паллава]], [[Чалукья]] пачхьалкхийн а, империйн а. Цхьайолу къилба пачхьалкхаш трансформаци йира хӀордал дехьарчу имперешка, уьш йаьржира массо а [[Къилба-Малхбален Ази]]ехула. ХӀиндин субконтинентан къилбехь олалла дан гӀерташ оцу пачхьалкхаш цхьацца муьрехь вовшешца тӀемаш бора, кхин а [[Декан (чӀаплам)|деканан]] пачхьалкхашца а. [[Калабхараш|Калабхарийн]] [[Буддизм|буддийн]] пачхьалкхо цхьана заманна хадийра [[Чола (пачхьалкх)|Чола]], [[Чера]], [[Пандья]] империйн олалла ХӀиндостанан ахгӀайренан къилба декъера. ==== Румхойн ХӀиндица йохк-эцар ==== {{Main|ХӀиндо-руман йохк-эцар}} [[Файл:Map of the Periplus of the Erythraean Sea.jpg|thumb|200px|ХӀиндина а, Шира Румана а йукъара йохк-эцаран некъаш]] [[Шира Рум|Руман]] ХӀиндица йохк-эцар хетарехь йолайелла I бӀешарахь императора [[Октавиан Август]]а [[Птолемей XV Цезарион|Птолемейн]] [[Мисар]] схьа а йаьккхина куьйгалла дечу заманахь. Оцу заманахь дуьйна [[Руман импери]] хилира ХӀиндин уггар а ладаме йохк-эцаран накъост малхбузехь. Вайн эрал 130 шо хьалха [[Евдокс Кизикски|Кизикски Евдокса]] йолийна йолу йохк-эцар, сихонца йаьржира, [[Страбон]]а (II.5.12) дийцарехь<ref>«At any rate, when Gallus was prefect of Egypt, I accompanied him and ascended the Nile as far as Syene and the frontiers of [[Kingdom of Aksum|Ethiopia]], and I learned that as many as one hundred and twenty vessels were sailing from Myos Hormos to India, whereas formerly, under the [[Ptolemaic Egypt|Ptolemies]], only a very few ventured to undertake the voyage and to carry on traffic in Indian merchandise». Strabo II.5.12. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html Source]</ref> [[Октавиан Август]] куьйгаллехь волуш хӀора шарахь 120 кема гергга додара йохк-эцар лело мисран порт-гӀалара [[Миос Хормос]]ера ХӀинде. Оцу йохк-эцарехь румхоша боккха барам деши дохкара, цунах [[Кушанан импери]]с дешийн ахча дора. Дешийн ахча ХӀинде дӀаэхаран тешалла до [[Воккха Плиний]]с шен «[[Ма-йарра йолу истори (Плиний)|Ма-йарра йолу истори]]» цӀе йолчу балхан чохь<ref>NH VI.101</ref>: {{цитата|Уггар мадаре лаьрчи а, ХӀиндие, [[Цийн Халкъан Республика|Ций]], [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]н тӀе вайн имперера хӀора шарахь дехьадоккху бӀе миллион гергга [[сестерци]]: нийсса оццул ахча деза вайна вешан хьолалла а, вайн зударий а латто. Оцу импортах масс процент йу теша лерина деланашна а, беллачеран синошна а сагӀийна?<ref>Pliny, Historia Naturae 12.41.84."minimaque computatione miliens centena milia sestertium annis omnibus India et Seres et paeninsula illa imperio nostro adimunt: tanti nobis deliciae et feminae constant. quota enim portio ex illis ad deos, quaeso, iam vel ad inferos pertinet?" Pliny, Historia Naturae 12.41.84.</ref>}} ХӀиндо-руман йохк-эцаран некъаш а, порташ а дика дӀайаздина желтойн лоциеш I бӀешарахь «[[Эритрейн хӀордан Перипл|Эритрейн хӀордан Перипл]]» чохь. ==== Гуптийн некъий ==== {{main|Гуптийн импери}} [[Файл:Empire Gupta ru.svg|thumb|right|Гуптийн импери]] IV—V бӀешерашкахь Гуптийн некъаша цхьаьна туьйхира йоккхачу империе [[Къилбаседа ХӀинди]]н доккхаха долу дакъа. [[ХӀиндин деший бӀешо|ХӀиндин деший бӀешо]] олуш хиллачу оцу заманахь, [[Индуизм|индуистин]] [[оьздангалла]], [[Ӏилма]], политикин система шен кхиарехь баккхийчу барамашка кхечира. [[Чандрагупта I (Гупта император)|Чандрагупта I]], [[Самудрагупта]], [[Чандрагупта II]] хилла уггар а гӀарабевлла некъийн куьйгалхойх. Малхбузен Ӏилманчашна хетарехь, нийсса оцу заманахь дӀайаздина [[Индуизман динан жайнаш|индуизман динан тексташ]] [[Пуран]]аш, уьш ду [[ведийн жайнаш]] [[смрити]]. Импери йуьйхира [[Йуккъера Ази]]ера [[гуннаш]] тӀелетча. VI бӀешарахь Гуптийн импери йоьхча, ХӀиндин мохк йуха а бийкъира цхьа могӀа кегийрачу регионийн пачхьалкхашка. Гуптийн жима [[Магадха]] гаруо куьйгалла дира VII бӀешеран хьалхара декъе кхаччалц, тӀаккха паччахьа [[Харша Вардхан]]а Гуптийн некъий хӀудайира, шен импери кхоьллира. КӀайн [[гуннаш]], [[Эфталиташ|эфталитийн]] тайпанийн дакъа хила а тарло уьш, [[V бӀешо|V бӀешераш]] дуьйлалуш дӀатарбелира [[ОвхӀан]]ехь [[Бамиян]] коьрта шахьар а йолуш. Нийсса уьш дара Гуптийн некъий бохар, цул тӀехьа чеккхенга кхечира Къилбаседа ХӀиндин деши бӀешо. Амма, и историн хийцамаш ца хьакхабелира [[Декан (чӀаплам)|Деканан]] а, [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀинди]]н а доккхах долчу декъах. === ТӀехьара йуккъера пачхьалкхаш — классикан мур === [[Файл:Thanjavur temple.jpg|left|thumb|[[Танджавур]]ера [[Шива]]н килса — [[Чола (пачхьалкх)|Чолан]] архитектурин сирла цхьа масала ду]] [[Файл:Belur4.jpg|thumb|[[Белур]]ера [[Хойсала]] империн архитектура]] [[Файл:Khajuraho reliefs.JPG|right|thumb|[[Кхаджурахо]]рачуьра цхьаьна килсин Барельефаш]] ХӀиндин исторера классикан мур болабелла VII бӀешарахь [[Харша]] куьйгаллехь волуш [[Къилбаседа ХӀинди]] денйаларца, чекхбаьлла XIV бӀешарахь бусулбанаш чу а баьржина къилбехь [[Виджаянагаран импери]] йожарца. Оцу муьрехь къегина хӀиндин исбаьхьалла а, коьрта динан, философин системин кхиар а, иза бух хилира [[индуизм]]ан, [[буддизм]]ан, [[джайнизм]]ан тайп-тайпанчу таханлерачу некъашна. VII бӀешарахь [[Харша]] паччахьа аьттонца вовшех туьйхира Къилбаседа ХӀинди цхьаьна пачхьалкхе, амма иза сихха йуьйхира Харша веллачул тӀехьа. VII—IX бӀешерийн муьрехь Къилбаседа ХӀинди доладан гӀерташ кхаа некъера бара: [[Пратихараш]] а, [[бенгали]]н [[Пала некъий]] а, [[Декан (чӀаплам)|деканан]] [[Раштракуташ]] а. ТӀехьуо, [[Сена некъаша]] схьайаьккхира Пала пачхьалкх, ткъа Пратихарийн йоккху пачхьалкх екъаелира кегийчарна. Уьш хилира дуьххьарлера [[раджпут]]аш — 1947 шарахь ХӀинди [[Йоккха Британи]]х мукъайаллалц эзар шо гергга лаьттира олаллаш. Дуьххьарлера девзаш долу раджпутийн олаллаш VI бӀешарахь [[Раджастхан]]ехь гучудевлира, цул тӀехьа раджпутийн кӀезиг некъаша куьйгалла дира Къилбаседа ХӀиндехь. [[Чаухан]] некъера раджпутех цхьаъ волу, [[Притхвирадж Чаухан]] гӀаравелира цӀий Ӏанош девнаш хиларца тӀелетачу исламан султанаташца. VII бӀешеран йуккъера XI бӀешо доладаллалц болчу муьрехь хӀинцалерчу [[ОвхӀан]]ан а, къилбаседа [[Пакистан]]ан а, [[Кашмир]]ан а декъехь паччахьалла дара [[Шахи]] некъашкахь. [[Харша|Харши]] паччахь велча йоккха цхьа пачхьалкх йолу ХӀинди йуьйхира къилбаседехь, иза йуха кхолла гӀиртира къилбехахь. [[Бадами]] коьрта шахьар а йолуш йолу [[Чалукья]] импери йара ХӀиндин къилба а, йуккъерачу а декъехь 550—750 шерашкахь, тӀехьуо 970 — [[1190 шераш]]кахь — [[Басавакальян|Кальяни]] хӀинцалерачу штатехь [[Карнатакехь]]. Оцу хенан гергачу муьрехь къилбехь куьйгаллехь бара [[Канчи]]ера [[Паллаваш|Паллавийн]] некъий. XII бӀешарахь Чалукья импери гӀелъелча, цуьнан куьйга кӀелара [[Хойсалаш]] [[Халебиду]]ра, [[Какатиеш]] [[Варангал]]ара, [[Ядаваш]] Девагириера, [[Калачури]] къилба гано йийкъира йоккха Чалукья импери шайна йукъахь. ТӀехьа, къилбаседа [[Тамил-Наду]]хь кхоллаелира [[Чола (пачхьалкх)|Чола]] пачхьалкх, ткъа [[Керала|Кералехь]] — [[Чера]] пачхьалкх. [[1343 шо]] долалуш и пачхьалкхаш йуьйхира, церан махкахь кхоллаелира [[Виджаянагар]] импери. Къилба-ХӀиндин пачхьалкхаш баржийра шайн Ӏаткъам [[ХӀиндонези]]е кхаччалц, доладан буьйлабелира [[Къилба-Малхбален Ази]]н хӀордан дехьарчу даккхийчу махкашна. КъилбахӀиндин портан гӀаланаш жигара йукъаозийна йара йохк-эцарна малхбузехь [[Европа]]ца, ткъа малхбалехь Къилба-Малхбален Азица<ref>Miller, J. Innes. (1969). The Spice Trade of The Roman Empire: 29 B.C. to A.D. 641. Oxford University Press. Special edition for Sandpiper Books. 1998. ISBN 0-19-814264-1.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4970452.stm Search for India’s ancient city]. BBC News. Retrieved on June 22, 2007.</ref>. Классикан муьрехь, уггар чӀогӀа къегира меттигерчу меттанашкахь йолу [[литература]] а, [[архитектура]] а. XIV бӀешо кхаччалц лаьттира иза, оцу хенахь къилбахӀиндин пачхьалкхашна тӀелетира [[Делин султанат]], иза оцу хенахь чӀогӀа чӀагӀъеллера коьрта шахьар [[Дели]] йолчу [[ХӀиндин субконтинент|ХӀиндин субконтинент]]ан къилбаседехь. Виджаянагаран импери йуьйхира тӀаьххьара цара ницкъбар бахьнехь. === ХӀинде ислам дар === [[Файл:Qutub Minar in Delhi 03-2016.jpg|thumb|Делиера [[Къутб-Минар]]]] [[Бусалба]]чара ХӀиндин шира лулахо [[Иран|Перси]] иэшийча тидаме эцна коьрта объект хилира ХӀинди, оцу хенахь хьалдолу классикан цивилизаци, дуьненайукъара йохк-эцар лелош, дуьненахь цхьаъ бен йоцу [[алмаз]]ийн маьӀданашдохийла йолуш. Масех бӀешарахь къилбаседахӀиндин пачхьалкхашан агӀора дуьхьалонаш хиллачул тӀехьа, [[ХӀиндин субконтинент]]ан къилбаседехь кхоллайелла цхьа могӀа исламан импери (султанат), уьш лаьттира масех бӀешарахь. Ислам чударжале хьалха а, къилбахӀиндин бердашца, коьртаниг [[Керала|Керале]], кхечира шортта бусулбанийн йохк-эцаран йукъараллаш, цига бусулбанийн кӀезиг йолу тобанаш оьхура [[ХӀиндин Ӏапказ]]ера йохк-эцаран некъаш тӀехула, коьртаниг [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]н тӀиера. Цара шайца деира ислам — [[ИбрахӀиман дин|ИбрахӀиман дин]], иза хьакхаделира регионан [[Дхармин динаш|дхармин]] [[индуизм]]ан оьздангаллица. ТӀехьуо, малхбузехь къегира [[деканан султанаташ]] а, [[Бахмани]] султанат а. === Делин султанат === {{main|Делин султанат}} [[Файл:India in 1525 Joppen.jpg|thumb|[[Делин султанат]] а, [[Виджаянагаран импери]] а 1525 ш. ХӀиндин карти тӀехь]] XII—XIII бӀешерашкахь [[Ӏаьрбий]]<ref>See P. Hardy’s review of Srivastava, A. L. «The Sultanate of Delhi (Including the Arab Invasion of Sindh), A. D. 711—1526», appearing in ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 14, No. 1 (1952), pp. 185—187.</ref> а, [[туьркаш]] а, [[ОвхӀанан бахархой|овхӀанаш]] а тӀелетира [[Къилбаседа ХӀинди]]на, ткъа XIII бӀешо долалуш кхоьллира [[Делин султанат]]<ref>[http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta's_Trip_Seven.html Battuta’s Travels: Delhi, capital of Muslim India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423014415/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |date=2008-04-23 }}</ref>. Делин [[Гулямий некъаша]] схьадаьккхина Къилбаседа ХӀиндин дукхаха долу дакъа, уьш хийцина [[Хальджи]] некъаша. Султанатийн заманахь хилла ХӀиндин оьздангалла тойалар. Кхоллайелла хӀиндо-бусулбанийн оьздангалло шайна тӀехьа йитира архитектурехь, музыкехь, литературехь, динехь, духарехь [[Синкретизм (исбаьхьалла)|синкретин]] иэсаш. Меттигерчу [[пракрит]] лелочара персийн, туьркийн, Ӏарбойн мухажирашца къамелаш деш кхоллабелла [[урду]]л хьалха хилла болу хӀиндави мотт. Делин султанат хӀиндо-исламан цхьа импери йу, ХӀиндин исторехь Ӏарш тӀе зуда-паччахь хаийна йолу — [[Разия Султан]] (1236—1240). ХӀиндехь болу гражданийн тӀамах дерг хиина, туьркийн-монголийн баьчча волчу [[Тамерлан|Тимара]] 1398 шарахь тӀом болийра оцу хенахь куьйгаллехь хиллачу Насируддина Махьмуд султанан дуьхьала, иза вара делин [[Туглакидаш|Туглакидийн]] некъех<ref>[http://www.gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm Timur — conquest of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012090047/http://gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm |date=2007-10-12 }}</ref>. 1398 шеран 17 декабрехь султанан эскар ийшира. Тимар [[Дели]] чувеира, массанхьа талораш дина, шайолу гӀала йоха а йина<ref>[http://www.indiasite.com/delhi/history/invasion.html Timur’s Invasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908113507/http://www.indiasite.com/delhi/history/invasion.html |date=2008-09-08 }}</ref>. === Виджаянагаран импери === {{main|Виджаянагаран импери}} [[Виджаянагаран импери]] йа Виджаянагара — 1336 шерера XVII бӀешо йуккъе даххалца лаьттина, Кришна хин дехьара Къилба ХӀиндин индуистийн империи хилла. Кхоллайелла Къилба ХӀиндиера хӀиндусаша Делин султанатера бусулбачаьрца латтийначу къийсамашкахь. Пачхьалк уггар чӀагӀйелла паччахь Деварайе II (1422—1446) волуш, цуо латташ дохуш тӀемаш бина Бирмехь а, Цейлонехь а. === Сийлахь Моголийн импери === {{main|Сийлахь Моголийн импери}} [[Файл:Mughal-empire-map.jpg|thumb|right|[[Сийлахь Моголийн импери]]]] 1526 шарахь [[Тамерлан|Тимаран]] тӀаьхьенах волу [[Бабур]] (иза вара [[Тимар некъий|Тимар]] некъех, [[Хьайбаран дукъ]]ах ваьлла, кхоьллира [[Сийлахь Моголийн импери]], иза лаьттира 200 шо сов<ref>[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927121217/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |date=2011-09-27 }}</ref>. [[XVII бӀешо|XVII бӀешераш]] долалуш цара доладеш дара [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхаха дакъа. XVIII бӀешераш долалуш импери тӀехь-тӀехьа гӀелйала йолайелира, 1857 шарахь [[Сипайн гӀаттам|Сипайн гӀаттам]] (кхин а бевза 1857 шеран ХӀиндин халкъан гӀаттам аьлла) хиллачул тӀехьа йуьйхира. Моголаш куьйгаллехь болчу заманахь субконтинентехь бакхий социалан хийцамаш хилира — [[хӀиндуизм|хӀиндусаш]], алсама боллушехь, куьйга кӀела хилира [[Ислам|бусалбачу]] моголийн императорийн, цхьаберш царех либералан гард олуш а бара, хӀиндуистийн оьздангалла ларйеш а бара, ткъа кхин берш пурхнехьа иза ловш бацара, килсанаш йохайора, бусулба боцучарна йаккхий налогаш туохара. Ша уггар чӀогӀа айайеллачу муьрехь, Сийлахь Моголийн империс лаьцнера мохк шен барамца шира [[Маурьян импери]]н санна боккха. Моголийн империи гӀелъелчи, цуьнан меттана масех жима пачхьалкх кхоллаелира. Лоруш ду, Моголийн некъий уггар хьал долу некъий хилар цкъа а хиллачарех. 1739 шарахь, [[Надир Шах]]а толам баьккхира боккхачу [[Карналера тӀом|Карналерачу тӀамехь]] Моголийн эскарна тӀехь. Надира [[Дели]] схьа а лаьцна талораш дира, дӀадаьхьира шеца барам а боцу хазна, оцу йукъахь гӀарадаьлла [[ТӀавусан Ӏарш|ТӀавусан Ӏарш]] а<ref>[http://www.avalanchepress.com/Soldier_Shah.php Iran in the Age of the Raj]</ref>. Сийлахь Моголийн империн заманахь, коьрта политикин ницкъ бара моголийн император а, цуьнан бартхой а, ткъа тӀехьуо — пачхьалкхаш-верасаш, оцу йукъахь йу гӀелбеллачу Моголийн некъашца тӀом беш йолу [[Маратха]] конфедераци а. Моголаш дукха хьолахь къизалла латтайора шен империн тергойархьама, цара кхин а хӀиндуистийн оьздангалле интеграци йаран политика лелайора, цуо куьйгалла дар боккхачу аьттонца дира, кӀезиг лаьттанчу [[Делин султанат]] а. [[Сийлахь воккху Акбар I]] хилла уггар говза векал моголийн паччахьех, уьш билгалбевлла бара шайн собарца кхечу динашна а, оьздангаллашна а. Масала, Акбара ца магийна дийнат дер [[джайнизм]]ан динан Ӏийдан деношкахь, дӀайаьхна керстачарна тоьхна налогаш а. Моголийн императорш меттигерчу элийн зударий балабора, меттигерчу [[махарадж]]ийн бартхой хилара, [[Синкретизм (исбаьхьалла)|синкретизм]] йан гӀертара шайн [[Туьркаш|туьркийн]]-[[Иран|персийн]] оьздангаллин ширачу хӀиндин оьздангаллица, оцу балхо кхоьллира хӀиндо-сарасенан архитектура. Акбаран тӀеххье Ӏарш тӀе ваьллачу [[Аурангзеб]]а, хьалха хиллачу императорех къаьсташ, цаеза, сийсаздаран политика керстачу бахархошна тӀехь, оцунна [[хӀиндуизм|хӀиндусаш]] чӀогӀа реза ца хилара. === Моголийн импери йоьхначул тӀаьхьара регионера пачхьалкхаш === {{main|Маратхийн пачхьалк|Майсур (пачхьалкх)|Сикхийн пачхьалкх}} [[Файл:India1760 1905.jpg|thumb|ХӀинди [[1760 шарахь]]]] [[Сийлахь Моголийн импери|Моголийн импери]] йоьхначул тӀехьа йуккъера а, къилбаседера а [[ХӀиндуизм|ХӀиндустанехь]] хьалхе лелориг [[Маратхаш (къам)|маратхийн пачхьалкх]] хилира. ХӀиндин историн оцу заманан аматех дара могӀа кегийра, регионан пачхьалкхаш кхоллайалар а, тӀехь-тӀехьа чӀагӀлуш йолу [[Европа|Европин]] йаккхийчу пачхьалкхийн жигаралла а. [[Маратхийн пачхьалкх]] кхоьллина [[Шиваджи]]с. XVIII бӀешарахь цунах йоккха империи хилла [[Пешва|пешвийн]] куьйгаллица. 1760 шарахь империно дӀалоцура [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхаха дакъа. Географин экспанси чеккхенга кхечира [[1761 шарахь]] маратхаш [[Ахьмад Шах Ӏабдали|Ахьмад Шах Ӏабдали]] коьртехь волчу [[овхӀан]]ан эскарал [[Панипатера кхоалгӀа тӀом|Панипатера кхоалгӀа тӀамехь]] эшча. ТӀаьххьара Пешва, Баджи Рао II, эшна британийн эскарел [[КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀом|КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀамех]]. [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀинди]]ехь хӀиндуистийн [[Виджаянагаран импери]] йохале хьалха, 1400 шарахь [[Водеяраш|Водеярийн]] некъаша кхоьллира [[Майсуран пачхьалкх]], Виджаянагар хийцира цуо. Водеярийн олалла хадийра [[Хьайдар Ӏали|Хьайдар Ӏали]]с шен кӀантаца [[Типпу Султан]]ца. Церан куьйгаллехь, Майсуран пачхьалкха масех тӀом бира ингалсашца а, [[Йоккха Британи]]н а, Маратхийн а цхьаьнатоьхна эскаршца. Иштта, 1591 шарахь Къилба ХӀиндиехь [[Голконда (султанат)|Голкондиера]] [[Къутб Шахи]]н некъаша кхоьллира [[Хьайдарабад (олалла)|Хьайдарабад]]. Моголийн кӀезигчу хенан куьйгаллел тӀехьа, моголийн сардала [[Асаф Джах]]а 1724 шарахь дӀалецира Хьайдарабад. [[Хьайдарабадан низам|Низамийн]] силсила 1948 шо кхаччалц куьйгалла дира Хьайдарабадехь. [[Майсур]] а, Хьайдарабад а Британийн ХӀиндин олаллин пачхьалкхаш хилира. ХӀинцалерачу [[Пенджаб]]ан меттехь кхоллаелира [[Сикхизм|сикхийн]] пачхьалкх. Британийн куьйга кӀела йаханчу хӀиндин субконтинентан тӀаьххьарчех регионех хилира иза. [[Сикхийн импери]] йуьйжира цхьа могӀа ингалсан-сикхийн тӀемашкахь. XVIII бӀешарахь [[Горкх]]ан куьйгалхоша кхоьллира [[Непал]] пачхьалкх, шен историн йохаллехь цуьнан аьтту белира шайн къом а, мохк а Ӏалашбан. === Колонин мур === [[Файл:European settlements in India from 1498-1739.PNG|thumb|ХӀиндиера 1498—1739 шерашкара Европин йохк-эцаран посташ]] [[Португали]]н хӀордахочо [[Васко да Гама]]с керлачу дӀабиллинчу [[Европа|Европера]] ХӀинди боьдучу хӀордан некъо дӀайолийра йукъалеларш боцу хӀиндо-европин йохк-эцар<ref>{{cite web | url = http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html | title = Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE | accessdate = 2007-05-07 | month = June | year = 1998 | work = Internet Modern History Sourcebook | publisher = Paul Halsall | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174JzoAL | archivedate = 2011-08-22 }} From: Oliver J. Thatcher, ed., The Library of Original Sources (Milwaukee: University Research Extension Co., 1907), Vol. V: 9th to 16th Centuries, pp. 26-40.</ref>. Португалхоша кхоьллира йохк-эцаран колонеш [[Гоа]]хь, [[Даман (гӀала)|Даманехь]], [[Диу]]хь, [[Мумбаи|Бомбейхь]]. 1619 шарахь малхбузен бердйистехь портан [[Сурат]] гӀалахь йохк-эцаран пост йиллина царна тӀеххье баьхкира [[Нидерландаш|голландхой]], [[Данин ХӀинди|данихой]], ингалсаш<ref>{{cite web |url = http://www.indianchild.com/history_of_india.htm |title = Indian History - Important events: History of India. An overview |accessdate = 2007-05-07 |work = History of India |publisher = Indianchild.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6174KPD1I |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824031637/http://www.indianchild.com/history_of_india.htm |date=2011-08-24 }}</ref>. Царал тӀехьа баьхкира [[Франци|французаш]]. ХӀиндин пачхьалкхашна йукъара чоьхьара дар-дацарш европин совдегарийн аьтту бира тӀехь-тӀехьа политикин Ӏаткъам бан а, латташ эца а. Европин пачхьалкхийн XVIII бӀешеран дохаллехь таро хилира тайп-тайпана ХӀиндин регионаш шайн куьйга кӀела латто, тӀехьуо церан дийзира и латташ ингалсхошна дита, французийн форпосташ [[Пудучерри|Пондишерри]] а, [[Чанданнагар|Чандернагор]] а, голландин портан гӀала [[Короманделан берд|Коромандель]] (1825 шо кхаччалц), португалин колонеш [[Гоа]], [[Даман (гӀала)|Даман]], [[Диу]] йоцурш. ==== Британин ХӀинди ==== {{main|Британин ХӀинди}} {{see also|Махкара олалла}} [[Файл:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|right|1909 шеран Британин ХӀинди а, махкара олаллаш а]] 1617 шарахь [[Британин Ост-ХӀиндан компани|Британин Ост-ХӀиндан компани]]н бакъо елира ХӀиндица [[Сийлахь Моголийн импери|Моголийн]] императоран [[Джахангир]]ан цӀарах йохк-эцар лело<ref>{{cite web | url = http://www.fordham.edu/halsall/india/1617englandindies.html | title = The Great Moghul Jahangir: Letter to James I, King of England, 1617 A.D. | accessdate = 2007-05-07 | month = June | year = 1998 | work = Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE | publisher = Internet Indian History Sourcebook, Paul Halsall | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174KsHWF | archivedate = 2011-08-22 }} From: James Harvey Robinson, ed., Readings in European History, 2 Vols. (Boston: Ginn and Co., 1904—1906), Vol. II: From the opening of the Protestant Revolt to the Present Day, pp. 333—335.</ref>. ТӀехь-тӀехьа чагӀлуш болу Компанин Ӏаткъамо дезийтира [[де-юре]] моголийн паччахьан [[Фаррукх Сияр|Фаррукха Сияран]] 1717 шарахь цунна Бенгалица паргӀата налог йоцуш йохк-эцар лело бакъо луш совгӀат дан<ref>{{cite web |url = http://www.calcuttaweb.com/history.shtml |title = KOLKATA (CALCUTTA): HISTORY |accessdate = 2007-05-07 |publisher = Calcuttaweb.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6174LHwdo |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510193408/http://www.calcuttaweb.com/history.shtml |date=2007-05-10 }}</ref>. Де-факто Бенгалин паччахь волу, [[Бенгалин Наваб]] [[Сирадж-уд-Даула]], дуьхьал велира ингалсхошна и аьтту ца бала гӀерташ. Оцу гӀуллакхо 1757 шарахь [[Плессихь хилла тӀом|Плессихь тӀом хилийтара]], цигахь [[Клайв, Роберт|Клайв Роберт]] коьртехь волчу Ост-ХӀиндан компанин «эскаро» толам баьккхира навабан бӀо иэшийна. Оцу шарахь Компанис Клайв Бенгалин «губернатор» хӀоттийра<ref>{{cite web | url = http://www.historyofwar.org/articles/people_cliveofindia.html | title = Robert Clive, Baron Clive, 'Clive of India', 1725-1774 | accessdate = 2007-05-07 | last = Rickard | first = J. | date = 1 November 2000 | work = Military History Encyclopedia on the Web | publisher = historyofwar.org | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174Lt8TQ | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. 1764 шарахь [[Буксарера тӀом|Буксарера тӀом]] дӀабаьлчи Компанис Бенгалин куьйгалла дан гражданийн бакъонаш ехира моголийн паччахьера [[Шах Ӏалам II]]-гӀачунгара, цуо формалан йира ингалсхойн куьйгалла, иза тӀехьа догӀучу бӀешерашкахь даьржира массо а ХӀиндиехь, Моголийн куьйгалла дӀадаьккхира цара<ref>{{cite web | url = http://www.lse.ac.uk/collections/economicHistory/GEHN/GEHN%20PDF/Transformation%20from%20a%20Pre-Colonial%20-%20Om%20Prakash.pdf | title = The Transformation from a Pre-Colonial to a Colonial Order: The Case of India | accessdate = 2007-05-07 | last = Prakash | first = Om | format = PDF | work = Global Economic History Network | publisher = Economic History Department, London School of Economics | pages = 3–40 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174MNGUM | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. Британин Ост-ХӀиндан компанис монополи йира Бенгалехь йолчу йох-эцарех. Ингалсхоша йукъайалийра латтан налогийн «гуттаренна охьаховшар» цӀе тиллина башха система, цуо хӀоттийра неофеодалан йукъараллин хӀоттам. 1850 шо долалуш Ост-ХӀиндан компанис доладеш дара [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхах долчу декъана, оцу йукъахь йара хӀинцалера [[Пакистан]] а, [[Бангладеш]] а. Ингалсхоша шайн колонин политикехь нах бекъаран принцип лелайора, ХӀинди пачхьалкхашна йекъайелла хилар бахьна долуш, тайп-тайпанчу олаллашна, социалан а, динан а тобанашна йукъахь девнаш хилар бахьна долуш. 1857 шарахь Британин Ост-ХӀиндан компанин куьйгаллин реза ца хиларо бахьна даьккхира [[Сипайн гӀаттам|дуьххьарлера паргӀатонан тӀом]] баккха, бевза «Сипайн гӀаттам» цӀарца. Цхьаьна шарахь тӀом бича гӀаттам охьатаӀийра. Фактехь волу гӀаттаман хьалханча, тӀаьххьара [[Моголин империн паччахьийн исписк|моголийн паччахь]] [[Бахадур Шах II]], [[Мьянма|Бирме]] хьажийра кхиелан, цуьнан берийн кортош бехира, Моголийн некъийн хӀу дайра. ЖамӀ — Британин Ост-ХӀиндан компани дӀайаьккхира, ткъа ХӀинди куьйга кӀела йахара [[Британин монархи|Британин паччахьаллин]] [[Британин импери]]н колони йолуш. Тайп-тайпана мехкашна куьйгалла дора шаьшша, йа куьйга кӀелахь лаьттара вассалийн олаллаш санна. ХӀиндин колонешна эксплуатаци йар ладаме хьост дара ингалсан капиталан а, Ингалсехь бинчу промыслан хийцамашна а<ref>''Хобсбаум Э.'' Век Революции. Европа 1789—1848. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1999. — ISBN 5-222-00614-X</ref>. === ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам === [[Файл:Nehru Gandhi 1937 touchup.jpg|thumb|right|[[Неру, Джавахарлал|Неру Джавахарлал]] а, [[Махатма Ганди]] а 1937 шарахь]] {{main|ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам}} ХӀинди паргӀатйаккаран, малхбузен кепара [[демократи]] хӀотторан хьалхе хилира британин вице-паччахьан администрацехь хӀиндин хьехамчаш хӀиттабар<ref>{{cite web | url = http://banglapedia.search.com.bd/HT/C_0035.htm | title = Canning, (Lord) | accessdate = 2007-05-07 | last = Mohsin | first = K.M. | work = Banglapedia | publisher = Asiatic Society of Bangladesh | description = Indian Council Act of 1861 by which non-official Indian members were nominated to the Viceroy's Legislative Council. | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174NWs2N | archivedate = 2011-08-22 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119 |title = Minto-Morley Reforms |accessdate = 2007-05-07 |date = June 1, 2003 |work = storyofpakistan.com |publisher = Jin Technologies |archiveurl = https://www.webcitation.org/6174O54Es |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825231534/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119 |date=2011-08-25 }}</ref>. 1920 шарахь дуьйна [[Махатма Ганди]] санна болу тхьамданаш йолийра британин колонин правительствон дуьхьала йаккхийра кампанеш. 1929 шеран ноябрехь къам паргӀатдаккхаран болам бохо Ӏалашо йолуш, Йоккха Британин парламенто ХӀиндин Британин империн доминионан бакъонаш елира. Шайолу [[хӀиндин субконтинент]]ехь болабелира британин куьйгаллин дуьхьала революцин болам, цуо [[1947 шо|1947 шарахь]] паргӀатйаьккхира субконтинент Британин имперех. === ХӀиндин паргӀато а, екъар а === {{main|Британин ХӀинди екъар}} [[Файл:Partition of India-ce.svg|thumb|right|Британин ХӀинди екъар]] ПаргӀатдовлар лаарца цхьаьна, дуккха а шерашкахь куьуш бара буламалла [[ХӀиндуизм|хӀиндус]]ийн а, [[Ислам|бусулбанийн]] а бахархошна йукъахь. Бусулбанаш, даиман а кӀезиг болу, кхерара хӀиндуистийн Ӏедал кӀелахь бисарна, ларлуш хьоьжура паргӀатоне. Уьш цхьатерра тешаш бацара хӀиндуистийн Ӏедалх а, британин колонин правительствох а. 1915 шарахь [[Махатма Ганди]] хьалхавелира ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран боламан, кхайкхира шине агӀоне цхьаалле. Цуьнан тхьамдалло тӀаьххьара а ХӀинди паргӀатоне кхачийра. Гандис ХӀиндин боккха Ӏаткъам бира паргӀатонан къийсамашкахь, халкъан массийн боламца ницкъ ца барца некъ лелоран, иза дуьненан исторехь уггар дикачу тхьамданех цхьаъ вира. ХӀиндахоша цӀе тиллира цунна махатма аьлла, [[санскрит]]ера гочдича «сийлахь са» хуьлу иза. [[Британин ХӀинди|Британин ХӀинди]]н махкана паргӀато елира 1947 шарахь, цул тӀехьа ХӀинди йийкъира [[ХӀиндин Барт|ХӀиндин Барт]]на а, [[Пакистанан Доминион|Пакистанан доминионан]] а. [[Пенджаб]] а, [[Бенгали]] а екъар бахьнехь цӀий Ӏанор нисделира [[ХӀиндуизм|хӀиндус]]ашна а, [[Сикхизм|сикхашна]] а, [[Ислам|бусулбанашна]] а йукъахь, цигахь кхелхира 500 000 сов стаг<ref name=symonds>{{cite book | last = Symonds | first = Richard | title = The Making of Pakistan | url = https://archive.org/details/bwb_C0-ALI-643 | year = 1951 | publisher = Faber and Faber | location = London | oclc = 1462689 | id = ASIN B0000CHMB1 | pages = [https://archive.org/details/bwb_C0-ALI-643/page/74 74] | quote = at the lowest estimate, half a million people perished and twelve million became homeless }}</ref>. ХӀинди екъаро дуьненахь уггар йоккха бахархойн миграци йира — 12 миллион гергга хӀиндусаш, сикхаш, бусулбанаш дӀасабекъабелира хӀинцца кхоьллинчу ХӀиндин а, [[Пакистан]]ан а пачхьалкхийн махкашка<ref name=symonds/>. === ПаргӀат йаьллачул тӀехьара ХӀиндин истори === {{See also|Операци «Поло»|ХӀиндин аннекси Гоан (1961)}} [[Файл:India Administrative Divisions 1951.svg|thumb|right|1951 ш. штаташ а, мехкаш а, ХӀиндин политикин интеграци]] Дуккха къаьмнаш а, динаш а долуш хиларе терра, паргӀато йаьккхинчул тӀехьа, ХӀиндиехь хилира девнаш а, къийсамаш а динан, социалан бух тӀехь пачхьалкхан маьӀ-маьӀнехь. ТӀаккха а, ХӀинди хилира таро йолуш [[либералан демократи]]н [[Дуьненан хӀуман пачхьалкх|дуьненан хӀуман пачхьалкхан]] статус латто, цхьа боца 1975—1977 шерашкара мур боцург, оцу хенахь [[премьер-министр]]о [[Ганди Индира]]с кхайкхийра [[къаьсттина хала хьал]] хилар гражданийн бакъонаш гатъеш. [[XX бӀешо|XX бӀешеран]] шолгӀачу декъехь ХӀиндин рожехь къийсамаш хилара луларчу пачхьалкхашца дозанан къийсамаш бахьнехь. [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]] болу къовсам хӀинци а берзийна бац, 1962 шарахь цунах боцца тӀом а хилира ([[Цийн-хӀиндин дозанера тӀом|Цийн-хӀиндин дозанера тӀом]]). [[Пакистан]]ца ХӀиндис тӀом бира кхузза: [[хьалхара хӀиндо-пакистанан тӀом|1947]], [[шолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀом|1965]], [[кхоалгӀа хӀиндо-пакистанан тӀом|1971 шерашкахь]]. ТӀаьххьара дов ХӀиндиний, Пакистананний ([[Каргилан тӀом|Каргилан тӀом]]) йукъахь хилира 1999 шарахь, [[Кашмир]] штатехь. 1974 шарахь ХӀиндис бира [[ядеран герз]]ан лаьттан бухахь талламаш, иштта «[[ядеран клуб]]ан» декъашхо хилира<ref name="India is a Nuclear State">{{cite web | title = India Profile | url = http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html | accessdate = 2007-06-20 | year = 2003 | publisher = Nuclear Threat Initiative (NTI) | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174OZIEB | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. 1998 шарахь ХӀиндис кхин а баьхьира талламаш цхьа могӀа пхиъ керла эккхийтар деш<ref name="India is a Nuclear State"/>. 1991 шарахь ХӀиндиехь буьйлабелла хийцамаша, пачхьалкхан экономика дуьненахь а уггар чехка кхуьуш йолчарех йира. 1996 шарахь Ӏедале еара [[Атал Бихари Ваджпаи]]н правительство, цуо хийцамаш дӀабаьхьира. 2004 шеран бӀаьста хиллачу парламенте харжамашкахь толам баьккхира [[Соня Ганди]] коьртехь йолчу [[ХӀиндин къоман конгресс|ХӀиндин къоман конгресс]] партис. 2004 шеран 22 майхь премьер-министран дарж дӀалецира [[Сингх Манмохан]]а. 2014 шеран харжамашкахь «[[Бхаратийа джаната парти]]» коьртехь [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] а волуш, парламенте абсолютан алсама кхьаьжнаш тесира: 543 меттигах 283 меттиг. ТӀаьххьара 30 шарахь цхьаьна партин аьтту ца белира оццул кхиамаш баха. Дийнна цхьа бутт дӀабаллалц 814 миллион хӀиндахойн таро йара кхаж таса, 2 000 000 электронан машен а лелош. 66 % нах баьхкира — иза уггар лакхара гайтам бу ХӀиндин исторехь. Халкъо хоржуш вара 8251 кандидат, царна йукъахь хилла 668 зуда а, 5 [[Хиджра (каста)|транссексуал]] а. Куьйгаллехь йолчу, "ХӀиндин къоман конгресс"ан 44 мандат делира. Цуо куьйгалла дира ХӀиндин паргӀатонан. == Географи == {{main|ХӀиндин географи}} {{see also|ХӀиндин пачхьалкхан доза}} ХӀинди [[Къилба Ази]]ехь йу. Пачхьалкх [[Мехкаш даккхийра хилар гойту могӀам|дуьненахь ворхӀалгӀа меттигехь]] йу майданан барамца (3 287 590 [[квадратан километр|км²]], оцу йукъахь, латта: 90,44 %, хин майда: 9,56 %) а, [[Бахархойн барамца хӀоттийна пачхьалкхийн исписка|шолгӀа меттиг]] бахархойн барамца (1 220 800 359 ст.)<ref name="sanilkumar"/>. ХӀиндин латтан тӀехула доза ду [[Пакистан]]ца малхбузехь, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]], [[Непал]]ца, [[Бутан]]ца къилбаседа-малхбалехь, [[Бангладеш]]ца а, [[Мьянма|Мьянмица]] а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин ду хӀордан доза [[Мальдиваш|Мальдивийн гӀайренашца]] къилба-малхбузехь, [[Шри-Ланка|Шри-Ланкица]] къилбехь, [[ХӀиндонези]]ца къилба-малхбалехь<ref name="sanilkumar"/>. [[Джамму а, Кашмир а]] штатан къовсамечу мехкан доза ду [[ОвхӀан]]ца<ref name="Afghanistan"/>. == Административан йекъайалар == [[Файл:Map of India (ru).png|thumb|200px|ХӀиндин административан йекъайалар]] {{main|ХӀиндин административан йекъайалар}}{{main|ХӀиндин штаташ а, мехкаш а}} ХӀинди [[федераци]]н [[республика]] йу, иза лаьтта ткъе исс штатех, йалх [[ХӀиндин бертан мохк|бертан махках]], [[Дели|Къоман столицан Дели гуох]]<ref name="LOC PROFILE"/>. Массо штатийн а, шина бертан мехкан ([[Пудучерри|Пондичерри]] а, Къоман столицан Дели гуо а) а шайн хоржу правительство йу. Бисина пхеа бертан мехкашна тӀехь куьйгалла до центран Ӏедало хӀотточу администраторо, цундела уьш ХӀиндин президентан дуьххьара урхаллехь бу. 1956 шарахь хӀиндийн штаташ йухакхоьллира меттан билгалонашца<ref>{{cite web|url=http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|title=States Reorganisation Act, 1956|work=Constitution of India|publisher=Commonwealth Legal Information Institute|accessdate=2007-10-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174PLc4H|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516123014/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/ |date=2008-05-16 }}</ref>. Цигара дуьйна, административан структура башха хийца а ца йелла. Массо штаташ а, бертан мехкаш а бекъна бу административан а, правительствон а дакъошна, царех олу гуонаш. ХӀиндиехь бу 600 сов гуо<ref>{{cite web|url=http://districts.gov.in/|title=Districts of India|accessdate=2007-11-25|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre (NIC)]]|work=Government of India}}</ref>. Гуонаш бекъало кегийчу административан дакъошна [[талук]]ашна. == Геологи == [[Файл:рельеф Индии.png|350px|thumb|ХӀиндин рельеф]] ХӀиндин доккхаха долу дакъа лаьтта [[хьалхарчу кембрийн]] [[ХӀиндостанан пилта|ХӀиндостанан пилта]]н тӀехь ду, цуо вовшахтоьхна иштта цӀе йолу ахгӀайре а, къилбаседехь цунна тӀехӀоттайелла [[ХӀиндо-Ганган акъари|ХӀиндо-Ганган акъари]] а, важа [[Австралийн пилта]]н декъехь ду<ref name=ali>{{cite journal |last=Ali |first=Jason R. |coauthors=Jonathan C. Aitchison |title=Greater India |journal=Earth-Science Reviews |volume=72 |issue=3-4 |year=2005 |pages=pp. 170–173 |doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 |Ref=ali}}</ref>. ХӀинди билгалйаккхаран геологин процессаш йолайелла 75 млн шо хьалха, оцу заманахь [[хӀиндин субконтинент]] къилба суперконтинентан [[Гондвана|Гондванин]] дакъа хилла, иза [[Пилтийн тектоника|лела доладелла]] къилбаседа-малхбузен агӀора оцу хенахь хилла а доцучу [[ХӀиндин Ӏапказ|ХӀиндин Ӏапказ]] чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга<ref name=ali/>. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттайелла [[Евразин пилта]]нца, цуьнан бухара [[субдукци]]с гучудехира [[Гималай]]ш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш, оцара хӀинца гуо бина ХӀиндин [[Къилбаседа ХӀинди|къилбаседехь]] а, къилбаседа-малхбалехь а<ref name=ali/>. Хиллаболчу хӀордан бух тӀехь, гучудевллачу Гималайшна къилбехьа, пилтанаш лелар бахьнехь меттиг чӀогӀа чутаьӀна, иза [[аллюви]]с меллаша дуьзина<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7|Ref=dikshit}}</ref>, цунах хӀинцалера ХӀиндо-Ганган акъари хилла<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=B. |coauthors=Sudhir Kumar, M. Someshwar Rao, S. C. Giri |title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains |journal=Current Science |volume=79 |issue=4 |year=2000 |pages=pp. 438–449 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]]}}</ref>. Оцу акъарина малхбузехьа, йукъахь ломан [[Аравали]] дукъ долуш, йаьржина [[Тар (гӀум-аре)|Тар гӀум-аре]]<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=11|Ref=dikshit}}</ref>. Хьалхалера ХӀиндостанан пилта йисина тахане кхаччалц ХӀиндостан ахгӀайре хилла, иза ХӀиндин шира а, геологехь уггар чӀогӀа дакъа ду, йаьржина къилбаседера ломан даккъаш [[Сатпур]] а, [[Виндхья]] кхаччалц йуккъерчу ХӀиндехь. Вовшенца нийсса догӀу малхбузера ломан даккъаш доьду [[Ӏаьрбийн хӀорд]]ан бердаца йолчу [[Гуджарат]]ера [[ТӀулгийн кӀора|тӀулгийн кӀорца]] бехаш болчу [[Джаркханд]]ера [[Чхота Нагпур]] чӀаплам тӀе малхбалехь<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=8|Ref=dikshit}}</ref>. ХӀиндостан ахгӀайрен йукъара дакъа дӀалоцу [[Декан (чӀаплам)|Декан]] чӀаплаьмнаш, уьш доьхна [[охьакхоссар (геологи)|охьакхийсаршца]] кхуллуш лоха а, йуккъера а локхалла йолуш. Лаьмнаш ду шера баххьаш долуш, шуьйра чӀапа йа йегна йу акъари, царна тӀехула айаделла гунаш а, текхан лаьмнаш а ирх басеш а йолуш. Малхбузехь а, малхбалехь а Декан чӀаплам айабелла бу кхолладелла, [[Малхбузен Гаташ|Малхбузан]] а, [[Малхбален а Гаташ]]<ref name=britan-weghats>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|pp=9-10|Ref=dikshit}}</ref>. ХӀордан тӀедирзина Гатийн басеш — Ӏункар ду, ткъа Декане дирзинарш — легӀана ду, хин тогӀенаш хедийна а ду. Декан чӀаплам тӀехь ду ХӀиндин уггар шира лаьмнаш, цхьадолчера хан 1 млрд шо сов йу. Деканехь шорта эчиган, цӀестан, марганцан, вольфраман, бокситан, хромитан, слюдан, дешин, алмазийн, дезамехаллин тӀулгийн, кӀоран, маьхкдаьттан, газан маьӀданаш доху меттигаш йу. ХӀинди [[экватор]]ан къилбаседехьа йу 6°44' а, 35°30' а къилбаседа шораллин йукъахь<ref>Самая северная точка Индии расположена возле ледника [[Сиачен]] в спорном регионе [[Джамму и Кашмир]]. Однако правительство Индии претендует на управление этим регионом и поэтому считает, что самая северная точка страны имеет широту 37° 6'.</ref> и 68°7' и 97°25' восточной долготы<ref name="yearbook">.{{Harv|Government of India|2007|p=1}}</ref> Бердан сизан бохалла 7,517 км бу, царех, 5,423 км ХӀиндин континентан бу, 2,094 км — [[Андаманан гӀайренаш|Андаманан]], [[Никобаран гӀайренаш|Никобаран]], [[Лаккадиван гӀайренаш|Лаккадиван гӀайренийн]] бу<ref name=sanilkumar/>. ХӀиндин континентан бердйистан хӀара амал йу: 43 % — гӀамаран пляжаш, 11 % тӀулгийн а, тархийн а берд, 46 % [[ватташ]] йа ишалан берд<ref name=sanilkumar/>. КӀезиг чолхе, лоха, гӀамарийн бердийн аьтту болуш Ӏаламан гаванаш йац, цундела йаккхий порташ лаьтта охьадоьдучу хийн хикхочешкахь ([[Калькутта]]), йа куьйгайина уьш ([[Ченнаи]]). ХӀиндостанан малхбузен бердйистан къилбех [[Малабаран берд]] олу, малхбален бердйистан къилбе — [[Короманделан берд]]. ХӀиндин латтан тӀехула Гималаиш озийна ду Ӏадкепара маьхкан къилбаседера къилбаседа-малхбале, Ӏаламан доза хилла [[Ций]]ца кхаа декъан тӀехь, уьш хададо [[Непал]]о а, [[Бутан]]о а, царна йукъахь [[Сикким]] штатехь лаьтта ХӀиндин уггар лекха бохь [[Канченджунга]] лам. [[Каракорум (ломан система)|Каракорум]] лаьтта ХӀиндин йисттерчу къилбаседехь [[Джамму а, Кашмир а]] штатехь, дукхах дерг [[Пакистан]]о латтош йолчу [[Кашмир]]ан декъехь. ХӀиндин къилбаседа-малхбален «йоьхь» тӀехь ду йуккъера локхалла йолу [[Ассамо-Бирман лаьмнаш]] а, [[Шиллонг]] акъари а. === Гидрологи === [[Файл:India rivers and lakes map.svg|thumb|ХӀиндин гидрологин карта]] ХӀиндин чоьхьара гидрологи гайтина йу дуккха а охьадоьдучу хишца, уьш шайн хи схьадаларехь декъало «гималайнаш», хьийкъина ду даиман а, ийна луон-шан а, догӀанан а хишшах лаьтта, «декананаш», алсама догӀанан, муссонан хишшах лаьтта, цхьана эшшара доцуш, деста июнера октябре кхаччалц. Массо а даккхийчу хиш тӀехь аьхка цӀеххьана хин барам айбало, дукха хьолахь хи чу а хьодуш. Пачхьалкхан цӀе йелла долу [[ХӀинд]] хи, [[Британин ХӀинди|Британин ХӀинди]] екъначул тӀехьа доккхаха долу дакъа дисира [[Пакистан]]ехь. Гималайшкахь долалуш долу, доккхаха долу дакъа ХӀиндин махкахула охьадоьдуш долу уггар даккхий хиш ду [[Ганг]] а, [[Брахмапутра]] а; ший а кхета [[Бенгалин аймех]]<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=15|Ref=dikshit}}</ref>. Ганган коьрта геннаш ду [[Ямуна]] а, [[Коши (хи)|Коши]] а. Церан лоха бердаш хӀора шарахь бахьна хуьлу зенаш а деш хи чухьадаран. ХӀиндостанан кхин ладаме хиш ду [[Годавари]], [[Маханади]], [[Кавери]], [[Кришна (хи)|Кришна]], иштта Бенгалин аймех кхета<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=16|Ref=dikshit}}</ref>, [[Нармада (хи)|Нармада]] а, [[Тапти]] а кхета Ӏарбойн хӀордах<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=17|Ref=dikshit}}</ref> — оцу хишшан лекха бердаш хи ца доржийту. Дукхах дерш цареш ладаме маьӀна долуш дух и дилларан. Даккхийра Ӏаьмнаш ХӀиндехь дац. ХӀиндин уггар хаза бердйистан регионаш йу [[Йоккха Качан Ранн]] а Малхбуза ХӀиндехь, [[Сундарбан]] а — ХӀиндин а, Бангладешан а ишалаш хилла Ганган а, Брахмапутран а дельтанаш<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=12|Ref=dikshit}}</ref>. ХӀиндин дакъа ду ши архипелаг: маржанийн [[гӀайре]]наш [[Лакшадвип]] Малабаран бердан малхбузехьа; [[Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш]], — [[Андаманийн хӀорд]] чура тӀепинган гӀайренийн зӀе<ref>{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=13|Ref=dikshit}}</ref>. == Климат == [[Файл:India climatic zone map en.svg|thumb|ХӀиндин климатан зонаш]] ХӀиндин климатан боккха Ӏаткъам бо Гималайш а, Тар гӀум-ариено а, [[муссон]]аш еш<ref name=chang1967>{{Harvnb|Chang|1967|pp=391-394}}</ref>. Гималайш пен бу шийлачу [[Йуккъера Ази|Йуккъерачу Азин]] мехашна дуьхьал, цуо йеш йу ХӀиндин доккхаха долчу декъехь климат йовха, и санна йолу дуьненан кхечу регионийн шораллашкахьчул<ref name="Posey_1994_118">{{harvnb|Posey|1994|p=118|Ref=posey}}</ref><ref name="Wolpert_2003_4">{{harvnb|Wolpert|2003|p=4|Ref=wol}}</ref>. Тар гӀум-ариен йу коьрта роль тӀуьна къилба-малхбузен аьхкенан муссонийн мехаш хиларан, цара июнера октябре кхаччалц болчу муьрехь ХӀиндин доккхаха долчу декъа тӀехь догӀа латтадо<ref name=chang1967/>. ХӀиндиехь йиъ коьрта климат йу: [[ТӀуьна тропикийн климат|тӀуьна тропикийн]], [[Екъа тропикийн климат|екъа тропикийн]], [[Субтропикийн муссонан климат|субтропикийн муссонан]], [[Лекхалаьмнийн климат|лекхалаьмнийн]]<ref name="Heitzman_Worden_1996_97">{{harvnb|Heitzman|Worden|1996|p=97|Ref=worden}}</ref>. ХӀиндин доккхаха долчу декъехь билгалйолу кхоъ зама: йовха а, тӀуьна а алсама къилба-малхбузен [[муссон]] а (июнь — октябрь) йолуш; гӀеххьа шийло а, йекъа а алсама къилбаседа-малхбален [[пассат]] а (ноябрь — февраль) йолуш; чӀогӀа йовха, йекъа (март — май) йолуш а. ТӀуьначу заманахь шеран барамах 80 % йочанаш хуьлу. Уггара тӀуьна ду Малхбуза Гатийн а, Гималайн а (6000 мм шарахь) механ басеш, ткъа Шиллонг тӀапломан басешкахь йу Дуьнен тӀехь уггар дукха догӀа догӀу меттиг — [[Черрапунджи]] (12000 мм гергга). Уггар екъа кӀошташ — ХӀиндо-Ганган акъарин малхбуза дакъа (100 мм кӀезиг [[Тар (гӀум-арие)|Тар гӀум-арие]], бекъа мур 9-10 бутт) а, ХӀиндостанан йуккъера дакъа (300—500 мм, бекъа мур 8-9 бут). Йочанийн барам чӀогӀа хийцало цхьацца шерашкахь. Акъари тӀехь январан йуккъара температура лакха йолу къилбаседера къилбехьа +15 тӀиера +27&nbsp;°C тӀекхаччалц, майхь массанхьа а +28…+35&nbsp;°C хуьлу, наггахь +45…+48&nbsp;°C а кхочу. ТӀуьначу муьрехь пачхьалкхан доккхаха долчу декъехь температура +28&nbsp;°C хуьлу. Лаьмнашкахь, 1500 м лакхахь, январехь −1&nbsp;°C, июлехь +23&nbsp;°C хуьлу, 3500 м лакхахь −8&nbsp;°C а, +18&nbsp;°C. ГӀуран коьрта центраш йу Каракорумехь а, Гималайшкара Заскар дукъан къилба басешкахь а. Шашшан хидалар хуьлу аьхкенан муссонаш йолучу хенахь оьхучу лайнех а, басешкара дарцо дӀакхоьхьу лайнех а. Лайн сизан йуккъера барам лаха болуш бу 5300 м малхбузера 4500 м малхбалехь. [[глобалан йовхо]] бахьнехь шаш йухадовлуш ду. <gallery> Файл:Lhakpa_La_pass-3.jpg|[[Гималай]]ш Файл::Pahalgam_Valley.jpg|[[Кашмир]] Файл:Thar_Khuri.jpg|[[Тар (гӀум-аре)|Тар]] Файл:Salna Bari, Bhalukpong.jpg|[[Аруначал-Прадеш]] Файл:(The)_Western_Ghats_Lake_Forest_Nature_Scene,_India_December_2013.jpg|[[Малхбуза Гаташ]] Файл:Kerala_boatrace.jpg|[[Керала]] Файл:Sea_off_Bangaram_island,_Lakshadweep.jpg|[[Лакшадвип]] Файл:Jawadhu_Hills,_Tamil_Nadu.JPG|[[Тамилнад]] Файл:Andaman.jpg|[[Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш]] </gallery> == Ораматаш а, дийнаташ а == {{main|ХӀиндин флора|ХӀиндин фауна}} [[Файл:Bengal Tiger Karnataka.jpg|thumb|250px|[[Бенгалийн цӀоькъалом]] таллархой бахьнехь хӀаллак хуьлуш ду]] [[Файл:An elephant herd at Jim Corbett National Park.jpg|thumb|250px|ХӀиндин пийл]] ХӀинди йу ХӀиндо-Малайн зоогеографин областехь, уггар а тайп-тайпана биоресурсаш йолчех цхьа пачхьалк йу. ХӀинди — Даймохк бу 7,6 % кепара шадолу [[Декха дийнаташ|декха дийнатийн]], 12,6 % массо а [[Олхазарш|олхазарийн]], 6,2 % массо а [[Текхаргаш|текхаргийн]], 4,4 % массо а [[Хи-лаьттан дийнаташ|хи-лаьттан дийнатийн]], 11,7 % массо а [[чӀерий]]н, 6,0 % массо а [[Зезагийн ораматаш|зезагийн ораматийн]]<ref name="Biodiversity Profile of India">{{cite web |title = Biodiversity Profile of India (Text Only) |url = http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html |author = Dr S.K.Puri |accessdate = 2007-06-20}}</ref>. Дукхах йолу [[ХӀиндин экорегионаш|экорегионаш]], [[шола (хьаннаш)|шола]] хьаннаш — къилба-малхбузен Гатийн догӀанан хьаннаш, лакхарчу тӀегӀанера [[эндемизм]]ан амал йолуш йу; массо а вовшахтоьхча, 33 % ХӀиндин ораматийн кепаш эндемикаш йу<ref>Botanical Survey of India. 1983. ''Flora and Vegetation of India — An Outline''. Botanical Survey of India, Howrah. p. 24.</ref><ref>Valmik Thapar, ''Land of the Tiger: A Natural History of the Indian Subcontinent'', 1997. ISBN 978-0-520-21470-5</ref>. ХӀинди мохк лелош болу эзар шераш девлчи, Ӏаламан ораматийн чкъор дукхах йолчу меттигашкахь ца дисина, амма, иза къаьста бес-бесара хиларца: Андаманан гӀайренаш тӀиера а, [[Малхбуза Гаташ]]кара а, Къилбаседа-малхбузен ХӀиндиера а тропикийн догӀанан хьаннашкара Гималайшкара [[Баганан хьун|баганан хьаннашка]] кхаччалц. ХӀиндостанан чоьхьарчу кӀоштийн акъареш тӀехь алсама йу [[аккази|аккацех]] лаьтта шолгӀа [[саванна]]ш, [[шурбаӀ)|шурбаьӀаш]], [[пальманаш]], [[баньян]]аш, лилха хьаннаш, антропогенан схьадалар долу Ӏиттало коьллаш. Лаьмнашкахь йисина муссонан хьаннаш [[тик (дитт)|тиках]], [[сантал (орамат)|сандалах]], [[буту эрзаш|буту эрзах]], [[терминали|терминалех]], [[диптерокарпнаш]]ах лаьтташ йолу. АхгӀайренан къилбаседа-малхбалехь кхуьу гӀа охьадужу ийна хьаннаш [[Сал (орамат)|салах]] ерш алсама а йолуш, ткъа мох болчу Малхбуза Гатийн басешкахь — гуттар сийна йолу ийна хьаннаш<ref name="tritsch">Tritsch, M.E. 2001. ''Wildlife of India'' Harper Collins, London. 192 pages. ISBN 0-00-711062-6</ref>. Малхбален бердан хӀордйистан аса цхьаццанхьа ишалаш долуш йу. Ӏаламан ораматан чкъор ХӀиндо-Ганган акъари тӀехь ца дисина, ткъа цуьнан ландшафташ хийцало малхбузера гӀум-аренаш тӀиера малхбалера гуттар сийначу ийначу хьаннашца. Локхаллин аса дика къастало Гималайшкахь а, [[Каракорум (ломан система)|Каракорумехь]] а. Малхбуза Гималайшан кӀажошкара лакха хьалаоьху [[терайш]] (1200 м кхаччалц), лакхахьо йу муссонан хьаннаш, йукъахь коьллаш йолу ломан зезан хьаннаш, йукъахь гуттар сийна а, гӀадужу а тайпана хьаннаш йолу таьӀнабазанан хьаннаш, ткъа 3000 м лакхахь долало бен лаьмнаш а, ломан аренаш а. Гималайшан малхбалехь тӀуьна тропикийн гуттар сийна хьаннаш кхочу 1500 м лакха, лакхахь хийцало ломан субтропикийн хьаннашца, таьӀнабазанан хьаннашца, бен лаьмнашца. ХӀиндин коьртачу диттех ду [[ниим]], шуьйра леладо [[Аюр-веда|аюрведин]] дарбанан препараташкахь. Деза лоручу [[баньян]]ан дитт бухахь (хьаьжа [[Бодхи дитт]]), цуьнан сибат карийна [[Мохенджо-Даро]] мухарш тӀехь, [[Будда Шакьямуни|Будда Гаутама]] серлоне кхаьчна боху дукха шерашкара медитацехь [[Бодх-Гая]]хь. Дукхах йолу хӀиндин кепаш, [[Гондвана]] суперконтинента тӀехь гучуйевллачу [[таксон]]ан тӀаьхье йу, ткъа цуьнан дакъа мацца а хилла [[хӀиндин субконтинент]]. ТӀехьарчу боламо [[хӀиндостанан пилта]] [[Лаврази]]ца Ӏоттайаларо тайпанаш иэдина. Амма, [[Деканан траппаш|тӀапломан]] жигаралло а, климатан хийцамаш а 20 млн шо хьалха хилла болу, бахьана хилира дукхах йолу хӀиндин энлемикийн кепаш [[ялар]]н<ref>K. Praveen Karanth. (2006). [http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf Out-of-India Gondwanan origin of some tropical Asian biota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411223533/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf |date=2019-04-11 }}</ref>. КӀеззиг тӀаьхьа, ХӀиндиехь гучуйевлла декхаш долу экханаш, уьш даьхкира Азиера шина [[зоогеографи]]н новкъа кхоллалуш долчу Гималайшан шина агӀора<ref name=tritsch/>. Цуьнан тӀехьало, хӀиндин кепаш йукъахь 12,6 % декха дийнаташ а, 4,5 % олхазарш а бен дац эндемикаш, дуьстича текхаргашца 45,8 %, хи-лаьттан дийнаташ 55,8 %<ref name="Biodiversity Profile of India"/>. Уггар башха эндемикаш йу Малхбузен Гаташкахь йеха [[лангур Нилгири]] а, мокха [[Кералан бецан пхьид]] а. ХӀиндиехь 172 кеп йу, [[Ӏалам Ӏалашдаран дуьненан барт|Ӏалам Ӏалашдаран дуьненан бертан]] хӀаллак хилан кхерамехь йолчеран испискин тӀехь, иза 2,9 % массо а кепашца дуьстича<ref>Groombridge, B. (ed). 1993. ''The 1994 IUCN Red List of Threatened Animals'' [[IUCN]], Gland, Switzerland and Cambridge, UK. lvi + 286 pp.</ref>. Царна йукъахь ду [[Азин лом]], [[Бенгалан цӀоькъалом]], ткъа иштта [[Бенгалин сип]], уьш лечара йевлла дахкалуш долчу бежнийн дилх сов даарна, дарбанан лелийра [[диклофенак]]. ХӀиндин бахархойн йоккха луьсталла а, Ӏаламан ландшафташ хийцаро а къен йина пачхьалкхан дийнаташ. ТӀаьххьарчу иттаннаш шерашкахь, адамийн бахаман гӀуллакхан шордаро кхерам тесна пачхьалкхан экханна. Цунна дуьхьала йина цхьа могӀа къоман паркаш а, заповедникаш а, дуьххьарниг йира [[1935 шо|1935 шарахь]]. [[1972 шо|1972 шарахь]] ХӀиндиехь тӀеэцна «[[Экха Ӏалам лардаран Закон]]»<ref>{{cite web |title = The Wildlife Protection Act, 1972 |url = http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php |publisher = Helplinelaw.com |accessdate = 2007-06-16 |year = 2000 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6174T4JbE |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811080052/http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php |date=2011-08-11 }}</ref> а, «[[ЦӀоькъалом проект]]» а иза лардан а, лела меттиг Ӏалашйан а Ӏалашо йолуш; цунна тӀе, [[1980 шо|1980 шарахь]] тӀеэцна «Хьаннаш Ӏалашйаран Закон»<ref>{{cite web | title = The Forest Conservation Act, 1980 | url = http://www.advocatekhoj.com/library/bareacts/forestconservation/index.php?Title=Forest(Conservation)Act,1980 | publisher = AdvocateKhoj.com | accessdate = 2007-11-29 | year = 2007 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174TaBz2 | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. ХӀинца ХӀиндиехь 500 сов къоман парк а, заповедник а йу, царна йукъахь 13 биосферан заповедник<ref>{{cite web | title = Biosphere Reserves of India | url = http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm | accessdate = 2007-06-17 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174UGghb | archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725202217/http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm |date=2011-07-25 }}</ref>, йиъ царех [[Биосферан резерватийн дуьненан маша|ЮНЕСКОн биосферан резерватийн дуьненан машан]] декъера йу; официалан билгалйаьхна 25 хин-ишалан меттигаш [[Рамсаран конвенци]]с ларъеш йолу<ref name="Indian Ramsar Sites">{{cite web | title = The List of Wetlands of International Importance | url = http://www.ramsar.org/sitelist.pdf | accessdate = 2007-06-20 | date = June 4, 2007 | publisher = The Secretariat of the Convention of on Wetlands | pages = 18 | format = PDF | deadlink = 404 |archiveurl=https://web.archive.org/20050131110019/www.ramsar.org/sitelist.pdf|archivedate=2005-01-31}}</ref>. <gallery> Файл:Asiatic_lion_03.jpg|Азин лом Файл:One_horned_Rhino.jpg|ХӀиндин мармаӀа Файл:Himalayan_bear.jpg|Гималайшан ча Файл:Nagarhole Kabini Karnataka India, Leopard September 2013.jpg|ХӀиндин леопард </gallery> == Бахархой == === Бахархойн барам, охьаховшар === {{main|ХӀиндин бахархой}} {{ХӀиндин Йаккхий гӀаланаш}} [[Файл:India population density map en.svg|thumb|right|ХӀиндин бахархойн луьсталла]] [[Файл:India-locator-language-map.png|thumb|right|ХӀиндин меттанаш]] Бахархойн барамца (1,3 млрд стаг<ref name="Worldo">{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/india-population/|title=India Population (2016) – Worldometers|publisher=}}</ref><ref name = "Factbook">{{cite web|title= The World Factbook – India|url= https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|publisher= [[CIA]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311073725/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html |date=2017-03-11 }}</ref>) ХӀинди дуьненахь шолгӀачу меттигехь йу [[Цийн Халкъан Республика|Цийл]] тӀехьа<ref name="CIA">{{cite web|title=CIA Factbook: India|work=[[CIA Factbook]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|accessdate=2007-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |date=2008-06-11 }}</ref>. 70 % гергга хӀиндихой беха йарташкахь, амма тӀехьарчу иттех шарахь йаккхийчу гӀаланашка йолчу миграцеш цӀеххьана тӀетоьхна гӀалин бахархой. ХӀиндин уггар йаккхий гӀаланаш [[Мумбаи]] (хьалха Бомбей), [[Дели]], [[Калькутта|Колката]] (хьалха Калькутта), [[Ченнаи]] (хьалха Мадрас), [[Бангалор]], [[Хьайдарабад (ХӀинди)|Хьайдарабад]], [[Ахьмадабад]] йу<ref name="LOC PROFILE">{{cite web | title = Country Profile: India | url = http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf | accessdate = 2007-06-24 | publisher = Library of Congress - Federal Research Division | month = December | year = 2004 | format = PDF | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174V7WHm | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. Оьздангалла, меттанаш, генетикан башхаллашца ХӀиндис дуьненахь шолгӀа меттиг боккху [[Африка|Африкин]] континентал тӀехьа<ref name="LOC PROFILE" />. ХӀиндин бахархойн йоза хааран йуккъера барам бу 64,8 % (53,7 % зударшна йукъахь, 75,3 % божаршна йукъара)<ref name="CIA" />. Йоза хааран уггар лакхара тӀегӀа ду [[Керала]] штатехь (91 %)<ref>{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/education/|title=Kerala's literacy rate|publisher=[[Government of Kerala]]|accessdate=2007-12-13|work=kerala.gov.in|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20030311192337/www.kerala.gov.in/education/|archivedate=2003-03-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030311192337/http://www.kerala.gov.in/education/ |date=2003-03-11 }}</ref>, а самый низкий — в [[Бихар]]е (47 %)<ref>{{cite web|url=http://gov.bih.nic.in/Profile/CensusStats-03.htm Census Statistics of Bihar: Literacy Rates|title=Literacy rate of Bihar|accessdate=2007-12-13|publisher=Government of Bihar}}</ref>. Боьрша-стен хӀоттаман амал йу божарий зударел алсама болуш. Божарийн бахархой 51,5 % бу, ткъа зударийн — 48,5 %. Махкара хӀора 944 зудчунна 1000 стаг кхочу. ХӀиндин бахархойн [[Хенан стен-боьршаллин пирамида|йуккъера хан]] 24,9 шо йу, ткъа шарахь тӀекхета 1,38 % бахархой; хӀора 1000 стагана тӀе дуо 22,01 бер<ref name="CIA" />. 2001 шерахь бахархой дӀайазбаро дийцарехь, 14 шо кхачанза бераш бахархойх 40,2 % бу, 15-59 шо — 54,4 %, 60 шо а, бакхий а — 5,4 %. Бахархойн Ӏаламан тӀекхетар хилира 2,3 %. ХӀиндин арахьа веха 38 миллион гергга хӀиндахо — уггар йаккхий йукъараллаш йу [[АЦШ]], [[Йоккха Британи|Йоккха Британехь]], [[Австрали|Австралехь]], [[Германи|Германехь]], [[Япон]]ехь, [[Канада|Канадехь]]. Барам кӀезиг болуш хӀиндахойн йукъараллаш йу [[Росси|Россехь]], [[Франци|Францехь]], [[Къилба Корей]]хь, [[Аргентина|Аргентинехь]], [[Цийн Халкъан Республика|Цийхь]]. === Меттанаш === {{main|ХӀиндин меттанаш}} ХӀинди даймохк бу [[ХӀиндоариен меттанаш|хӀиндо-ариен]] меттанийн тобан (74 % бахархой) а, [[Дравидийн меттанаш|дравидийн]] меттан доьзалан (24 % бахархой) а. ХӀиндехь дуьцу кхин меттанаш ду [[Австроазин меттанаш|австроазин]] а, [[Тибето-бирман меттанаш|тибето-бирман]] лингвистин доьзалера. [[ХӀинди мотт]], ХӀиндехь уггар баьржина мотт бу<ref>{{cite web|title=Languages by number of speakers according to 1991 census|publisher=Central Institute of Indian Languages|url=http://www.ciil.org/Main/Languages/map4.htm|accessdate=2007-09-02|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20061009183127/www.ciil.org/Main/Languages/map4.htm|archivedate=2006-10-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429185839/http://www.ciil.org/Main/languages/map4.htm |date=2008-04-29 }}</ref>, ХӀиндин правительствон официалан мотт бу<ref>Mallikarjun, B. (Nov., 2004), [http://www.languageinindia.com/nov2004/mallikarjunmalaysiapaper1.html Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi-The Official Language of India], [http://www.languageinindia.com/index.html ''Language in India''], Volume 4, Number 11. ISSN 1930—2940.</ref>. Ингалсан мотт, шуьйра лелабо бизнесехь а, администрацехь а, цуьнан «официалан гӀоьн мотт» статус йу<ref name=English-subsidiary>{{cite web |title=Notification No. 2/8/60-O.L. (Ministry of Home Affairs), dated 27 April, 1960||url=http://www.rajbhasha.gov.in/preseng.htm|accessdate=2007-07-04|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20061223014250/www.rajbhasha.gov.in/preseng.htm|archivedate=2006-12-23}}</ref>; цуо йоккха роль лелайо дешарехь, алсама йуккъерчу а, лакхарчу а дешарехь. [[ХӀиндин Конституци|ХӀиндин Конституци]]с билгалбаьккхина 21 официалан мотт, бахархойн доккхаха долчу декъо буьцург йа классикан статус ерг. ХӀиндехь йу 1652 диалект<ref name="Manorama">{{cite book |first=K.M. |last=Matthew |title=Manorama Yearbook 2003 |publisher=[[Malayala Manorama]] |year=2006 |id=ISBN 81-89004-07-7 |pages=g 524}}</ref>. [[Файл:Varanasi Munshi Ghat3.jpg|thumb|[[Варанаси]]]] [[Файл:Golden Temple India.jpg|thumb|[[Гурдвара]] Хармандир-Сахиб Амритсарехь]] [[Файл:Mahabodhitemple.jpg|thumb|Махабодхи килса, [[Бодх-Гайр гӀарайаьлла буддийн килса]]]] [[Файл:Sufi photos 051.jpg|thumb|Даргах шариф Аджмерехь]] [[Файл:Street View- Church.JPG|thumb|Майсурера Езчу Филоменан килса]] {| class ="wikitable sortable" |+ '''ХӀиндин меттанаш буьйцучеран барамца''' |- !Меттиг||мотт |colspan=3 !! class="unsortable"|'''2001 шеран бахархой багарбар'''<ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement4.htm SCHEDULED LANGUAGES IN DESCENDING ORDER OF SPEAKERS' STRENGTH — 2001]</ref><br /><small>(Бахархой 1,004.59 млн стаг)</small> |- | || || '''Лелош болчеран барам''' || '''Шаболчу бахархойн процент''' || '''Баржаран географи''' |- | 1 ||bgcolor="#ffc0c0" |'''ХӀинди а, цуьнан диалекташ а'''<ref>[[Западный хинди]], [[восточный хинди]], [[Бихарские языки|бихари]], [[раджастхани]] и [[Пахари (языки)|пахари]].</ref>||422 048 642 ||41,03 % || [[Къилбаседа ХӀинди]] |- | 2 ||bgcolor="#ffc0c0" |'''[[Бенгалхойн мотт|Бенгали]]''' || 83 369 769 || 8,11 % || [[Малхбузен Бенгали]], [[Ассам]], [[Джаркханд]], [[Трипура]] |- | 3 ||bgcolor="#c0ffc0" |'''[[Телугу (мотт)|Телугу]]''' || 74 002 856||7,37 % || [[Андхра-Прадеш]], [[Карнатака]], [[Тамилнад]], [[Махараштра]], [[Орисса]] |- | 4 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Маратхи (мотт)|Маратхи]]''' || 71 936 894 || 6,99 % || [[Махараштра]], [[Карнатака]], [[Мадхья-Прадеш]], [[Гуджарат]], [[Андхра-Прадеш]], [[Гоа]] |- | 5 ||bgcolor="#c0ffc0" | '''[[Тамилин мотт|Тамилин]]'''|| 60 793 814|| 5,91 % || [[Тамилнад]], [[Карнатака]], [[Пудучерри|Пондишери]], [[Андхра-Прадеш]], [[Керала]], [[Махараштра]] |- | 6 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Урду]]''' || 51 536 111||5,01 % || [[Джамму а, Кашмир а]], [[Андхра-Прадеш]], [[Дели]], [[Бихар]], [[Уттар-Прадеш]] |- | 7 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Раджастхани]]''' || более 50 млн.||5 % || [[Раджастхан]], [[Гуджарат]], [[Пенджаб]], [[Харьяна]] |- | 8 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Гуджарати]]''' || 46 091 617||4,48 % || [[Гуджарат]], [[Махараштра]], [[Тамилнад]] |- | 9 ||bgcolor="#c0ffc0" | '''[[Каннада]]''' || 37 924 011 ||3,69 % || [[Карнатака]] |- | 10 ||bgcolor="#c0ffc0" | '''[[Малаялам]]''' ||33 066 392||3,21 % || [[Керала]], [[Лакшадвип]], [[Махе]], [[Пудучерри|Пондишери]] |- | 11 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Ори (мотт)|Ори]]''' || 33 017 446|| 3,21 % || [[Орисса]] |- | 12 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Пенджабин мотт|Пенджаби]]''' || 29 102 477||2,83 % || [[Пенджаб]], [[Чандигарх]], [[Дели]], [[Харьяна]] |- | 13 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Бходжпури]]''' ||25 млн.||2,3 % || [[Бихар]], [[Джаркханд]], [[Уттар-Прадеш]] |- | 14 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Ассамин мотт|Ассамин]]''' ||13 168 484||1,28 % || [[Ассам]] |- | 15 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Майтхили]]''' || 12 179 122||1,18 % || [[Бихар]] |- | 16 ||bgcolor="#ffffc0" | '''[[Сантали]]''' || 6 469 600 ||0,63 % || [[Бихар]] штатехь [[Чхота-Нагпур]] чӀаплаьмнашкахь деха [[Санталаш|санталийн]] тайпанаш, [[Чхаттисгарх]], [[Джаркханд]], [[Орисса]] |- | 17 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Кашмири]]''' || 5 527 698 ||0,54 % || [[Джамму а, Кашмир а]] |- | 18 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Непалийн мотт|Непалийн]]''' || 2 871 749 ||0,28 % || [[Сикким]], [[Малхбузен Бенгали]], [[Ассам]] |- | 19 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Синдхи (мотт)|Синдхи]]''' ||2 535 485 ||0,25 % || [[Гуджарат]], [[Махараштра]], [[Раджастхан]], [[Мадхья-Прадеш]] |- | 20 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Конкани (мотт)|Конкани]]''' || 2 489 015||0,24 % || [[Конкан]] ([[Гоа]], [[Карнатака]], [[Махараштра]], [[Керала]]) |- | 21 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Догри]]''' || 2 282 589 ||0,22 % || [[Джамму а, Кашмир а]] |- | 22 ||bgcolor="#c0c0ff" | '''[[Манипури (мотт)|Манипури]]''' ||1 466 705 ||0,14 % || [[Манипур]] |- | 23 ||bgcolor="#c0c0ff" | '''[[Бодо (мотт)|Бодо]]''' ||1 350 478 ||0,13 % || [[Ассам]] |- | 24 ||bgcolor="#ffc0c0" | '''[[Санскрит]]''' || 14 135||N || [[Маттур]] |- |} <span style="background:#ffc0c0">Сирла-цӀен</span> басца билгалбина [[хӀиндоариен меттанаш]], <span style="background:#c0ffc0">баьццарчунца</span> — [[дравидийн меттанаш|дравидийн]], <span style="background:#c0c0ff">синачунца</span> — [[цийн-тибетийн меттанаш|цийн-тибетан]], ткъа <span style="background:#ffffc0">можачуьнца</span> — [[австроазиатийн меттанаш|австралоазин]]. === Дин === {{main|ХӀиндин дин}} 900 млн сов хӀиндахой (80,5 % бахархойх) [[хӀиндуизм]] лелош бу. Кхин алсама нах тӀехьабозу динаш ду [[ислам]] (13,4 %), [[керсталла]] (2,3 %), [[сикхизм]] (1,9 %), [[буддизм]] (0,8 %), [[джайнизм]] (0,4 %). ХӀиндехь кхин а [[йахӀудийн дин]], [[зороастризм]], [[бахаи]], кхин а динаш ду<ref name="CensusRel">{{cite web |title=Census of India 2001, Data on Religion |work=Census of India |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx |accessdate=2007-11-22 }}</ref>. [[Адиваси|Аборигенин]] 8,1 % болчу бахархошна йукъахь, даьржина [[анимизм]]<ref name="Tribal">{{cite web|title=Tribes: Introduction|publisher=Ministry of Tribal Affairs, [[Government of India]]|url=http://tribal.nic.in/introduction.html|accessdate=2007-04-12|work=National Informatics Centre|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20070928091018/tribal.nic.in/introduction.html|archivedate=2007-09-28}}</ref>. ; [[2001 шеран]] бахархой йазбаран терхьашца динан тобанийн амал {| class="sortable wikitable" align="center" |- style="text-align: center;" | | '''[[ХӀиндин дин|Дин]]''' | | '''Бахархой'''<br />% | | '''[[Бахархой тӀекхетар|ТӀекхетар]]'''<br />(1991—2001) | | '''[[Боьрша-стен барам]]''' | | '''[[Йоза хаар]]'''<br />(%) | | '''[[Белхан ницкъаш]]'''<br />(%) | | '''Боьрша-стен барам'''<br />(йурт) | | '''Боьрша-стен барам'''<br />(гӀала) | | '''Боьрша-стен барам'''<br />(бераш) |- ! bgcolor="#E5BCA6" | [[ХӀиндуизм]] | 80,46 % || 20,3 % || 931 || 65,1 % || 40,4 % || 944 || 894 || 925 |- ! bgcolor="#BDBF97" | [[Ислам]] |13,43 % || 36,0 % || 936 || 59,1 % || 31,3 % || 953 || 907 || 950 |- ! bgcolor="#A69A8E" | [[Керсталла]] | 2,34 % || 22,6 % || 1009 || 80,3 % || 39,7 % || 1001 || 1026 || 964 |- ! | [[Сикхизм]] | 1,87 % || 18,2 % || 893 || 69,4 % || 37,7 % || 895 || 886 || 786 |- ! bgcolor="#F6E4A0" | [[Буддизм]] | 0,77 % || 18,2 % || 953 || 72,7 % || 40,6 % || 958 || 944 || 942 |- ! | [[Джайнизм]] | 0,41 % || 26,0 % || 940 || 94,1 % || 32,9 % || 937 || 941 || 870 |- ! bgcolor="#B4A28E" | [[Анимизм]], кхин а | 0,65 % || 103,1 % || 992 || 47,0 % || 48,4 % || 995 || 966 || 976 |} == Пачхьалкхан хӀоттам == {{main|ХӀиндин пачхьалкхан хӀоттам|ХӀиндин Президент|ХӀиндин Премьер-министр|ХӀиндин Правительство}} [[Файл:PresidentPalaceDelhi.jpg|thumb|ХӀиндин Президентан резиденци]] [[Файл:Supreme Court of India - 200705.jpg|thumb|ХӀиндин Лакхарчу суьдан гӀишло]] [[Файл:New Delhi government block 03-2016 img3.jpg|thumb|ХӀиндин Парламентан гӀишлон фасад]] [[Файл:New Delhi North Block.jpg|thumb|right|[[Нью-Дели]]ера коьрта правительствон офисаш йолу гӀишло]] [[ХӀиндин Конституци|ХӀиндин Конституци]] тӀеэцнера Кхолларан гуламца [[1949 шо]] чекхдолуш, ХӀинди паргӀатйаллачул тӀехьа ши шо даьлчи, лела йолаелира [[1950 шеран]] [[26 январь|26 январехь]]<ref name="Pylee2004">{{cite book |last=Pylee |first=Moolamattom Varkey |title=Constitutional Government in India|year=2004 |publisher=S. Chand |pages=4|chapter=The Longest Constitutional Document|url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&pg=PA4&dq=India+longest+constitution&as_brr=0&sig=ZpqDCkfUoglOQx0XQ8HBpRWkRAk#PPA4,M1|accessdate=2007-10-31|isbn=8121922038|edition=2nd edition}}</ref>. Иза йу дуьненахь шен чулацамца уггар йоккха конституци<ref name=autogenerated1>{{cite book |last=Pylee |first=Moolamattom Varkey |title=Constitutional Government in India|year=2004 |publisher=[[S. Chand]] |pages=4|chapter=The Longest Constitutional Document|url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&pg=PA4&dq=India+longest+constitution&as_brr=0&sig=ZpqDCkfUoglOQx0XQ8HBpRWkRAk#PPA4,M1|accessdate=2007-10-31|isbn=8121922038|edition=2nd edition}}</ref>. ХӀиндин конституцин [[Преамбула|преамбулехь]] билгалдоккха [[Суверенитет|йозуш йоцу]], [[Социализм|социалистийн]], дуьненан [[Либерализм|либерально]]-[[демократи]]н [[республика]]<ref name="Dutt1998">{{cite journal |last=Dutt |first=Sagarika |year=1998 |title=Identities and the Indian state: An overview |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_1998_19_3/page/411 |journal=Third World Quarterly |volume=19 |issue=3 |pages=411–434 |doi=10.1080/01436599814325}} at p. 421</ref><ref name="Wheare1964">{{cite book |last=Wheare |first=K.C. |title=Federal Government|url=https://archive.org/details/federalgovernmen0000kcwh | edition=4th edition| year=1964 |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/federalgovernmen0000kcwh/page/28 28]}}</ref> хилар, [[Вестминстеран система|вестминстеран парламентан кепаца]] болхбеш йолу [[шина палатан парламент]]аца. Пачхьалкхан Ӏедал декъна кхаа декъе: [[законашкхолларан Ӏедал|законашкхолларан]], [[кхочушдаран Ӏедал|кхочушдаран]], [[суьдан Ӏедал|суьдан]]. [[Пачхьалкхан Корта]] бу [[ХӀиндин президент|ХӀиндин президент]]<ref name="Sharma1950">{{cite journal |last=Sharma |first=Ram |year=1950 |title=Cabinet Government in India |url=https://archive.org/details/sim_parliamentary-affairs_winter-1950_4_1/page/116 |journal=Parliamentary Affairs |volume=4 |issue=1 |pages=116–126}}</ref>, иза хоржу электоратон коллегис пхеа шаран чолхе кхажтасарца<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/p05054.html|title=Election of President|accessdate=2007-09-02|work=The Constitution Of India|publisher=Constitution Society|quote=The President shall be elected by the members of an electoral college|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174VXVxy|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite book |last=Gledhill |first=Alan |title=The Republic of India: The Development of Its Laws and Constitution|url=https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6 | edition=2nd edition| year=1964 |publisher=Stevens and Sons |pages=[https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6/page/112 112]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/p05056.html|title=Tenure of President's office|accessdate=2007-09-02|work=The Constitution Of India|publisher=Constitution Society|quote=The President shall hold office for a term of five years from the date on which he enters upon his office|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174Vx3Hi|archivedate=2011-08-22}}</ref>. [[ХӀиндин правительство|Правительствон]] корта бу [[премьер-министр]], цуьнгахь ду коьрта кхочушдаран Ӏедал<ref name="Sharma1950"/>. Премьер-министр президента хӀоттаво<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/p05075.html|title=Appointment of Prime Minister and Council of Ministers|accessdate=2007-09-02|work=The Constitution Of India|publisher=Constitution Society|quote=The Prime Minister shall be appointed by the President and the other Ministers shall be appointed by the President on the advice of the Prime Minister.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174WN6a5|archivedate=2011-08-22}}</ref>, дукха хьолахь, хуьлу [[ХӀиндин Парламент|парламентан]] лахарчу палатехь алсама меттигаш долу политикин партица йа политикин коалицица чӀагӀо йолу кандидат<ref name="Sharma1950"/>. ХӀиндин законашкхолларан Ӏедал ду шина палатан парламент, иза лаьтта «[[Раджья сабха]]» (Штатийн Совет) олу лакхарчу палатех а, «[[Лок сабха|Лок сабхи]]» (Халкъан палата) олу лахарчу палатех а<ref>{{cite book |last=Gledhill |first=Alan |title=The Republic of India: The Development of Its Laws and Constitution|url=https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6 | edition=2nd edition| year=1964 |publisher=Stevens and Sons |pages=[https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6/page/127 127]}}</ref>. Даиман а цхьаьна хӀоттамехь йолу «Раджья сабха» лаьтта 245 декъашхочух, церан мандат 6 шарахь лела<ref name="Parliament">{{cite web | url = http://www.india.gov.in/outerwin.htm?id=http://parliamentofindia.gov.in/ | title = ''Our Parliament'' A brief description of the Indian Parliament | accessdate = 2007-06-16 | publisher = www.parliamentofindia.gov.in | deadlink = 404 |archiveurl=https://web.archive.org/20060903213257/www.india.gov.in/outerwin.htm?id=http://parliamentofindia.gov.in/|archivedate=2006-09-03}}</ref>. Дукхах болу депутаташ хоржу чолхечу харжамашкахь [[ХӀиндин административан йекъайалар|хӀиндин штатийн а, мехканийн а]] законашкхолларан меженаша, бахархойн бараме хьаьжжина<ref name="Parliament"/>. «Лок сабхи» 543 депутат 545-х хоржу доьххьалчу массо а халкъан харжамашкахь 5 шеран<ref name="Parliament"/>. Важа ши декъашхо хӀоттаво президента ингалс-хӀиндин йукъараллера нагахь, йукъаралла парламентехь гайта ма-еззара гайтина йац аьлла президентан хетахь<ref name="Parliament"/>. Кхочушдаран Ӏедалан дакъа лаьтта президентах, вице-президентах, премьер-министр коьртехь волу Министрийн Советах (министрийн кабинет цуьнан кхочушдаран комитет йу). ХӀора министр парламентан цхьаьна палатан декъашхо хила веза. ХӀиндин парламентан системехь кхочушдаран Ӏедал кӀелахь ду законашкхуллучун: премьер-министр а, Министрийн Совет а дуьххьара дӀа жоьпехь йу парламентан лахарчу палатан хьалха<ref name="manorama">{{cite book |first=K.M. |last=Matthew |title=Manorama Yearbook 2003 |publisher=Malayala Manorama |id=ISBN 8190046187|pages=g 524}}</ref>. ХӀиндин унитаран кхаа тӀегӀан [[суьдан Ӏедал]] ду, иза лаьтта ХӀиндин лакхара суьдхо коьртехь волу Коьртачу суьдах, 21 Лакхарчу суьдах, шортта кегийчу суьдех<ref name="Neuborne2003">{{cite journal |last=Neuborne |first=Burt |year=2003 |title=The Supreme Court of India |journal=International Journal of Constitutional Law |volume=1 |issue=1 |pages=476–510 |doi=10.1093/icon/1.3.476}} at p. 478.</ref>. Коьрта суд [[Хьалхара инстанцин суд|хьалхарчу инстанцин суд]] йу адамийн коьрта бакъонех хьакхалучу процессашкахь, штаташна а, центран Ӏедална а йукъарчу къовсамашкахь, кхин а лакхарчу суьдашна тӀехь апелляцин юрисдикци а йу<ref name="SCjurisdiction">{{cite web|url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/new_s/juris.htm|title=Jurisdiction of the Supreme Court|accessdate=2007-10-21|author=Supreme Court of India|publisher=National Informatics Centre|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20090409214446/www.supremecourtofindia.nic.in/new_s/juris.htm|archivedate=2009-04-09}}</ref>. Коьрта суд йу юрисдикцехь йозуш йоцуш<ref name="Neuborne2003"/>, бакъо йу штаташна а, мехкашна а законаш кхайкхо йа уьш дӀадаха нагшахь, уьш [[ХӀиндин Конституци|Конституцица]] догӀуш дацахь<ref name="Sripati1998">{{cite journal |last=Sripati |first=Vuayashri |year=1998 |title=Toward Fifty Years of Constitutionalism and Fundamental Rights in India: Looking Back to See Ahead (1950-2000) |journal=American University International Law Review |volume=14 |issue=2 |pages=413–496}} at pp. 423—424</ref>. Коьртачу суьдан ладамечух цхьа функци йу тӀаьххьара Конституци тидар<ref name="Pylee2004-2">{{cite book |last=Pylee |first=Moolamattom Varkey |title=Constitutional Government in India |year=2004 |publisher=S. Chand |pages=314|chapter=The Union Judiciary: The Supreme Court|url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&pg=PA314&lpg=PA314&dq=indian+supreme+court+is+interpreter+of+constitution&source=web&ots=EC_OWxDg86&sig=gjLfEY1UInjql72jBtO-VOgoeK4&output=html|accessdate=2007-11-02|isbn=8121922038|edition=2nd edition}}</ref>. == Чоьхьара политика == {{main|ХӀиндин чоьхьара политика}} ХӀинди, федералан тӀегӀанехь, уггар дукха бахархой болу пачхьалкх йу<ref name="largestdem1">{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm | title = Country profile: India | accessdate = 2007-03-21 | date = 9 January 2007 | publisher = [[BBC]] | archiveurl = https://www.webcitation.org/659xYjPZP | archivedate = 2012-02-02 }}</ref><ref name="largestdem2">{{cite web | url = http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm | title = World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day | accessdate = 2007-12-06 | work = [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] | publisher = [[United Nations]]: [[Commission on Population and Development|Population Division]] | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174XlNpl | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. Ша йозуш йоцу демократин пачхьалкх йолчу хенан историн дукхах долчу декъехь, федералан правительство коьртехь йу [[ХӀиндин къоман конгресс]]<ref name="LOC PROFILE"/>. Штатийн тӀегӀанехь хьалха тайп-тайпана къоман партеш йу, масала, ХӀиндин къоман конгресс, «[[Бхаратия джаната парти]]» (ХӀиндин къоман парти, БДП), [[ХӀиндин Коммунистийн парти (марксистийн)|ХӀиндин Коммунистийн парти (марксистийн)]], ткъа кхин а тайп-тайпана регионийн партеш. [[1950]] — [[1990 шо|1990 шерашкахь]], боца ши мур дӀабаьккхича, ХӀиндин къоман конгресс парламентан дукхалла йара. ХӀиндин къоман конгресс Ӏедалехь ца хилла [[1977]] — [[1980 шо|1980 шерашкахь]], оцу хенахь «[[Джаната]]» партис толам баьккхира харжамашкахь, бахьана дара оцу хенан премьер-министро [[Индира Ганди]]с чолхе хьал кхайкхадарна къам реза ца хилар. [[1989 шарахь]], Къоман фронт коалицис Аьрру фронтан коалицица цхьаьнакхетна толам баьккхира харжамашкахь, амма Ӏедалехь хьие ца белира шина шарахь бен<ref>{{cite book |last = Bhambhri |first = Chandra Prakash |title = Politics in India 1991-92 |publisher = Shipra Publications |year = 1992 |isbn = 978-8185402178 |pages = 118, 143 }}</ref>. [[1996]] — [[1998 шо|1998 шерашкахь]] федералан правительствон куьйгалла дира цхьа могӀа йах ца йеллачу коалицеш. Консервативан «Бхаратия джаната партис» кхоьллира правительство йоцачу ханна 1996 шарахь, тӀехьа Ӏедале еара Цхьанатоьхна фронтан коалиции. 1998 шарахь, [[Бхаратия джаната парти]]с кхоьллира Къоман демократин альянс (КЪДА) цхьа могӀа регионийн партешца, тӀаккха хилира исторехь шолгӀа парти, ХӀиндин къоман конгрессал тӀехьа, Ӏедалехь пхеа шеран муьрехь сацайелла<ref>{{cite web | url = http://www.lse.ac.uk/collections/government/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf | title = The effective space of party competition | author = Patrick Dunleavy, Rekha Diwakar, Christopher Dunleavy | publisher = [[London School of Economics|London School of Economics and Political Science]] | accessdate = 2007-10-01 | format = PDF | archiveurl = https://www.webcitation.org/6174YIWlu | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. 2004 шеран харжамашкахь ХӀиндин къоман конгрессо «Лок сабхехь» алсама меттигаш баьхна, кхоьллира правительство Цхьанатоьхна прогрессан альянс (UPA) коалицица, цуьнан гӀортол йара «Бхаратия джаната партин» дуьхьала йолу цхьа могӀа [[Аьрру (политика)|аьрру]] агӀора йолу партеш а, депутаташ а<ref>{{cite book |last = Hermann |first = Kulke |coauthors = Dietmar Rothermund |title = A History of India |publisher = Routledge |year = 2004 |isbn = 978-0415329194 |pages = 384 }}</ref>. 2014 шеран парламентан харжамашкахь «[[Бхаратия джаната парти]]» толам баьккхинчу Къоман демократин альянсан (КЪДА) куьйгалле еара. Партин корта — [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] — хаьржира ХӀиндин премьер-министр<ref>[http://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKBN0DW0E620140516 Оппозиция убедительно выигрывает выборы в ХӀиндин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110195444/http://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKBN0DW0E620140516 |date=2016-11-10 }} // Reuters</ref>. == Арахьара политика == {{main|ХӀиндин арахьара политика}} [[Файл:Putin and Modi in New Delhi in 2014.jpeg|thumb|right|{{center|ХӀиндин Премьер-министр [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] а, Россин Федерацин Президент [[Путин, Владимир Владимирович|Путин Владимир]] а,<br>2014 шеран 11 декабрехь}}]] [[Файл:PM Modi and President Xi.jpg|thumb|right|<center>ХӀиндин Премьер-министр [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] а, ЦХР Председатель [[Си Цзиньпин]] а]] [[Файл:Saarc21014 11.JPG|thumb|right|<center>2014 шеран [[Къилба Азин регионийн йукъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциаци]]н саммит]] [[1947 шо|1947 шерера]] ша йозуш йоцучу хенахь дуьйна, ХӀиндис гергарло леладо дукха пачхьалкхашца. [[1950-гӀа|1950-гӀа шерашкахь]] ХӀиндис ладаме болх лелийра дуьнанайукъарчу ариенехь, [[Африка|Африкера]] а, [[Ази]]ера а европин колонеш мукъайахархьама<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/solidarity/significance.html Significance of the Contribution of India to the Struggle Against Apartheid1 by M. Moolla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011215144/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/solidarity/significance.html |date=2009-10-11 }}</ref>. ХӀиндин эскаро дира машаран ши гӀуллакх луларчу пачхьалкхашкахь — [[Шри-Ланка|Шри-Ланкехь]] (1987—1990) а, [[«Кактус» операци]] [[мальдиваш|Мальдивийн гӀайренаш]] тӀехь а. ХӀинди [[Къаьмнийн йукъаметтиг лелор]]ан декъашхо а, [[ДӀацакхетаран болам]] кхоьллинарг а, декъашхо а йу<ref>{{cite web|title=History of Non Aligned Movement|url=http://www.nam.gov.za/background/history.htm|accessdate=2007-08-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174YxJPe|archivedate=2011-08-22}}</ref>. [[Цийн-хӀиндин дозанера тӀом|Цийн-хӀиндин дозанашкара тӀемаш]] а, [[ШолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀом|1965 шеран шолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀамо]] а, ХӀинди хаъал герга йалийра [[Советийн Социалистиийн Республикийн Союз|Советийн Союзца]] [[АЦШ]] гергарлонаш хедор мах а болуш, иштта политика дӀа а йаьхьира [[шийла тӀом]] дӀабаллалц. ХӀиндис дакъалецира кхаа тӀеман девнехь [[Пакистан]]ца, дукхахдерг къовсаме болчу [[Кашмир]] мохк бахьанехь. Ткъа пачхьалкхашна йукъахь кхин Ӏиттадаларш хилира [[1984 шарахь]] [[Сиачен|Сиачен шалам]] бахьанехь а, [[1999 шарахь]] [[Каргилан тӀом]] а. ТӀехьарчу шерашкахь ХӀиндис дӀакхоьхьу хаъал болх [[Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци]]ехь<ref>[http://www.heritage.org/Research/AsiaandthePacific/bg2008.cfm India’s Expanding Role in Asia: Adapting to Rising Power Status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919074757/http://www.heritage.org/Research/AsiaandthePacific/bg2008.cfm |date=2008-09-19 }}</ref>, [[Къилба Азин регионийн йукъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциаци]]ехь, [[Дуьненайукъара йохк-эцаран кхоллам]]ехь<ref>[http://library.fes.de/pdf-files/bueros/genf/50205.pdf India’s negotiation positions at the WTO]</ref>. ХӀинди [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]ан декъашхойх а, кхоьллинчарех а цхьаъ йу, жигара декъашхо йу цуьнан машаран белхашкахь: 55,000 сов хӀиндин салташа ткъе пхийтта операцехь дакъа лаьцна йеа континент тӀехь машар хулийтархьама<ref name="UN">{{cite web|title=India and the United Nations|url=http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html|accessdate=2006-04-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174Zt7rh|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Йемалйаре а, тӀеман санкцеш йаре а ца хьоьжуш, ХӀинди даиман а куьгъйаздан дуьхьал йу [[Ядеран талламаш цамагабаран барт]]а а, [[Ядеран герз цадаржоран барт]]а а кӀела, гӀоле хета шен ядеран программашна ша терго йар. ТӀехьарчу заманахь, арахьара политикин ариенехь ХӀиндин правительство ницкъаш хьажийна АЦШца, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]], Пакистанца йукъаметтиг тойаре. Экономикин сферехь, ХӀиндин гергара йукъаметтигаш йу кхечу кхуьучу пачхьалкхашца [[Къилба Америка|Къилба Америкехь]] а, Азехь а, Африкехь а. == ТӀеман ницкъаш а, башха гӀуллакххой а == {{main|ХӀиндин тӀеман ницкъаш}} [[Файл:Aero-Sukhoi1.JPG|thumb|ХӀиндин тӀеман-хӀаваан ницкъаш йукъахь ду [[Су-30]]]] ХӀиндин тӀеман ницкъаш шен дукхаллин барамца дуьненахь кхоалгӀачу меттигехь бу, уьш лаьтта [[ХӀиндин эскар]]х, [[ХӀиндин флот|флотах]], [[ХӀиндин тӀеман-хӀаваан ницкъаш|ТӀеман-хӀаваан ницкъех]]<ref name="CIA"/>. ГӀоьнна эскаршна йукъара ду хӀиндин тӀеман дакъош, хӀиндин бердан ха, стратегин тӀеман баьччалла. ХӀиндин Президент тӀеман ницкъийн Коьрта баьчча ву. 2007 шарахь пачхьалкхан тӀеман бюджет хилира 19,8 млрд АЦШ-н доллар, иза йу 2,4 % ЧВС. ХӀинди — дуьненахь герзан коьрта импортёр йу, цу тӀе 3/4 ХӀиндин герзан импорт кхочу Россехара<ref>[http://www.vestifinance.ru/articles/44162 Вести Экономика ― 3 крупнейших в мире импортера вооружения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714094525/http://www.vestifinance.ru/articles/44162 |date=2017-07-14 }}</ref>. [[1974 шо|1974 шарахь]] ХӀиндих хилла [[Ядеран клуб]]ан декъашхо, дуьххьарлера ядеран зиер дина [[Къежа Будда|Къежа Будда операци]] кодан цӀе а йолуш. ТӀаьхьара [[1998 шо|1998 шеран]] лаьттан бухара ядеран герзан зиераш ХӀиндин дуьхьала дуьненайукъара тӀеман санкцеш йира, уьш тӀехь-тӀехьа совцийра [[2001 шо|2001 шеран]] сентябрехь. Шен ядеран политикехь ХӀиндис «хьалха тухур ца хиларан» низам леладо<ref name="nuclear">{{cite web|url=http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf|title=No More Ambiguity: India's Nuclear Policy|accessdate=2007-06-07|format=PDF|work=|author=Brig. Vijai K. Nair ([[Indian Army]])|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174aJ7Go|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927041401/http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf |date=2007-09-27 }}</ref>. [[2008 шо|2008 шеран]] [[10 октябрехь]] ХӀиндин а, АЦШ-н а йукъахь [[ХӀиндо-америкин ядеран гӀуллакхийн барт]] бина, цуо хаддийна чекхдаьккхина атоман энергин областехь пачхьалкхан къевлина латтор<ref>{{cite book|title=India, US seal 123 Agreement |author=Times of India| publisher=Times of India|date=October 11, 2008}}</ref>. ХӀиндин башха гӀуллакххошна йукъайогӀу [[Цхьанатоьхна талламан комитет (ХӀинди)|Цхьанатоьхна талламан комитет]] — «Joint Intelligence Committee» (JIC), [[Талламан а, анализан а дакъа]] — «Research and Analysis Wing» (RAW), [[Талламан бюро]] — «Intelligence Bureau» (IB), ткъа иштта Мохк ларбаран Министраллин талламан дакъош, Пачхьалкхан а, чоьхьарчу гӀуллакхийн а Министраллин [[Центран талламан бюро]], Чоьхьарчу кхерамазаллин департаментан дакъош. ХӀиндин коьрта геополитикин мостагӀ йу [[Пакистан]], Пакистанан а, цуьнан башха гӀуллакххошна а дуьхьал беш болу болх коьрта приоритет йолуш бу ХӀиндин башха гӀуллакххойн. == Экономика == [[Файл:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|220px|ДВФ терахьашца йаккхийчу пачхьалкхийн дакъа дуьненайукъарчу ЧВС]] [[Файл:BSE - Bombay Stock Exchange Building.jpg|thumb|right|Азехь уггар шира а, ХӀиндиехь уггар йоккха а [[фондан биржа]] йу [[Мумбаи|Мумбайра]] — [[Бомбейн фондан биржа]]]] {{main|ХӀиндин экономика}} Шен историн йохаллехь паргӀато йаьккхинчул тӀехьа, ХӀиндис дӀайаьхьира доларчу декъехь правительствос дакъа а лоцуш, [[Социализм|социалистийн]] экономикин политика, луьра терго а яра пачхьалкхан арахьарчу йохк-эцаран а, инвестицийн а. Амма, [[1991 шо|1991 шарахь]] дуьйна, ХӀиндис дӀабаьхьира либералан экономикин хийцамаш, шен базар а йиллина, экономикин сферера правительствон терго лагӀйина{{дац АХЬ|24|02|2016}}. 1991 шеран мартехь [[дешинвалютан резерваш]] тӀекхийтира 5,8 млрд [[АЦШ доллар]] тӀиера<ref name=rbiforexjune07>{{cite web |url = http://rbi.org.in/scripts/WSSView.aspx?Id=11220 |title = Weekly Statistical Supplement |accessdate = 2007-06-11 |date = June 1, 2007 |publisher = Reserve Bank of India |archiveurl = https://www.webcitation.org/6174bD2z9 |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721180718/http://rbi.org.in/scripts/WSSView.aspx?Id=11220 |date=2011-07-21 }}</ref> 304,2 млрд доллар кхаччалц 2013/14 финансан шо чекхдолуш<ref name=autogenerated2>Галищева Н. В. Валютная политика в системе государственного регулирования экономики Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2015. — № 1 (40). — С. 172</ref>. Бакъду, дешин дакъа цӀеххьана охьаделира — 7 % кхаччалц оцу хенахь<ref name=autogenerated2 /> Иштта хаъал охьаелира федералан а, штатан а бюджетан къоьлла<ref name="Revenue surge boosts fiscal health">{{cite web | url = http://www.business-standard.com/common/storypage.php?autono=269424&leftnm=2&subLeft=0&chkFlg= | title = "Revenue surge boosts fiscal health" | publisher = Business Standard | accessdate = 2006-12-28 | deadlink = 404 |archiveurl=https://web.archive.org/20070515004714/www.business-standard.com/common/storypage.php?autono=269424&leftnm=2&subLeft=0&chkFlg=|archivedate=2007-05-15}}</ref>. Политикин дебаташ йукъахь дӀайаьхьира доларчу компанийн приватизаци, цхьайолу экономикин секторш бахархошка а, кхечу пачхьалкхашка а дакъалацийта дӀайеллар<ref>{{cite paper |last=Mohan |first=T.T.Ram |authorlink= |title=Privatization in India: Issues and Evidence |version=|publisher=[[Indian Institute of Management]], Ahmedabad|url=http://www.iimahd.ernet.in/psuindia/pdf/ttr1.pdf |format=PDF|accessdate=2007-08-03 }} </ref><ref>{{ cite web | url = http://mospi.nic.in/pressnote_31may07.htm | title = Quarterly estimates of gross domestic product, 2006-07 | publisher = Government of India | accessdate = 2007-05-31 }}</ref>. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь долара дакъа чӀагӀдаларан гайтам бу пачхьалкхан арахьара декхаран дакъа охьадалар: 1990/91 финансан шарахь — 59,9 %, 2000/01 финансан шарахь — 44,1 %, 2010/11 финансан шарахь — 25,6 %<ref name=autogenerated9>Галищева Н. В. Внешний долг Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 5 (26). — С. 145</ref>. [[Дерриге чоьхьара сурсат]] АЦШ-н долларшкахь хӀинцалера валютан курсаца ду 1,089 трлн, оцу терахьо ХӀинди шийттолгӀачу меттиге йоккху дуьненан экономикехь<ref name="India's GDP in 2007">{{cite web |url = http://economictimes.indiatimes.com/Mr_Rupee_pulls_India_into_1_trillion_GDP_gang/articleshow/1957520.cms |title = "India twelfth wealthiest nation in 2005: World Bank" |publisher = The Economic Times |accessdate = 2006-07-08 |archiveurl = https://www.webcitation.org/659xZnTPa |archivedate = 2012-02-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070428034537/http://economictimes.indiatimes.com/Mr_Rupee_pulls_India_into_1_trillion_GDP_gang/articleshow/1957520.cms |date=2007-04-28 }}</ref>. Нагахь [[эца таронан паритет]] дуьстича, ХӀиндин ду дуьненахь [[ЧВС йолу пачхьалкхийн исписка|доьалгӀа]] ЧВС — 4,726 трлн доллар. Номиналан [[бахархойн цхьаьна синан кхочу са]] хуьлу 977 АЦШ-н доллар, цуо пачхьалкх хӀоттайо дуьненахь 128 меттиге оцу гайтамашца. Бахархой цхьаьна синан кхочу саца [[эцаран таро]]н паритетаца хуьлу 2700 доллар (дуьненахь 118-гӀа меттиг). ТӀаьхьарчу ткъа шарахь шеран ЧВС тӀекхетаран йуккъера барам хилира 5,5 %, цуо хӀиндин экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучех йира<ref>{{cite web|url=http://www.tni.org/detail_page.phtml?page=archives_vanaik_growth|title=The Puzzle of India's Growth (workThe Telegraph)|date=2006-06-26|accessdate=2008-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174enWts|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ХӀиндехь дуьненан [[белхан ницкъ]]ийн шолгӀа барам бу — 516,3 млн стаг, 60 % царех болхбеш ву йуьртабахамехь; 28 % [[хьашташ кхочушдар]]ехь; 12 % [[Индустри]]хь<ref name="CIA"/>. Коьрта йуьртабахаман рицкъаш ду [[дуга]], [[кӀа]], [[бамба]], [[Джут (орамат)|джут]], [[чай]], [[шекаран эрз]], [[картол]]. Йуьртабахаман дакъа ду 28 % ЧВС; хьашташ кхочушдар — 54 %, промышленность — 18 %. Промышленностан коьрта отраслаш: автомобилашйар, химин, цементан, электроника, йуургкечйийриг, машенашйар, пайден маьӀданаш дахар, маьхкдаьттан, фармацийн, металлкечдаран, текстилан. Сиха экономика кхиар бахьнехь энергийн ресурсаш иэшар тӀекхетна. Статистикин терхьашца, ХӀинди йалхолгӀа меттигехь йу [[мехкдаьтта]] дайарца, кхоалгӀа — [[тӀулган кӀора]] байарца<ref>{{cite web|url=http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=IN|title=EIA Country Profiles: India|date=2008-06-16|accessdate=2008-06-25|deadlink=403|archiveurl=https://web.archive.org/20090102195407/tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=IN|archivedate=2009-01-02}}</ref>. ТӀаьхьарчу ткъа шарахь ХӀиндин экономика цхьатна эшшара айайелла, амма, тайп-тайпана социалан тобанаш, географин регионаш, йуьртан гӀалин меттигаш йуьстича, экономикин айайалар цхьабосса дацара<ref name="World bank 2006">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/DPR_FullReport.pdf|title="Inclusive Growth and Service delivery: Building on India’s Success"|publisher=[[World Bank]]|year=2006|accessdate=2007-04-28|format=PDF|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174g9eFj|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ХӀиндера са цхьатерра цахилар дукха йоккха а йац ([[2011 шо|2011 шарахь]] [[коэффициент Джини]]: 33.6)<ref name="CIA_GINI">{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/india|title = India - World Development Indicators|publisher = The World Bank|accessdate = }}</ref>, хӀетте а тӀаьхьарчу шерашкахь уьш а айалуш йу. ХӀиндехь бахархойн чкъоьраш чӀогӀа декъалуш ду, 2009 шеран терхьашца, 10 % бахархойн долахь 28,8 % къоман са йу<ref>{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/india|title = World Development Indicators - Income share held by highest 10%|lang = en|accessdate = 2015-07-13}}</ref>. Хаъал экономикин прогресс йоллушехь, бахархойн доьалгӀа дакъа деха пачхьалкхо хӀоттийначу [[дахаран минимум]]ал лахарчу барамехь, иза бу дийнахь 40 АЦШ-н доллар. Статистикин терхьашца, [[2011 шарахь]], 19 % бахархой бара къоьллин тӀегӀанал лахахь дийнахь 2 бен ца кхочуш<ref>{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/india|title = World Development Indicators - Poverty gap at $2 a day (PPP) (%)|format = |lang = en}}</ref>. ТӀаьхьарчу хенахь, ХӀинди, ингалс мотт буьйцу говзанчаш дукха хиларна, [[аутсорсинг]]ан меттиг хилла дукхах йолчу мультикъаьмнийн корпорацийн, гӀарайаьлла меттиг а хилла «[[медицинин туризм]]ан»<ref name = BMJ>{{cite journal |last=Mudur |first=Ganapati |year= 2004|month=June |title=Hospitals in India woo foreign patients |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2004-06-05_328_7452/page/1338 |journal=British Medical Journal |volume=328 |issue= |pages=1338 |id= |doi= 10.1136/bmj.328.7452.1338 |pmid=15178611}}</ref>. ХӀинди кхин а хилла хаъал йоккха [[программа латтор]]ан, ткъа иштта финансийн а, технологин а хьаштийн экспортёр. ХӀиндин коьрта Ӏаламан бахам бу оху латта, [[боксит]]аш, [[хромит]]аш, [[кӀора]], [[алмаз]]аш, [[эчиган маьӀда]], [[кир-маьӀда]], [[марганец]], [[слюда]], [[Ӏаламан газ]], мехкдаьтта, [[Титан (элемент)|титанан маьӀда]]<ref name="LOC PROFILE"/>. 2010/11 финансан шарахь [[экспорт]] хилира 250,5 млрд АЦШ-н доллар, ткъа [[импорт]] — 380,9 млрд гергга<ref name=autogenerated6>Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 182</ref>. Коьрта экспорт (2009/10 финансан шо) йу машенаш а, гӀирс а (21,4 %), куьйга йина хӀумнаш (16,8 %), химин сурсаташ (12,8 %), даар а, йуьртбахаман аьргалла (10,0 %), кийча духар а, кӀадеш а (8,1 %)<ref>Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 184</ref>. Коьрта эцархой (2009/10 финансан шо): ЕС (20,2 %), АЦШ (10,9 %)<ref>Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 185</ref>. Кхин а ХӀинди хьалхарчу меттигехь йу слюдан экспортехь (коьрта эцархой бу Ций, Япон, АЦШ)<ref name=autogenerated4>Серебряник И. А. Индийская слюда: блестящее прошлое и неясное будущее // Theoretical & Applied Science. — 2015. — № 5 (25). — С. 5</ref>. Коьрта импорт — мехкдаьтта, машенин гӀирс, [[лаьттан туьха]], химикаташ. ХӀиндин коьрта йохк-эцаран накъочтий бу АЦШ, [[Европин барт]], [[Цийн Халкъан Республика|Ций]]. === Арахьара декхаран динамика === ХӀиндин арахьарчу декхаран бала чӀагӀбелира 1980-гӀа шераш чекхдовлуш, иза 83,8 млрд долларе кхаьчча (29 % ЧВС 1990/91 финансан шарахь), ткъа 1980/81 финансан шарахь иза хилира 23,5 млрд доллар (ЧВС 12 % кӀезиг)<ref>Галищева Н. В. Внешний долг Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 5 (26). — С. 143</ref>. Цуьнца цхьаьна пачхьалкхан декхаран дакъа 59,9 % (1990/91 финансан шо) хилира<ref name=autogenerated9 />. 2001/02 финансан шарахь хьал тоделира — пачхьалкхан декхар лагӀделира 43,6 млрд долларе кхаччалц, тӀаьхьарчу пхеа шарахь башха хийца а ца делира (46,3 млрд доллар 2005/06 финансан шарахь)<ref name=autogenerated9 />. Амма тӀехьа пачхьалкхан декхар цӀеххьана тӀекхета доладелира, 2010/11 финансан шарахь кхечира 78,2 млрд долларе<ref name=autogenerated9 />. Шадолу арахьара декхар кхин а сиха тӀекхийтира: 92,9 млрд долларера 2005/06 финансан шарахь 227,7 млрд долларе 2010/11 финансан шарахь<ref name=autogenerated9 />. === Транспорт === {{актуалалла|1951 шеран|ХӀара дакъа йаздина ду}} {{main|ХӀиндин транспорт}} [[Файл:India railway schematic map.svg|thumb|ХӀиндин цӀерпоштнекъан карта]] [[Файл:India roadway map.svg|thumb|ХӀиндин автомагистралийн карта]] [[Файл:Airports and seaports map.png|thumb|Аэропортийн а, хӀордан портийн а карта]] ХӀиндехь йу шайолу кепара транспорт: хин ([[ХӀордан транспорт|хӀордан]] а, [[Охьадоьдучу хин транспорт|охьадоьдучу хин]] а), [[Автомобиль|автомобилан]], [[ХӀаваан транспорт|хӀаваан]], цӀерпоштнекъан, биргӀанан. [[ХӀиндин цӀерпоштнекъан транспорт|ХӀиндин цӀерпоштнекъан транспорт]]о дӀасахьо массашкахь адамаш а, киранаш а. ЦӀерпоштнекъан машийн бохалла (2009 шо) — 63 эз. км сов, оцу йукъахь 18 эз. км электрификаци йина ду<ref name=autogenerated10>Лувишис А. Л. Локомотивный парк Индии // Железнодорожный транспорт. — 2011. — № 3. — С. 71</ref>. Шарахь дӀасахьо 6 миллиард гергга адам а 350 миллион тонн киранаш а. Пачхьалкхан цӀерпоштнекъан 99 % киранашна тергоеш волу коьрта оператор йу [[Indian Railways]]<ref name="ge">Железнодорожный транспорт: Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 559 с.: ил. (стр 166—167)</ref>. 1951 шарахь мехкара цӀерпоштнекъаш Ӏедало доладехира<ref name=autogenerated10 />. 1950 шарахь ХӀиндиехь дара 382 эз. км лаьттан некъаш а, 136 эз. км шоссейн некъаш а. Царех цасоццуш киранийн а, пассажирийн а автотранспорт дӀалелийта пайден дацара 22 эз. км бен<ref name="bse2-18-tr">Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 18. Индекс — Истой. 1953. 620 стр., илл.; 54 л. илл. и карт. (стр 49-50)</ref>. ХӀиндиехь кеманаш лела пайден ду хин лахешкахь [[Ганг]], [[Кришна (хи)|Кришна]], [[Годавари]]<ref name="bse2-18-tr" />, [[Кавери]]<ref name="bse2-19">Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 19. Историзм — Канди. 1953. 608 стр., илл.; 60 л. илл. и карт.</ref>. И хиш леладо киранаш дӀасахьуш, [[1950-гӀа|1950-гӀа шерашкахь]] 3/4 киранех дӀахьуора хиш чухула гатан кеманаш тӀехь. [[1951 шо|1951 шарахь]] ХӀиндин Ӏапказийн кеманийн флот 86 [[пароход]] дара 338 эзар тонн тоннаж йолуш<ref name="bse2-18-tr" />. [[1950 шо|1950 шарахь]] ХӀиндиехь болхбуора 64 гражданийн [[аэропорт]]аша<ref name="bse2-18-tr" />. ХӀинца ХӀиндиехь 454 аэропорт йу. === Дешин-валютан тӀехьлон бараман динамика === ХӀинди паргӀатйаьллачу хьалхарчу шерашкахь дешин-валютан тӀехьло цӀеххьана охьайуьйжира 2,161 млрд долларера 1950/51 финансан шарахь 0,637 млрд долларе кхаччалц 1960/61 финансан шарахь, цул тӀаьхьа дуккха а лаьттира лахарчу тӀегӀанехь (0,975 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь)<ref name=autogenerated2 />. 1970-гӀа шераш пачхьалкхана аьтту болуш хилира, цуо цӀеххьана айира дешин-валютан тӀехьло, иза 1980/81 финансан шарахь кхечира 6,823 млрд долларе<ref name=autogenerated2 />. 1980-гӀа шерашкахь тӀехьло кхиар сецира: иза 1990/91 финансан шарахь хилира 5,834 млрд доллар<ref name=autogenerated2 />. 1990-гӀа шерашкахь либерализаци йинчул тӀехьа дешин-валютан тӀехьло тӀекхийтира ворхӀазза сов барамехь — 42,281 млрд доллар 2000/2001 финансан шарахь<ref name=autogenerated2 />. 2000-гӀа шерашкахь керла кхоссадалар кепара ворхӀазза тӀекхийтира тӀехьло — 304,818 млрд долларе кхаччалц 2010/2011 финансан шарахь<ref name=autogenerated2 />. Билгалдаккха деза, 1990-гӀа шерийн дешин дакъа тӀехьлонехь охьаделира 51 % (1990/91 финансан шо) 6 % (2000/2001 финансан шо) кхаччалц<ref name=autogenerated2 />. 2000-гӀа шерашкахь дешин дакъа тӀекхийтира 8 % (2010/2011 финансан шо) кхаччалц<ref name=autogenerated2 />. === Слюда даккхар === ХӀинди дуьненахь а хьалха йу тахьтанан мусковит деш, коьрта даккхар хуьлу [[Андхра-Прадеш]] штатехь, цигахь йу слюдан аса 25 км шуьйра а, 100 км еха а йолуш<ref name=autogenerated4 />. чӀогӀа даьржина ца магийнашехь къайлаха къевлинчу шахташ чохь даккхар, наггахь берийн болх а лелош<ref name=autogenerated3>Серебряник И. А. Индийская слюда: блестящее прошлое и неясное будущее // Theoretical & Applied Science. — 2015. — № 5 (25). — С. 7</ref>. В 2012—2013 году официально добыто 1255 тонн природной слюды на 32 месторождениях<ref name=autogenerated3 />. Официалан хӀиндин слюда даккхар чӀагӀделира 1960-гӀа шерашкахь (7000 тонн 1961 шарахь), амма цул тӀехьа дуьйжира (1550 тонн 1988 шарахь), тӀаккха даккхаран барам цхьаьна эшшара хилира, 2000-гӀа шерашкахь шарахь 1100 тонн тӀиера 4500 тонн тӀекхаччалц листира<ref name=autogenerated3 />. === Арахьара йохк-эцар === Йозуш йоцучу ХӀиндин арахьара йохк-эцаран амалехь ду даиман а импорт экспортал дукха хилар<ref>Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 181—182</ref>. Хьалхарчу иттаннаш паргӀатонан шерашкахь арахьара йохк-эцар тӀекхеташ йара, амма меллаша: 2,5 млрд доллар 1950/51 финансан шарахь, 4,2 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь<ref name=autogenerated5>Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 181</ref>. ТӀаккха цӀеххьана тӀекхийтира, 1980/81 финансан шарахь арахьара йохк-эцаран барам хилира 24,4 млрд доллар, ткъа 1990/91 финансан шарахь 42,2 млрд доллар<ref name=autogenerated5 />. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь арахьара йохк-эцаран барам сихха тӀекхийтира, кхечира 95,2 млрд долларе 2001/02 финансан шарахь, 631,4 млрд доллар 2010/11 финансан шарахь<ref name=autogenerated6 />. Хийцаелира хӀиндин импортан структура а, йалтан дакъа дӀаделира: 16,1 % импортан механ тӀиера 1960/61 финансан шарахь 0,03 % мехе кхаччалц 2009/10 финансан шарахь<ref name=autogenerated6 />. ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь хийцайелла хӀиндин экспорт а: чайн дакъа доьжна 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь<ref name=autogenerated6 /> (1970/71 финансан шарахь хӀиндин чайн импорт экспорт 9,6 % йара), ткъа джутан а, джутан гӀирсаш а охьабевлира 21,0 % тӀиера 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь<ref name=autogenerated6 />. === Кхечу пачхьалкхашкара ХӀиндин инвестицеш === 2013 шарахь ХӀиндис арахьа хьажийна 1,7 млрд доллар дуьхьара инвестицеш (пачхьалкхийн дуьненайукъарчу экспортан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех 0,1 %)<ref name=autogenerated7>Мальцева О. Индия в мировом экспорте иностранных инвестиций // Мировое и национальное хозяйство. — 2015. — № 2 (33). — С. 133</ref>. Мехкан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам хилира 2013 шарахь 119,8 млрд доллар (0,5 % дуьненайукъарчу дуьхьара арахьа йинчу инвестицин барамах)<ref name=autogenerated7 />. Ехачу заманахь ХӀиндин роль дуьненан инвестицийн экспортехь чӀогӀа кӀезиг дара — 2004 шарахь оцу пачхьалкхан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам бара 6,5 млрд доллар йа 0,07 % дуьненайукъарчух<ref name=autogenerated7 />. Амма 2004—2009 шерашкахь гӀуллакхаш тоделира — дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам айабелира 77,2 млрд долларе я 0,4 % дуьненайукъарчу барамах, ткъа хӀора шеран дуьххьара капитал йукъадиллар айаделира 2,2 млрд долларера 16,0 млрд доллар кхаччалц<ref name=autogenerated7 />. Географин агӀора 2011/12 финансан шарахь ХӀиндин дуьххьара инвестицеш иштта йекъайелла: Маврики — 23 %, Сингапур — 19 %, Нидерландаш — 12 %, АЦШ — 9 %, Йоккха Британи — 4 %, ӀЦЭ — 4 %<ref>Мальцева О. Индия в мировом экспорте иностранных инвестиций // Мировое и национальное хозяйство. — 2015. — № 2 (33). — С. 145</ref>. == Оьздангалла == {{main|ХӀиндин оьздангалла}} [[Файл:Sanchi1 N-MP-220.jpg|thumb|Боккха ког [[Санчи]]ра]] [[Файл:Somanath from the beach edit.jpg|thumb|[[Сомнатх]] килса]] [[Файл:Taj Mahal, Agra, India edit2.jpg|thumb|[[Агра|Агрера]] [[Тадж-Махал]] йина [[Шах-Джахан]]а шен зудчун [[Мумтаз-Махал]]ана безамна]] [[Файл:Lehnga.jpg|thumb|[[Лехенга-чоли]] йоьхна зудбераш]] [[Файл:Hindu marriage ceremony offering.jpg|thumb|ХӀиндуистийн ловзар]] [[Файл:Vegetarian Curry.jpeg|thumb|right|ХӀиндин каррица долу даар]] [[Файл:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|2008 шеран [[Ченнай]]н а, [[Калькутта]]н а йукъара [[крикет]]ан матч]] [[Файл:IndianHockeyGameSnapshot.jpg|thumb|Беца тӀиера хоккей]] ХӀиндин оьздангалла чӀогӀа бесара йу<ref>{{cite book|last=Baidyanath|first=Saraswati|title=Interface of Cultural Identity Development| edition=1stEdition|url=http://ignca.nic.in/ls_03.htm|accessdate=2007-06-08|isbn= 81-246-0054-6 |chapter=Cultural Pluralism, National Identity and Development|year=2006|pages=xxi+290pp}}</ref>, лакхарчу тӀегӀанера [[Синкретизм (исбаьхьалла)|синкретизм]] йолуш йу<ref>{{cite journal |last=Das |first=N.K. |coauthors= |year=2006 |month=July |title=Cultural Diversity, Religious Syncretism and People of India: An Anthropological Interpretation|journal=Bangladesh e-Journal of Sociology |volume=3 |issue=2nd |pages= |id=ISSN 1819-8465 |url=http://www.bangladeshsociology.org/Content.htm |accessdate= 2007-09-27 |quote=The pan-Indian, civilizational dimension of cultural pluralism and syncretism encompasses ethnic diversity and admixture, linguistic heterogeneity as well as fusion, and variations as well as synthesis in customs, behavioural patterns, beliefs and rituals.}}</ref>. Шен историн йохаллехь, ХӀиндин таро хилира шира оьздангаллин гӀиллакхаш Ӏалашдан, цуьнца цхьаьна керла гӀиллакхаш а, ойланаш а шайгара мохк баьккхинчаьргара а, мухажирашкара а тӀеэца, шайн оьздангаллин Ӏаткъам [[Ази]]н кхечу регионашкахь баржо а. ХӀиндин йукъараллехь чӀогӀа лераме ду доьзалан мехаллаш а, гӀиллакхаш а, хӀетте а хӀинцалерчу гӀалийн доьзалшна гӀуоле хета [[Нуклеаран доьзал|нуклеаран доьзалан структура]], дукхах дерг гӀиллакхера шуьйра доьзалан системо тӀебохку социалан-экономикин бехкамаш бахьнехь. === Архитектура === {{main|ХӀиндин архитектура}} [[ХӀиндин архитектура]] йу цхьа область, шена чохь чӀогӀа къегина гайтина хӀиндин оьздангаллин дукхалла. ХӀиндин архитектурин иэсин доккхаха долу дакъано, оцу йукъахь йу чӀогӀа хаза монументаш [[Тадж-Махал]] а, кхин масалаш [[Моголийн архитектура|моголийн]], [[Дравидийн архитектура|Къилба ХӀиндин]] архитектураш, гойту шира а, тайп-тайпана а ХӀиндин регионийн меттигера гӀиллакхаш а, арахьара гӀиллакхаш а. === Музыка а, хелхарш а === {{main|ХӀиндин музыка|ХӀиндин хелхарш}} [[ХӀиндин музыка|ХӀиндин музыкехь]] йу шуьйра гӀиллакхийн спектр а, регионийн оьмар а. [[ХӀиндин классикан музыка|ХӀиндин классикан музыкин]] чу йогӀу шиъ коьрта жанр — къилбаседахӀиндин [[ХӀиндустани Музыка|хӀиндустани]]н а, къилбахӀиндин [[Карнатин музыка|карнатин]] а гӀиллакхаш, церан тайп-тайпана регионийн халкъан музыкин кепера вариацеш а. ГӀарайаьллачу музыкин меттигерчу оьмаран йу [[филми]] а, хӀиндин халкъан музыка а, царех уггар Ӏаткъам болуш йолчу кепех йу синкретин гӀиллакхаш [[баулаш]]. [[ХӀиндин хелхарш]] иштта тайп-тайпана халкъан а, классикан а кепаш йолуш ду. Уггар девзаш долу хӀиндин халкъан хелхарш ду [[бхангра]] [[Пенджаб]]ехь, [[биху]] [[Ассам]]ехь, [[чхау]] [[Малхбузен Бенгали|Малхбузен Бенгалехь]], [[Джаркханд]]ехь, [[Орисса|Ориссехь]], кхин а [[гхумар]] ду [[Раджастхан]]ехь. БархӀ хелхаран кепашна, шен хаамийн кепашца а, мифологин дакъошца а, [[хӀиндин классикан хелхарш]] статус йелла ХӀиндин къоман музыкин а, хелхарийн а, драман а академис. Уьш ду: [[бхаратанатьям]]<ref name=bharatanatyam>[http://india-photo.ru/tamilnadu/chidambaram/natyanjali2006.htm Натьянджали — фестиваль танца в тамильском городе Чидамбарам]</ref> [[Тамилнад]] штатера, [[катхак]] [[Уттар-Прадеш]] штатера, [[катхакали]]<ref name=kathakali>[http://scriptures.ru/india/kerala/trivandrum/index.htm#Катакали Танец катхакали в Тривандраме, столице Кералы]</ref> а, [[мохини-аттам]] а [[Керала|Кералера]], [[кучипуди]] [[Андхра-Прадеш]]ера, [[Манипури (хелхар)|манипури]] [[Манипур]]ера, [[одисси]] Ориссера, [[саттрия]] Ассамера<ref name=all3>'''1.''' [http://www.britannica.com/eb/article-65370 «South Asian arts: Techniques and Types of Classical Dance»] From: ''Encyclopædia Britannica'' Online. 12 Oct. 2007. '''2.''' Sangeet Natak Academi (National Academy of Music, Dance, and Drama, New Delhi, India). 2007. [http://www.sangeetnatak.org/programmes_recognition&honours_dance.html Dance Programmes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724064602/http://www.sangeetnatak.org/programmes_recognition%26honours_dance.html |date=2007-07-24 }}. '''3.''' Kothari, Sunil. 2007. [http://www.rhul.ac.uk/Drama/News-and-Events/Events_archive/KothariLecture.html ''Sattriya'' dance of the celibate monks of Assam, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007001551/http://www.rhul.ac.uk/Drama/News-and-Events/Events_archive/KothariLecture.html |date=2009-10-07 }}. Royal Holloway College, University of London.</ref>. === Театр а, кино а === {{main|ХӀиндин театр|ХӀиндин кинематограф|Болливуд|Толливуд|Колливуд}} [[ХӀиндин театр]]о дукха хьолахь лелайо музыка, хелхарш, импровизацин диалог<ref>{{Harvnb|Lal|1998}}</ref>. Сюжеташ [[ХӀиндуизман жайнаш|хӀиндуизман тексташкара]] а, ткъа иштта [[Йуккъера бӀешераш|йуккъерчу бӀешерийн]] литературин кхолламийн а, социалан а, политикин а керлачин мукъмийн бух тӀехь хуьлу. ХӀиндин театран цхьайолчу регионийн кепаш йу: [[бхавай]] Гуджарат штатера, [[джатра]] Малхбуза Бенгалера, [[наутанки]] а, [[рамлила]] а Къилбаседа ХӀиндиера, [[тамаша]] Махараштрера, [[терукутту]] Тамилнадера, [[якшагана]] Карнатакера<ref>{{Harv|Karanth|1997|p=26}}. Quote: "The ''{{IAST|Yakṣagāna}}'' folk-theatre is no isolated theatrical form in India. We have a number of such theatrical traditions all around Karnataka… In far off Assam we have similar plays going on by the name of ''Ankia Nat'', in neighouring Bengal we have the very popular ''Jatra'' plays. Maharashtra has ''Tamasa''. (p. 26)</ref>. ХӀиндин киноиндустри дуьненахь уггар йоккха йу<ref name="BBC_1154019">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/country_profiles/1154019.stm|title=Country profile: India|accessdate=2017-06-29|publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174gisPU|archivedate=2011-08-22}}</ref>. 2009 шарахь ХӀиндиехь йаьккхина 2,5 эз. гергга фильм, царех 1280 исбаьхьаллин<ref>Гуляр Д. Д. Мягкая сила Индии // Дискурс-Пи. — 2014. — Т. 11. — № 2-3. — С. 179</ref>., Штаб-квартира Мумбайх йолу, [[Болливуд]]о йоха хӀиндин маттахь коммерцин фильмаш, иза йу уггар дукха кинош йохург йу дуьненахь<ref>{{Harvnb|Dissanayake|Gokulsing|2004}}</ref>. ХӀиттина девлла кинематографин гӀиллакхаш ду хӀиндин кхечу меттанашкахь а: [[бенгали]], [[каннада]], [[малаялам]], [[Маратхи (мотт)|маратхи]], [[Тамилийн мотт|тамилийн]], [[телугу]]н<ref>{{Harvnb|Rajadhyaksha|Willemen (editors)|1999}}</ref>. === Литература === {{main|ХӀиндин литература}} [[ХӀиндин литература|хӀиндин литературин]] уггар шира кхолламаш бӀешерашкахь барта дӀалуш бара, тӀехьуо дӀайазбира<ref name = Sanskrit>{{Harvnb|MacDonell|2004|p=1-40}}</ref>. Царна йукъайогӀу [[санскритан литература]] — [[Ведаш]], «[[Махабхарата]]» а, «[[Рамаяна]]» а эпосаш, «[[Абхигьяна-шакунталам]]» драма, классикан санскритан поэзи [[махакавья]]<ref>{{Harvnb|Johnson|1998}}, {{Harvnb|MacDonell|2004|p=1-40}}, and {{Harvnb|Kalidasa|Johnson (editor)|2001}}</ref>, тамилийн литература [[Сангам]]<ref name = Tamil>'''1.''' ''Encyclopaedia Britannica'' (2008), [http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature «Tamil Literature.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410060824/http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature |date=2016-04-10 }} Quote: «Apart from literature written in classical (Indo-Aryan) Sanskrit, Tamil is the oldest literature in India. Some inscriptions on stone have been dated to the 3rd century BC, but Tamil literature proper begins around the 1st century AD. Much early poetry was religious or epic; an exception was the secular court poetry written by members of the ''sangam'', or literary academy (see Sangam literature).» '''2.''' {{Harvnb|Ramanujan|1985|p=ix-x}} [https://books.google.com/books?id=nIybE0HRvdQC&pg=PR9&vq=eight+anthologies&source=gbs_search_r&cad=0_1&sig=ACfU3U3yAk-LoJIs-AdWHCw9nU-OjLUyJA Quote]: «These poems are 'classical,' i.e. early, ancient; they are also 'classics,' i.e. works that have stood the test of time, the founding works of a whole tradition. Not to know them is not to know a unique and major poetic achievement of Indian civilization. Early classical Tamil literature (c. 100 BC—AD 250) consists of the Eight Anthologies (''Eţţuttokai''), the Ten Long Poems (''Pattuppāţţu''), and a grammar called the ''Tolkāppiyam'' or the 'Old Composition.' … The literature of classical Tamil later came to be known as ''Cankam'' (pronounced ''Sangam'') literature. (pp. ix-x)»</ref>. Керлачех цхьа йаздархо ву, хӀиндийн меттанашкахь а, ингалсан маттахь а йаздеш хилла волу [[Рабиндранат Тагор]] — [[1913 шеран]] [[Нобелин совгӀат]]ан литературехь лауреат хилла волу. === Дешар === Дешар дукхах йолчу ХӀиндин ЛДМ ду ингалсан маттахь. Лакхара дешар махкахь ду европерчу ЛДМ программин тӀегӀанехь. Дешаран шеран мах — 15 000 АЦШ-н доллар гергга бу. ХӀиндиехь болхбеш йу 2009 шеран терхьашца 504 ЛДМ (1950 шарахь уьш йара 27)<ref>Вершинина И. А. Урбанизация в Индии: социологический анализ // Вестник Московского университета. Серия 18: Социология и политология. 2012. — № 3. — С. 229</ref>. ТӀаьххьарчу масех итт шарахь шуьйра кхиина техникин областера дешар. Хъинца 185 ЛДМ кховдина аспирантура инженерехь а, техникин белхехь а. === Йуург === {{main|ХӀиндин йуург}} [[ХӀиндин йуург]] дукха бес-бесара йу регионийн оьмарш йолуш, чӀогӀа хаза дуу орамаш, бецаш, чамбийригаш лелош. Регионашкара коьрта даар [[дуга]] (алсама къилбехь а, малхбалехь а) а, кӀен сурсаташ (алсама къилбаседехь) ду<ref name = Food>Delphine, Roger, «The History and Culture of Food in Asia», in {{Harvnb|Kiple|Kriemhild|2000|p=1140-1151}}</ref>. Уггар гӀарайаьлла чамбийриг, хьалха дуьйна хӀиндин субконтинентехь хилла йолу, хӀинца дуьненахь массанхьа а лелон, [[Ӏаьржа бурч]] йу; ткъа, [[цӀен чкъоьргара бурч]], шуьйра лелош болу массо ХӀиндиехь, лело баьккхина [[ХӀиндистан]] ахгӀайрен тӀехь [[Португалийн ХӀинди|португалхоша]]<ref>{{Harvnb|Achaya|1994}}, {{Harvnb|Achaya|1997}}</ref>. === Духар === {{see also|Сари (духар)|Дхоти}} ХӀиндин тайп-тайпанчу регионашкахь леладо тайп-тайпана кепара хӀиндин духар. Цуьнан бос а, оьмар а йозу тайп-тайпанчу факторех, масала [[климат]]. ГӀарадаьлла ду духар тегна доцучу кӀадийн кескех, зударийн [[Сари (духар)|сари]] а, божарийн [[дхоти]] йа лунги; иштта даьржина ду тегна духарш а, масала, зударийн пенджаби ([[шарбалш]] а, [[Курта (духар)|курта]]-[[пижама]]), божарийн европин оьмаран хечеш а, кучамаш а. === Пачхьалкхан Ӏиданаш === {{main|ХӀиндин Ӏиданаш}} Дукхах долу хӀиндин Ӏиданаш динах девлла хуьлу, хӀетте а цхьадерш царех массо а хӀиндахоша даздо, [[каста]]не йа дине ца хьоьжуш. Цхьадолу шуьйра Ӏиданаш ду [[Дивали]], [[Ганеша-чатуртхи]], [[Угади]], [[Понгал]], [[Холи]], [[Онам]], [[Виджая-дашами]], [[Дурга-пуджа]], [[Мархин Ӏид]], [[ГӀурбан Ӏид]], [[Рождество]], [[Весак]], [[Вайсакхи]]<ref name="Indobase">{{Cite web|url=http://festivals.indobase.com/index.html|title=18 Popular India Festivals|accessdate=2007-12-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174hn43j|archivedate=2011-08-22}}</ref>. ХӀиндиехь ду кхоъ пачхьалкхан Ӏид. Тайп-тайпанчу штаташкахь иштта даздо иссана тӀиера шийттане кхаччалц официалан меттигера Ӏиданаш. Динан Ӏиданаш хӀиндахойн дахаран дакъа ду, дӀахьо диллина а, дукха адамца а. === Спорт === {{main|ХӀиндин спорт}} ХӀиндин къоман спорт йу [[беца тӀиера хоккей]], ткъа уггар шуьйра спортан кеп — [[крикет]]. Цхьайолчу штаташкахь, масала, [[Малхбузен Бенгали]], [[Гоа]], [[Керала]], шуьйра йаьржина иштта [[футбол]]<ref name = Soccer>{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|p=1-5}}</ref> а. ТӀаьхьарчу хенахь гӀарадаьлла [[теннис]]. ХӀиндиера схьайевлла йолу шахматаш, чӀогӀа йеза, хӀиндин [[Гроссмейстер (шахматаш)|гроссмейстерш]] тӀехь-тӀехьа тӀекхеташ бу. Спортан Ӏадатан кепаш йу, ша болчу махкахь йаьржина [[кабадди]], [[кхо-кхо]], [[гилли-данда]]. ХӀинди кхин а даймохк бу [[йога]]н, [[ХӀиндин тӀеман говзалла|ширахӀиндин тӀеман говзаллин]], — [[Каларипаятту]]н а, [[Варма-калай]]н а. ХӀиндин гулйинчу командо беца тӀиера хоккейх ловзуш уггар дукха мидалш йаьхна Олимпийн ловзаршкахь{{дац АХЬ|18|08|2016}}. == Терроризм а, сепаратизм а == ХӀиндин къоман кхерамазаллин кхерам бу [[терроризм]], дукха [[Джамму а, Кашмир а]] штатехь, ХӀиндин къилбаседа-малхбалехь, ткъа [[XXI бӀешо]] долалуш — [[Дели]]ехь а, [[Мумбаи]]хь а. Масала ду [[2001 шо|2001 шарахь]] террористаш [[Дели]]ехь ХӀиндин парламентан тӀелатар. [[2008 шо|2008 шеран]] гурахь террористаш тӀелетира пачхьалкхан уггар йоккхачу гӀалин — Мумбайн, 100 сов стаг вийра. ХӀиндиехь теракташ дукха делахь а, дукхахъерш царех нахана зулам ца деш чекхдовлу: 2001—2010 шерашкахь пачхьалкхехь дина 13001 теракт, цигахь байинарш 3986 вахархо а, 855 кхерамазаллин ницкъийн векалш бу<ref>Яковлев А. Ю. Этнический терроризм в штате Ассам: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 3-1. — С. 205</ref>. === Наксалиташца болу тӀом === {{main|Наксалиташ}} Боккха бала бу иттаннаш шерашкахь коммунисташ-[[наксалиташ]] (дукхах берш [[маоизм]]ан некъехь берш) хьуш болу шуьйра масштабан партизанийн тӀом. ХӀиндиехь деш долчу террористийн акташ дукхах дерш цара деш ду: 2010 шарахь наксалиташ йина 2212 теракт, цигахь велла 1003 стаг<ref name=autogenerated8>Яковлев А. Ю. Левый терроризм в Индии: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 4-2. — С. 221</ref>. Наксалитийн болам болабелла 1967 шарахь<ref>Яковлев А. Ю. Левый терроризм в Индии: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 4-2. — С. 218</ref>, тахана а цара тергоеш бу дукхах болу мехкаш Андхья-Прадеш, Малхбуза Бенгали, Бихар, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Чхаттисгарх 200 млн вахархо волу штаташ. Наксалитийн коьрта кхолламаш: [[ХӀиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан)|ХӀиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан)]] (1969 шарахь дуьйна), [[ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центр|ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центр]] 1970-гӀа шераш дуьйлалучу хенара, [[Халкъан тӀеман тоба]] 1980 шарахь дуьйна<ref name=autogenerated8 />. ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центро кхоьллина, ма-дарра аьлчи, шайн пачхьалкх халкъан суьдаш а йолуш (цара виеран кхел а йо), шайн правительство а, налогаш а йолуш, церан наха иштта дарбан цӀиенош до, ишколаш йо, буру туху<ref name=autogenerated8 />. Наксалиташ тӀетевжина уггар къен бахархойн чкъоьран шуьйрачу гӀоьнна. Хаза факт: наксалиташ официалан террористаш кхайкхинашехь, цаьрца тӀом беш полицин ницкъаш бен дац (аьтту болуш а дац). [[ХӀиндин тӀеман ницкъаш|ХӀиндин тӀеман ницкъаш]] наксалиташна дуьхьала операцеш ца йо, кхайкхадо, шеш дуй шайн къомаца тӀом бийр бу аьлла ца биина олий. === Нагаленд === Этносан терроризман кхерч бу керста динера бахархой болу [[Нагаленд]]. 1992—2012 шерашкахь штатехь тӀамехь кхелхина 3432 стаг (дукхах берш тӀемлой, баларш бакъоларъярхошна а, бахархошна а йукъахь дуккха а кӀезиг ду — 2003—2012 шерашкахь вийна кхерамазаллин ницкъийн 10 белхало)<ref>Яковлев А. Ю. Особенности этнического терроризма в индийском штате Нагаленд // Государственное и муниципальное управление в XXI веке: теория, методология, практика. — 2014. — № 12. — С. 50</ref>. === Бодоленд === 1980-гӀа шераш чекхдовлуш йолайелла терроризман тулгӀе [[Бодо (къам)|бодо]] тайпанаш дехачу [[Ассам]] штатехь<ref>Яковлев А. Ю. Этнический терроризм бодо в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 10. — С. 78</ref>. 2003 шарахь царна автономии яла барт хилча, иза лагӀъелира, амма дов кӀур туьйсуш лаьтта<ref>Яковлев А. Ю. Этнический терроризм бодо в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 10. — С. 79</ref>. === Манипур === 1980 шарахь [[Манипур]]ехь болабелла герзашца болу мейтейн (манипурхойн) гӀаттам, уьш бара ХӀиндин куьйгаллин дуьхьала а, «маянгаш» (неханаш) лахка бохуш а<ref>Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 84</ref>. 2013 шарахь Манипурехь хилира 225 терактов<ref>Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 84 — 85</ref>. Дукха хьолахь теракташкахь кхелха шеш тӀемлой, баларш кхерамазаллин гӀуллакхийн белхалошна а, бахархошна а йукъахь кӀезиг ду<ref>Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 85</ref>. === Трипура === Хьалха хиллачу [[Трипура]] олаллехь сепаратизм кхоллайалар бахьна ду Бангладешера бевдда мухажираш бахкар ду, иза бахьнехь меттигера ломан тайпанаш ([[трипури]] а, кхин дерш а) кӀезиг хилла мухажирел, церан консолидаци хилла 1979 шо долалуш оцуо этносан дов эккхийтина<ref>Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 103—104</ref>. 1988 шарахь правительство а, сепаратисташа а барт бинашехь тӀелетарш ца севцира: 2003—2012 шерашкахь штатехь йира 1038 теракт, тӀелетарш хилира луларчу Бангладешан махка тӀиера<ref>Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 104—105</ref>. Дукхах болу белларш теракташ йинарш бара, кхелхина бахархойн а, кхерамазаллин ницкъийн белхалойн а барам дуккха а кӀезиг бу<ref>Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 106</ref>. === Джамму а, Кашмир а === 2012 шарахь ХӀиндин къилбаседа-малхбузехь йина 1025 теракт, бакъ ду баларш дуьстича дукха ца хилира — 97 вахархо а, 14 кхерамазаллин ницкъийн белхало а<ref>Яковлев А. Ю. Векторы терроризма в Индии // Современные тенденции в экономике и управлении: новый взгляд. — 2014. — № 25. — С. 178—179</ref>. == Хьажа иштта == * {{АгӀонийн дитта|ХӀинди}} * [[Россин-хӀиндин йукъаметтигаш]] * [[ХӀиндин таможнин аса]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш|3}} == Литература а, хьост а == {{Гергара проекташ |Тема = ХӀинди |Портал = ХӀинди |Викидошам = ХӀинди |Викижайна = |Викицитатник = |Викитека = ХӀинди |Викикепаш = |Викикерланаш = ХӀинди |Метавики = |Проект = ХӀинди }} ; Йукъара хаам * {{книга |автор = [[Ивашенцов, Глеб Александрович (географ)|Ивашенцов Г. А.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Индия |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1989 |том = |страницы = |страниц = 160 |серия = [[У карты мира]] |isbn = 5-244-00318-6 |тираж = 100&nbsp;000 }} (обл.) * {{книга |автор = Неру Дж. |заглавие = Открытие Индии |оригинал = |ссылка = |ответственный = [[Джавахарлал Неру]] / Пер. с англ.; Переводчики: В.В. Исакович, Д.Э. Кунина, И.С. Кливанская, В.Ч. Павлов; Ред. перевода В.Н. Мачавариани. |издание = |место = М. |издательство = [[Издательство иностранной литературы]] |год = 1955 |страницы = |страниц = 652, [24] |серия = |isbn = |тираж = }} (в пер.) ; Истори * [[Антонова, Кока Александровна|Антонова К. А.]], [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], [[Котовский, Григорий Григорьевич|Котовский Г. Г.]] — История ХӀиндин. М.: Изд. центр А3, МСК, 1999 * [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]] Индия эпохи Маурьев /Бонгард-Левин Г. М.; АН СССР. Ин-т востоковедения. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1973. * [[Гусева, Наталья Романовна|Гусева Н. Р.]] Индия в зеркале веков. — М.: Вече, 2002 * [[Дьяков, Алексей Михайлович|Дьяков А. М.]] Индия во время и после Второй мировой войны: (1939—1949 гг.) / Дьяков А. М.; Ред. И. М. Рейснер; АН СССР. Ин-т востоковедения. М.: [[Издательство АН СССР]], 1952 * Индия в древности: Сборник статей / АН СССР. Ин-т народов Азии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1964 * {{книга |автор=[[Сафронова, Александра Львовна|Сафронова А. Л.]]|часть=Глава 4. Государства Южной Азии во второй половине XX в.|ссылка часть= |заглавие=Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. Часть 2: 1945—2000 |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|А. М. Родригеса]] |издание= |место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр Владос |год=2001|страницы=221—315|страниц=320|isbn=5-691-00644-4, ISBN 5-691-00820-X(II)|тираж= |ref=Сафронова}} * Спейт О. Х. К. Индия и Пакистан: Пер. с англ./ Ред. А. М. Рябчиков. М.: [[Иностранная литература (издательство)|Иностранная литература]], 1957 * [http://memoirs.ru/texts/PlanRS1876T15N1.htm План похода в Индию в том виде, как он был договорен между Бонапартом и Павлом I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731145808/http://memoirs.ru/texts/PlanRS1876T15N1.htm |date=2017-07-31 }} / Сообщ. Ю. В. Толстой // [[Русская старина]], 1876. — Т. 15. — № 1. — С. 216—217. * [http://memoirs.ru/texts/PrIndiaRS1872T7N9.htm Проект русско-французской экспедиции в Индию. 1800 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731152239/http://memoirs.ru/texts/PrIndiaRS1872T7N9.htm |date=2017-07-31 }} // [[Русская старина]], 1872. — Т. 7. — №. 9. — С. 401—409. * {{Harvard reference |last1=Brown |first1=Judith M. |authorlink= |year=1994 |title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy |place= |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. xiii, 474 |isbn=0198731132 |url=http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139 }}. * {{Harvard reference |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |authorlink= |year=2004 |title=A History of India |place= |publisher=4th edition. [[Routledge]], Pp. xii, 448 |isbn=0415329205 |url=https://www.amazon.com/History-India-Hermann-Kulke/dp/0415329205/ }}. * {{Harvard reference |last1=Metcalf |first1=Barbara |last2=Metcalf |first2=Thomas R. |authorlink= |year=2006 |title=A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories) |place= |publisher=Cambridge and New York: [[Cambridge University Press]]. Pp. xxxiii, 372 |isbn=0521682258 |url=https://www.amazon.com/Concise-History-Modern-Cambridge-Histories/dp/0521682258/ }}. * {{Harvard reference |last1=Spear |first1=Percival |authorlink= |year=1990 |title=A History of India, Volume 2 |place= |publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 298 |isbn=0140138366 |url=https://www.amazon.com/History-India-Vol-2/dp/0140138366/ref=pd_ybh_a_6/104-7029728-9591925 }}. * {{Harvard reference |last1=Stein |first1=Burton |authorlink= |year=2001 |title=A History of India |publisher=New Delhi and Oxford: [[Oxford University Press]]. Pp. xiv, 432 |isbn=0195654463 |url=https://www.amazon.com/History-India-World/dp/0631205462/ref=pd_ybh_a_7/104-7029728-9591925 }}. * {{Harvard reference |last1=Thapar |first1=Romila |authorlink=Ромила Тхапар |year=1990 |title=A History of India, Volume 1 |place= |publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 384 |isbn=0140138358 |url=https://www.amazon.com/History-India-Penguin/dp/0140138358/ }}. * {{Harvard reference |last1=Wolpert |first1=Stanley |authorlink= |year=2003 |title=A New History of India |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. 544 |isbn=0195166787 |url=https://www.amazon.com/New-History-India-Stanley-Wolpert/dp/0195166787/ }}. ; Географи * {{Harvard reference | last1=Ali | first1=Jason R. | last2=Aitchison | first2=Jonathan C. |title=Greater India | journal=Earth-Science Reviews | volume=72 | issue=3-4 | year=2005 |pages=169-188 | doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 }}. * {{cite book |last=Dikshit |first= K.R. |coauthors=Joseph E. Schwartzberg |title= [[Encyclopædia Britannica]] |accessdate= 2007-09-29 |year= 2007 |pages= 1–29 |chapter= India: The Land |chapterurl= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India |ref=dikshit}} * {{cite book |last=Government of India |year=2007 |title=India Yearbook 2007 |publisher=Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting |isbn=81-230-1423-6 |ref=iy07}} * {{harvard reference |Last1=Government of India |Given1= |Year=2007 |Title=India Yearbook 2007|Publisher=Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting |isbn=81-230-1423-6}}. * {{harvard reference |Last1=Heitzman |Given1=J |Last2=Worden |Given2=RL |Year=1996 |Title=India: A Country Study |Publisher=Library of Congress (Area Handbook Series) |ID=ISBN 0-8444-0833-6}}. * {{Harvard reference| last1=Kumar| first1=V. Sanil|last2=Pathak | first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|title=Coastal processes along the Indian coastline|journal=Current Science| volume=91| issue=4| year=2006|pages=530-536|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf}} * {{harvard reference |Last1=Posey |Given1=CA |Year=1994 |Title=The Living Earth Book of Wind and Weather |Publisher=Reader's Digest Association |ID=ISBN 0-8957-7625-1}}. * {{Harvard reference| last1=Prakash| first1=B.| last2=Kumar | first2=Sudhir| last3=Rao |first3=M. Someshwar| last4=Giri| first4=S. C. | title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains| journal=Current Science| volume=79| issue=4 |year=2000| pages=438-449| url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf}} ; Флора а, фауна а * {{Harvard reference |last1=Ali |first1=Salim |authorlink= |last2=Ripley |first2=S. Dillon |authorlink2= |year=1995 |title=A Pictorial Guide to the Birds of the Indian Subcontinent |place= |publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. 183, 106 colour plates by John Henry Dick |isbn=0195637321 |url= }} * {{Harvard reference |last1=Blatter |first1=E. |authorlink= |last2=Millard |first2=Walter S. |authorlink2= |year=1997 |title=Some Beautiful Indian Trees |place= |publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. ''xvii'', 165, 30 colour plates |isbn=019562162X |url= }} * {{Harvard reference |last1=Israel |first1=Samuel |last2=Sinclair (editors) |first2=Toby |authorlink= |year=2001 |title=Indian Wildlife |place= |publisher=Discovery Channel and APA Publications. |isbn=9812345558 |url= }} * {{Harvard reference |last1=Prater |first1=S. H. |authorlink= |year=1971 |title=The book of Indian Animals |place= |publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. ''xxiii'', 324, 28 colour plates by Paul Barruel. |isbn=0195621697. |url= }} * {{Harvard reference |last1=Rangarajan |first1=Mahesh (editor) |year=1999 |title=Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 1, Hunting and Shooting |place= |publisher=New Delhi: [[Oxford University Press]]. Pp. ''xi'', 439 |isbn=0195645928 |url= }} * {{Harvard reference |last1=Rangarajan |first1=Mahesh (editor) |year=1999 |title=Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 2, Watching and Conserving |place= |publisher=New Delhi: [[Oxford University Press]]. Pp. ''xi'', 303 |isbn=0195645936 |url= }} * {{Harvard reference |last1=Tritsch |first1=Mark F. |authorlink= |year=2001 |title=Wildlife of India |place= |publisher=London: [[Harper Collins Publishers]]. Pp. 192 |isbn=0007110626 |url= }} ; Оьздангалла * {{статья |автор=[[Железнова, Наталья Анатольевна|Железнова Н. А.]] |заглавие=Глобализация: индийский ответ на мировой вызов|ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=53&option=com_content&task=view|издание=[[Вопросы философии]]|год=2009|номер=7 |страницы=54-67|issn= 0042-8744|ref=Железнова|archiveurl= |archivedate=}} * {{Harvard reference|last1=Dissanayake|first1=Wimal K.|last2=Gokulsing|first2=Moti|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|year=2004|publisher=Trentham Books, Pp. 161|url=https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C&dq|isbn=1858563291}} * {{Harvard reference|last1=Johnson|first1=W. J. (translator and editor)|title=The Sauptikaparvan of the Mahabharata: The Massacre at Night|year=1998|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]] (Oxford World's Classics). Pp. 192|url=https://books.google.com/books?id=d8sYSPhSBEAC|isbn=0192823618}} * {{Harvard reference|last1=Kalidasa|first1=|last2=Johnson (editor)|first2=W. J.|authorlink1=Калидаса|title=The Recognition of Śakuntalā: A Play in Seven Acts|year=2001|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]] (Oxford World's Classics). Pp. 192|url=https://books.google.com/books?id=zLvwoEiIpJ4C|isbn=0192839114}} * {{Harvard reference|last1=Karanth|first1=K. Shivarama|authorlink1= |year=1997|title=Yakṣagāna|publisher= (Forward by H. Y. Sharada Prasad). Abhinav Publications. Pp. 252|url=https://books.google.com/books?id=PjNLdY-UOq8C|isbn=8170173574}} * {{Citation| editor-last = Kiple| editor-first = Kenneth F. | editor2-last = Ornelas |editor2-first = Kriemhild Coneè| title = The Cambridge World History of Food| year = 2000| place = Cambridge| publisher = [[Cambridge University Press]]| isbn = 0521402166}} * {{Harvard reference |last1=Lal |first1=Ananda |authorlink= |year=1998 |title=Oxford Companion to Indian Theatre |place= |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. 600 |isbn=0195644468 |url=https://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ }} * {{citation |last=MacDonell |first=Arthur Anthony | authorlink = Макдонелл, Артур Энтони |title=A History Of Sanskrit Literature |year=2004 |publisher= Kessinger Publishing |location= |isbn=1417906197 }}. * {{Citation |last=Majumdar |first=Boria |last2= Bandyopadhyay |first2=Kausik |title= A Social History Of Indian Football: Striving To Score |year=2006 |month= |publisher=Routledge | isbn=0415348358 }} * {{Harvard reference |last=Massey |first=Reginald |last2= |first2= |title= India's Dances |year=2006 |month= |publisher=Abhinav Publications | isbn=8170174341 }} * {{Harvard reference|last1=Rajadhyaksha|first1=Ashish|last2=Willemen (editors)|first2=Paul|title=Encyclopedia of Indian Cinema, 2nd revised edition|year=1999|publisher=University of California Press and British Film Institute, Pp. 652|url=http://www.ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070806090314/http://ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html|archivedate=2007-08-06|isbn=0851706696 .}} * {{Harvard reference|last=Vilanilam|first=John V. |title= Mass Communication in India: A Sociological Perspective |year=2005 |month= |publisher=Sage Publications | isbn=0761933727 }} * {{Citation|last=Zvelebil |first= Kamil V.| title = Companion Studies to the History of Tamil Literature| publisher= Brill Academic Publishers | year = 1992| isbn = 9004093656 }} == Хьажоргаш == * [http://indianembassy.ru/ Посольство Республики Индия в Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816090848/http://indianembassy.ru/ |date=2018-08-16 }} * [http://rusembassy.in/ Посольство Российской Федерации в Республике Индия] * [http://goidirectory.nic.in/ Официальный каталог сайтов Правительства Республики Индия] * [http://univertv.ru/video/kulturologiya/kultura_narodov_mira/indiya_s_majklom_vudom/?mark=science ХӀинди с Майклом Вудом.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707163615/http://univertv.ru/video/kulturologiya/kultura_narodov_mira/indiya_s_majklom_vudom/?mark=science |date=2017-07-07 }} — документальный фильм [[BBC]] {{Арахьара хьажоргаш}} {{^|1em}}<!-- {{ХӀинди теманашкахь}} --> {{Азин пачхьалкхаш}} {{Къилба Ази}} {{Ази}} <!-- {{G20}} {{ШОЮ}} --> {{SAARC}} <!-- {{Малхбален Азин пачхьалкхийн саммит}} --> <!-- {{БРИК}} --> <!-- {{Къаьмнийн гӀо лацар}} --> <!-- {{Бац буьззина библиографин йаззам}} --> {{Хаьржина агӀо|ХӀинди}} {{DEFAULTSORT:ХӀинди}} [[Категори:ХӀинди|*]] seubqvav9wemb7nfffqu6daojt552wr ХӀиндонези 0 9509 25778719 10077376 2026-09-21T23:14:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778719 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=ХӀиндонези |Шен цӀе =Republik Indonesia |Доланиг дожар=ХӀиндонезин |ХӀост=Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg |ХӀостан цӀе=ХӀост |Девиз=Bhinneka Tunggal Ika ([[Старояванский язык|Старояв]]. ''Цхьаалла тайп-тайпаналлехь ю'') |Шатлакхан Иллинан цӀе=Indonesia Raya |Аудио= |Форма правления=[[Президентан республика]] |lat_dir =S |lat_deg =2 |lat_min =59 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =115 |lon_min = 16|lon_sec = 0 |region = |CoordScale =12000000 |Картан тӀехь=Indonesia (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[ХӀиндонезихойн мотт|хӀиндонезихойн]] |Маьрша йаьлла терахь=17 август 1945 шо |Маьрша йелира=[[Нидерландаш|Нидерландах]] |Коьрта гӀала=[[Джакарта]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Джакарта]], [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Бекаси]], [[Медан]], [[Тангеранг]], [[Депок]], [[Семаранг]], [[Палембанг]], [[Макасар]], [[Тангеранг-Селатан]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Сусило Бамбанг Юдойоно]]<br />[[Будионо]] |Латтанца меттиг=14 |Бахархойн цӀерш= |Латта=1 919 440 |Хина процент=4,85 |Бахархойн меттиг = 4 |Бахархой = 251 160 124<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 130,85 |ДЧС =1,03 трлн |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=16 |ХӀораннан а сина ДЧС=4300 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,629<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 121 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[ХӀиндонезийн рупи]]<br />([[ISO 4217|IDR, код 360]]) |Домен=[[.id]] |Телефонан код=62 |Сахьтан асаш=+7…+9 }} '''ХӀиндонези''' ({{lang-id|Indonesia}}), официалан цӀе — '''ХӀиндоне́зин Респу́блика''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}) — Азиера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:ХӀиндонези|*]] 6l1c5s5gll8ldi3yco0hyx3vnifcrvi Урдан 0 9510 25778710 10159112 2026-09-21T23:14:21Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778710 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Урдан |Шен цӀе ={{lang-ar2|المملكة الأردنية الهاشمية}}<br />(аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я) |Доланиг дожар =Урдан |ХӀост=Coat of Arms of Jordan.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз={{lang-ar2|الله، الوطن، الملك}} (Делла, Даймохк, Паччахь) |Шатлакхан Иллинан цӀе={{lang-ar2|السلام الملكي الأردني}} (Ас-салам аль-малаки аль-урдуни) <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |Картан тӀехь=Jordan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg |lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 1|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 37|lon_sec = 0 |region = JO |CoordScale = |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[25 май]] [[1946]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Ӏамман]] |Йаккхий гӀаланаш=Ӏамман |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Абдалла II]]<br />[[Абдалла аль-Нуссур]] |Пачхьалкхан дин=[[Ислам]] ([[суннизм]]) |Латтанца меттиг=110 |Латта=92&nbsp;300 |Хина процент=0,01 |Бахархойн меттиг=106 |Бахархой=6&nbsp;259&nbsp;932<ref name="Department of Statistics">[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Department of Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }}</ref> |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла =68 |ДЧС =34&nbsp;530 млн<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=103 |ХӀораннан а сина ДЧС=5400 |АКИ = 0,700<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 100 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йуккъера'''</span> |Ахча=[[Урданан динар]] ([[JOD, код 400]]) |Домен=[[.jo]] |Телефонан код=962 |Сахьтан аса= +2<ref>[http://www.worldtimezone.com/dst_news/dst_news_jordan04.html DST News - Jordan will shift to the Winter time on December 20 2013<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> <!--|Билгалдахарш =--> }} '''Урдан<ref>Карасаев А.Т., Мациев А.Г. - Русско-чеченский словарь - 1978</ref>''' ({{lang-ar|الأردن}}, ''Эль-Урдунн''<ref>Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 23.</ref>; юьззина цӀе — '''Урданан [[Хашимитан|Хашими́тийн]] Паччахьалла'''<ref>См. официальное название на сайте Министерства иностранных дел [http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/93f93e43562b4e95c3256e62003a839d?OpenDocument Российской федерации]</ref> ({{lang-ar|المملكة الأردنية الهاشمية}}, ''аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я'')) — [[Гергара Малхбале]]ра [[Ӏаьрбий]]н [[пачхьалкх]]. Дозанаш ду [[Шема]]ца къилбаседехьа, [[Ӏиракъ]]ца — къилбаседа-малхбалехьа, [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]ца — малхбалехьа а, къилбехьа а, [[Исраил]]ца а, [[Палестинан къоман администраци]] / [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|ахкъобалйина ]] [[ПалестӀина пачхьалкх]] — малхбузехьа. [[Белла хӀорд]]ан йист Урданан а, Исраилан а ПНА а долахь йу; [[Акаба айма]] — Исраилан а, [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]нан а, [[Мисар]]ан а долахь йу. <!-- Иорданское Хашимитское Королевство в настоящее время — одно из трёх государств мира, имеющих название, данное в честь правящей династии ([[Хашимиты|Хашимитов]]), наряду с королевством [[Саудовская Аравия]] (династия [[Саудиты|Саудитов]]) и княжеством [[Лихтенштейн]] (владение князей [[Лихтенштейнский дом|фон унд цу Лихтенштейн]]). Около 90 % территории королевства занимают пустыни и полупустыни. Туристов привлекают в Иордании пляжи и коралловые рифы залива [[Акаба (залив)|Акаба]], [[Мёртвое море]] и одно из [[Новые семь чудес света|новых семи чудес света]] — [[Петра|город Пéтра]]. --> == Мухафазаш == {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |[[Мухафаза]] ! |Мухафаза<br /> (ингалс.) ! |Адм. центр ! |Майда,<br /> км²<ref name="Department of Statistics"/> ! |Бахархой,<br /> (01.01.2012), стаг<ref name="Department of Statistics"/> ! |Луьсталла,<br /> стаг/км² |----- | 1 | [[Аджлун (мухафаза)|Аджлун]] | Ajlun | [[Аджлун]] | 420 | 143 700 | 342,14 |----- | 2 | [[Акаба (мухафаза)|Акаба]] | Aqaba | [[Акаба]] | 6 905 | 136 200 | 19,72 |----- | 3 | [[Ӏамман (мухафаза)|Ӏамман]] | Amman | [[Ӏамман]] | 7 579 | 2 419 600 | 319,25 |----- | 4 | [[Джараш (мухафаза)|Джараш]] | Jerash | [[Джараш (гӀала)|Джараш]] | 410 | 187 500 | 457,32 |----- | 5 | [[Ирбид (мухафаза)|Ирбид]] | Irbid | [[Ирбид (гӀала)|Ирбид]] | 1 572 | 1 112 300 | 707,57 |----- | 6 | [[Маан (мухафаза)|Маан]] | Ma’an | [[Маан (гӀала)|Маан]] | 32 832 | 118 800 | 3,62 |----- | 7 | [[Мадаба (мухафаза)|Мадаба]] | Madaba | [[Мадаба]] | 940 | 156 300 | 166,28 |----- | 8 | [[Эз-Зарка (мухафаза)|Эз-Зарка]] | Zarqa | [[Эз-Зарка]] | 4 761 | 931 100 | 195,57 |----- | 9 | [[Эль-Балка (мухафаза)|Эль-Балка]] | Balqa | [[Эс-Салт]] | 1 120 | 418 600 | 373,75 |----- | 10 | [[Эль-Карак (мухафаза)|Эль-Карак]] | Kerak | [[Эль-Карак (гӀала)|Эль-Карак]] | 3 495 | 243 700 | 69,73 |----- | 11 | [[Эль-Мафрак (мухафаза)|Эль-Мафрак]] | Mafraq | [[Эль-Мафрак (гӀала)|Эль-Мафрак]] | 26 551 | 293 700 | 11,06 |----- | 12 | [[Эт-Тафила (мухафаза)|Эт-Тафила]] | Tafilah | [[Эт-Тафила (гӀала)|Эт-Тафила]] | 2 209 | 87 500 | 39,61 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||88 794||6 249 000||70,38 |+ |} == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Ӏаьрбийн пачхьалкхаш]] k0914h2730oczhm02kms937vqhpaeim Ӏиракъ 0 9511 25778739 24222309 2026-09-21T23:15:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778739 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Iиракъ |Шен цӀе={{lang-ar|جمهورية العراق}}<br />ДжумхӀури́йят аль-Ӏиракъ<br /> {{lang-ckb|کۆماری عێراق}}<br />Комари Ӏиракъ<!-- ингалсий версе чоьхь кхурдий меттахьа цӀи йоцаш йю --> |Доланиг дожар=Iиракъан |Байракх=Flag of Iraq.svg |ХӀост=Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg |Девиз=[[Аллах акбар|АллахӀ воккха ву]] (الله أكبر) |Название гимна = Са Даймохк |Аудио = United States Navy Band - Mawtini.ogg |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]]&nbsp;<ref>Де-юре, [[референдум]]е [[2005]] шерахьа тӀаийцача [[Конституция|конституце]] хьайахачох.</ref> |Картан тӀехь=Iraq (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 20|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 23|lon_sec = 0 |region = IQ |CoordScale = |Меттанаш=[[Ӏаьрбийн мотт]], [[эрмалойн мотт|эрмалойн]], [[керла эрмалойн меттанаш]]<ref>{{cite web | url = http://www.islamnews.ru/news-143681.html | title = Еще три языка признаны в Ираке официальными &#124; Общество &#124; Новости &#124;}}</ref> и [[сорани]] |Маьрша йаьлла терахь=[[3 октябрь]] [[1932]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккхача Британех]] |Коьрта гӀала=[[БагӀдад]] |Йаккхий гӀаланаш= [[БагӀдад]], [[Мовсула]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Талабани, Джаляль|Джаляль Талабани]]<br /><br />[[Нури аль-Малики]] |Пачхьалкхан дин = [[Файл:Islam symbol plane2 green.png|20px]] [[ислам]] |Латтанца меттиг=57 |Латта=435 052 |Хина процент=1,1 |Бахархойн меттиг=39 |Бахархой = 36 004 552<ref>[http://www.mofamission.gov.iq Embassies overseas of Republic of İraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}: [http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&id=14075 جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=433&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=17|title=Iraq|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6174iGOPc|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2014 |Луьсталла = 82,7 |АКИ = 0,590<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 131 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |ДЧС =93 800 млн. |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=58 |ХӀораннан а сина ДЧС=4,000 |Бахархойн цӀерш= |Ахча=[[Iиракъан динар]] ([[IQD, код 368]]) |Доменаш=[[.iq]] |Телефонан код=964 |Сахьтан асаш =+3 |Билгалдахарш=<references/>}} '''Iиракъ<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-ar|عراق}}) ({{lang-ar|الجمهورية العراقية}}) — Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. Коьрта гӀала а, уггара мехк йоккха а шира гӀала йу БагӀдад. == Географи == Ӏиракъан гуонахь ду дозанаш: къилбседехьа — Туркойчоьца, къилбседехьа а малхбалехьа — ГӀажарийчоьца, малхбузехьа — [[Шема]]ца а Йорданаца а, къилбехьа — Саlуд-lарбойчоьца а Кувайтаца а, ГӀажарийн чукхет-lаьмнаца а. == Истори == Шира заманахь Iиракъан мохк бевзаш хилла «Мисапотоми» аьлла, дуьнан Iилманчаш дийцарехь дунен тIера дукха къаьмнаш хьа-доьвла меттиг йу бохуш йазда. [[Ислам]] дин даржочу хенахь, БагIдадан хилифат (الدولة العباسية) кхол йеллера 750 шершкахь 945 а, 1124 шерашна йукъехь 1258 а Iиракъехь, цигара Ислам дин дIаса держнера [[Кавказ]]ехь, [[Йуккъера Ази]], ГIежариймехка ХIиндмехк а Цийнмехка а кхин йолу малхбалехь Азера мехкашка. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Ирак]] el32zjskz7whb20e15c2nel6koy89y3 Иран 0 9512 25778596 24222310 2026-09-21T23:09:41Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778596 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Иран |Шен цӀе= {{lang-fa|ایران}} |Доланиг дожар = Иранан |ХӀост= |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 17|lon_sec = 42 |region = IR |CoordScale = <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз= Йозуш цахилар, Маршо, Исламан Республика»<br /><big>«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»</big><br />«''Эстекълаль, азади, джомхӀури-йе-эсломи |Шатлакхан Иллинан цӀе=سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ»<br />«''Сору́де мелли́йе Ира́н'' <!--|Аудио=--> |Картан тӀехь=Iran (orthographic projection).svg |Мотт=[[ГӀажарийн мотт|гӀажарийн]] |Кхоьллина= [[1979]] шаран [[1 апрель]]<br />([[Исламан революци]]) |Коьрта гӀала=[[ТехӀеран]] |Йаккхий гӀаланаш=ТехӀеран, [[Мешхед]], [[Кередж]], [[Тебриз]], [[Шираз]], [[Исфахан]], [[Ахваз]] |Урхаллин тайпа = [[Исламан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Лакхара куьгалхо]]<br />[[Президент]]<br />[[цхьалгӀа вице-президент]] <!--|всего в Иране 12 Вице-президентов=--> |Куьйгалхой=[[Моджтаба Хаменеи]]<br />[[Masoud Pezeshkian]]<br />[[Эшаг Джахангири]] |Пачхьалкхан дин = [[ислам]], [[шиӀаш]] |Латтанца меттиг =17 |Латта=1 648 000 |Хина процент=0,7 |Бахархойн цӀерш= |Бахархойн меттиг=18 |Бахархой = 92000000<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо =2013 |Луьсталла = 42 |ДЧС = 997,4 млрд<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=CIA - The World Factbook|accessdate=2013-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 18 |ХӀораннан а сина ДЧС = 13100<ref name="CIA"/> |АКИ = 0,742<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 76 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча= [[Иранан риал]] ([[IRR, код 364]]) |Доменаш = [[.ir]] |Телефонан код = 98 |Сахьтан аса= +3:30 (аьхккий — UTC+4:30), [[ТехӀеранан хан|IRST]] <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Исламан Республика Иран''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}}) — ''ДжомхӀури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н''), доцца — '''Иран,''' '''ГӀажарийчоь''' ({{lang-fa|ایران}}) — иза [[Хьалхара Ази|Хьалхарчу Азера]] [[пачхьалкх]] йу, цуьнан коьрта гӀала — [[ТехӀеран]] йу. == Географи == Малхбалехь [[ОвхӀан]]аца а, [[Пакистан]]аца а, Малхбузехь [[Ӏиракъ]]аца доза ду. къилбасед-Малхбузехь [[Туркойчоь]]ца а, [[Азербайджан]]аца а, [[Эрмалойчоь]]ца а, къилбасед-Малхбалехь [[Туркмени]]ца доза ду. къилбаседехь [[Каспий-хӀорд]]анца а, къилба-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, къилба-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш йу ГӀажарийчоь. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил йу Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу. == Йаккхий гӀаланаш == {{main|ГӀажарийчоьнан гӀаланаш}} ГӀажарийчоьнан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала йу — [[ТехӀеран]] гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду<ref>[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan WebCite query result<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> (14 млн в агломерации). ТехӀеранехь пачхьалкхан ахнал дукху индустрин ницкъаш бу, цу йукъахь йу — автомобилан, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь йу — [[Мешхед]], иза йу [[Шииташ|шиитий]] лараме гӀала. {{clear}} <center> <gallery> Image:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg | <center><big>'''تهران'''</big><br />[[ТехӀеран]] <br />8 778 535<br /></center> Image:RezaShrine.jpg | <center><big>'''مشهد'''</big><br />[[Мешхед]] <br />2 427 316<br /></center> Image:Karaj dam.jpg | <center><big>'''کرج'''</big><br />[[Кередж]]<br />1 602 350</center> Image:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg | <center><big>'''اصفهان'''</big><br />[[Исфахан]]<br />1 600 554</center> Image:Panorama of Tabriz.jpg | <center><big>'''تبریز'''</big><br />[[Тебриз]]<br />1 496 319</center> Image:Eram garden.JPG | <center><big>'''شیراز'''</big><br />[[Шираз]]<br />1 307 552</center> Image:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg | <center><big>'''قم'''</big><br />[[Кум (гӀала)|Кум]]<br />1 081 745</center> Image:Ahvaz Bridge.jpg | <center><big>'''اهواز'''</big><br />[[Ахваз]]<br />832 969</center> Image:Darius I the Great's inscription.jpg | <center><big>'''کرمانشاه'''</big><br />[[Керманшах]]<br />784 602</center> Image:Rayen Castle Kerman.jpg | <center><big>'''کرمان'''</big><br />[[Керман]]<br />721 374</center> </gallery> </center> == ГӀажарийчоьнан административан йекъайалар == {{ГӀажарийчоьнан карта|float=right}} {{main|ГӀажарийчоьнан административан йекъайалар}} ГӀажарийчоьнан коьрта административан дакъош ду [[остан]]аш ({{lang-fa|استان}} — ''ostān''; мн.ч. — استانﻫﺎ — ''ostānhā''), цера чохь йу [[Иранан шахӀрестанаш|шахӀрестанаш]] ({{lang-fa|شهرستان}}), шахӀрестанийн чохь йу — [[бахш]]аш ({{lang-fa|بخش}}). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла ({{lang-fa|مرکز}} — ''markaz''). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). ГӀажарийчоьнан йу 31 остан: {{columns |colwidth = 20em |gap = 0.5em |col1 = 1. [[ТехӀран (остан)|ТехӀран]]<br /> 2. [[Кум (остан)|Кум]]<br /> 3. [[Йуккъера остан]]<br /> 4. [[Казвин (остан)|Казвин]]<br /> 5. [[Гилян]]<br /> 6. [[Ардебиль (остан)|Ардебиль]]<br /> 7. [[Зенджан (остан)|Зенджан]]<br /> 8. [[Малхбален Азербайджан]]<br /> 9. [[Малхбузен Азербайджан]]<br /> 10. [[Курдистан (остан)|Курдистан]] |col2 = 11. [[Хамадан (остан)|Хамадан]]<br /> 12. [[Керманшах (остан)|Керманшах]]<br /> 13. [[Илам (остан)|Илам]]<br /> 14. [[Лурестан]]<br /> 15. [[Хузестан]]<br /> 16. [[Чехармехаль а, Бахтиари а]]<br /> 17. [[Кохгилуйе а, Бойерахмед а]]<br /> 18. [[Бушир (остан)|Бушир]]<br /> 19. [[Фарс (остан)|Фарс]]<br /> 20. [[Хормозган]] |col3 = 21. [[Систан а, Белуджистан а]]<br /> 22. [[Керман (остан)|Керман]]<br /> 23. [[Йезд (остан)|Йезд]]<br /> 24. [[Исфахан (остан)|Исфахан]]<br /> 25. [[Семнан (остан)|Семнан]]<br /> 26. [[Мазендеран]]<br /> 27. [[Голестан]]<br /> 28. [[Къилбаседа Хорасан]]<br /> 29. [[Хорасан-Резави]]<br /> 30. [[Къилба Хорасан]]<br /> 31. [[Альборз]] }} [[1950 шо]]а кхачале ГӀажарийчоь йекъалуш йара 12 остан: Ардалян, Азербайджан, Белуджистан, Фарс, Гилян, Араки-Аджам, Хорасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан, Мазендеран. 1950-м уьш кӀезиг йира 10, а тӀакха [[1960]] тӀера 1981 кхаччалц уьш дукху хиллира 28. [[2004]] шарахь [[ТехӀеран]] 3 остан йира, ТехӀеран [[2010]] шарахь 2 остан йира. == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} {{Азин пачхьалкхаш}} [[Категори:Иран]] d62eobx0ukdhms52mactkchc1ow0ck0 Йаман 0 9513 25778603 24292539 2026-09-21T23:09:57Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778603 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Йаман |Шен цӀе = الجمهوريّة اليمنية <br />(аль-Джумхури́йя аль-Йамани́йя) |Доланиг дожар = Йаманан |Девиз = |Шатлакхан Иллинан цӀе = Марталлин Республика <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min = 0|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 48|lon_min = 0|lon_sec = 0 |region = YE |CoordScale = |Картан тӀехь=Yemen on the globe (Yemen centered).svg |Мотт = [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Кхоьллина = [[22 май]] [[1990]]<br />(цхьаьнатоьхна [[Халкъан Демократин Республика Йаман|ХДРЙ]] а, [[Йамананан Ӏаьрбийн Республика|ЙӀР]]) |Йаккхий гӀаланаш = Сана |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Вице-президент]] <br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Аль-Хади, Ӏабд Раббо Мансур|Ӏабд аль-Рахьман Мансур аль-Хади]]<br />[[Ахьмад Хьасан Абу Ханзир]]<br />[[Басиндва, Мухьаммад Салем|Мухьаммад Басиндва]] |Пачхьалкхан дин = [[ислам]] |Латтанца меттиг = 49 |Латта = 527 970 |Хина процент = - |Бахархойн меттиг = 47 |Бахархой = 25 408 288<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 25 130 000 |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 44 |ДЧС =33,76 млрд. (НЭТ)<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2011 |ДЧС меттиг = 85 |ХӀораннан а сина ДЧС = 2700<ref name="CIA"/> |АКИ = 0,458 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ= 2013 |АКИ меттиг = 160 |Ахча= [[Йаманан риал]] (YER) |Сахьтан аса = [[UTC+3]] <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Йаман''' ({{lang-ar|اليمن}} аль-Йаман), ({{lang-ar|الجمهوريّة اليمنية}} — аль-ДжумхӀурийатуль Йаманийат) — Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Йаман]] dqgtmh0s74io1wc55rnf0soyogt1kln Кабо-Верде 0 9514 25778606 21605244 2026-09-21T23:10:04Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778606 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Кабо-Верде |Шен цӀе=República de Cabo Verde, Kabu Verdi |Доланиг дожар=Кабо-Верде |Байракх=Flag of Cape Verde (10-17).svg |ХӀост=Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg <!--|Вместо ХӀоста=--> |Девиз=Unidade, Trabalho, Progresso (Единство, Труд, Прогресс) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Cântico da Liberdade <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min =5 |lat_sec = 14 |lon_dir = W|lon_deg = 23|lon_min =37 |lon_sec =56 |region = CV |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь=Location Cape Verde AU Africa.svg |Меттанаш=[[Португалихойн мотт|португалихойн]]<br /> Регионан я локальни Официалан мотт: [[кабовердиану]] |Маьрша йаьлла терахь=[[5 июль]] [[1975]] |Маьрша йелира=[[Португали|Португалех]] |Коьрта гӀала=[[Прая]] |Йоккха гӀала=[[Прая]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Фонсека, Жорже Карлуш|Жорже Карлуш Фонсека]]<br />[[Жозе Мария Невеш]] |Латтанца меттиг=166 |Латта=4033 |Хина процент=- |Бахархойн меттиг= |Бахархой=523 568 |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла =129,8 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,586<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 132 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''средний'''</span> |ДЧС =2990 млн |ДЧС лерина шо=2007 |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС=2430 |Ахча=[[эскудо Кабо-Верде]] ([[CVE, код 132]]) |Домен=[[.cv]] |Телефонан код=238 |Сахьтан аса= −1 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Кабо-Верде''' — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{Африкин гӀайренийн пачхьалкхаш}} {{Атлантикин Ӏапказ}} {{rq|empty}} {{external links}} 9c4nqtxwrr6j31ed8w5pdjtw6ih9wp7 Камбоджа 0 9515 25778607 9092646 2026-09-21T23:10:06Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778607 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Камбоджа |Шен цӀе= [[Файл:KingdomofCambodia.svg|155 px]] <br />'' Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa'' |Доланиг дожар=Камбоджи |ХӀост=Royal Arms of Cambodia.svg <!--|ХӀостаг метта=--> |Девиз=[[Файл:CambodiaMotto.svg|200px]]<br />(Нация, Религия, Король) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Nokoreach <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |Картан тӀехь=Location Cambodia ASEAN.svg |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 44|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 105|lon_min = 40|lon_sec = 0 |region = KH |CoordScale = |Мотт=[[Кхмерийн мотт|кхмерийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[9 ноября]] [[1953 год]]а |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Пномпень]] |Йаккхий гӀаланаш=Пномпень |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Нородом Сиамони]]<br />[[Хун Сен]] |Пачхьалкхан дин=[[буддизм]] |Латтанца меттиг=88 |Латта=181 040 |Хина процент=2,5 |Бахархойн меттиг=68 |Бахархой= 15 205 539<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= }}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла =81,8 |ДЧС =28 461 млн.<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=522&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=57&pr.y=20|title=Cambodia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6172GFRhb|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=93 |ХӀораннан а сина ДЧС=2 082<ref name="imf2" /> |АКИ = 0,543<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 138 |Ахча=[[Камбоджан риель|риель]], [[АЦШн доллар]] |Домен=[[.kh]] |Телефонан код=855 |Сахьтан аса= +7 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Камбоджа''' ({{lang-km|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) — Азера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} ri6zvslyz5qqw99du9mp4jm7kw6tchf Вануату 0 9516 25778572 9092614 2026-09-21T23:08:39Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778572 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Вануату |Шен цӀе = {{lang-bi|Ripablik blong Vanuatu}}<br />{{lang-fr|République du Vanuatu}}<br />{{lang-en|Republic of Vanuatu}} |Доланиг дожар = Вануатун |Девиз = Long God Yumi Stanap |Шатлакхан Иллинан цӀе = Yumi, Yumi, Yumi <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Республика]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir = S|lat_deg = 16|lat_min = 38|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 168|lon_min = 1|lon_sec = 0 |region = VU |CoordScale = |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[30 июль]] [[1980]] |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] а [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] а |Йаккхий гӀаланаш = Порт-Вила |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Абил, Иолу|Иолу Абил]]<br />[[Моана Каркассес Калосил]] |Латтанца меттиг = 161 |Латта = 12 190 |Хина процент = ||Бахархойн цӀерш = |Бахархойн меттиг = 188 |Бахархой = {{тӀекхетар}}253 208<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Vanuatu/|title=Счетчик населения Вануату|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MTwYSlq3|archivedate=2014-01-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархойн ларарца = 234 023<ref name="2009_census">{{cite paper | url=http://www.spc.int/prism/country/vu/stats/P_releases/Adhoc/HH%20listing%20count%20release%20-%20071009.pdf | title=2009 Census Household Listing Counts | format=.PDF | publisher=Vanuatu National Statistics Office | author= | date=2009 | accessdate= January 6, 2010 |deadlink=500|archiveurl=http://web.archive.org/20100119201716/www.spc.int/prism/country/vu/stats/P_releases/Adhoc/HH%20listing%20count%20release%20-%20071009.pdf|archivedate=2010-01-19}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 19,20 |ДЧС = 998 млн<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=846&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=51&pr.y=11|title=Vanuatu|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/60r87UjYs|archivedate=2011-08-11}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 181 |ХӀораннан а сина ДЧС = 4 251<ref name="imf2"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,626<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 124 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча = [[Вату]] (VUV) <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Вануату''' — жима пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} k6m37k6r9bmf7l8sktybnx163m89plg Камерун 0 9517 25778608 8667513 2026-09-21T23:10:08Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778608 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Камерун (тӀаплам)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Камерун |Шен цӀе = {{lang-fr|République du Cameroun}}<br />{{lang-en|Republic of Cameroon}} |Доланиг дожар = Камерунан |ХӀост = Cameroon COA.svg |ХӀостан метта = ХӀост |Девиз = Paix, Travail, Patrie<br />({{lang-fr|}}: Мир, Труд, Отчизна) |Гимнан метта = Chant de Ralliement <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |Картан тӀехь = Cameroon (orthographic projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 5|lat_min = 7|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = CM |CoordScale = |Меттанаш= [[Французийн мотт|французийн]] а, [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а <small>(де-факто)</small> |Маьрша йаьлла терахь = [[1 январь]] [[1960]] |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала= [[Яунде]] |Йоккха гӀала = [[Яунде]], [[Дуала (гӀала)|Дуала]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Бийя, Поль|Поль Бийя]]<br />[[Янг, Филемон|Филемон Янг]] |Латтанца меттиг = 52 |Латта= 475 442 |Хина процент=1,3 |Бахархойн меттиг = 58 |Бахархой = {{тӀекхетар}}20 549 221<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 34 |ДЧС = 32 350 млн. |ДЧС лерина шо = 2005 |ДЧС меттиг = 91 |ХӀораннан а сина ДЧС = 2 176 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,495<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 150 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча = [[Франк КФА BEAC|франк КФА]] (XAF) |Домен = [[.cm]] |Телефонан код = 237 |Сахьтан аса = +1 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Камеру́н''' ({{lang-fr|Cameroun}}, {{lang-en|Cameroon}}), официалан — '''Респу́блика Камеру́н''' ({{lang-fr|République du Cameroun}}, {{lang-en|Republic of Cameroon}}, цунах {{lang-pt|Rio dos Camarões}} — «река креветок») {{Африкан Мехкаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} gtui5tvmiln8bx9iusjnrs9ms5bzix8 Канада 0 9518 25778609 25002950 2026-09-21T23:10:11Z Che-W-bot 31670 clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778609 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Канада |Шен цӀе=Canada |Доланиг дожар=Канадан |Байракх=Flag of Canada.svg |ХӀост=Royal Coat of Arms of Canada.svg |Девиз= {{lang-la|[[От моря до моря|A mari usque ad mare]]}}<br /> От моря до моря |Шатлакхан Иллинан цӀе=O Canada! <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа= [[конституцин монархи]] |Картан тӀехь=Canada (orthographic_projection).svg |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 0|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 109|lon_min = 0|lon_sec = 0 |region = CA |CoordScale = |Меттанаш=[[Ингалсан мотт|ингалсан]] а, [[Французийн мотт|французийн]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[1867]] шеран [[1 июль]] ([[Британин Къилбаседа Америкин акт]])<br />[[11 декабрь]] [[1931]] ([[Вестминстеран статут 1931]])<br />[[1982]] шеран [[17 апрель]] ([[Канадан акт 1982]]) |Маьрша йелира=[[Цхьаьнатоьхна монархи]] |Коьрта гӀала=[[Оттава]] <small>{{coord|45|24|N|75|40|W}}</small> |Йаккхий гӀаланаш=[[Торонто]], [[Монреаль]], [[Ванкувер]], [[Калгари]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Карл III]]<br />[[Марем Симон]]<br />[[Марк Карни]] ||Бахархойн цӀерш= |Латтанца меттиг=2 |Латта=9 984 670 |Хина процент=8,62 % |Бахархойн меттиг=37 |Бахархой={{тӀекхетар}}34 568 211<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name="clock">{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/100628/dq100628a-fra.htm|title=Canada's population clock|publisher=Statistics Canada|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/616hyOnTo|archivedate=2011-08-21}} </ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=3,5 |АКИ ={{тӀекхетар}} 0,911<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ= 2013 |АКИ меттиг= 11 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ДЧС= |ДЧС лерина шо= |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС=43 145<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=54&pr1.y=10&c=156&s=PPPPC&grp=0&a= Report for selected countries — Canada]</ref> |ДЧС (НЭТ) = 1,518 трлн.<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=71&pr1.y=2&c=156&s=PPPGDP&grp=0&a= Report for selected countries — Canada]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2013 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 13 |Ахча=[[Канадан доллар]]<br />([[ISO 4217|CAD, код 124]]) |Домен=[[.ca]] |Телефонан код=1 |Сахьтан аса= [[UTC−3:30|−3:30]] — [[UTC−8|−8]] <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Кана́да''' ({{lang-en|Canada}} {{IPA|[ˈkænədə]}}; {{lang-fr|Canada}} {{IPA|[kanaˈda]}}) — [[Къилбаседа Америка|Къилбаседа Америкин]] [[пачхьалкх]], латтан майданца [[дуьне]]хь [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|шолгӀа меттигехь]] йу. Гуонахьа кхаа Ӏапказан хиш ду: [[Атлантикин Ӏапказ|Атлантикин]], [[Тийна Ӏапказ|Тийна]], [[Къилбаседа Шен Ӏапказ|Къилбаседа Шен]] Океанийн, [[Бердан асан йохаллийца йолу пачхьалкхийн исписка|дуьненахь уггаре беха хин берд]] бу. Доза ду [[АЦШ]]ца къилбехахь а, къилбаседа-малхбузехь а, ткъа иштта хӀордаца доза ду [[Дани]]ца ([[Гренланди (административан дакъа)|Гренланди]]) къилбаседа-малхбалехь, [[Франци]]ца а ([[Сен-Пьер а, Микелон а]]) малхбалехь. [[Канадан а, АЦШ а доза]] дуьненахь уггаре деха доза ду шина пачхьалкхана йукъахь. Канада — [[парламент]]ан системица йолу [[конституцин монархи]] (паччахьалла) йу, цуьнан монарх ву [[Къаьмнийн ДоттагӀалла|Британин къаьмнийн доттагӀаллин]] монарх; Канада — шимотт буьцу а, дуккха оьздангаллин а мохк бу, цигахь [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а, [[Французийн мотт|французийн]] а меттанаш [[официалан мотт|официалан]] лаьрра федералан тӀегӀанехь. [[Технологи]]н а, [[Кхиъна пачхьалкхаш|промышленни а кхиъна]] пачхьалкх, Канада йу дукха отраслан [[экономикин сектор|экономика]], йехачу [[Ӏаламан ресурсаш]]на а, [[йохк-иэцар]]на (масала [[АЦШ]], цуьнца Канадас комплексца болх бо колонеш йолчу хенахь а, Конфедераци кхоьллинчу хенахь дуйна) а тӀехь бух болуш. Кхоьллина [[1534 шо|1534 шарахь]] французийн талламхочо [[Картье, Жак|Ж. Картьес]], Канада дӀайолайо шен йуьхьиг хӀинцалера [[Квебек (гӀала)|Квебек]] йолчура [[Францин колонеш|французийн колони]] тӀиера, йуьхьанца дехаш [[индахой|меттигера къаьмнаш]] бен дацара. Ингалсан колонизацин муьрал тӀаьхьа, кхаа [[Британин импери|британин колонийн]] бартах (хьалха [[Керла Франци]]н мехкаш хилла болу) хилира канадан конфедераци. Канада [[маьрша йалар|Маьрша йелира]] [[Йоккха Британи|Цхьаьнатоьхна Паччахьаллех]] машаран процессан жамӀаца, бахбеллачу 1867 шерера 1982 шо кхаччалц. Тахана Канада федеративан пачхьалкх йу, лаьтта исс [[Канадан административан йекъайалар|провинцех]] а, кхаа [[Канадан административан йекъайалар|мехках]] а. [[Франкофонаш|Французийн мотт буьйцурш]] алсама болу провинци — [[Квебек]], йисинарш — дукхах дерг ингалсан мотт буьйцу провинцеш йу, царех иштта ингалсан Канада а олу Квебекца йустуш. Ингалсан мотт буьйцу исс провинцех цхьаъ йолу, [[Нью-Брансуик]] йу официалан [[билингвизм|шинаметтан]] канадин провинци. [[Юкон (мохк)|Юконан мохк]] официалан шинаметтан йу (ингалсан а, французийн а), ткъа [[Къилбаседа-Малхбузан мехкаш]] а, [[Нунавут]] мохк а лору цхьайтталгӀа, цаьрца цхьаьна биъ официалан мотт а (царна йукъахь иштта бу ингалсан а, французийн а). == Этимологи == [[Файл:Памятник Жаку Картье.jpg|thumb|Картьен иэс. Сен-Мало]] ''Канада'' цӀе схьайаьлла ''kanata'' дашах, иза гочдича «эвла», «йурт», «латта», «мохк»<ref name=origin>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage (Government of Canada)|lang=en|date=2008|accessdate=2010-06-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm |date=2013-07-27 }}</ref><ref>'' Rayburn A.'' Naming Canada: Stories about Canadian place names. — Toronto: University of Toronto Press, 2001. — P. 13-17. — (ISBN 0-8020-8293-9).</ref> хуьлу [[ирокезаш|лаврентийн ирокезийн]] [[лаврентийн мотт|маттахь]], и цӀе схьаэцна шеш Ӏадаьккхинчу йуьртахь Стадаконехь (таханлера [[Квебек (гӀала)|Квебекан]] йисттехь), — [[Жак Картье]]н дуьххьара индахой гина [[1534 шо|1534 шарахь]] [[Гаспе]]хь церан аьхкенан лагерехь. (дуста [[Минго (мотт)|минго]] ''kanötayë’'' «эвла, гӀала»<ref>[https://www.panlex.org/panlinx/ex/23815143 Mingo (see-001) kanötayë’] PanLex.</ref>, [[Онондага|ононд.]] ''ganatáje'' «гӀала»<ref>''Zeisberger D.'' Essay of an Onondaga Grammar // The Pennsylvania Magazine of History and Biography. V. 11. — 1888. — P. 444.</ref> кхечу [[Ирокезийн мотт|ирокезийн меттанашца]].) ХӀинца [[Квебек (гӀала)|Квебек]] гӀала йолчохь [[1535 шо|1534 шарахь]] меттигерчу бахархоша и дош лелийра уьш Стадакона эвла хьажош<ref name="maura">{{cite journal|last=Maura|first=Juan Francisco|year=2009|title=Nuevas aportaciones al estudio de la toponimia ibérica en la América Septentrional en el siglo XVI|journal=Bulletin of Spanish Studies|publisher=Routledge|volume=86|issue=5|pages=577–603|doi=10.1080/14753820902969345|ref=harv}}</ref>. Картьен экспедицил тӀаьхьа тӀаьхьа лаврентийн тайпа тӀепаза дайра – археологин ахкарш дийцарехь [[гуронаш]]на а, къилба [[ирокезаш]]на а йукъарчу тӀамо хӀаллакбинчух тера ду. Картьес тӀаьхьа «Канада» дош и эвла билгалйоккхуш лелийна ца Ӏаш, меттигерчу тхьамдан Доннаконан куьйгакӀелара ерриг областах а элира. [[1545 шо|1545 шарахь]] европин жайнаш а, карташ а тӀехь регион а, [[Сийлахь Лаврентий]] хин дерриг бердаш а «Канада» дашца билгалдехира. ТӀаьхьа и цӀераш йаха йолийра дукхах йолчу луларчу Къилбаседа Америкин мехкийн а, оцу хенахь Британийн империн куьйга кӀелахь хилла йолу. == Географин хьолаш == {{main|Канадан географи}} [[Файл:Canada-satellite.jpg|thumb|Канадан спутникан сурт. Массанхьа махкахь, къилба йист йоцучохь, тайга йу, арктикан областехь, ткъа иштта бердайисташкарчу лаьмнашкахь а, Сийлахь Ильян лам тӀехь а шаш ду, аренан акъареш латта лело дика йу. Акъарин къилба-малхбалехь, Сийлахь-Даккхий Ӏаьмнаш чура Сийлахь Лаврентий арадолучохь, деха алсама бахархойн дакъа.]] [[Файл:Moraine Lake-Banff NP.JPG|мини|[[Альберта|Альбертера]] [[Къоман парк Банф]]]] [[Файл:медвежатав.jpg|мини|[[Кутеней (къоман парк)|Къоман Кутеней паркера]] чен кӀорнеш]] Канадас дӀалоцу Къилбаседан Къилбаседа Америкин доккхаха долу дакъа. 75 % мохк — къилбаседа зона йу. Канадан йукъара латта тӀиера доза ду [[АЦШ]]-ца къилбехахь а, къилбаседа-малхбузехь а (Аляскан а, Юконан а йукъахь), йаьржина Атлантикин Ӏапказ тӀиера малхбалехь Тийна Ӏапказ тӀе кхаччалц — малхбузехь, Къилбаседа Шен Ӏапказ тӀе кхаччалц — мехкан къилбаседехь. Цуьнан хӀордан доза ду Францица ([[Сен-Пьер а, Микелон а]]) а, Даница ([[Гренланди (административан дакъа)|Гренланди]]) а. 1925 шарахь дуьйна Канадан долахь ду Арктикан дакъа 60˚ м-буза д. а, 141˚ м-буза д. а йукъара, амма и ммохк бац массара а къобал бина. Уггаре къилбаседехьара Канадан а, дуьненан а нах беха меттиг йу [[Алерт|Алертехь (Нунавут)]], Канадан тӀеман ницкъийн базехь [[Элсмир (гӀайре)|Элсмир]] гӀайрен (82,5˚ къ.-с. ш. 834 км — 450 хӀордан миль — Къилбаседа полюсан герга) къилбаседа йисттехь. Канада — мехкан барамца дуьненахь шолгӀа меттигехь йу. Бахархойн луьсталла (3,5 стаг 1 км²) дуьненахь уггаре кӀезигчех йу. Уггаре дукха нах хевшина мехкан область — иза Квебек-Виндзор аса йу, Сий. Лаврентин аренан бердашца а, Даккхий Ӏаьмнийн къилба-малхбалехь а. Оцу областан къилбаседехьа лаьтта шуьйра Канадан щит, тӀаьхьарчу шенан муьрехь шено цӀанйина, дуьй латта дӀадаьккхина, шортта минералаш долу, Ӏаьмнашца а, эркашца а йолу тархийн регион. Канадехь Ӏаьмнаш дуьненан муьлххачу регионехьчул алсама ду, цуьнан ду дукха цӀена теза хиш. [[Даккхий Ӏаьмнаш]] ду дуьненахь уггаре йоккха майда йолу теза хин гӀорош доцу хьост<ref>{{Cw |title=Великие озера Северной Америки (США и Канады): фото, видео, где находятся великие американские озера на карте |url=http://webmandry.com/velikie-ozera-severnoj-ameriki-ssha-i-kanady-foto-video-gde-nahodyatsya-velikie-amerikanskie-ozera-na-karte/ |website=Чудеса света и достопримечательности |date=2013-07-09 |accessdate=2017-10-11}}</ref>. [[Файл:Charlottetown in the winter.jpg|thumb|[[Шарлоттаун]] ([[Паччахь кӀентан Эдуардан гӀайре]]) Ӏай]] Канадан малхбалехь [[Сий. Лавренти хи]] кхочу [[Сийлахь Лаврентин айма]]не, цуьнан дуьненахь йаккхийчех хикхоче йу, цигахь [[Ньюфаундленд гӀайре]] йу, ткъа [[Паччахь кӀентан Эдуардан гӀайре]] цунна къилбехьа йу. [[Нью-Брансуик]] а, [[Керла Шотланди]] а екъна [[Фанди айма]]но, иза гӀарайаьлла йу дуьненахь уггаре лакха хӀорд тӀекхетарца. И хӀордаца йолу йиъ провинци йу Квебекан малхбалехьа. Онтарио а, [[Худсонан айма]] а лаьтта Канадан йуккъехь, ткъа Манитобан тӀиера малхбузехьа Саскачеван а, Альберту а чухула йаьржина шуьйра акъари канадийн прерийн Тархийн лаьмнаш тӀекхаччалц, цара къастабо уьш Британин Колумбех. ХӀудзонан аймано шолгӀа меттиг боккху дуьненахь шен барамца Бенгалийн аймал тӀаьхьа<ref>{{Cite web |url=http://www.factruz.ru/world_ocean_2/hudson-bay.htm |title=Гудзонов залив |author=Сергей Губанов |website=Тайны, загАКИ, факты |accessdate=2017-10-11}}</ref>. [[Файл:Niagara Falls and Maid of the Mist 2005.JPG|thumb|left|Онтариора Ниагара чахчари.]] 60-гӀа параллелан къилбаседехьа лаьтта кхоъ канадан мохк — [[Нунавут]], [[Къилбаседа-Малхбузан мехкаш]], [[Юкон (мохк)|Юкон]], — шортта Ӏаьмнаш а долуш (уггаре даккхийнаш царех Доккха Чен а, Доккха Йийсархойн а Ӏаьмнаш), чекхдолуш уггаре деха мехкан хи — [[Маккензи (эрк)|Маккензи]] а долуш. Цу тӀе Канадан Къилбаседен континентан латташ къилбаседехьа доза ду шена йукъа дуьненан даккхийчех гӀайренаш догӀу канадан арктикан архипелагца (гӀайренашца). Оцу гӀайренашна йукъара хидоькъеш йу Къилбаседа-малхбузан дехьадовлийла Лабрадоран хӀорд чуьра [[Бофортан хӀорд]] чу [[Баффинан хӀорд|Баффинан айма]]х а довлий. Цул сов оцу ша биллинчу регионехь, Паччахь-аьзнин Елизаветин гӀайренашна йукъахь лаьтта [[къилбаседа магнитан полюс]]. Спир мара, уггаре малхбален тӀадам бу Канадан (Къилбаседа Америкин а), лаьтта [[Ньюфаундленд а, Лабрадор а]] провинцера [[Авалон (ахгӀайре)|Авалон]] ахгӀайрен тӀехь<ref>{{Cite web |url=http://canadianguide.info/geography_of_canada |title=География Канады |website=Путеводитель по Канаде |accessdate=2017-10-11}}</ref>. [[Файл:Polar Bear 2004-11-15.jpg|thumb|left|180px|КӀайн ча, къилбаседа Манитоба]] Ораматаш хийцало гӀаш долчу диттанийн хьаннаш тӀиера Онтарион къилбехьара ийна а, лаврентийн а хьаннашка кхаччалц, къилбаседехьа лагӀло тайган (къилбаседа хьаннаш йа кӀохцалгийн аса) тӀиера тундре а, кхин дӀа Къилбаседан арктикан аренашка а кхаччалц. Полюсан гӀайренаш ду аьхка а дешаш доцу лайш а, шеш а къевлинчу зонехь. Баффинан латта а, Канадан къилбаседера бердашкара кхин гӀайренаш а къевлина тундро, цуо дӀалоцу Канадан материкан дерриг къилбаседа дакъа а, Худзонан айман малхбузан бердаца гуттар а къилбехьа чу а йоьду, Лабрадор ахгӀайрен тӀе а кхочу. Кхузахь кхуьу вересканаш, шач, дакхан а, дакан а коьллаш. Тундран къилбехьа Тийна а, Атлантикин а Ӏапказашна йукъахь йаьржина хьаннийн шира аса. Алсама йу [[баганан хьаннаш]]; коьрта тайпанаш — [[Ӏаьржа база]] малхбалехь а, [[кӀайн база]] малхбузехь (Маккензи хин тогӀенахь), зез, [[бага]], [[туя]], кхин а. КӀезиг йаьржина йолу гӀаш долчу диттийн хьаннаш лаьтта акхтаргех, маъах, дакхах, даках. Даккхий Ӏаьмнийн кӀоштара хьаннаш башха бес-бесара йу (америкин муьшдечиг, [[веймутан зез]], [[канадан тсуга]], наж, цӀабалг, поп). Тийна Ӏапказан бердаца йаьржина баганан хьаннаш: [[Дугласан база|дугласан]] а, [[ситхин база|ситхин а база]], [[Нутканан каллитропсис|аляскан]] а, [[Чкъоьрнийн туя|цӀиен а кедр]]; Ванкуверан уллехь кхуьу [[цӀазамийн дитт]] а, орегонан наж а. Атлантикин хӀордашна йисттерачу провинцешкахь кхуьу бальзамийн пихтан, Ӏаьржа а, цӀиен а баган акадийн хьаннаш; кхин а [[малхбузан туя|кедр]], [[америкин бага]], можа дакх, поп. Тундрин зонехь деха дийнаташ: къилбаседан сай, полюсан пхьагал, лемминг, кӀайн цхьогал оригиналан мускусан уьстагӀбугӀа. Къилбехьа дийнатийн тайпанаш бес-бесара ду — хьуьнан сай карибу, беркате кепара сай вапити, сай, лаьмнийн кӀошташкахь — стомма маӀан ка, лайн газа. Дикка шорта ду дехкий: канадан тарсал чикари, оьпатарсал, америкин бирдолаг, чадахка, гӀамаран пхьагалан доьзалера кхийсалург, хин дахка, зудӀама — мехачо, байн а, америкин а пхьагал, пищуха. Цицигийн экханех Канадехь деха канадан цӀокъ а, тархалом а. Цигахь йу берзлой, цхьогалш, сира ча — гризли, цициг-жIала. Салор кепарчарех — салор, пекан, хешт, чакорт, кхин а. Дукха бенаш беш долу дӀакхелха а, промыслан а олхазарш ду. Текхаргийн а, хилаьттанийн а фауна кӀезиг йу. Тезачу хиш чохь чӀара дукха бу. === Климат === {{main|Канадан климат}} Январан а, июлан а йукъера температураш къасталуш йу хӀора а областан. Ӏа хила тарло чӀогӀа буьрса цхьацца мехкан регионашкахь, беттан йуккъера температураш кхачало −15 ˚С мехкан къилбан декъехь, ткъа наггахь −45 ˚С а чӀогӀа шийла мехашца. Канадехь мацца а цкъа хааелла температуран минимум, кхаьчна −63 ˚С (Юконехь). ХӀора шарахь лайн чкъор кхачадала таро йу масех бӀе сантиметр (масала, Квебекехь йуккъера 337 см). Британин Колумбин берда йист, Ванкувер гӀайре муххале а, йукъара йолу, цигахь барамера климат хуьлу кӀеда а, догӀанаш оьхуш а Ӏаьношца. Аьхкенан температураш кхачало +35 ˚С, +40 ˚С, тӀуналлин индекс лоруш. == Истори == {{main|Канадан истори|Канадан конституцин истори|Канадан тӀеман истори|Канадан индихой}} [[Файл:Montreal Twilight Panorama 2006.jpg|thumb|250px|[[Монреаль|Монреалан]] панорама, Канада]] === Орамера къаьмнаш === [[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumb|[[Бенджамин Уэст|Бенджамина Уэстан]] сурт ''Инарла Вулф валар'', гойту [[Квебекера тӀом (1759)|Абрааман аренашкарчу тӀамехь]] ша тоьллачул тӀаьхьа 1759 шарахь британин инарла Джеймс Вулф валар.]] Орамера къаьмнийн археологин а, генетикан а талламаш бакъдира [[Юкон (мохк)|Юконан]] къилбаседехь адам 26 500 гергга шо хьалха дуьйна хилар, ткъа [[Онтарио]] провинцин къилба декъехь 9500 шо хьалха дуьйна<ref name=ancientd>{{cite web |year=2003 |url=http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Bortolini-AJHG-03-YAmer.pdf |title=Y-Chromosome Evidence for Differing Ancient Demographic Histories in the Americas |format=PDF |publisher=University College London 73:524–539 |lang=en |doi=10.1086/377588 |accessdate=2010-01-22 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616i1SXvI?url=http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Bortolini-AJHG-03-YAmer.pdf |archivedate=2011-08-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917042735/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Bortolini-AJHG-03-YAmer.pdf |date=2011-09-17 }}</ref><ref>{{cite journal| last=Cinq-Mars| first=J| year=2001| title=On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia| journal=The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome| url=https://web.archive.org/web/*/http://www.palanth.com/forum/upload_download/articles/cinqmars_elefanti_01.pdf|format=PDF| accessdate=2010-02-25| ref=harv}}</ref><ref>{{cite web |author=J.V. Wright |publisher=Canadian Museum of Civilization Corporation |lang=en |url=http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/archeo/hnpc/npvol04e.shtml |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes |date=2001-09-27 |accessdate=2009-10-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616i1zQkf?url=http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/archeo/hnpc/npvol04e.shtml |archivedate=2011-08-21 }}</ref>. Археологин объекташ Олд Кроу Флэтс а, Блуфиш а — Канадера уггаре хьалхара адаман (палеоиндахойн) хӀусаман ши археологин иэс йу<ref name=Griebel>{{cite web |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/northamerica/bluefishcaves.html |title=The Bluefish Caves |author=Ron Griebel |publisher=Minnesota State University |lang=en |accessdate=2009-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031113154921/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/northamerica/bluefishcaves.html |archivedate=2003-11-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624012628/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/northamerica/bluefishcaves.html |date=2008-06-24 }}</ref><ref> {{cite web |url=http://www.canada.com/montrealgazette/news/saturdayextra/story.html?id=2a31375e-e834-407d-b8db-2a0010ad4acf&p=2 |title=Beringia: humans were here |work=Gazette (Montreal) |publisher=CanWest MediaWorks Publications Inc. |lang=en |date=2008-05-17 |format=re-published online by Canada.com |accessdate=2009-09-18 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616i2r6ao?url=http://www.canada.com/montrealgazette/news/saturdayextra/story.html?id=2a31375e-e834-407d-b8db-2a0010ad4acf |archivedate=2011-08-21 }}</ref><ref name=Jacques1> {{cite web |page=2 |url=http://www.civilization.ca/cmc/explore/resources-for-scholars/essays/archaeology/jacques-cinq-mars/significance-of-the-bluefish-caves-in-beringian-prehistory2#four |title=Significance of the Bluefish Caves in Beringian Prehistory |publisher=Canadian Museum of Civilization |lang=en |author=Jacques Cinq-Mars |date=2001 |accessdate=2010-04-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616i3tOiv?url=http://www.civilization.ca/cmc/explore/resources-for-scholars/essays/archaeology/jacques-cinq-mars/significance-of-the-bluefish-caves-in-beringian-prehistory2#four |archivedate=2011-08-21 }}</ref>. [[Индахой Канадехь|Канадан индахойн]] йу бархӀ ша-тайпа дуьне кхолларах миф. Уьш йу: лаьттах, дуьне кхоьллинчух, схьадаларх, девнах, талорах, велларг денваларх, шина кхуллучух а, церан къовсамех а, ткъа иштта вежарех<ref>{{cite book |editor=Dickason, Olive | title = The Native Imprint: The Contribution of First Peoples to Canada's Character | publisher = Athabasca: [[Athabasca University]] Educational Enterprises |volume=1 | year = 1995 |pages=114–117 }} </ref>. Канадин бухарчу къаьмнийн цивилизацин йукъайогӀура гуттаренна йа гӀалин меттигаш, йуьртабахам, йукъараллин а, историн а архитектурин иэсаш, чолхе социалан иерархи<ref name="Complex "> {{cite book | editors= [[Peter Turchin]], [[Leonid Grinin]], [[Andrey Korotayev]], and Victor C. de Munck. | coauthors = Grinin L., Munck V. C. de, Korotayev A. | title = History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies |isbn=5484010020 |year=2006 |publisher=Moscow: KomKniga/[[Editorial URSS|URSS]] | url = http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=53185&lang=en&blang=en&list=Found }}</ref>. Оцу цивилизацех цхьаерш тӀепаза йайна гуттара а хьалха европахой охьаховшале (XV бӀешо чекхдолуш — XVI бӀешо долалуш), карийна археологин талламаш бечу хенахь. Орамера бахархойн барам мах хадорехь хилира {{num|200000}}<ref name="dying"/> тӀиера {{num|2000000}} стаг кхаччалц 1400 шо чекхдолуш<ref>{{cite book|last=Thornton|first=Russell|title=A population history of North America|editor=Michael R. Haines, Richard Hall Steckel|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2000|page=13|chapter=Population history of Native North Americans|isbn=0521496667}}</ref>. Канадан Паччахьан орамера бахархойн могашалла ларйаран комиссино тӀеийцира терахь {{num|500000}}<ref>«''Handbook of North American Indians: Indians in contemporary society''». Garrick Alan Bailey (2008). Government Printing Office. p.285. ISBN 0-16-080388-8</ref>. Йух-йуха хуьлуш йолу европин уьнан цамгарш, [[жӀаьлин ун]], [[кхартанаш]], морзгал (царна индахойн Ӏаламан иммунитет йацара), европахошца хьакхаваларан кхечу эффекташца, жамӀ хилира 40 % - 80 % орамера бахархой балар<ref name="dying">{{cite book|last=Wilson|first=Donna M|coauthors= Northcott, Herbert C|url=https://books.google.com/?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25&dq&q=|title=Dying and Death in Canada|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|year=2008|isbn=9781551118734|pages=25–27|accessdate=2010-06-20}}</ref>. Канадан орамера къаьмнашна йукъадоьду индахой<ref name="First Nations Culture Areas Index"> {{cite web |title = Civilization.ca-Gateway to Aboriginal Heritage-Culture |work = Canadian Museum of Civilization Corporation |publisher = Government of Canada |lang = en |date = 2006-05-12 |url = http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0170e.shtml |accessdate = 2009-09-18 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616i4i9sO?url=http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0170e.shtml |archivedate = 2011-08-21 }}</ref>, эскимосаш<ref name="ICCcharter"> {{cite web |title = Inuit Circumpolar Council (Canada)-ICC Charter |work = Inuit Circumpolar Council > ICC Charter and By-laws > ICC Charter |publisher = |lang = en |year = 2007 |url = http://inuitcircumpolar.com/index.php?auto_slide=&ID=374&Lang=En&Parent_ID=&current_slide_num= |accessdate = 2009-09-18 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616i5bg77?url=http://inuitcircumpolar.com/index.php?auto_slide= |archivedate = 2011-08-21 }}</ref>, метисаш<ref>{{cite web |title = In the Kawaskimhon Aboriginal Moot Court Factum of the Federal Crown Canada |work = Faculty of Law |publisher = [[University of Manitoba]] |lang = en |year = 2007 |url = http://www.umanitoba.ca/law/newsite/kawaskimhon_factums/FINALWrittenSubmissionsofFederalCrown_windsor.pdf |format = PDF |page = 2 |accessdate = 2009-09-18 |deadlink = 404 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080625225416/http://www.umanitoba.ca/law/newsite/kawaskimhon_factums/FINALWrittenSubmissionsofFederalCrown_windsor.pdf |archivedate = 2008-06-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326043230/http://www.umanitoba.ca/law/newsite/kawaskimhon_factums/FINALWrittenSubmissionsofFederalCrown_windsor.pdf |date=2009-03-26 }}</ref>. Метисийн оьздангалла кхоллаелла XVII-гӀа бӀешерийн юккъехь, индихой а, инуиташ а Европера кхелхинчаьрца иэлучу хенахь<ref name=testt>{{cite web |title = What to Search: Topics-Canadian Genealogy Centre-Library and Archives Canada |work = Ethno-Cultural and Aboriginal Groups |publisher = Government of Canada |lang = en |date = 2009-05-27 |url = http://www.collectionscanada.gc.ca/genealogie/022-905.004-e.html |accessdate = 2009-10-02 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616i68MCK?url=http://www.collectionscanada.gc.ca/genealogie/022-905.004-e.html |archivedate = 2011-08-21 }}</ref>. Инуиташ алсама дозадиттира европахойн мухажирашца йолчу йукъаметтигашна йуьхьанцарчу муьрехь<ref name=warin> {{cite web |url = http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |title = Innu Culture 3. Innu-Inuit 'Warfare' |author = Adrian Tanner |work = Department of Anthropology-Memorial University of Newfoundland |lang = en |date = 1999 |accessdate = 2009-10-05 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616i6llp5?url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archivedate = 2011-08-21 }}</ref>. === Керла Франци === {{main|Керла Францин истори|Америкин французаш йина колонизаци|Квебекан истори}} [[Файл:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|thumb|right|1534 шарахь французийн талламча [[Жак Картье]] воьссина [[Гаспе]].]] Дуьххьара европахой баьхкина, [[викингаш|норвегийн викингаш]] [[Ньюфаундленд]]ера Ланс О Меду 1000 шо хьалха охьахевшинчу хенахь<ref> {{cite book | last = Pálsson | first = Hermann | title = The Vinland sagas: the Norse discovery of America | publisher = Penguin Classics |lang=en |url=https://books.google.ca/books?id=m-4rb_GhQ5EC&lpg=PP1&dq=The%20Vinland%20sagas%3A%20the%20Norse%20discovery%20of%20America&pg=PA28#v=onepage&q&f=true |page=28 |format=Digitized online by Google books | year = 1965 | isbn = 0140441549 | accessdate = 2010-04-15 }}</ref><ref> {{cite book |title=The Norse Discovery of America |first=Arthur Middleton |last=Reeves |format=Digitized online by Google books |url=https://books.google.ca/books?id=HkoPUdPM3V8C&pg=PA7&dq=The+Norse+discoverers+of+America,+the+Wineland+sagas&hl=en&ei=to3HS_vvJoT7lwfnhNHFAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=true |publisher=BiblioLife |page=82 |year=2009 |accessdate=2010-04-15 }}</ref>, цу хенахь колонизаци йарах гӀуллакх ца хилча, [[1497 шо]] кхаччалц севцца, [[италихой]] хӀордахо [[Кабот, Джон|Кабото Джованнис]] (Кабот Джон) таллалц Канадан Атлантикин бердйист [[Ингалс]]ана<ref>{{cite web |title=John Cabot's voyage of 1498 |url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/cabot1498.html |publisher=Memorial University of Newfoundland (Newfoundland and Labrador Heritage) |lang=en |year=2000 |accessdate=2010-04-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616i7KbXh?url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/cabot1498.html |archivedate=2011-08-21 }}</ref>. ТӀаьхьуо, 1498 а, 1521 а шерашна йукъахь, тайп-тайпана [[португалихой]]н хӀордахоша теллира Канадан малхбален бердаш, кхоьллира регионехь чӀерий лоьцу гуттаренна а йолу эвланаш<ref>{{cite web |title=The Portuguese Explorers |url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/portuguese.html |publisher=Memorial University of Newfoundland |lang=en |year=2004 |accessdate=2010-06-27 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616i7qwpH?url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/portuguese.html |archivedate=2011-08-21 }}</ref>. [[1524 шо|1524 шарахь]] Канадан малхбален бердаш теллира французийн паччахьан гӀуллакхехь волчу, флоренцийн хӀордахочун [[Джованни Веррацано]]н экспедицис. [[1534 шо|1534 шарахь]] [[Жак Картье]] воьссира [[Гаспе]]н берда тӀе, цуо оцу латтан цӀе Канада тиллира, иза тӀаьхьуо цхьа провинции хилира Керлачу Францин<ref>{{cite book|title = A Short History of Canada|url = https://archive.org/details/shorthistoryofca0000mort_v0s6|first = Desmond | last= Morton|authorlink = Desmond Morton (historian) |publisher = McClelland & Stewart|location = Toronto|year = 2001|edition = 6th|isbn = 0-7710-6509-4|pages = [https://archive.org/details/shorthistoryofca0000mort_v0s6/page/9 9]–17 }}</ref>. Масийттаза аьтту ца болуш гӀиртина ([[Лонг-Айленд]]ера Керла Ангулем а, [[Флорида|Флоридера]] [[Сент-Огастин|Сент-Огюстен]] а) французаша кхоьллира паччахьо къобалйина хьалхара колонеш: Тадусак ([[Квебек (провинци)|Квебек]]) [[1600 шо|1600 шарахь]], Пор-Руаяль [[1605 шо|1605 шарахь]], [[Квебек]] [[1608 шо|1608 шарахь]]<ref>Morton, Desmond (2001) (pp. 17-19)</ref>. Ингалсхоша [[1610 шо|1610 шарахь]] законаца кхоьллира [[Ньюфаундленд (гӀайре)|Ньюфаундлендехь]] [[Сент-Джонс (Ньюфаундленд а, Лабрадор а)|Сент-Джонс]] гӀала. Французаш тесира чӀогӀа уьйр гергахь долчу [[индахой|индахойн къаьмнашца]]. Амма европахойн талламчаша дукха лазарш деира, уьш сиха даьржира йохка-иэцаран новкъашкахула бухарчу бахархойн кӀорге, меттигаш йаслуш йара. Французийн мухажираш, дукха хьолахь богӀура чӀогӀа могаш боцуш а, боьхачу кеманаш тӀехь а, кӀелхьара бовлура индахойн молханаш бахьнехь. Иштта, масала, [[цинга]]н (доьлийн цамгар) дарбана, [[гуронаш]]а [[туя малхбузан|кӀайн кедран]] чкъоьран чорпа малайо, цунах олу — ''анеда''. === Французийн мур: барташ, тӀемаш, ВорхӀ шеран тӀом === Мехкех, хӀордан базанех, [[цӀока]]нех, чӀара лацарех болу къийсамаш хуьлу тӀаьхь-тӀаьхьа морса, шортта тӀемаш лелха, царна йукъахь бара [[французаш]], [[голландхой]], [[ингалс]]хой, бертахь долу индахойн тайпанаш<ref>Morton, Desmond (2001) (p. 33)</ref>. ЦӀуоканаш йохкарна терго латторхьама хилла Францийн ирокезийн тӀемаш доьду [[ирокезаш|ирокезийн конфедерацин]], бартхошна йукъахь, уьш бара хьалха голландхой, ткъа тӀаьхьа ингалсхой, [[гуронаш]], алгонкинаш, французийн бартхой. Франко-ирокезийн 1689 - 1763 шерашкахь хилла болу беа тӀамо йол-йолуш [[Ньюфаундленд (гӀайре)|Ньюфаундленд]], ткъа тӀаьхьа, [[Акади]] а ингалсхойн карайахара. Французийн мухажирашна а, британин Ӏедалшна а йукъахь гӀоьртина хьал нислора, масала, ерриг йохийна Пор-Руаяль, цул тӀаьхьа акадихой арабаьхна (гӀарадаьлла [[Франко-акадхойн депортаци|Доккха къаьхьа къурс]]) [[1755 шо|1755 шарахь]]<ref name=autogenerated1>{{cite journal|last=Sarkonak|first=Ralph|year=1983|title=A Brief Chronology of French Canada, 1534–1982|journal=Yale French Studies|publisher=Yale University Press|issue=65|pages=275–282|ref=harv}}</ref>. [[Керла Франци]] йаьржина [[Тархийн лаьмнаш]]на тӀиера [[Аппалачи]] лаьмнаш тӀекхаччалц. Ингалсхошна лаьа даха [[Огайо (эрк)|Огайо]] эркан атагӀе, Форт Дюкен (хӀинцалера [[Питтсбург]]) схьайаккха лууш. [[1756 шо|1756 шарахь]] Францина а, Ингалсан а йукъара Америкера [[ВорхӀ шеран тӀом|ВорхӀ шеран тӀамехь]] схьаехира гӀаланаш [[Квебек]] - [[1759 шо|1759 шарахь]], [[Монреаль]] - [[1760 шо|1760 шарахь]]. ВорхӀ шеран тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа, [[1763 шо|1763 шеран]] [[Парижан барт (1763)|Парижан бартаца]] [[Йоккха Британи]]с чеккхенца схьатуху Акади, Канада, Луизианан малхбален дакъа ([[Миссисипи (эрк)|Миссисипин]] а, Аппалачашна а йукъара)<ref name=autogenerated1 />. === Ингалсан мур: Лакхара а, Лахара а Канада === [[АЦШ маршонан тӀом|Америкин революцин]] чеккхенгахь [[Британин импери|Цхьаьнатоьхна импери]] {{num|50000}} гергга [[лоялисташ]] кхелха [[Квебек (провинци)|Квебеке]], [[Керла Шотланди|Керла Шотланде]], [[Принц Эдуардан гӀайре]]н а, [[Ньюфаундленд (гӀайре)|Ньюфаундленд]]ан а тӀе<ref>{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |url= https://archive.org/details/loyalists00chri |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |isbn=0-7710-6093-9}}</ref>. Уьш Керла Шотландехь биеза хьеший ца хиларна, [[Нью-Брансуик]] дӀакъаьста оцу колонех [[1784 шо|1784 шарахь]]. ТӀаьхьа [[Ингалсканадхой|ингалс мотт буьйцу лоялисташ]] дӀатарбар Ӏалашо йолуш Канада колони [[1791 шо|1791 шеран]] [[1791 шеран конституцин акт|Конституцин актаца]] йекъало шина тайп-тайпанчу колонин, [[Лакхара Канада]]н а, [[Лахара Канада]]н а, хӀоранна а бакъо йолуш харжа шайн Законанкхолларан гулам<ref>{{cite book|last=McNairn|first=Jeffrey L|title=The capacity to judge|url=https://archive.org/details/capacitytojudgep0000mcna|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|year=2000|page=[https://archive.org/details/capacitytojudgep0000mcna/page/24 24]|isbn=0802043607}}</ref>. Ткъех шо даьлчи Канадо ловзайо ладаме роль [[АЦШ]] а, [[Цхьаьнатоьхна паччахьалла]] а йекъначу [[Ингалсан-америкин тӀом 1812—1814|1812 шеран тӀамехь]]. Цуьнан дуьхьалоно ло цунна ладаме ехачу хенан таро, цунна йукъахь Къилбаседа Америкин Британин бахархойн синмехаллин марталла а, къомалла а. [[Йоккха Британин]] а, [[Ирланди]]н а массийн [[Бахархойн иммиграци|иммиграци]] Канаде йолало [[1815 шо|1815 шарахь]]<ref>{{cite book|last=Haines|first=Michael|coauthors= Steckel, Richard Hall|title=A population history of North America|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=9780521496667|page=380}}</ref>. [[1891 шо]] кхачале Канаде кхелхина деа декъан тӀиера кхаа декъе кхаччалц европахой, белира уьнан цамгарех<ref name="dying"/>. Цхьа могӀа бинчу барташа, даладо тӀаьххьара Канадан а, [[АЦШ]]н а йукъарчу бехачу машаран муьре, иза бохабо наггахь хуьлу доцачу [[фенийн тӀелетарш]]а. Законаш хӀитто а, [[налогаш]] йаха а Лахара Канадан парламентан ницкъ ца хиларо, социалан чолхенаш, кӀезиг болчу франкийн мотт буьйцучарна Ӏотталуш долу хӀумнаша [[Патриотийн гӀаттам]]е дуьгу. [[Папино, Луи-Жозеф|Папино Луи-Жозефан]] куьйгаллийца кхайкхайо Республика Канадан маршо. И шайн урхалла дан лаам къиза охьатаӀабо британин эскаро, цуо йагайо, талораш до [[Монтережи]]н дуккха а эвланашна. Дукхаха болу гӀовттамхой [[Ирх охкар|ирх оьхкина]], цхьаберш хьовсийна Австрале, кхин берш бевдира Цхьаьнатоьхначу Штаташка. {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{Канадин административан йекъайалар}} {{external links}} [[Категори:Канада| ]] 91rta2p0th2pd2kxk24j2mxa5dvxxzy КъатӀар 0 9519 25778624 10644775 2026-09-21T23:10:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778624 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=КъатӀар |Шен цӀе=<big>دولة قطر</big> |Доланиг дожар=КъатӀаран |ХӀост=Emblem of Qatar (1976–2022).svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=As Salam al Amiri <!--|Аудио=--> |Картан тӀехь=LocationQatar.png |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec = 10 |lon_dir = E|lon_deg = 51|lon_min = 12|lon_sec = 46 |region = QA |CoordScale = |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[3 сентябрь]] [[1971]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Духьа]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Духьа]] |Урхаллин тайпа =[[Абсолютни монархи]] |Куьйгалхойн даржаш =[[Эмир]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой =[[Тамим бин Хамад Аль Тани]]<br />[[Абдулла бин Нассер бин Халифа Аль Тани|Абдулла бин Нассер Аль Тани]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]] ([[сунниташ]]) |Латтанца меттиг=158 |Латта=11 586 |Хина процент=- |Бахархойн меттиг=147 |Бахархой = 1 904 934<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Qatar/|title=Счетчик населения Катара, данные на 17 октября 2013 г.}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца=1 699 435<ref>[http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx Согласно переписи населения Катара (2010)]</ref> |Бахархой лерина шо=2010 |Луьсталла= 146,7 |ДЧС =181,7 млрд<ref name="CIA">{{cite web | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf | title = Human Development Report 2011 | accessdate = 2012-07-30 | year = 2011 | publisher = United Nations Development Program | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/659SXoZmJ | archivedate = 2012-02-02}}</ref> |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=58 |ХӀораннан а сина ДЧС=93 103<ref name="CIA"/> |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=1 |АКИ = 0,834<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 36 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[къатӀаран риал]] ([[ISO 4217|QAR]]) |Доменаш= [[.qa]] |Телефонаш код=974 |Сахьтан асаш= +3 <!--|Билгалдахарш=--> }} {{кхин маьӀнаш}} '''КъатӀар''' ({{lang-ar|قطر}} {{IPA|[ˈqɑtˁɑr]}}, метт. {{IPA|[ɡitˁar]}}) — Юхерчу Азехьара жима Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. lарбойн латтйукъе Гlежарийн lаман юхехь. Коьрта Гlала — Духьа. 2017 шарахь, КъатӀарехь дехуш ду 2.6 миллион адам: 313,000 бухар, тlеберкин 2.3 милллион.<ref name=pop>{{cite web |url=http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |title=Population of Qatar by nationality – 2017 report |accessdate=7 February 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225053320/http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |date=2018-12-25 }}</ref> [[Ислам]] мехк коьрт дин, lарбий Инглисхой меттанаш буьйцу махкахь. == Географи == Мехкан гуонахь: къилбехьа, малхбалехьа а малхбузехьа губекхин Гlежарийн lама, къилбседехьа lаман йукъехьа Бахьрайна латта дакъа а, къилб-малхбузехьа Саlуд-lарбойчоь. == Мехк истори == [[File:Corniche Doha Qatar.jpg|thumb|left|Духьа гlалан куц lамтlера хьажарца]] 1971 шара, 3-гl чу Сентебряхь Британин lуьналара йелира Къатlара, мерша пачхьалкха йу аьлла кхайкхина. 1995 шарахь, Къатlар эмир [[Хьамад бин Халифа Аль-Сани]] lедали веъара шена дегара lедала керар докхуш, шена да [[Халифа бин Хьамад Аль Сани]] lедалехьа волушахь, мехк тlемницlацаца а лулахар мехкаш накъостал дира цуьнан кlантан lедале вогlуш цун да дlавокхуш<ref name=resh>{{cite news|title=New Qatari emir Sheikh Tamim 'set to announce reshuffle'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23059333|publisher=BBC News|accessdate=26 June 2013|date=26 June 2013}}</ref>. 2003 шарахь, Къатlарехь хьа-йиллира Амирикан Штаташ шена тlемницlан базанаш а lиракъе тlом булош а тlемницl сурхалаш а.<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5437.htm |title=Qatar (01/10) |publisher=State.gov |accessdate=28 March 2010}}</ref>. 2013 шара, Июнехь Шайх [[Тамим бин Хьамад Ал Сани]] lедале веъара цуьнан дена пурбанца.<ref>{{cite news|title=In Surprise, Emir of Qatar Plans to Abdicate, Handing Power to Son|url=https://www.nytimes.com/2013/06/25/world/middleeast/qatar-transfer-of-power.html|accessdate=26 June 2013|newspaper=NYTimes.com|first=Rod|last=Nordland|date=24 June 2013}}</ref> Шайх Тамимас мехк чухьар хьал тадаран хийцамаш беъира, дешаран а могшаланаш аьттош беш.<ref>{{cite news |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html |title=The World factbook |publisher=CIA.Gov |date=20 June 2014 |accessdate=20 June 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html |date=2018-12-24 }}</ref> Къатlаро накъостал дира Саlуд-lарбойчоьна хьалха йолуш lарбийн пачхьалкхаша дахьоша йолу тlем тlелатар Йеманана, цигара lедала хийцуш а Хьусишкара lедала хьадакха а, Ирано гlо даш Саlуд-lарбийчоьна доьхьала латтош йолчу тобана <ref>"[http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/ Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region]". [[CNN]]. 27 March 2015.</ref> Къатlарехь хира йолуш йу 2022 Дунен Футболан Ловзарш, 21-гl Наябарани 18-гl Декабран бетташкахь, lарбой пачхьалкхашан йукъера хьалхара мохк бу Дуьнен Футболан Ловзараш дахьош .<ref>{{cite web|author=Paul Rhys in Doha |url=http://www.aljazeera.com/sport/2010/04/2010424184010305993.html |title=Blatter reaches out to Arabia |publisher=Aljazeera.com |date= |accessdate=30 December 2013}}</ref> {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} bbxc8c7xbhjerl5500166w42vutdl3m Кени 0 9520 25778611 9092648 2026-09-21T23:10:15Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778611 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Кени |Шен цӀе = Jamhuri ya Kenya <br />Republic of Kenya |Доланиг дожар = Кении |ХӀост = Alternate Coat of arms of Kenya.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз = Harambee (''Работать вместе'') |Шатлакхан Иллинан цӀе = Ee Mungu Nguvu Yetu <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |Картан тӀехь = Kenya (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 24|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 51|lon_sec = 0 |region = KE |CoordScale = |Меттанаш = [[суахили]] а, [[ингалсан мотт|ингалсан]] а |Маьрша йаьлла терахь = [[12 декабря]] [[1963]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Найроби]] |Йоккха гӀала = [[Найроби]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Кениата, Ухуру|Ухуру Кениата]] <br />[[Уильям Руто]] |Латтанца меттиг = 46 |Латта = 582 650 |Хина процент = 2,3 |Бахархойн меттиг = 31 |Бахархой = {{тӀекхетар}}44 037 656<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 65,1 |ДЧС = 41,36 млрд. |ДЧС лерина шо = 2006 |ДЧС меттиг = 92 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1200 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,519 |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 145 |Локхалла АКИ = <span style="color:#990000">лахара</span> |Ахча = [[Кенин шиллинг]] |Домен = [[.ke]] |Телефонан код = 254 (+005 [[Танзани|Танзанера]] а, [[Уганда|Угандера]] а) |Сахьтан аса = +3 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Кени''' ({{lang2|sw|en|Kenya}}), официальни цlе — ({{lang-sw|Jamhuri ya Kenya}}, {{lang-en|Republic of Kenya}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} dtl1676j9i1p1wshzett45ujj1z40s6 ГӀиргӀазойчоь 0 9522 25778588 24143250 2026-09-21T23:09:25Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778588 wikitext text/x-wiki {{маьӀнаш}} {{redirect-multi|2|ГӀР|ГӀиргӀазойчоь}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=ГӀиргӀазойчоь<ref>А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев, Русско-чеченский словарь, 40 000 слов, м., "Русский язык", 1978, стр.723</ref>, ГӀиргӀазойн Республика<ref name="const">[http://www.gov.kg/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=37 Конституция Кыргызской Республики] — названия "Кыргызская Республика" и "Кыргызстан" используются в официальных документах государства на имеющем статус официального русском языке</ref> |Шен цӀе= {{lang-ky|Кыргыз Республикасы}} |Доланиг дожар=ГӀиргӀазойчоьнан | Девиз = [[Къоман девизийн исписка#К|Алга, Кыргызстан!]] | Девизан гочдар = Хьалха гӀо, ГӀиргӀазойчоь! |Пачхьалкхан дин = [[Дуьненан хӀуманан пачхьалкх]] |Шатлакхан Иллинан цӀе= Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик гимни |Аудио= Kyrgyzstan National Anthem.ogg |Урхаллин тайпа=[[президентан республика]] |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 16|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 59|lon_sec = 0 |region = KG |CoordScale = |Меттанаш=[[ГӀиргӀазойн мотт|гӀиргӀазойн]]{{efn|в тексте Конституции КР — ''кыргызский''}} — пачхьалкхан;<br>[[Оьрсийн мотт|оьрсийн]] — официалан<ref name="Конституция">{{Cite web|lang=ru|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112213?cl=ru-ru|title=Конституция Кыргызской Республики|author=minjust.gov.kg|date=2021-05-05|publisher=Министерство Юстиции Кыргызской Республики|access-date=2022-08-16|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816085816/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112213?cl=ru-ru|url-status=live}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь=[[31 август]] [[1991 шо]] |Маьрша йелира=[[ССРС]]х |Коьта гӀала = [[Бишкек]] |Йаккхий гӀаланаш=Бишкек, [[Ош (ГӀиргӀазойчоь)|Ош]], [[Манас (город)|Манас]], [[Каракол]], [[Токмак (Кыргызстан)|Токмак]], [[Узген]] |Пачхьалкхан хӀоттам = [[унитаран пачхьалкх]] |Куьйгалхойн даржаш= [[ГӀиргӀазойн Республикин Президент|Президент]] <br />[[ГӀиргӀазойн Республикин Премьер-министр|Премьер-министр]] <br />Спикер [[Жогорку Кенеш]] |Куьйгалхой= [[Жапаров, Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]] <br />[[Касымалиев, Ӏедалбек Алешович|Ӏедалбек Касымалиев]]<br />[[Маматалиев, Марлен Абдырахманович|Марлен Маматалиев]] |Латтанца меттиг=85 |Латта={{терахь|199951}} |Хина процент=4,4<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kg/?p=29981&lang=ru |title=Площадь водной поверхности (в процентах) |website=Правительство Киргизской Республики }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402071952/http://www.gov.kg/?p=29981&lang=ru |date=2019-04-02 }}</ref> |Бахархойн меттиг=106 |Бахархой= {{тӀекхетар}} {{терахь|7282000}} |Бахархой лерина шо= 2025 |Луьсталла=35 |ДЧС (НЭТ) = {{ТӀекхетар}} 63,460<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/KGZ|title=Kyrgyz Republic|lang=en|author=[[International Monetary Fund]]|website=www.imf.org|access-date=2025-06-17|url-status=live}}</ref> млрд |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2025 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 126 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{ТӀекхетар}} 8780<ref name="IMF"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 143 |ДЧС (номинал) = 19,850<ref name=":0" /> млрд |ДЧС (номинал) лерина шо = 2025 |ДЧС (номинал) меттиг = 117 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = {{ТӀекхетар}} 2750<ref name="IMF"/> |Ахча= [[ГӀиргӀазойн сом|сом]] ([[Файл:Sign of som.svg|9px]])<br>([[ISO 4217|KGS, код 417]]) |АКИ = {{ТӀекхетар}} 0,720<ref name="HDI">{{Cite web |date=2025-06-29 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051314/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06 |publisher=[[Программа развития ООН]] |language=en}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2025 |АКИ меттиг = 117 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">высокий</span> |МОК = KGZ |Бахархойн цӀерш= гӀиргӀазо, гӀиргӀазой |Сахьтан аса = [[UTC+6]] }} '''ГӀиргӀазойчоь''', '''ГӀиргӀизойчоь<ref name="Хамзатов">{{cite web|url = http://daymohk-gazet.ru/archives/26984 |title = Халкъ махкахдаккхар – акхаралла а, къизалла а|publisher = Хамзатов С. "[[Даймохк (газет)|Даймохк]]" газет|date = 24.02.2021|accessdate = 26.05.2021|archiveurl = |archivedate = }}</ref>''' ({{lang-ky|Кыргызстан}} {{Audio-IPA|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|[qɯrʁɯz'stɑn]}}), официалан — '''ГӀиргӀазойн Респу́блика'''<ref name="БРЭ-ТОМ-3">{{книга|автор=М. М. Лобанов (Общие сведения, Население, Хозяйство), М. Н. Петрушина (Природа), О. В. Вишлёв (Исторический очерк), А. Ш. Кадырбаев (Исторический очерк), И. О. Гавритухин (Исторический очерк), С. В. Кузьминых (Исторический очерк), А. И. Торгоев (Исторический очерк: до 10 века), В. Д. Нестёркин (Вооружённые силы), В. С. Нечаев (Здравоохранение), В. И. Линдер (Спорт), Г. Ю. Нечаева (Образование. Учреждения науки и культуры), В. А. Мясников (Образование. Учреждения науки и культуры), В. В. Мосолов (Образование. Учреждения науки и культуры), А. Ш. Кадырбаев (Средства массовой информации), Д. Л. Брудный (Балет, Театр), А. П. Секимов (Кино), В. В. Кошкин (Цирк) |заглавие=Киргизия |ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/2065934|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |год=2005 |том=3: «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз |страницы=139—146 |страниц= 766 |isbn=5-85270-331-1|тираж=65 000|language=ru}}</ref><ref name="МИД РФ">{{cite web |url=https://mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/2_contract/-/storage-viewer/bilateral/page-1/55357?_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_advancedSearch=false&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_keywords=%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_fromPage=search&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_andOperator=1|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Киргизской Республики о сотрудничестве в области военной фельдъегерско-почтовой связи}}</ref> ({{lang-ky|Кыргыз Республикасы}}), [[аббревиатура]] '''ГӀР'''{{efn|Повсеместно используемая [[аббревиатура]], в том числе и в нормативно-правовых актах.}} — [[Йуккъера Ази|Йуккъерчу Азера]] [[пачхьалкх]]. Лаьтта ломан системин [[Тянь-Шань|Тянь-Шанан]] малхбузен, йуккъерачу декъехь а, Памиро-Алайхь а. Къилбаседехь доза ду [[Кхазакхстан]]ца, малхбузехь — [[Узбекистан]]ца, къилба-малхбузехь — [[Таджикистан]]ца, малхбалехь а, къилба-малхбалехь а — [[Цийчоь]]нца. Мехкан йукъара майда — 199,9 эз. {{км2}}<ref>{{cite web|url=https://president.kg/about|title=О Кыргызстане|website=President.kg|access-date=2025-06-23}}</ref><ref>Кыргызстан. Краткий статистический справочник. — Национальный статистический комитет Кыргызской Республики, Бишкек, 2024. —<br>С. 5.</ref> (дуьненахь 85-гӀа меттиг, ЛПД мехкашна йукъахь 7-гӀа меттиг){{дехьавалар|Географи}}. Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — [[Бишкек]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Ош (ГӀиргӀазойчоь)|Ош]], [[Манас (Таласан кӀошт)|Манас]], [[Каракол]], [[Токмак (ГӀиргӀазойчоь)|Токмак]], [[Узген]], [[Нарын]], кхин йерш. 2025 шо долалуш ГӀиргӀазойчоьнан бахархойн барам — 7,35 млн гергга стаг<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/kyrgyzstan-population|title=Kyrgyzstan Population 2025|website=World Population Review|access-date=2025-06-23}}</ref>. Этносан хӀоттам: [[гӀиргӀазой]] — 72 %, [[узбекаш]] — 14 %, [[оьрсий]] — 9 %<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/kyrgyzstan-population#demographics|title=Kyrgyzstan Demographics|website=World Population Review|access-date=2025-06-23}}</ref>. Коьрта дин — [[Суннийш|суннийн]] кхетаман [[ислам]], дуккху а кӀезга бу — [[православи]]н керстанаш. Пачхьалкхан мотт — [[ГӀиргӀазойн мотт|гӀиргӀазойн]]<ref name="Конституция" />), официалан меттан статус йу [[оьрсийн мотт|оьрсийн меттан]]{{дехьавалар|Меттанаш}}. ГӀиргӀазойчоь [[Президентан республика|президентан]], [[Дуьненан хӀуманан пачхьалкх|дуьненан хӀуманан]], [[Унитаран пачхьалкх|унитаран]] [[республика]] йу. Мехкан президент 2021 шеран 28 январехь дуьйна — [[Жапаров, Садыр Нургожоевич|Жапаров Садыр]]{{дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам}}. Ахча — [[ГӀиргӀазойн сом|сом]]. [[ГӀиргӀазойн экономика]] [[Базаран экономика|базаран]] а, [[Капитализм|капиталистиийн]] а [[долара бахам]]ан доккха дакъа долуш экономика йу. Цуьнан бух латтабо махлелоро, [[йайн промышленность|йайн промышленносто]] (бедарш а, мачаш а йар), пайден маьӀданаш дахаро, [[ГӀиргӀазойчоьнан йуьртан бахам|йуьртан бахамо]]{{Дехьавалар|Йуьртан бахам}}. 1990-гӀа шерашкахь [[приватизаци]] а, [[экономикин либерализаци]] а хилла. [[Белхан алапан минимум барам]] ГӀиргӀазойчохь 2025 шарахь хилира 2863 сом<ref name=":1">{{Cite web|url=https://continent-online.com/Document/?doc_id=32823734|title=Установлен размер минимальной заработной платы (Кыргызская Республика)|website=Информационная система КОНТИНЕНТ|access-date=2025-09-04}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://kaktus.media/doc/521065_nazvan_razmer_minimalnoy_zarplaty_v_kyrgyzstane.html|title=Назван размер минимальной зарплаты в Кыргызстане|lang=ru|website=kaktus.media|date=2025-04-03|access-date=2025-09-04}}</ref>{{дехьавалар|Экономика а, финансаш а}}. ГӀиргӀазойчоь [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]], [[Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла|ЛПД]], [[Евразин экономикин барт|ЕАЭБ]], [[Коллективан кхерамзаллин бертан кхоллам|ККхБКх]], [[Шанхайн цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам|ШЦКх]], [[Исламан цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам|ИЦКх]], [[Туьркийн пачхьалкхин кхоллам]]ан (Туьркийн кхеташонан) йукъахь йу. == Этимологи == [[Халкъан этимологи]]но гӀиргӀазойн къоман цӀе хьалайуьгу «шовзткъа» боху терахье — «шовзткъа тайпа долу къам» (схьадаьлла ''[[Туьркийн меттанаш|туьрк]]''. ''кырк'' «шовзткъа» а ''-ыз'' — шира суффикс дукхаллин терхьан, йа ''кырк''+''гыз'' «шовзткъа огуз»)<ref>{{статья|jstor=41927731|автор=Pulleyblank, E. G.|заглавие=The Name of the Kirghiz|год=1990|издание=Central Asiatic Journal|том=34|выпуск=1/2|страницы=98–108|issn=0008-9192|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117153726/https://www.jstor.org/stable/41927731|archive-date=2021-01-17}}</ref>. Дешо ''гыз/гуз/огуз'' ло «тайпана» «тайпаш цхьаьнатохар» боху маьӀна<ref>{{Книга|ссылка=https://altaica.ru/LIBRARY/dts.pdf|заглавие=Древнетюркский словарь|ответственный=под ред. В. М. Наделяев, Д. М. Насилов, Э. Р. Тенишев, А. М. Щербак|год=1969|место=Ленинград|издательство=Наука|страницы=365|страниц=677|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422020041/https://altaica.ru/LIBRARY/dts.pdf|archive-date=2021-04-22}}</ref>. [[Юань ши]]хь даладо легенда, цуьнца, «''Хань'' латтан 40 йоӀ маре йахана ''Усин'' божаршка ([[Енисей]] лакхара га). Оцу маьӀница шайн латтана а цӀе тиллина»<ref>{{Статья|ссылка=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XIV/1360-1380/Yuan_si_III/text1.htm|автор=[[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]]|заглавие=Сведения в Юань-ши о переселениях кыргызов в XIII в.|год=1965|язык=ru|издание=ИАН Киргизской ССР|том=V|номер=вып 1|страницы=59—65|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130015753/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XIV/1360-1380/Yuan_si_III/text1.htm}}</ref> ([[Туьркийн меттанаш|туьрк]]. ''кырк'' «шовзткъа» а, ''кыз'' «йоӀ» а). [[Зуев, Юрий Алексеевич|Зуев Юрий ]] йолийта этноним туьркийн лексикера — ''кыр'' + ''кун'' йа «бай-аре + ''кун''», аьлчи а «бай-аренан гуннаш»<ref>{{Cite web|url=http://kronk.spb.ru/library/zuev-yua-1958.htm|title=Термин «Кыркун». К вопросу об этническом происхождении кыргызов по китайским источникам|author=Ю. А. Зуев|website=Тр. Ин-та истории [АН КиргССР]. Вып. IV|date=1958|archive-url=https://web.archive.org/web/20220822174527/http://kronk.spb.ru/library/zuev-yua-1958.htm|archive-date=2022-08-22|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref>. Цуо лорура, [[Енисейн гӀиргӀазой|шира гӀиргӀазой]] схьабовлар доьзна ду [[хунну]]н боламца малхбузе. Цхьацца талламхоша (Шабалов, Усеев) цӀе схьайалар доьхку дашца ''кыргу'' («гӀиргӀа»), «куьйра» (''[[ГӀиргӀазойн мотт|гӀиргӀ]]. кыргый'', дуста ''[[Монголийн мотт|монг.]]'' ''хяргуйца'')<ref>{{Книга|автор=Шабалов А. А., Шабалов Д. А., Шабалова М. А.|заглавие=Кыргызы в древности и средневековье|ответственный=Кузнецов С. М.|год=2020|язык=ru|место=Иркустк|издательство=Иркутск|страниц=320|isbn=978-5-00133-132-2}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.46321/bugu.142|автор=Nurdin USEEV|заглавие=КЫРГЫЗ ЭТНОНИМИНИН ЧЕЧМЕЛЕНИШИ: АЛГЫР КУШ ЭЛИ I: КЫРГУ УҢГУСУ жана КЫРГЫДАЙ ЭТНО|год=2023-01-01|издание=BUGU Dil ve Egitim Dergisi|issn=2717-8137|doi=10.46321/bugu.142}}</ref>. Этноним «гӀиргӀаз» йуккъерабӀешеран Ӏарбийн-гӀажарийн хьосташкахь йаздина ду ''хырхыз'', ''хырхыр''<ref name="автоссылка22">{{книга|автор=[[Караев, Омуркул Караевич|Караев О.]] (отв. ред.)|заглавие=Земли тогузгузов, карлуков, хазлажия, хилхия, кимаков и киргизов по карте Ал-Идриси // Арабо-персидские источники о тюркских народах|ответственный=|год=1973|издание=|место=Фрунзе|издательство=Илим|страницы=6—48|страниц=125|isbn=}}</ref>, ткъа цийнх — ''гэкунь'' (隔昆, ''Gekun''), ''цзянькунь'' (堅昆, ''Jiankun''), ''сяцзясаш'' (黠戛斯, ''Xiajiasi''), ''цзилицзисаш'' (吉利吉思, ''Jilijisi'')<ref name="автоссылка32">{{Cite web|url=http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/kirgizes.html|title=Xiajiasi 黠戛斯, Qirqiz|lang=en|author=|website=An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201035610/http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/kirgizes.html|archive-date=2021-02-01|access-date=2021-02-26|url-status=live}}</ref>, [[Ширатуьркийн йозанан иэсаш|ширатуьркийн], [[Ширауйгурийн йозанан иэсаш|ширауйгурийн]], [[Согдийн мотт|согдийн]] йозанашкахь — ''гӀиргӀаз'' (''Qïrqïz''). Оьрсаша XVIII — XX бӀешераш долалуш гӀиргӀазойх олура [[кхазакхаш]] ''гӀиргӀаз-кхайсакхаш'', ''гӀиргӀазой'' кепехь, аьлчи а цара ца къастабора [[кхазакхаш]] а, гӀиргӀазой а. Кхазакхашна ''гӀиргӀазой'' цӀе йаржар хьалха [[Джунгараш|джунгарийн]], тӀаьхьа оьрсашна йукъахь, [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольдан]] хетарехь, схьайаьлла, кхерста кхазакхаша йузара тяншанан а, [[Енисейн гӀиргӀазой|енисейн а гӀиргӀазошна йукъара]] меттиг, аьлчи а географин а, этнооьздангаллин гергарло бахьана долуш оцу къаьмнийн<ref>{{Книга|ссылка=http://kronk.spb.ru/library/bartold-vv-1963.htm|автор=В.В. Бартольд|заглавие=Киргизы. Исторический очерк|год=1927|место=Фрунзе|издательство=Кирг. гос. изд-во|страницы=519, 524, 527|archive-url=https://web.archive.org/web/20220822174610/http://kronk.spb.ru/library/bartold-vv-1963.htm|archive-date=2022-08-22}}</ref>. Шайх гӀиргӀазойх оьрсаша олура ''алатай-гӀиргӀаз, буруташ, ''тӀулгашдехьара гӀиргӀазой'', ''тӀулгаш тӀекхачале болу гӀиргӀазой'', ''кхара-гӀиргӀазой''<ref>''[[Венюков, Михаил Иванович|М. И. Венюков]]''. [https://elib.rgo.ru/safe-view/123456789/219624/1/MDAyX1IucGRm Очерки Заилийского края и Причуйской страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216155801/https://elib.rgo.ru/safe-view/123456789/219624/1/MDAyX1IucGRm |date=2021-12-16 }} // Записки [[Русское географическое общество|Императорского Русского географического общества]]. 1861, кн. 4</ref>. [[Лёвшин, Алексей Ираклиевич|А. И. Левшина]] XIX бӀешо долалуш билгалдаккхара:<blockquote> Азихоша олу оцу къаьмнах ''кхара-гӀиргӀазой'', аьлчи а Ӏаьржа гӀиргӀазой а, ''буруташ'' а, ткъа оьрсаша цу шина цӀарна тӀетуьйхира кхин а шиъ: ''акха гӀиргӀазой'' а, ''тӀулгашна дехьара гӀиргӀазой''. ''Акха'' аьлла царех, ма-дийццара, уьш майра болун дера ''гӀиргӀаз-кхазакхел'', къизаллица кхераме бу уьш совдегарийн къепалшна талораш деш. ''ТӀулгашна дехьара'' аьлла царех Сибрехан бахархоша, тера ду, уьш лаьмнашкахь Ӏаш болун дера, ткъа Сибрехахь, новкъахоша дийцарехь, дешнаш ''тӀулгаш йукъахь'' а, ''тӀулгашна дехьар'' а кхетадо лаьмнаш…</blockquote> [[Къоман-мехкан доза даккхар ССРС|Йуккъера Азехь къоман-мехкан доза даккхаран]] жамӀехь термин «ГӀиргӀазойчоь» йукъадаьлла 1920-гӀа шерашкахь, [[Россин Социалистийн Федеративан Советийн Республика (1917—1922)|РСФСР]] къоман-пачхьалкх йаран муьрехь<ref>{{Полное собрание сочинений Ленина (1967)|том=41|страницы=436}}</ref>. Йуьхьанца дош «ГӀиргӀазойчоь» леладора [[ГӀиргӀазойн Автономин Социалистийн Советийн Республика (1920—1925)|ГӀиргӀазойн АССР]] (1920—1925) маьӀнехь — кхазакхийн автономин. 1924 шарахь кхоьллира гӀиргӀазойн автономи [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз]]ехь — [[ГӀиргӀазойн автономин область|Кхара-ГӀиргӀазойн автономин область]] [[Россин Советийн Федеративан Социалистийн Республика|РСФСР]] йукъахь. 1925 шарахь ГӀиргӀазойн АССР цӀе хийцира [[Кхазакхийн АССР]] аьлла, ткъа Кхара-ГӀиргӀазойн АО цӀе хийцира ГӀиргӀазойн АО аьлла. Кхин а йара ГӀиргӀаз-Кхаракалпакийн АО [[Хорезман Социалистийн Советийн Республика|Хорезман ССР]], тӀаьхьа йукъайеира керла кхоьллинчу Кхара-Калпакийн АО. 1925 шеран 25 майхь дуьйна терминаш «ГӀиргӀазойчоь», «ГӀиргӀазстан» гӀиргӀазойн маттахь<ref>{{cite web |url=http://www.sovmusic.ru/text.php?fname=ussr_kr |title=Гимн Киргизской ССР |website=Гимн Киргизской ССР. 1946 г |access-date=2018-11-08 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804063256/http://www.sovmusic.ru/text.php?fname=ussr_kr |url-status=live }}</ref>, уьш лелайо гӀиргӀазойн пачхьалкаллин Советийн Союзан гуранахь, ткъа [[ССРС йохар|ССРС йоьхначул тӀаьхьа]] — хӀокху заманан маьрша гӀиргӀазойн пачхьалкхан мехкана<ref>{{Книга:Атлас Союза Советских Социалистических Республик (1928)|страницы=67}}</ref>. ССРС йухачу муьрехь, союзан республикаш цхьаьна хеннахь суверенитет кхайкхорца, царех цхьаъ йара [[ГӀиргӀазойн Советийн Социалистийн Республика|ГӀиргӀазойн ССР]], цхьа могӀа республикашкахь оьрсийн мехканийн а, гӀаланийн а цӀераш хийцира титулан этносийн фонетикица. Иштта, ГӀиргӀазойчохь оьрсийн цӀера «Киргизия» меттана официалан а, массанхьа а лело йолийра «ГӀиргӀазойн Республика» а, «ГӀиргӀазстан» а<ref name="Конституция" />. Изза мехкан цӀе лелайо дуьненайукъарчу кхолламашкахь а, дуьненайукъара берташкахь а, оцу кхолламийн гуранашкахь тӀеоьцу<ref>{{Cite web|url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3183|title=Договор о зоне свободной торговли|access-date=2021-09-21|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3183|url-status=live}}</ref>, царна йукъахь белхан официалан цхьа мотт оьрсийн мотт бу<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/member-states/ |title=Государства-члены ООН |access-date=2020-05-19 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609082849/https://www.un.org/ru/member-states/ |url-status=live }}</ref>. Тайп-тайпана шинаагӀора пачхьалкхашна йукъара берташкахь, беш болу иштта оьрсийн маттахь, лелайо цӀе «ГӀиргӀазойн Республика» а, иштта «Киргизская Республика» а<ref name="МИД РФ"/><ref>{{Cite web|url=https://www.ncip.by/upload/doc/2019/10_Soglash_RB_Kyrg.doc|title=Соглашение между Правительством Республики Беларусь и Правительством Кыргызской Республики о сотрудничестве в области охраны промышленной собственности|access-date=2021-09-21|archive-date=2021-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921154717/https://www.ncip.by/upload/doc/2019/10_Soglash_RB_Kyrg.doc|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921154717/https://www.ncip.by/upload/doc/2019/10_Soglash_RB_Kyrg.doc |date=2021-09-21 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/2_contract/-/storage-viewer/bilateral/page-7/48421?_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_advancedSearch=false&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_keywords=Кыргызская+Республика&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_fromPage=search&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_andOperator=1|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Кыргызской Республики о сотрудничестве по вопросам дипломатического и консульского представительства в третьих странах|access-date=2021-09-21|archive-date=2021-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921155721/https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/2_contract/-/storage-viewer/bilateral/page-7/48421?_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_advancedSearch=false&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_keywords=Кыргызская+Республика&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_fromPage=search&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_andOperator=1|url-status=live}}</ref>. В литературе может встречаться и вариант «Киргизстан» на русском языке<ref name="demonym"/><ref>{{Cite web|url=https://ls.pushkininstitute.ru/lsslovar/?title=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%3A%D0%A11-%D0%A12._%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Диалог культур России и Киргизии|lang=ru|website=Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия»|publisher=[[Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина]]|access-date=2024-01-14|archive-date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130171107/https://ls.pushkininstitute.ru/lsslovar/?title=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:%D0%A11-%D0%A12._%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=Советский Киргизстан: страницы истории и современность|ответственный=[[Национальная академия наук Кыргызской Республики|АН КиргССР]], Ин-т истории; [Редкол.: А. К. Каниметов и др.]|год=1984|язык=ru|место=[[Бишкек|Фрунзе]]|издательство=Илим}}</ref>. ГӀиргӀазойчоьнан а, Россин а шина агӀора берташкахь РФ АГӀМ официалан лелайо «Киргизская Республика» цӀе<ref name="автоссылка4">{{cite web|url=https://mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/2_contract/-/storage-viewer/bilateral/page-1/55357?_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_advancedSearch=false&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_keywords=%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_fromPage=search&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_andOperator=1|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Киргизской Республики о сотрудничестве в области военной фельдъегерско-почтовой связи|access-date=2020-09-03|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611085705/https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/2_contract/-/storage-viewer/bilateral/page-1/55357?_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_advancedSearch=false&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_keywords=%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_fromPage=search&_storageviewer_WAR_storageviewerportlet_andOperator=1|url-status=live}}</ref>. ''ГӀиргӀастан'' дашо билгалдоккху «гӀиргӀазойн мохк», кхоьллина [[этноним]]ан «гӀиргӀаз» [[-стан|«-стан»]] суффикс тӀетохарца, иза [[ГӀажарийн мотт|гӀажарийн маттара]] йаьлла<ref>{{cite web|url=https://inosmi.ru/sngbaltia/20141118/224333439.html|title=Конец «-станов»: казахам и киргизам нужны другие названия для их государств|author=Траутман, Тед|date=2014-11-18|publisher=ИноСМИ.Ru|lang=ru|access-date=2018-12-10|archive-date=2018-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211011106/https://inosmi.ru/sngbaltia/20141118/224333439.html|url-status=live}}</ref>. == Географи == {{Коьртаниг|ГӀиргӀазойчоьнан географи}} {{Фотоколонка|Peak Pobeda3.jpg|Lenin peak from Sary-mogol.jpg|Peak of Khan Tengri at sunset.jpg|текст1=[[Толаман бохь]] (7439 м) — республикин уггар лекха лам|текст2=[[Ленинан бохь]] (7134 м) — республикин шен локхаллица шолгӀа лам|текст3=[[Хан-Тенгри|Хан-Тенгри бохь]] (7010 м йа 6995 м шен локхалла йоцуш) — республикин кхоалгӀа лам}} [[Файл:Kyrgyzstan satellite photo.jpg|слева|мини|ГӀиргӀазойчоь спутник тӀера]] === Латтар === Къоман мохк баьржина малхбалера малхбузехьа 925 км гергга, къилбаседера къилбехьа 454 км. Йерриг лаьтта [[Къилбаседа эхиг|Къилбаседа]] а, [[Малхбален эхиг|Малхбален]] а эхигашкахь, 39°11′—43°16′ къилбаседа шораллин а, 69°15′—80°18′ малхбален йохаллин а йукъахь<ref name="Природно-географические особенности">{{Статья|автор=Шаназаров А.С., Айсаева Ш.Ю., Глушкова М.Ю.|заглавие=Природно-географические и биоклиматические особенности горных территорий Кыргызстана|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/v/prirodno-geograficheskie-i-bioklimaticheskie-osobennosti-gornyh-territoriy-kyrgyzstana|язык=|издание=Ульяновский медико-биологический журнал|тип=|год=2011|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=60|issn=}}</ref>. Мехкан доза ду [[Цийчоь]]нца малхбалехь а, къилба-малхбалехь а, [[Кхазакхстан]]ца — къилбаседехь, [[Узбекистан]]ца — малхбузехь, [[Таджикистан]]ца — къилбехахь. === Пачхьалкхан доза === Пачхьалкхан дозана йукъара йохалла йу 4675,17 км, цунах 1241,58 км — Кхазакхстанца, 1378,44 км — Узбекистанца, 970,8 км — Таджикистанца, 1084,35 км — Цийчоьнца. Цу тӀе 823,04 км дозанан дакъа [[Делимитаци|делимитаци йина дац]]: с Узбекистанца — 371,34 км, Таджикистанца — 451,7 км. Иштта, Узбекистанца долу пачхьалкхан доза дӀайаздина, тӀечӀагӀдина ду 1007,1 км, йа 73,1 %, Таджикистанца — 519,1 км, йа 53,4 %<ref>{{cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/gosudarstvennye-granitsy-kyrgyzstana|title=Государственные границы Кыргызстана|publisher=cyberleninka.ru|access-date=2019-07-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707183128/https://cyberleninka.ru/article/v/gosudarstvennye-granitsy-kyrgyzstana|url-status=live}}</ref>. Пачхьалкхан доза чекхдолу коьртаниг ламанан даккъийн кхесаш тӀехула а, эркаш чухула а. Къилбаседехь, къилбаседа-малхбузехь, къилба-малхбузехь, луьста адам дехачу [[Чун тогӀе|Чун]] а, [[Ферганин тогӀе|Ферганийн]] а, кхин а [[Таласан тогӀе|Таласан]] тогӀенаш чохь бен, — ламанан кӀажошкахь а, ламанан хьалхара аренашкахь а. ГӀиргӀазойчоьнан чохь йу узбекийн ([[Сохан кӀошт|Сох]], [[Шахимарданан эксклав|Шахимардан]], [[Чон-Гара]], [[Джангайл]]) а, таджикийн ([[Ворух]], [[Малхбузен Калача]]) а [[анклав]]аш<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/columnists/20180221/1037847693/moskvich-uzbekskoe-selo-kyrgyzstan.html|title=Москвич посетил узбекское село в Кыргызстане и честно описал увиденное|author=Sputnik|publisher=Sputnik Кыргызстан|lang=ru|access-date=2019-07-06|archive-date=2019-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706084541/https://ru.sputnik.kg/columnists/20180221/1037847693/moskvich-uzbekskoe-selo-kyrgyzstan.html|url-status=live}}</ref>. === Рельеф === {{Коьртаниг|Тянь-Шань|Памиро-Алай}} ГӀиргӀазойчоьнан деа декъех кхо дакъа сов дӀалоцу [[Лам|лаьмнаша]]. Мохк лаьтта шина ламанан системин чохь. Къилбаседа-малхбален цуьнан дакъа лаьтта [[Тянь-Шань]] йукъахь, къилба-малхбузе — [[Памиро-Алай]] йукъахь. Берриг республикин мохк лаьтта 394 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, хӀордан тӀегӀан тӀера йуккъера локхалла — 2750 м. Ах сов цуьнан мохк лаьтта 1000 тӀера 3000 м тӀекхаччалц, кхоалгӀа дакъа — локхаллашкахь 3000 - 4000 м. [[Толаман бохь]] бу уггаре лекха лам махкахь, уггаре къилбаседа ворхӀ эзар метр лекха лам Дуьненахь, цуьнан локхалла — 7439 м. Малхбалехь Тянь-Шанан коьрта даккъаш герга догӀу Меридианан дукъан кӀоштахь, цуо боккха ламанан шад бо. Цийчоьнан а, Кхазакхстанан а дозанехь бу Толаман бохь (7439 м) а, [[Хан-Тенгри]] (7010 м йа 6995 м шен чкъор а ца лоруш) а<ref>{{cite web|title=География Кыргызстана - Kyrgyzstan Review|url=http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/|website=Kyrgyzstan Review|access-date=2018-01-30|lang=ru|archive-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204516/http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130204516/http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/ |date=2018-01-30 }}</ref>. ГӀиргӀазойчоьнан малхбуза дакъа лаьтта Малхбузен Тянь-Шань чохь. Цуьнан ладаме [[орографи]]н дакъалгаш: * [[Таласан тогӀе]]; * [[Таласан Ала-Тоо]] дукъ; * [[Чаткалан дукъ]]. Къилбехахь ГӀиргӀазойчоьнан йукъайоьду [[Туркестанан дукъ]]ан къилбаседа басе, [[Алайн дукъ]], [[Алайн тогӀе]], [[Алайн дехьара дукъ]]ан къилбаседа басе, иза хуьлу Памиран къилбаседа йист. Алайн дехьара дукъан уггаре лекха меттиг, ГӀиргӀазойчохь шолгӀа бу шен локхаллица — [[Ленинан бохь]], цуьнан локхалла йу 7134 м. Къилба-малхбузехь ГӀиргӀазойчоьнна чуйогӀу [[Ферганин тогӀе|Ферганин боьра]] ламанан кӀажошца къилбаседа, малхбален, къилба йисташ. Географин агӀор ГӀиргӀазойчоь ламанан даккъашца а, билламан йекъало къилбаседе ([[Таласан область|Таласан]], [[Чун область|Чун]], [[Иссык-Кулан область|Иссык-Кулан]], [[Нарынан область|Нарынан]] областаш) а, къилбе а ([[Баткенан область|Баткенан]], [[Ошан область|Ошан]], [[Джалал-Абадан область|Джалал-Абадан]] областаш). Республикин къилбаседе а, къилбе а хӀоттало лекха лаьмнийн автомагистральца [[Бишкек]] — [[Ош (ГӀиргӀазойчоь)|Ош]]. Новкъахь къилбаседера къилбехьа некъ чекхболу тоннель чухула (3240 м) Тёо-Ашуу («эмкалийн дукъ доккхийла»; 3400 м<ref>{{cite web|url=https://triptokyrgyzstan.com/ru/destinations/places/pereval-too-ashuu|title=Перевал Тоо-Ашуу|publisher=Trip to Kyrgyzstan|lang=ru|access-date=2018-02-06|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207010510/https://triptokyrgyzstan.com/ru/destinations/places/pereval-too-ashuu|url-status=live}}</ref>) бухахула, Суусамыран тогӀе чухула, Ала-Бель (3200 м) дукъ доккхийлехула, Чычкан Ӏин чухула, [[Токтогулан хилоттийла|Токтогулан хилоттийлехула]], Кёк-Бель (2700 м) дукъ доккхийлехула тӀаьхьа араболу [[Ферганин тогӀе]]н чу. Ладаме орографин дакъалгаш: * массив [[Акхшийрак]]; * [[Какшаал-Тоо]] дукъ (уггар лекха меттиг — [[Данковн бохь]]; 5982 м); * [[Тескей-Ала-Тоо]] дукъ; * [[Кюнгёй-Ала-Тоо]] дукъ; * [[ГӀиргӀазойн дукъ]]; * [[Ферганин дукъ]]. Талламхоша маххадорца, республикин 97,8 % йерриг нах беха меттигаш лаьтта 8—9 балл [[мохк бегоран]] кӀоташкахь<ref>''Смирнов Ю. Н.'' Архитектурное формирование природно-антропогенной среды Киргизии // Аналитика культурологии. — 2015. — № 2 (32). — С. 145.</ref>. === Климат === [[ЦӀеххьана континентан климат|ЦӀеххьана континентан]], йекъа амал йолуш климат йу ГӀиргӀазойчохь, мелла а шарйо мархаш а, йочанаш хиларо лекха лаьмнийн рельеф бахьана долуш, кхаа факторах йозуш йу: [[Къилбаседа эхиг]]ехь [[Еврази]]н йуккъехь хилар, хин объекташна генахь хилар, гӀум-арешна лулахь хилар<ref>{{cite web|url=https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html|title=Климатический профиль Кыргызской Республики|publisher=ПРООН в Кыргызской Республике|lang=ru|access-date=2018-01-27|archive-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127204005/http://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127204005/http://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html |date=2018-01-27 }}</ref>. Температуран амплитудаш хийцало чӀогӀа сиха — йуккъера барам, −30 °С ламанан Ӏинаш чохь Ӏай +27 °C кхаччалц аьхка Ферганин тогӀен чохь. Уггаре лакхара йуьстина температура +44 °C, ткъа уггаре лахара — −53,6 °C. Йочанийн барам иштта чӀогӀа къаьста тайп-тайпана меттигашкахь. Лекхачу басешкахь йочанаш йогӀу 2000 мм шарахь, ткъа Иссык-Кулан малхбуза берда тӀаьхь — 100 мм кӀезга хуьлу шарахь. Мохк коьртаниг маьлхан бу, цунна кхочу йуккъера барам, 2900 маьлхан сахьт шарахь, хетте цхьайолчу тогӀеш чохьгуттаренна а кхуьйлина йу, деа сахьтал кӀезиг декхна хенан-хӀоттам хуьлу. === Хин ресурсаш === [[Файл:Karakol Valley.jpg|мини|230x230px|Кхаракол Ӏин]] [[Файл:Naryn river.jpg|мини|230x230px|[[Нарын (эрк)|Нарын эрк]] — республикин уггар доккха эрк]] ГӀиргӀазойчоьнан [[Шалам|шалаьмнаш]]кахь лаьтта мола хин резерваш республикин хилла а ца Ӏаш, йерриг [[Центран Ази]]н а йу эркийн хьост. Республикехь багарбо 8 эзар гергга шалам, цара дӀалоцу ГӀиргӀазойчоьнан 4 % (8 эзар {{км2}} гергга) мохк, гуттаренна лайшца цхьаьна цара дӀалоцу 40,5 % мехкан майда (81 эз. {{км2}} гергга). Иза хаъал дукху йу [[Кавказ]]ан а, [[Альпаш|Альпийн]] а цхьаьна майданел. Шалаьмнашкахь бу 650 {{км3}} гергга ша<ref>{{cite web|title=Ледники Кыргызстана|url=https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/mountains-and-glaciers/glaciers/1404-ledniki-kyrgyzstana.html|website=Информационный портал о Кыргызстане, новости Кыргызстана и туризма|access-date=2018-02-05|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184538/https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/mountains-and-glaciers/glaciers/1404-ledniki-kyrgyzstana.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html|title=Ледники Кыргызстана, Природа Кыргызстана, Интересные факты о Кыргызстане|author=Anur Tour Uzbekistan|publisher=www.tourstokyrgyzstan.com|access-date=2018-02-05|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184614/http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205184614/http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html |date=2018-02-05 }}</ref>. ГӀиргӀазойчохь ду 30 эз. гергга эрк<ref>{{cite web|url=http://stat.kg/ru/publications/kratkij-statisticheskij-spravochnik-kyrgyzstan/|title=Краткий статистический справочник «Кыргызстан» - Архив публикаций - Статистика Кыргызстана|publisher=stat.kg|lang=en|access-date=2018-02-13|archive-date=2018-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073356/http://stat.kg/ru/publications/kratkij-statisticheskij-spravochnik-kyrgyzstan/|url-status=live}}</ref>, церан дерриг дохалла йу 150 эз. км гергга, кхечу хаамашца — 35 эз. км. Дерриг даккхий эркаш схьадовлу лаьмнашкара, шайн хи гулдо дешачу шеш йукъара а, ло йукъара а. Республикин рельефан амале хьаьжжина, къастадо эркан ламанан дакъа а, аренан дакъа а. Доккхаха долу дакъа эркийн системийн Аралан майданара йу, Центран Азин даккхий эркийн — [[Сырдарья]]н а, [[Амударья]]н а. Чу а, Талас а эркийн майданаш, [[Аралан хӀорд|Аралан]] майданара йелахь а, амма шайн хиш дӀа ца кхачадо коьрта хин артерешка, цхьаьна [[Иссык-Куль]] Ӏоман майданца хи охьа ца доьду гидрографин система. Республикин къилба-малхбален дакъа йу [[Тарим]] эркан область кхолларан — [[Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт|Малхбузе Цийчоьнан]] хин артерин, ткъа Каркыра эркан жима майда [[Балхаш]] Ӏоман майданара йу. Республикин уггаре доккха эрк — [[Нарын (эрк)|Нарын]] — и эрк кхоллало Доккха а, Жима а Нарын вовшахкхетарца. Иза коьрта эрк ду Сыр-Дарьян геннах, Аралан майданара ду. Республикехь эркан дохалла — 535 км, эркан бассейн — {{терахь|53700}} {{км2}}. ГӀиргӀазойчоь йекъало шина гидрологин зоне: хин Ӏовраш кхоллаяларан зона а, хин Ӏовраш дӀасадаржаран зона а. Хин Ӏовраш кхоллаяларан зона 87 % пачхьалкхан майда ю, ткъа Ӏовраш дӀасадаржаран зона 13 % ю. Даккхийчу хишна дӀасадаржаран зонин доккхаха долу дакъа лаьтта ГӀиргӀазойчоьнан арахьа. Хин дӀасадаларан дисперсин зона билгалйолу лаьмнин йистошцачул хаъал охьайогӀучу атмосферин йочанийн Ӏаткъамца а, чӀогӀа Ӏаьнар даларца а. Цундела тӀехула охьадогӀу хи кхолладалар доза тоьхна, цхьайолчу меттигашкахь хилланехьа а ца хуьлу. Цул сов, лаьмнашкахь кхоллайелла Ӏовраш, чекхйовлу оцу меттигашкахь, йов, дӀахуду семса ламанан кӀажошкара а, аренан а породоша. == Истори == == Административан йекъайалар == {{main|ГӀиргӀазойчоьнан кӀошташ}} {{main|ГӀиргӀазойчоьнан административан йекъайалар}} [[Файл:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|350px|мини|Тянь-Шанан Горькин бохь]] [[Файл:KyrgyzAlatauMtns2 Kyrgyzstan.jpg|мини|350px|Ала-Тоо лаьмнаш]] [[Файл:SongKolHorses.jpg|мини|350px|[[Сонг-Кёль]] (гӀирг. Соң-Көл) Ӏаман уллера дежийла]] === МХГӀ === {{Коьртаниг|ГӀиргӀазойчоьнан массийн хааман гӀирсаш|ЗӀе ГӀиргӀазойчохь|Телевизион ГӀиргӀазойчохь}} === Ӏиданаш === {{Коьртаниг|ГӀиргӀазойчоьнан Ӏиданаш}} {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- |+'''Мукъа деза денош'''<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/1505|title=Глава 11. Время отдыха. Статья 113|website=Трудовой кодекс Кыргызской Республики|access-date=2019-01-17|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119042519/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/1505|url-status=live}}</ref> |- style="background: gold;" ! style="background:#efefef; width:12%" | Дата ! style="background:#efefef;" | ЦӀе нохчийн маттахь ! style="background:#efefef;" | ЦӀе гӀиргӀазойн маттахь |- | [[1 январь]] | [[Керла шо]] | Жаңы жыл |- | [[7 январь]] | [[Ӏийса пайхамар вина де]] | Иса пайгамбардын туулган күнү |- | [[8 март]] | [[Дуьненайукъара зударийн де]] | Эл аралык аялдар күнү |- | [[21 март]] | [[Новруз]] | Нооруз |- | [[7 апрель]] | Къоман Апрелан революцин де | Элдик Апрель революциясы күнү |- | [[1 май]] | [[Къинхьегаман Ӏида]] | Эмгек майрамы |- | [[5 май]] | Конституцин де | Конституция күнү |- | [[9 май]] | [[Толаман де]] | Жеңиш күнү |- | [[31 август]] | [[ГӀиргӀазойчоьнан маршонан де|Маршонан де]] | Эгемендүүлүк күнү |- | rowspan="2" | [[Беттан рузма]]нца | Марха досту де | Орозо айт |- | ГӀурба дуьй де | Курман айт |- | [[7–8 ноябрь]] | Дайшан историн а, иэсан а де | Тарых жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү |} == МогашаллаӀалашйар == {{Кхин а|Наной балар ГӀиргӀазойчохь}} Къоман [[МогашаллаӀалашйар|могашаллаӀалашйаран системано]] хаъал зийна шен тӀаьхь ССРС йохар. Йуккъера барамехь цхьа лор кхочу 450 стагана, цхьа [[Дарбанан цӀа|дарбанан цӀийнан]] маьга — 230 стагана{{ciawfb|kg}}. Пачхьалкхан ассигнованеш могашаллаӀалашйаре 2017 шарахь хилира 6,2 % гергга ЧВС-х. [[Ларйе дахаран йохалла|Ларйе йуккъера дахаран йохалла]] 2020 шеран чоьтаца кхочу 71,8 шере{{ciawfb|kg}}. ГӀиргӀазойчоьно кхочушйеш йу Дуьненайукъара могашаллин кхолламан стратеги, массеран а могашалла Ӏалашйар кхачоран а, могашаллин система чӀагӀйаран а Ӏалашонца; къоман могашаллин сервисан ницкъ алсамбаккхар; могашалла ларйаран гӀуллакхаш дӀадахьар; ткъа дӀасадаржочу а, дӀаса ца лелачу а цамгаршца къийсам латтор чӀагӀдар. <!-- Приоритеты совместной работы изложены в двухгодичном соглашении о сотрудничестве между ЕРБ ВОЗ и Кыргызстаном--><ref>{{Cite web |url=https://www.euro.who.int/en/countries/kyrgyzstan/who-country-office |title=WHO/Europe {{!}} WHO Country Office<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-10-19 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115536/https://www.euro.who.int/en/countries/kyrgyzstan/who-country-office |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801115536/https://www.euro.who.int/en/countries/kyrgyzstan/who-country-office |date=2020-08-01 }}</ref>. ГӀиргӀазойчоь лакхара тӀегӀанехь уьнан цамгарш йолу пачхьалк йу. [[ВИЧ/СПИД ГӀиргӀазойчохь|ВИЧ-ун]] даржаран хьал кхечаьрга хьаьжча дика ду{{ciawfb|kg}}. == Чоьхьара кхерамзаллин баланаш == ; Зуламалла: 2011-чу шарахь махкахь бехкевина 9199 стаг, царех 79,1% ницкъ кхочуш нах бара, билггал говзалла йоцуш. Дукхахболчеран бехк бина хӀума [[лачкъор]]ан (1713 стаг), низамехь доцу [[наркотикаш лелор]] (1248 стаг), [[хулиганалла]] (766 стаг). Йерриг а [[ЛПД]] санна, бехке биначех дукхахберш божарий бара (89,5 % 2011 шарахь)<ref name="autogenerated3">Турдиев Т. И. Об актуальных угрозах для экономической безопасности и устойчивого развития Кыргызстана // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. — 2014. — Т. 14. — № 8. — С. 163.</ref>. 2017 шарахь махкахь дӀайаздина {{терахь|27706}} зулам, кхел йина 7172 стагана<ref name="автоссылка1" />. Иштта кепара, 2011 шерца дуьстича тидам бо зуламалла охьадаларан. == Билгалдахарш == '''Комментареш''' {{комментареш}} '''Хьосташ''' {{билгалдахарш|refs= <ref name="Население">{{cite web|url=http://stat.kg/ru/publications/demograficheskij-ezhegodnik-kyrgyzskoj-respubliki/|title=Демографический ежегодник Кыргызской Республики 2020|website=Национальный статистический комитет Киргизской Республики|access-date=2018-01-19|archive-date=2018-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116161011/http://stat.kg/ru/publications/demograficheskij-ezhegodnik-kyrgyzskoj-respubliki/|url-status=live}}</ref> }} == Литература == '''Истори''' * {{Книга|автор=Чотонов Усеналы, Досбол Нур уулу|заглавие=История Отечества| ссылка= http://lib.maupfib.kg/wp-content/uploads/2015/12/chotonov_istorija_otechestva_11.pdf| ответственный=|издание=|место=Бишкек|издательство=|год=2009|страницы=|страниц=344|isbn=978-9967-428-81-2|isbn2=}} * {{Книга|автор=Бутанаев В. Я., Худяков Ю. С.|заглавие=История енисейских кыргызов|ссылка=http://bizdin.kg/static/media/pdf/enyskg-history.pdf|ответственный=|издание=|место=Абакан|издательство=Хакасский государственный университет им. Н.Ф. Катанова|год=2000|страницы=272|страниц=|isbn=5-7810-0119-0|isbn2=}} * {{книга | автор = | часть = | заглавие = История Киргизской ССР: с древнейших времён до середины XIX вв | ответственный= ред. М. Б. Джамгерчинов, [[Караев, Омуркул Караевич|О. К. Караев]], [[Массон, Вадим Михайлович|В. М. Массон]], В. П. Мокрынин, глав ред: [[Плоских, Владимир Михайлович|В. М. Плоских]] | место = Фрунзе | издательство = Издательство «Кыргызстан» | том = 1 | год = 1984 | страниц = 800 | ссылка = | archive-date = | archive-url = | url-status = | isbn = | isbn2 = | ref = История Киргизской ССР }} * {{книга | автор = [[Петров, Константин Иванович|Петров К. И.]] | часть = Глава VII. Киргизстан в XIII—XV вв. | заглавие = История Киргизской ССР: с древнейших времён до середины XIX вв | ответственный= ред. Джамгерчинов М. Б., [[Караев, Омуркул Караевич|Караев О. К.]], [[Массон, Вадим Михайлович|Массон В. М.]], Мокрынин В. П., глав ред: [[Плоских, Владимир Михайлович|Плоских В. М.]] | место = Фрунзе | издательство = Издательство «Кыргызстан» | том = 1 | год = 1984 | страниц = 381—407 | ссылка = | archive-date = | archive-url = | url-status = | isbn = | isbn2 = | ref = Петров, VII }} * {{книга | автор = [[Петров, Константин Иванович|Петров К. И.]] | заглавие = Очерки феодальных отношений у киргизов в XV-XVIII веках | ответственный= отв. ред. [[Пашков, Борис Климентьевич|Б. К. Пашков]] | место = Фрунзе | издательство = АН КССР | год = 1961 | страниц = 173 | ссылка = https://www.academia.edu/44410787/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%9A_%D0%98_%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%83_%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XV_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A4%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5_1961 | archive-date = | archive-url = | url-status = | isbn = | isbn2 = | ref = Петров }} * {{книга | автор = [[Петров, Константин Иванович|Петров К. И.]] | заглавие = Очерк происхождения киргизского народа | ответственный= отв. ред. [[Дебец, Георгий Францевич|Дебец Г. Ф.]] | место = Фрунзе | издательство = АН КССР | год = 1963 | страниц = 145 | ссылка = https://www.academia.edu/98861376/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%9A_%D0%98_%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%A4%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5_1963 | archive-date = | archive-url = | url-status = | isbn = | isbn2 = | ref = Петров }} * {{книга | автор = [[Пищулина, Клавдия Антоновна|Пищулина К. А.]] | заглавие = Юго-Восточный Казахстан в середине ХІV – начале ХVІ веков (вопросы политической и социально-экономической истории) | место = Алма-Ата | издательство = «НАУКА» Казахской ССР | год = 1977 | страниц = 289 | ссылка = https://www.academia.edu/49431561/ | archive-date = | archive-url = | url-status = live | ref = Пищулина }} * {{статья|ref=Сапаралиев|автор=[[Д. Б. Сапаралиев]]|заглавие=Сведения о государстве кыргызов с XVI – до середины XIX века по материалам документальных источников|ссылка=https://arheology.kz/sbornik/arkhologiya-kaznu-im-al-farabi/496-aza-stan-arkheologiyasy-men-etnologiya-ylymyny-zekti-m-seleleri.html|издание=|тип=сб|место=Алматы|издательство=КазНУ|год=2022|том=|номер=|страницы=241—250}} * {{статья|ref=Сапаралиев|автор=[[Д. Б. Сапаралиев]]|заглавие=Кара кыргызское ханство: формирование и крушение (середина XIX века)|ссылка=https://mnu.kg/wp-content/uploads/2024/02/vestnik_1_2023-pechat.pdf|издание=|тип=сб|место=Джалал-Абад|издательство=Вестник МНУ им. К. Ш. Токтомаматова|год=2023|том=|номер=|страницы=67—79}} '''Флора а, фауна а''' * {{книга|автор=Лазьков Г. А., Султанова Б. А.|заглавие=Кадастр флоры Кыргызстана. Сосудистые растения|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Бишкек|издательство=|год=2014|страницы=|страниц=|isbn=978-9967-11-427-2|isbn2=}} * {{Книга|автор=Лазьков Г. А., Давлетбаков А. Т., Милько Д. А., Ганыбаева М. Р.|заглавие=Атлас флоры и фауны особо охраняемых природных территорий Центрального Тянь-Шаня|ссылка=https://www.kg.undp.org/content/dam/kyrgyzstan/Publications/env-energy/UNDP_Atlas.pdf|ответственный=|издание=|место=Бишкек|издательство=|год=2016|страницы=|страниц=320|isbn=978-9967-32-135-9|isbn2=}} == Хьажоргаш == {{Навигаци}} '''Пачхьалкхан сайташ''' * [http://www.kenesh.kg Сайт Жогорку Кенеша Кыргызской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/ |date=2016-02-18 }} * [https://www.gov.kg Сайт правительства Кыргызской Республики] * [http://sot.kg Сайт Верховного суда Кыргызской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402083616/http://www.sot.kg/ |date=2022-04-02 }} * [http://www.president.kg/kg Сайт президента Кыргызской Республики] * [http://www.stat.kg/kg Сайт Национального статистического комитета Кыргызской Республики] '''Кхин сайташ''' * [http://www.kginform.com Информационный портал Кыргызстана] * {{cite web|url=http://articlekz.com/taxonomy/term/299 |title=Кыргызстан. Научная периодика|lang=ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20140816092909/http://articlekz.com/taxonomy/term/299 |archive-date=2014-08-16}} {{АХь}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{ГӀиргӀазойчоь теманашкахь}} {{ГӀиргӀазойчоьнан истори}} {{Йуккъера Ази}} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} {{Евразин экономикин барт}} [[Категори:ГӀиргӀазойчоь| ]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Ийна республикаш]] [[Категори:Центран Азин мехкаш]] [[Категори:ХӀорд боцу пачхьалкхаш]] [[Категори:Туьркийн мехкаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллин пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:Коллективан кхерамзаллин бертан кхолламан пачхьалкхаш]] [[Категори:Советийн хилла аренара пачхьалкхаш]] [[Категори:1991 шарахь кхоьллина пачхьалкхаш а, мехкаш а]] ma6mpzv75ggbei17ib35412gow67kuc Кирибати 0 9523 25778614 10364385 2026-09-21T23:10:23Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778614 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Кирибати |Шен цӀе=''Ribaberikin Kiribati'' (кир.)<br />Republic of Kiribati (англ.) |Доланиг дожар=Кирибати |ХӀост=Coat_of_arms_of_Kiribati.svg |Девиз=Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa<br />(Health, Peace and Prosperity)<br />(Здоровье, мир и процветание) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Teirake Kaini Kiribati <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=Президентан республика <!--|Пачхьалкхан дин=--> |Картан тӀехь=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg |lat_dir = N|lat_deg = 1|lat_min = 19|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 172|lon_min = 59|lon_sec = 4 |region = KI |CoordScale = |Меттанаш=[[Кирибати (мотт)|кирибати]], [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1979]] шеран [[12 июль]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Къилба Тарава]]<ref>На российских картах столицей чаще всего обозначается Баирики, являющийся одним из городских муниципалитетов Южной Таравы.</ref> |Йоккха гӀала=[[Къилба Тарава]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Аноте Тонг]]<br />[[Тейма Онорио]] |Латтанца меттиг=172 |Латта=812,34 |Хина процент=0 |Бахархойн меттиг = 197 |Бахархой = 103&nbsp;058<ref name=census>{{cite web|title=Kiribati Census Report 2010 Volume 1|url=http://www.mfed.gov.ki/wp-content/uploads/2011/05/Census-Report-2010-Volume-1.pdf|publisher=National Statistics Office, Ministry of Finance and Economic Development, Government of Kiribati}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930092440/http://www.mfed.gov.ki/wp-content/uploads/2011/05/Census-Report-2010-Volume-1.pdf |date=2013-09-30 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 127 |ДЧС=180 млн |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=223 |ХӀораннан а сина ДЧС=1782<ref>[http://be5.biz/makroekonomika/gdp/gdp_kiribati.html#t1 Валовый внутренний продукт (ВВП) Кирибати, 1970-2011 гг<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,629<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 121 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Австралин доллар]] ([[AUD, код 36]]) |Доменаш=[[.ki]] |Телефонан код=686 |Сахьтан асаш= +12, +13, +14 |Билгалдахарш=<small>{{Билгалдахарш}}</small>}}''' Кирибати''' — гӀайре жима пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 95n7rugyc2ekugvitqgdvnmnnczl3u9 Цийн Халкъан Республика 0 9524 25778720 24222303 2026-09-21T23:14:52Z Che-W-bot 31670 clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778720 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Чийн Халкъан Республика<br /> {{Цийн|中華人民共和國|中华人民共和国|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó|}} |Доланиг дожар = Цийн Халкъан Республикин |ХӀост = 中華人民共和國國徽.svg |p1= Цийн Халкъан Республика <!-- |ХӀостан метта = --> <!-- |Девиз = --> |Гимн = Марш добровольцев |Аудио = March of the Volunteers instrumental.ogg |Урхаллин тайпа=[[Цийн Халкъан Республикин пачхьалкхан хоттам|социалистически (коммунистически)]] [[Халкъан республика|республика]] |Картан тӀехь= CHN orthographic.svg |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 48|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 103|lon_min = 5|lon_sec = 0 |region = CN |CoordScale = |Мотт = [[Цийн мотт|Цийн]]<ref>Иштта [[ингалсан мотт|ингалсан]] [[Гонконг]]ехь, кхин [[Португалихойн мотт|португалихойн]] [[Макао]]хь.</ref> |Кхоьллина = [[1949 шо|1949]] шеран [[1 октябрехь]] <!-- |Маьрша йелира = --> |Коьрта гӀала = [[Пекин]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Чунцин]], [[Тяньцзинь]], [[Шанхай]], [[Пекин]], [[Гуанчжоу]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Председатель]],<br />[[ЦК ККП секретарь]]<br />[[Председателан]] гӀовс<br />[[Госсовета]]н Премьер<br />Председатель [[ВСНП]]<br />Председатель [[НПКС]] |Куьйгалхой= [[Си Дзиньпин]]<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив "пятое поколение" руководителей]</ref><br /><br />[[Ли Юаньчао]]<ref>[http://www.itar-tass.com/c188/675488.html В Китае завершился процесс передачи власти новому "пятому поколению" руководителей страны]</ref><br />[[Ли Кецян]]<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html Ли Кецян возглавил правительство КНР]</ref><br />[[Джан Дедзян]]<br />[[Дзя Цинлинь]] |Латтанца меттиг = 3 |Латта = 9 596 960<span style="position:relative; left:38px;"><ref>Цифровые данные приведены без включения данных по [[Китайская Республика|Тайваню]], [[Гонконг]]у и [[Макао]].<br />Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004.<br />Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005.</ref></span> |Хина процент = 3,8 |Бахархойн меттиг = 1 |Бахархой = 1 349 585 838<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 139,6 |ДЧС = 7,318 трлн.<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|title=GDP|publisher=[[World Bank]]|accessdate=October 9,2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESNTbD18|archivedate=2013-02-15}}</ref> <br /> |ДЧС (НЭТ)= 12,383 трлн.<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=4&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CNID_NGDP%2CLP&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database: China|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=October 2012|accessdate=2 January 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ERWnDk6j|archivedate=2013-02-15}}</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС=6,569<ref name=autogenerated2>Data refer to the year 2013. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&pr1.x=37&pr1.y=8&c=924%2C964%2C922%2C456%2C134%2C528%2C926%2C111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&grp=0&a= IMF database], [[IMF]].</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) =9 828<ref name=imf2 /> |Ахча = [[Женьминьби|юань (женьминьби)]] ([[CNY, код 156]])&nbsp;<ref>Также [[гонконган доллар]] в [[Гонконг]]е и [[Патака Макао|патака]] в [[Макао]].</ref> |ДЧС лерина шо = 2013 |АКИ = 0,699<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 101 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Домен=[[.cn]], [[.中国]], [[.中國]], [[.公司]], [[.网络]] |Телефонан код=86 |Бахархойн цӀерш= [[китайш]] |Сахьтан аса=+8 |Билгалдахарш= }} '''Цийн-мохк''' ({{Цийн|中國|中国|Zhōngguó|Чжунго}}), официалан цӀе — '''Цийн Халкъан Респу́блика''' '''(ЦХР)''' ({{Цийн|中華人民共和國|中华人民共和国|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó|Чжунхуа Жэньминь Гунхэго}}) — [[Малхбален Ази]]н [[Цийн Халкъан Республикин пачхьалкхан хоттам|социалистийн]] [[пачхьалкх]] йу. Дуьнен тӀехь уггаре а дукха халкъ долу [[пачхьалкх]] йу (1,36 млрд гергга<ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2007-06-12 }}</ref>, дукхаха долу къам — этнически [[Хань (къам)|цийш]] бу, шайн цӀе — ''хань'' йолуш); [[Пачхьалкхийн а, царех дозуш долчу латтанийн майданийн тептар|кхоалгӀа меттехь йу шен майданца]], шелла а дукха латта [[Росси]]йхь а, [[Канада|Канадехь]] а бен доцуш. [[Йоккха пачхьалкх]] йу, [[потенциалан онда пачхьалкх]] йу, [[экономика|экономикин]] [[онда пачхьалкх]] йу, [[Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан (КЪЦКХ) Кхерамазаллин Кхеташо|КЪЦКХ-н Кхерамазаллин Кхеташонан]] даиман а йолу декъашхо йу. Дуьненахь [[космосан белхан пачхьалкх]]ехь коьртехь йолчарех цхьаъ пачхьалкх йу, [[ядеран герз]] ду, дуьнен тӀехь уггара доккха эскар а ду. 2010 шарахь цийн экономика хьалха йаьлла японийчул а, [[Пачхьалкхийн чуьра валови гӀирсан (ЧВГӀ) тептар (номинал)|номиналан ЧВГӀ-ца дуьненахь шолгӀа экономика]] хилла<ref>{{cite web |url = http://www.bloomberg.com/news/2010-08-16/china-economy-passes-japan-s-in-second-quarter-capping-three-decade-rise.html/ |title = China Overtakes Japan as World's Second-Biggest Economy |author = Kevin Hamlin |date = 2010-08-16 |publisher = [[Bloomberg]] |accessdate = 2015-02-05 |lang = en }}</ref>. 2014 шеран декабрехь дуьйна йу дуьненахь хьалхара [[Пачхьалкхийн ЧВГ1-н тептар|экономика ЧВГӀ-га диллича]]<ref>{{cite web |url = http://www.forbes.com/sites/timworstall/2014/12/07/chinas-now-the-world-number-one-economy-and-it-doesnt-matter-a-darn/ |title = China's Now The World Number One Economy And It Doesn't Matter A Darn |author = Tim Worstall |date = 2014-12-07 |publisher = [[Forbes]] |accessdate = 2015-02-05 |lang = en }}</ref>. ЦХР йу дуьненахь дукхаха йолу [[индустри]]н гӀирсашдарехь хьалхе лелош, цу йукъахь автомобилаш йар а, уьш йохкайаларехь а. Дуьненан йоккха [[экспорт]]ёр («дуьненан фабрика») йу иза. Дуьненахь уггара а дукха [[Пачхьалкхийн дуьненйукъара резервийн тептар стран|дешийн-валютан резерв]] йу. Цийн-мохк дуьненйукъара кхоллараш йукъах бу: [[КЪЦКХ]], [[ЙГӀА (АТЭС)]], [[G20]], [[Дуьненайукъара йохкэцаран кхоллар]] (ДЙКХ; 2001 шеран декабрехь дуьйна<ref>{{cite web |url = http://www.wto.ru/chto.asp?f=memb&t=7 |title = Члены ВТО и наблюдатели |date = 2014-06-26 |publisher = «Центр экспертизы по вопросам Всемирной торговой организации» |accessdate = 2015-02-05 }}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), кхин тӀе [[ШОС]] а, [[БРИКС]] а. 1949 шарахь Цийн Халкъан Республика дӀакхайкхичхьана Ӏедалехь йолу партии [[Цийн Коммунистийн парти]] (ЦКП) йу. == Истори == [[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Чжунго ''«Йуккъера пачхьалкх»'' — Цийн шайн цӀе]] {{main|Цийн истори}} Цийн истори шатайпа бесбесара шира тептаршкара схьаэцна йу, и тептарш а, [[археологи]]н карийна тоьшаллаш а цхьана тоьхча, меттахоттало политически дахар а, социальни кхиамаш а, кӀорггера шира заманчура дуьйна. Шира Цийн динан-философин а, историн а чулацам болу, динехь деза лерина долу [[тептар]]ша, — [[Конфуций]]н Ӏилма дуьйцурш шатайпа — цийн цивилизаци кхин дӀа кхоллайаларна а, цийн къоман дуьнегарна а гӀодора. Конфуций заманахь дуьйна Цийн цивилизацийн хӀора стагана аматехь йара лакхара социальни а, политикин а жигаралла, иза хьажийна йара дуьненахь ирс, аьтту хилийта — цу тӀе къадар делера а цахуьлийтара цара, ткъа шайн ницкъашца кхоьллина лорура. [[Цийн-мохк|Цийн]] цивилизаци — дуьненахь уггаре а шираниг йу. Цийн Ӏилманчаша{{муьлханаш}} дийцарехь, цуьнан хан пхи эзар шо хила мега, цу тӀе долуш долу йазбинчу бух тӀехь дӀакъовлу мур 3500 шо сов. Генара заманара йолу административан урхаллин система, хийцалушйолу династешца туолуора, дуккха а тӀехьабисинчу лулахой-даьхнашца лелашболчаьрца а, ламанхошца а дуьстича, церан экономика лаккхара латталелоран бух тӀехь лаьтташ йара, цуо гушболу аьттонаш бора цийн пачхьалкхана. Кхин а чӀагӀйелира цийн цивилизации Конфуцийн идеологи пачхьалкхан идеологии ([[I бӀешо вайн эрал хьалха]]) йаро а, [[цийн йоза|йозан цхьа система]] хоттайаро а ([[II бӀешо вайн эрал хьалха]]). [[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Боккха Цийн пен]]]] Политикин агӀора хьаьжча Цийн-мохк масех эзар шарахь чекхбелира йух-йуха хийцалуш болучу политикин цхьааллин а, къастаран а муьрашкахула, цхьацца хенахь цхьа дакъа йа шаболу мохк кхечу пачхьалкхийн дакъа хуьлура (масала, [[Юань импери]]и а, [[Цийн импери|Цийн]]) импери а. Цийн-махкана сих-сиха арахьара тӀелетара, амма дукхаха болу тӀелетарш хьалха, йа тӀехьа ций хуьлий цийн этносах дӀаиэлора, ткъа церан пачхьалкхан латта дукхахьолахь Цийн-махкана йукъатохура. Таханалера цийн пачхьалкх а, халкъ а дукха бӀешерашкахь гонахьара дуккха а долу азин къаьмнашца (дукха миллионаш адамаш иэлуш, бӀешерашкахь хань къомо ассимиляци йина) оьздангаллин а, политикин а дӀаиэдаларан, уьйранаш латтайаран жамӀ ду. Цу тӀе лара деза, цийн историйийцаро йукъайалайо кхечу къаьмнийн йозуш йоцу пачхьалкхаш (монголийн а, маньчжурийн а) Цийн-махкан династийн терхьийн историн йукъа, оцу къаьмнийн шайн историн Ӏадаташ тергал а цадеш, церан пачхьалкхаш Цийн-мехкан дакъош долуш санна. [[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династи|Цийн]] эскарийн тӀом гӀоьвттанчу ''[[Мяо]]шца'']] [[Файл:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|[[Тайпинийн гӀаттам]]]] [[Файл:Illustration of the Decapitation of Violent Chinese Soldiers by Utagawa Kokunimasa 1894.png|thumb|[[Япон-цийн тӀом (1894—1895)|Япон-цийн тӀом]] 1894—1895]] ; Цийн историн Ӏилмано тӀеиэцна йоцца терхьийн таблица, {|class="standard" ! Шераш !! Пачхьалкх (династи) |- ! Вайн эранал хьалха ! |- |2353 в. э. хь. — 2255 в. э. хь. |Туьйранашкахь вуьйцу куьйгалхо [[Яо (император)|Яо]] |- |2255 в. э. хь. — 2205 в. э. хь. | Туьйранашкахь вуьйцу куьйгалхо [[Шунь]] |- |2205 в. э. хь. — 1766 в. э. хь. | Туьйранашкахь вуьйцу куьйгалхо [[Ся (династи)|Ся]] |- |1766 в. э. хь. — 1122 в. э. хь. |[[Шан (династи)|Шан-Инь династийн]] Ӏадат хилла терахь |- |1122 в. э. хь. — 249 в. э. хь. |[[Чжоу (династи)|Чжоу династийн]] Ӏадат хилла терахь |- |221 в. э. хь. — 206 в. э. хь. |[[Цинь (династи)|Цинь династийн]] Ӏадат хилла терахь, цийн къоман пачхьалкх кхоьллина хан |- |206 шо в. э. хь. — 220 в. э. |[[Хань династи]]йн Ӏадат хилла терахь<br /> (оцу йукъахь [[Малхбузен Хань]] — 206 в. э. хь. 25 в. э. кхаччалц,<br /> [[Малхбален Хань]] — 25 — 220 в. э.) |- ! Вайн эра ! |- |220—264 |[[Вэй (пачхьалкх)|Вэй династи]], [[Кхаа пачхьалкхан зама]] |- |265—420 |[[Цзинь (265—420)|Цзинь династи]] ([[Малхбузен Цзинь]]: 265—316, Малхбален Цзинь: 317—420) |- |420—479 |[[Лю Сун|Къилба Сун династи]] |- |479—501 |[[Къилба Ци|Ци династи]] |- |502—556 |[[Лян (династи)|Лян династи]] |- |557—588 |[[Чэнь (династи)|Чэнь династи]] |- |581—618 |[[Суй династи]] |- |618—917 |[[Тан династи]], цийн оьздангаллин «Дешийн бӀешо» |- |907—959 |[[Пхеа династийн а, итт пачхьалкхан а зама]] |- |960—1279 |[[Сун династи]], ЙуккъерабӀешерийн экономикин дахаран лакхара айам |- |1280—1368 |[[Юань династи]] ([[монголаш|монголийн]]) |- |1368—1644 |[[Мин династи]] |- |1644—1911 |[[Цин династи]] ([[маньчжураш|маньчжурийн]]) |- |1912—1949<br /> ([[Тайвань|Тайванехь]] — таханаллац) |[[Цийн Республика]] |- |1949 ш. 1 октябрехь дуьйна |Цийн Халкъан Республика |} === Цин династи === Юьхьанца династех «Цзинь» (金 «деши») олура, Цзинь империи цӀарах — хьалха шайха маньчжураш бевлла йолу [[чжурчжэни]] хиллайолу пачхьалкх. 1636 шарахь цӀе хийцина хилла «Цин» (清 «цӀена») аьлла. XVIII бӀешера хьалхарчу декъехь цинийн куьйгалхойн аьтту белира пайдехьа нисдан пачхьалкхан куьйгалдар, оцу белхан цхьа жамӀ ду оцу бӀешарахь уггара чехка темпашца айаделира Цийн-махкара халкъ дебар. Цинийн гуоно лелайора [[Хайцзинь|ша дӀакъастаран политика]], тӀехьа XIX бӀешарахь Цин империн йукъабогӀуш хилла Цийн-мохк [[Хьалхара опиуман т1ом|нуьцкъала дӀабиллира]] Малхбуза пачхьалкхаш. ТӀехьарлера Малхбуза пачхьалкхашца долу гергарлонаш аьтту бира династийн [[Тайпинийн г1аттам]]ах кӀелхьарайала, гӀеххьачул аьттонца модернизаци йан, ткъа иза бахьанехь XX бӀешераш доладаллац латта, амма иза бахьана дара маньчжураш цабезар айадалар. === XX бӀешо === [[Файл:China 1900.jpg|thumb|Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедина тӀиера XX бӀешерийн хьалхарчу декъан Цийн-мехкан шен карта]] 1900 шеран майхь Цийн-махкахь болабелира боккха гӀаттам, цунна цӀетиллира боксёрийн, йа [[Ихэтуанан гӀаттам]]. 1900 шеран 21 июнехь [[Цыси|Цыси паччахьо]] Йоккхабританина, Германина, Австро-Мажарийна, Францийна, Италийна, Японана, Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташна, Россина тӀом кхайкхийра. Йаккхий пачхьалкхаш резахилира бертахь доьхьало йан гӀаттамхошна дуьхьал. 1904 шарахь 8 февралехь болабелира [[Оьрсийн-японин тӀом]] [[Манчжури]] а, [[Корей]] доладархьама. Цийн-махкан дозан тӀехь бодара тӀом, Россина чӀогӀа аьтту боцуш а бара иза: оцунан жамӀашца Россино дӀаелира Японан [[Порт-Артур]] а, Ляодунски ахгӀайре а, цу тӀехь бинчу цӀерпоштнекъийн цхьана декъаца [[ЦМЦ1Н]]. 1908 шарахь 14 ноябрехь [[Цыси|Цыси паччахьа]] хьалхо Ӏедалера дӀаваьккхина волу [[Гуансюй|Гуансюй паччахь]] велира. Гуансюйна дӀавш теснера, хӀунда аьлча Цысина цалаара иза шелла тӀаьхьавуьсийла. ШолгӀачу дийнахь елира Цыси а. Паччахь хоьттира ши о долу [[Пу И]]. Цуьнан доладеш волу регент хоттийра цуьнан да [[Айсиньгёро Цзайфэн|эла Чунь]]. 1910 шарахь Японис дӀалецира Корей. 1911 шарахь Цийн-махкахь болабелира [[Учанан гӀаттам]]. Иза йоьхьиг йара [[Синьхайн революци]]н (1911—1913), жамӀ дара маньчжурийн династии кхоссар. Цийн импери йуьйхира, дӀакхайкхийра [[Цийн республика]] кхоллар. Монархи йоьжначул тӀехьа, Монголин Богдо-хан республикин куьйга кӀел ца веара, цуо кхайкхийра, шен пачхьалкхо маньчжурийн династин суверенитет къобал йора, ткъа Цийн республикин ца йо аьлла. 1912 ш. 3 ноябрехь бартбаран кехат хоттийра Монголино Российца. Цийн-махкахь йукъара къийсамаш беш Ӏашшехь, Ингалсо [[Тибет]]ехь шайн позицеш чӀагӀйира, уьш гӀевттира къам мукъадаккхаран къовсаме, Цийн гарнизонан арайала йийзира пачхьалкхера. Оцу хенахь дуьйна Цийно Тибет дӀалацалц, иза йозушйоцу пачхьалкх йара. Росси резахилира Тибет Ингалсо доладо мохк лара, ткъа Ингалсо лерира оьрсийн Ӏалашонаш йозашйоцучу (Арахьара) Монголи. 1912 шеран 12 февралехь [[Пу И|Пу И паччахьа]] Ӏарш дӀаелира. Ӏедале веара инарла [[Юань Шикай]] — премьер-министр а, эскаран коьрта эмир а. Кестта иза дӀакхайкхийра Цийн президент. 1913 шарахь хилира «[[ШолгӀа революци]]» коьртехь [[Сунь Ятсен]] а волуш. [[Юань Шикай]]с охьатаӀийра къаьстина лела гӀовттамхой йуккъера а, къилбехьара а провинцешкахь. Пачхьалкхехь дӀахутту Юань Шикайн тӀеман диктатура, иза ву бэйянски (къилбаседера) милитаристийн тоба кхоьллинарг. Сунь Ятсена дийзира дозанал аравала. [[Хьалхара дуьненан тӀом]] болабелча цийн правительство кхайкхадо шеш нейтральни хилар, доьху тӀемаш дечу агӀонашцка Цийн дозан тӀе тӀом цабаккхар, оцун декъахь ду аренде схьэцна латтанаш а. Амма 1914 шеран 22 августехь [[Японо]] кхайкхийра шеш Германица тӀеман хьолехь хилар, [[Шаньдун]] провинцехь немцойн колонин центр йолу [[Циндао]]н къилбаседехьа охьадоссийра 30 эзар долу эскар. Шина беттан тӀеман кампанехь Японо дӀалецира Шаньдунехь германин латтанаш, иштта куьйга кӀелалецира шайолу провинци. 1915 шарахь цийн принцаш кхажтосу Цийхь монархи хоттайарехьа паччахьан Ӏарш тӀехь [[Юань Шикай]] волуш. Парламент дӀасахоьцу. Кхайкхадо [[Цийн импери (1915–1916)|Цийн импери]] кхоллар. Иза бахьанехь могӀа гӀаттамаш хуьлу Цийн провинцешкахь. Пекинах йозуш цахилар кхайкхадо [[Юньнань]], [[Гуйчжоу]], [[Гуанси]] провинцеш. Царал тӀехьа дӀакъаьста [[Гуандун]], [[Чжэцзян]], [[Сычуань]], [[Хунань]]. 1916 шарахь 22 мартехь республика меттахоттийра. [[Юань Шикай]]н дарж охьадилла дийзира. Юань Шикай веллачул тӀехьа Цийхь кхоллабала буьйлабелира, тайп-тайпана милитаристийн тобанийн, дуккха а тӀеман-феодальни мехкаш. Уггара йоккханиг йара [[Бэйянийн милитаристаш|бэйянийн тоба]], тӀехьа йекъайеллайолу [[фынтянан тоба]]не шен куьйгаллехь хьалха хунхузийн жоьлкийн тобан корта [[Чжан Цзолинь]] волуш, [[Чжилийн тоба|чжилийн]] тобане коьртехь инарла [[Фэн Гочжан]] волуш, [[Аньхойн тоба|аньхойн]] тобане коьртехь инарла [[Дуань Цижуй]] волуш. Фэнтянан тобан карахь йара [[Хэйлунцзян]], [[Гирин (провинци)|Гирин]], [[Ляонин|Фэнтянь]] провинцеш, чжилийн — [[Шаньдун]], [[Цзянсу]], [[Чжэцзян]], [[Фуцзянь]], [[Цзянси]], [[Хунань]], [[Хубэй]] провинцеш, Чжили провинцин дакъа а. Фэнтянан а, аньхойн а тобанашна финанс латтадора Японо, чжилийн — Ингалсо а, Америко (АЦШ) а. [[Ли Юаньхун]] вара къилба-малхбузан милитаристаш хоттийна. Вице-президент инарла Фэн Гочжан Ингалсан а, Америкин (АЦШ) а новкъа вара, ткъа премьер-министр инарла Дуань Цижуй лаьттара японан агӀора. 1917 шарахь Япон Дуань Цижуйн даккхийра декхарш дала йолайелира, царех керл-керла агӀонаш йуьтуш, оцу декъахь Маньчжурера концесси а. 1912 шарахь [[Гуанчжоу]] провинцехь кхоьллира [[Гоминьдан]] парти. Иттех шо даьлча, 1921 ш., кхоьллира [[Цийн Коммунистийн Парти]], декъашхой кӀезиг а болуш, оцу хенахь башха лераме а йоцуш. 1924 ш. 20 январехь дӀабаьхьира [[Гоминьдан]]ан Шайолу цийн I гулам [[Гуанчжоу]]хь. Гуламехь цийн коммунисташца а, [[Советийн Социалистийн Республикийн Союзаца (ССРС)]] а гергарлонан некъ тӀеийцира. 16 июнехь кхоьллира ТӀеман [[академи Вампу]] куьйгаллехь [[Чан Кайши]] а волуш. Хьалхара дӀаиэцарехь схьаийцира 400, шолгӀа — 500, кхузлагӀа — 800, ткъа доьзлагӀа — 2600 гергга ладогӀархо. Вампу академие йеара советийн тӀеман хьехамчийн йоккха тоба. 1924 шеран октябрехь тӀеийцира Цийн Конституци — законаш кхолларан меже хилира Сенатах (хоржура 6 шаран меттигерчу Ӏедалан урхалло) а, Депутатийн Палатех (хоржура халкъо 3 шаран) а лаьтташ йолу Парламент, ткъа пачхьалкхан корта Президент, харжара Парламенто 5 шаран. Кхочушдаран меже Премьер-Министрах а, министрах а лаьтташ йолу Кабинет йара, ткъа уьш хиттабора Президенто Депутатийн Палатийн пурбанца, лакхара суьдан инстанцией — Лакхара Суд йара, цуьнан председатель хоттавора Сенатан пурбанца, меттигера Ӏедалан законаш кхолларан меже — бахархоша хоржу гулам бара, меттигера Ӏедалан кхочушдаран меже — бахархоша 4 шеран хоржу административан советаш дара. 1926 шеран мартехь Чан Кайшис Кантонехь тӀеман харцам бира, гӀалара коммунисташ лаьхкира, ткъа кхоъ бутт баьлчи хаьржира Гоминьданан председатель а, тӀеман ницкъийн коьрта эмир а. Лакхара дарж даьккхина, Чан Кайшис рейхсверан инарла хиллаволу [[Сект, Ханс фон|фон Сект]] коьртехь а волуш немцойн хьехамхошка кхайкхира. 1926 шарахь Чан Кайшин Цийн Къоман-революцийн эскаро [[Къилбаседехьа лелар]] олуш болу тӀелатарш дира. Йалх баттахь цасоццуш тӀемаш бича меттигерчу тӀеман куьйгалхойн Ӏедалах мукъайаьхнера Цийн йуккъара кӀошташ. 1927 шо долалуш Чан Кайши вуьйлира [[Гоминьданан|ГМД]] а, [[Цийн Коммунистийн партин|ЦКП]] а цхьанатоьхна фронт цалечкъош йохо: цуьнан эскарш дуьйладелира герз дӀадаккха шанхайн тобанашкара а, гӀайранашкара а. Дуьйладелира тобанашкахь нах дӀалецар, профсоюзийн кортош а, коммунисташ а байар. Цунна доьхьала коммунисташ 1 августехь [[Наньчан]] гӀалахь гоминьданан эскаран цхьана декъан гӀаттам бира, иза Цийн истории йукъа бахана «[[Наньчанан гӀаттам]]» аьлла. 1927 ш. декабрехь [[Кантон (г1ала)|Кантонехь]] айира коммунистийн гӀаттам, иза гоминьданхоша охьатаӀийра деа дийнахь цӀи Ӏанош тӀемаш бинчул тӀехьа. Масех тӀеман операци йинчул тӀехьа 1927 шере гергадахача Гоминьданан эскаро доладешдара Цийн доккхаха долчу декъан тӀехь. 1931 шарахь гуьйрана [[Япон]] Цийн тӀелетира. 18 сентябрехь цхьа могӀа йамартлонаш йина японаш тӀелетира, йоццачу хенахь дӀалецира [[Манчжури]]. 1932 ш. мартехь кхузахь дӀакхайкхийра [[Маньчжоу-Го]] пачхьалкх, коьрте хоьттира тӀаьххьара маньчжурийн [[Цин]] империн паччахь хиллаволу, [[Синьхайн революци]] йолуш дӀаваьккхина волу [[Пу И|Айсиньгёро Пуи]]. Оцу халачу хенахь цхьанахенахь кхаа мостагӀца тӀомбан бийзира [[Чан Кайшин]]: арахьара японан агрессица а, меттигашкара цхьаболу милитаристийн спорадически гӀаттамашца а, пачхьалкхехь Ӏедал дӀалаца герга болчу [[Цийн Коммунистийн Партин|ЦКП]] тӀеман ницкъашца а. Цуо хаьржира японашца компромиссан политика, милитаристашца гӀуллакхаш леладора тароне хьаьжжина, коммунисташца цхьан а компромисс хуьлийла йацара. 1934 шарахь [[Цийн Коммунистийн Партин|ЦКП]] коьрта ницкъашна гуо бира [[Цзянси]] провинцехь. Оцу гуон йукъара ЦКП куьйгалло аьтту белира арабовла, масийтта баттахь некъ бина эскар пачхьалкхан Къилбаседа-Малхбузе далийра. Цунах олура «башха кӀошт», коьрта гӀала [[Яньань]] йара; и хилла хӀуманаш ЦКП историна йукъа дахана «[[Цийн коммунистийн Боккха некъ|Боккха некъ]]» аьлла. [[Чан Кайши]] дагахь вара цигахь а коммунисташца тӀомбан, ткъа оццахь бунт гӀаттийра цуьнан цхьа могӀа инарлаш, царна гӀолехь хетара коммунисташца берта а бахана, цхьана японан агрессица тӀомбар. «[[Сианан инцидент]]ан» жамӀашца барт хилира [[Цийн Коммунистийн Партин|ЦКП]] а, [[Гоминьдан]]ан а цхьанатоьхна фронт йан. Чан Кайшин Правительствон Веймарски республика хенахь дуьйна [[Германийн-цийн гергарло (1911—1941)|кхочура тӀеман гӀо Германера]]. Ӏедале Гитлера веъча гӀо алсамдаьккхира коммунисташца тӀом байтархьама. Цийхь лицензии йолу немцойн герз деш заводаш йира, германийн хьехамчаша Ӏамабора белхалой, Ций чукхоьхьура шлемаш, ''Gewehr'' 88 а, [[Gewehr 98|98]] олу винтовкаш, [[Mauser C96|Mauser]] пистолеташ. Цийн кхочура кӀеззига [[Henschel Hs 123|''Henschel'']], ''Junkers'', ''Heinkel'', ''Messerschmitt'' кеманаш, ''Rheinmetall'' а, ''Krupp'' гаубицаш, танкандуьхьал а, ломан а йаккхийн тоьпаш, масала, [[Pak 35/36|''Pak'' 35/36]], латтайора кхин а [[PzKpfw I|''PzKpfw'' I]] олу йай танканаш. 1936 шарахь 25 ноябрехь Японо а, Германис а [[Антикоминтерновски пакт]] олу барт бира, иза ССРС а, коммунизман гӀуллакхна а дуьхьала бара. 1936 шеран 12 декабрехь хилира [[Сианан инцидент]], цуо Чан Кайши коммунисташца берта вахавизийтара. 1937 ш. 7 июлехь Пекинан уллорчу [[Лугоуцяо]] тӀай долчохь хилла дардацар бахьанехь Японан а, Цийн а йукъахь «боккха» тӀом болабелира. Оцу меттигара, цийн историхошна моттарехь, болало [[Шолг1а дуьненан т1ом]]. 1937 шеран 21 августехь тӀеэцна Советийн-цийн вовшашна тӀецалатаран барт, цул тӀехьа ССРС йолайелира Чан Кайшин правительствон тӀеман а, экономикин а гӀодан (Цийн латтадора И-16 кеманаш а, кхин тӀеман техника а, дуьхьанца Цийн агӀора тӀомбеш советийн лётчикаш а бара). Цийн Германийн тӀеман гӀо сацийра. 1949 ш. ЦКП тӀеман ницкъаша толам баьккхира Цийра граждански тӀамехь, цу тӀе [[Гоминьдан]]е ларлура дара шайн Ӏедал шегга — АЦШ гӀо а доцуш, ткъа «Цийн Компартин шайн аьтту бацара Ӏедал тӀемаца дӀалаца, уьш тӀетижира Советийн Союзна»<ref>Ледовский А. М. 2005. СССР, США и китайская революция глазами очевидца 1946—1949. М.: Ин-т Дальнего Востока РАН.</ref>. АЦШ доккха тӀеман гӀодора Гоминьданан, цу йукъахь чогӀа дукха танкаш. 1949 шарахь болх дӀаболира Цийн халкъан политикин консультативни совето, цуо дӀакхайкхира Цийн Халкъан Республика, хаьржира Центральни Халкъан Правительствон Совет. ЦХПС Председатель хилира [[Мао Цзэдун]]) цо кхоьллира Пачхьалкхан Административан Совет — лаккхара кхочушдаран меже (Председатель ПАС хоьттира [[Чжоу Эньлай]]). 1954 шарахь тӀеийцира конституци, цуо хийцира Центральни Халкъан Правительствон Советан цӀе Халкъан Векалийн Гуламан Шайолуцийн Гуттарен Комитет аьлла, ткъа Пачхьалкхан Административан Совет — Пачхьалкхан Совет аьлла. 1949—1956 шерашкахь [[Советийн Социалистийн Республикийн Союзан|ССРС]] гӀоьнца коьллира промышленностан коьрта отраслаш, промышленность халкъан долайаьккхира, [[йуьртан бахам]] йукъара бира, тӀетаьӀӀина йаржийра социалистийн гӀишлошйар. 1956 шарахь [[Цийн Коммунистийн Партийн|ЦКП]] 8-гӀа гуламехь кхайкхийра, [[Мао Цзэдун]]ан сатийсамаш кхочушдаран, «баккхийра кхиамийн» а, «коммунизацин» а политикин керла некъ (1958—1966), ткъа тӀехьлона 1966—1976, шина агӀонан къийсаман жамӀашца кхайкхийна «[[Цийн оьздангаллин революци|оьздангаллин революци]]». Цуьнан коьрта постулат йара [[социализм]] йаре хьаьжжина классийн къийсам чӀагӀбар а, пачхьалкх а, йукъаралла йаран Цийн «шакепара некъ» (товаран-ахчан йукъаметтиг цаиэшар, долахь долу хӀуман пачхьалкха йоцу кепаш цахилар, арахьараэкономикин уьйранаш совцайар, цӀенабоцу политикашна публикан суьдаш, [[хунвэйбинаш]] кхин дӀа а). И политика йара тӀехьа «веана къуйтоба» дӀа а йаьккхина Ӏедале веанчу [[Дэн Сяопин]]а сийсаза йина. ЦК ЦКП 11 кхайкхаран III Пленумехь ([[1978 шеран декабрь бутт]]) ши система ийна йолу социалистийн [[базаран экономика|экономикин]] некъ дӀакхайкхийра. И системаш йара: планаца дӀасаекъаран а, базаран а (кхечу пачхьалкхийн [[инвестицеш]] декъайалош, предприятешна алсама бахаман паргӀато луш, йуьртахь доьзалан подряда йукъабалор, [[экономика|экономикехь]] пачхьалкхан секторан дакъа лагӀдеш, паргӀата экономикин зонаш дӀайоьллуш, къоьлла дӀайоккхуш, [[Ӏилма]] а, [[техника]] ойъуш. Дэн Сяопин волуш пачхьалкхан арахьара политика, Маон хене хьаьжчи, пассивни йара. 1980-гӀа шераш чекхдовлуш 1990-гӀа шераш долалуш Цийн аьтту белира бахархойн йуург латтайаран проблема дӀайаккха, [[Валови чоьхьара продукт|ВЧП]] а, промышленни гӀирсашбаран а лакхара темпаш айъа, халкъан [[дахаран барам]] айъа. Хийцамаш аьттонца дӀабаьхьира иза хийцинчу [[Цзян Цзэминь|Цзян Цзэмина]] (1993 ш. дуьйна), [[Ху Цзиньтао]]с (2002 ш. дуйна), [[Си Цзиньпин]]а (2012 ш. дуьйна). == Пачхьалкхан хоттам == {{main|Цийн Халкъан Республикин Пачхьалкхан хоттам}} === Пачхьалкхан хоттаман бух === Цийн Халкъан Республика — [[Унитарни пачхьалкх|унитарни республика]] а, халкъан демократин диктатуран социалистийн пачхьалкх а йу. Пачхьалкхан коьрта закон ду 1982 шарахь тӀеэцна [[конституци]]. Пачхьалкхан Ӏедалан лакхара меже — цхьана палатех лаьтташ болу, меттигашкарачу халкъан векалийн гуламаш 5 шаран хоржуш болу, 2979 депутат йукъахь волу, [[Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам]] (ШХВГ) бу. ШХВГ сесси кхойкху хӀора шарахь. Сессешна йукъахь цуьнан бакъо дӀакхоьхьу [[Халкъан Векалийн Гуламан Шайолуцийн Гуттарен Комитет]]о. Харжамашна йукъабуьту Цийн Коммунистийн парти депутаташ а, [[Цийн Халкъан политикин консультативни совет]] (ЦХПКС) йукъайогӀу кхин а барх демократийн йу олушйолу парти а. Шайн законкхолларан Ӏедалан меженаш болхбеш йу [[ЦХР лерринайолу административан кӀошт|лерринайолу административан кӀошташ]] [[Гонконг]] а, [[Макао]] а. ШХВГ массо а депутат ву [[коммунистийн парти|коммунистийн]] а, [[демократи]]йн а блокан векал. Пачхьалкхан корта — [[ЦХР председатель]] волу ([[Си Цзиньпин]] ву ({{lang-zh|习近平}})). Иза ву [[ЦХР куьйгалхойн гола|пачхьалкхан куьйгалхойн пхоьалгӀа голан]] векал. Ӏедал оцу голан дӀадалар доладелла 2002 шарахь, Ху Цзиньтао ЦКП ЦК генеральни секретаран даржера Цзян Цзэминас хийцинчу хенахь. 2003 шеран мартехь Ху Цзиньтао хаьржира ЦХР Председатель, ткъа 2004 шеран сентябрехь — ЦКП ЦК Центральни ТӀеман Советан Председатель (ЦТӀС). Хьалха и даржаш карахь дара [[Цзян Цзэмин]]а. 2005 шеран 8 мартехь цийн парламентан сессехь (Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам) тӀеийцира ЦХР Центральни ТӀеман Советан Председатель даржера Цзян Цзэминан дӀавалийтаран дехар. ТӀехьуо и дарж дӀалецира Ху Цзиньтаос а, цуьнца чекхъелира пачхьалкхан лакхарчу куьйгаллехь Ӏедал хийцаран процесс. [[ЦХР ЦТ1С|ЦХР Центральни ТӀеман Совет]] кхоьллинера 1982 шарахь. Цуьнан хьалхара председатель хилира [[Дэн Сяопин]], 1990 шарахь оцу даржехь иза хийцира Цзян Цзэмина. ЦК ЦКП ЦТӀС а, ЦХР ЦТӀС а председателийн даржаш хӀинцалерачу Цийн политикин системехь, цхьана стагехь ду. ТӀеман совето а, цуьнан куьйгалхочо а цийн политикин системехь коьрта васт ловзайо. Иштта, 1989 шарахь оцу хенахь партийн а, пачхьалкхан а лакхара даржашкара дӀаваьллачу цу даржехь волу [[Дэн Сяопин]]а, омар дира майданара [[1989 ш. Тяньаньмэнь майданахь хилларг|гӀаттам]] охьатаӀабе аьлла [[1989 ш. Тяньаньмэнь майданахь хилларг|Тяньаньмэнь]] ({{lang-zh|天安门}}). 2013 шеран январех ЦХР лакхара пачхьалкхан а, партийн а даржаш декъар иштта дара: {|class="wikitable" !Ранг !Дарж !Даржехь волу |---- |1 |[[Цийн Халкъан Республикин Председатель]]<br />[[ЦКП ЦК Генеральни секретарь]]<br /> [[ЦХР Центральни т1еман совет|Центральни ТӀеман Советан]] Председатель |[[Си Цзиньпин]] |---- |rowspan="2"|2 / 3 |[[ЦХР Пачхьалкхан совет]]ан Премьер |[[Ли Кэцян]] |---- |[[Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам]]ан Гуттарен Комитетан Председатель |[[Чжан Дэцзян]] |---- |4 |[[Цийн Халкъан политикин консультативни совет]]ан Шайолуцийн Комитетан Председатель |[[Юй Чжэншэн]] |---- |} Пачхьалкхан кхочушдаран Ӏедалан Лакхара меже йу [[ЦХР Пачхьалкхан совет|Пачхьалкхан Совет]] (Центральни халкъан правительство), цу йукъабогӀу премьер, цуьнан гӀовсаш, Пачхьалкхан Советан декъашхой, министарш, комитетийн председателаш, генеральни ревизор, жоьпаллийн секретарь. Лакхара суьдан инстанци йу Лакхара Халкъан Суд. Хьалхара инстанци суьдаш [[кассаци]]онни суьдаш — халкъан суьдаш. Прокурорийн терго йо Лакхара Халкъан Прокуратуро а, халкъан прокуратурийн меттигерчу меженаш а. Пачхьалкхан Ӏедалан меттигера меже йу халкъан векалийн гулам, меттигера даиман болх беш йолу меженаш — гуттарен комитеташ (волосташкахь йац), меттигера кхочушдаран-омардаран меженаш йу меттигера халкъан правительство. == Физикин-географин амалаш == [[Файл:China topo.png|мини|300px|Цийн топографин карта]] {{main|Цийн Халкъан Республикин географи}} === Географин хӀоттам === Ций йу [[Малхбален Ази|Малхбален Азехь]]. Малхбале агӀора [[Тийна Ӏапказ]]ан хӀордийн хиш ду. Къилбаседа-малхбалехь доза ду [[КХДР]] а, [[Росси]]йца а, къилбехьа — [[Монголи]]йца, къилбаседа-малхбузехьа — [[Росси]]йца а, [[Кхазакхстан]]ца а, малхбузехь — [[ГӀиргӀазойчоь]]ца, [[Таджикистан]]ца, [[ОвхӀан]]ца, къилба-малхбузехь — [[Пакистан]]ца, [[ХӀинди]]ца, [[Непал]]ца, [[Бутан]]ца, къилбехьа — [[Бирма]]ца, [[Лаос]]ца, [[Вьетнам]]ца. Цийн латтан майда йу 9,6 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225033920/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html%20 |date=2018-12-25 }}</ref>. Ций уггара а йоккха пачхьалкх йу [[Ази|Азехь]], ткъа дуьненахь кхоалгӀа йу, шела а йоккха [[Росси]] а, [[Канада]] а бен йоцуш. [[Цийн стандартан хан|Цийн цхьаъйолу сахьтан аса]] — UTC+8. Цийн берданйист йогӀу къилбаседанехьара Къилбаседа Корейн дозанера къилбехьа Вьетнаме кхаччалц, йохалла 14 500 км йу. Цийн бердашца [[Малхбален-Цийн хӀорд]], [[Корейн залив]], [[Можа хӀорд]], [[Къилбан-Цийн хӀорд]] бу. [[Тайвань (гӀайре)|Тайвань]] гӀайре къастийна материках [[Тайванан шинахинъйукъ]]о. === Рельеф === [[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Хи [[Гуйцзян|Лицзян]]]] Цийн [[топографи]] чӀогӀа бес-бесара йу, цуьнан латташ тӀехь ду лекха [[Лам|лаьмнаш]], [[тӀамлаьмнаш]], [[таьӀна меттиг]]аш, [[гӀум-аре]]наш, шуьйра [[Акъари|акъареш]]. Дукха хьолахь билгалйоккху кхоъ йаккхийчех [[орографи]]н регион: * [[Тибетан лаьмнаш]], локхалла хӀордан барамал 2000 м сов, пачхьалкхан къилба-малхбузехь ду; * лаьмнийн аса а, лекха акъареш а 200—2000 м лекха, пачхьалкхан къилбаседа декъа тӀехь; * 200 м лахахь йолу лоха аккумулятивни акъареш а, лоха лаьмнаш а ду пачхьалкхан къилбаседа-малхбалехь, малхбалехь, къилбехь, цигахь беха Цийн дукхаха долу бахархойн дакъа. [[Йоккха Цийн акъари]] а, [[Хуанхэ]] хин тогӀе а, [[Янцзын хикхочийла]] а, вовшехкхета хӀордан бердйистехь, иза йаьржина къилбаседера [[Пекин]] тӀиера къилбехьа [[Шанхай]] тӀекхаччалц. [[Жовхарийн хи]]н майда (цуьнан коьрта [[Сицзян]] генца цхьана) йу Цийн къилбехь, иза Янцзы хин майданах къастийна [[Наньлин]] лаьмнаш а, [[Уишань (лаьмнаш)|Уишань]] ([[Цийра ЮНЕСКОн Дуьненан т1ехьен объектийн тептар|Цийра Дуьненан тӀехьен ткптара]] тӀейаздина) дукъо а. Малхбузера малхбалехьа цийн рельефо кхоъ тӀиэгӀа йо. Хьалхарниг царех — Тибетан лаьмнаш, цигахь алсама йу локхаллаш хӀордан барамалла 4000 метарал лекха. ШолгӀа тӀиэгӀа йо Сычуани лаьмнаш а, Йуккъера Цийн лаьмнаш а, цуьнан локхалла 1500 — 3000 м йу. Кхузахь ораматаш цӀеххьана хийцало, йуьстича дукха йоккха а йоцучу меттигехь Ӏаламан зонаш хийцало лекхалаьмнийн шийла йаьсса аренаш тӀиера субтропикийн хьаннаш тӀекхаччалц. ТӀаьххьара тӀиэгӀа йалталушйолу акъареш йу, уьш 1500 м хӀордан барамал лахахь йу. === Климат === {{main|Цийн Халкъан Республикин географи}} [[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|[[Гуанси-Чжуанский автономни к1ошт]]]] Цийн [[климат]] чӀогӀа бес-бесара йу — къилба-малхбалера [[Субтропикийн климат|субтропикийн]] тӀиера къилбаседа-малхбузера цӀеххьана-континентальни ([[Аридни климат|аридни]]) кхаччалц. Къилбера бердаш тӀехь хенан-хӀоттам билгалбоккху [[муссон]]ашца, уьш хуьлу тайп-тайпана лаьттан а, океанан а дӀахударан аматаш бахьанехь. Шерачохь лела хӀаваиэхь а, мехашца а аьхкен заманчохь хуьлу дукха тӀуналла, ткъа Ӏай дикка декӀа хуьлу. Муссонаш тӀейаро а, йухъйаларо а доккхаха долчу тӀегӀанехь билгалдоккху барам а, пачхьалкхехь йочанаш дӀасайекъар а. Шораллица а, йохаллица а, локхаллица а йолу Цийр йаккхий башхаллаш кхолладо тайп-тайпана температуран а, метеорологин а низам. Иза ду дукхахдолу пачхьалкхан дакъа ду [[йуккъерабараман климат]]ан областашкахь хиларе ца хьаьжина. Пачхьалкхан 2/3 декъал сов ломан даккъаш, лаьмнаш, тӀамлаьмнаш, гӀум-аренаш, ахгӀум-аренаш йу. 90 % гергга бахархой 10 % пачхьалкхан майдан тӀехь — хӀордйистера кӀошташкахь, даккхий хиш йисташкахула (Янцзы, Хуанхэ (Можа хи), Перл) беха. И меттигаш йу гӀочу экологин хьолехь, бахьана — дуккха а заманахь лелош ду латтанаш йуьртабахаман хьашташна а, промышленни хьашташна (жамӀ ду Ӏалам бехдар). [[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|[[Ганьсу]]]] Цийн къилбаседехь йолу провинци [[Хэйлунцзян]] йу йуккъерабараман климатан областехь, [[Владивосток]]ан а, [[Хабаровск]]ан а климатах тера йу иза, ткъа къилбехьара [[Хайнань]] гӀайре [[Тропикан климат|тропикехь]] ду. Температурийн башхаллаш оцу регионашна йукъахь Ӏаьнан заманахь йаккхий йу, амма аьхка башхаллаш кӀазгло. Хэйлунцзянан къилбаседехь Ӏай температура охьайолу −38&nbsp;°C, ткъа январан йуккъера температураш −16&nbsp;°C гергга йу. Июлера йуккъера температура оцу областехь йу 20&nbsp;°C. [[Гуандун]] провинцин къилбехьа йуккъера температура лесташ хуьлу январехь 10&nbsp;°C июлехь 28&nbsp;° кхаччалц. Йочаллин барам хийцало йоккхачу тӀегӀанехь температурел а чӀогӀа. [[Циньлин]] лаьмнийн къилбен басешкахь дукха догӀнаш оьху, максимум хуьлу аьхкенан муссонаш йолуш. Лаьмнашна къилбаседехьа а, малхбузехьа а таьӀчи догӀнаш лагӀло. Пачхьалкхан къилбаседа-малхбуза кӀошташ уггаре йекъа йу, цигахь йолчу ([[Такла-Макан]], [[Гоби]], [[Ордос]]) йаьсса аренашкахь йочанаш йац ала мегарду. Цийн къилбера а, малхбалера а областаш дукха хьолахь (шарахь 5 гергга) балахьоьгуш йу гӀишлош йохочу [[тайфун]]ашца, кхин а [[хихьадар]]шца, муссонашца, [[цунамешца]], [[Йокъалла|йокъаллица]]. Цийн къилбаседа кӀошташкахь хӀора бӀаьста хуьлу [[можа ченан мехаш]], уьш кхоллало къилбаседа йаьсса аренашкахь, мехаш схьайахьа [[Корей]] а, [[Япон]]ан а агӀора. === Пайдехь лаьттах доккху рицкъ === Цийхь дукха тайп-тайпана йагоран а, буьйда минералин а ресурсаш йу. Доккха маьӀна долуш ду лаьттахь дохку маьхкдаьтт, кӀора, эчиган тӀулгаш, [[Сийлахь эчигаш|механ деза эчигаш]]. Цийхь лаьттах дохкуш ду дуккха а пайдехь рицкъаш. Цийра коьрта энерги йоккха гӀирс кӀора бу, цуьнан лаьттах болу барамца Ций дукха пачхьалкхашал тӀехьа ца йуьсу, ткъа иза баккхарехь дуьненахь хьалхара меттиг бу — 2013 шарахь {{3561 млн [[Тонн|т]]}}<ref name=iea>{{cite web |url = http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/key-world-energy-statistics-2014.html |title = Key World Energy Statistics 2014 |date = 2014 |publisher = [[Экономикехь г1олацаран а, кхиоран а меже|OECD]], [[Дуьненайукъара энергетикан агентство|IEA]] |accessdate = 2015-02-04 |lang = en }}</ref>. Гулахь лаьттахь рицкъ доллу меттиг, дукхахъерг Къилбаседа Ций йу. Йаккхий ресурсаш йу иштта Къилбаседа-Малхбуза Цийхь. Цаьрца къие йу кхин кӀошташ, алссама къилбехьара. Доккхах долу дакъа [[тӀулгийн к1ора]] бу. КӀора боллу меттигаш дукхахаерш Къилбаседехьара а, Къилбаседа-Малхбалехьара а Цийхь йу. Уггара а дукха кӀора болла меттиг йу [[Шаньси]] провинци (30 % ресурсех) — [[Датунски к1орин шахта|Датунски]] а, [[Янцюаньски кӀорин шахта|Янцюаньски]] а кӀорин шахташ. Ций кхин а кӀора эцарехь хьалхара меттигехь йу дуьненчохь — 2013 шарахь ЦХР чубеъна {{320 млн т}}<ref name=iea />. Кхин коьрта энергоресурсаш йахаран гӀирс маьхкдаьтта ду. Цийхь лаьттах доллу маьхкдаьттан барамца дикахчу меттигехь йу Йуккъера, Малхбалера, Къилба-Малхбалера Азин пачхьалкхашлахь. Маьхкдаьтта доллу меттигаш гучаевлла тайп-тайпана кӀошташкахь, амма алссама йу уьш Къилбаседа Цийхь ([[Сунгари-Нонни]] акъари), хӀордайисташкахула, Къилбаседа Цийн [[шельф]] тӀехь, кхин а цхьайолу йуккъерачу кӀошташкахь — [[Джунгарски охьатаь1наче]]хь, [[Сычуань|Сычуани]]. Ций йу дуьненахь йаккхийчарех деши доккху пачхьалкх 2007 шарахь дуьйна. 2013 шарахь Цийхь доккхучу дешийн барам 6,23 % совбаьлла 2012 шерца дуьстича, иза хуьлу 428 тонн<ref>{{cite web |url = http://russian.people.com.cn/31518/8532681.html |title = В Китае впервые в истории потребление золота превысило тысячу тонн |date = 2014-02-11 |publisher = «[[Жэньминь жибао]]» |accessdate = 2015-02-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414201102/http://russian.people.com.cn/31518/8532681.html |date=2015-04-14 }}</ref>. Цийра компанеш жигара керла рудникаш дӀайоьллуш йу шайн пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а<ref>{{cite web |url = http://bullion.ru/news/?n=33077 |title = Объем добычи золота в Китае в 2011 году достиг нового рекорда |date = 2012-02-01 |publisher = Bullion.ru |accessdate = 2015-02-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205091644/http://bullion.ru/news/?n=33077 |date=2015-02-05 }}</ref>. Пачхьалкхехь чӀогӀа дукха лаьттахйохку [[Сланцаш (ломан тайпа)|сланцаш]], царех йаккхало [[сланцийн газ]]<ref>[http://www.cprm.gov.br/33IGC/1343402.html Unconventional gas systems in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103193155/http://www.cprm.gov.br/33IGC/1343402.html |date=2013-11-03 }}</ref>. 2015 шарахь Цийхь 6,5 млрд кубометр сланцийн газ йаккха барам тӀелаьцнера. Шаболу Ӏаламан газ йаккхаран барам пачхьалкхехь айъалур ду 6 % хӀинцалерчуьнца дуьстича. 2020 шаран барам хоттийна 60-100 млрд кубометр сланцан газ йаккха хӀора шарахь<ref>{{cite web |url = http://www.kommersant.ru/doc/1896136 |title = Газовые амбиции Китая |author = Тамила Джоджуа |date = 2012-03-19 |publisher = «[[Коммерсантъ]]» |accessdate = 2015-02-05 }}</ref>. === Хиш а, Ӏаьмнаш а === Цийхь дукха хиш ду, уьш цхьана тоьхчи дохал 220 000 км хирдара. 5000 сов царех охьа хьо шайн [[хи]]ш, хӀорамма а 100 км² сов майдана тӀиера. Цийн хиш кхуллу чоьхьара а, арахьара а системаш. Арахьара хиш — [[Янцзы]], [[Хуанхэ]], [[Амур (хи)|Хэйлунцзян (Амур)]], [[Чжуцзян]], [[Меконг|Ланьцанцзян (Меконг)]], [[Нуцзян]], [[Ялуцангпо]], церан йу араволийла [[Тийна океан|Тийна]], [[ХӀиндин океан|ХӀиндин]], [[Къилбаседа Шабина океан]]аш чу, цара хи схьаоьцу майда пачхьалкхан 64 % гергга йу. Чоьхьара [[хи]]шшан, барам кӀезга бу, алссама вовшен генахь а ду, дукхах долу меттигашка лекъна а ду. Уьш кхета [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] чу чоьхьарчу кӀошташкахь, йа дов [[гӀум-аре]]нашкахь а, дуьра ишалаш чохь; церан хи гулдо майда пачхьалкхан 36 % гергга йу. Цийхь дукха [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] ду, цара дӀалоцу майда 80 000 км² гергга йу. Эзарнаш шаьш кхоьллина [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] а ду — [[хилатторийла]]ш. Цийхь [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] а декъа мегар ду арахьара а, чоьхьара а аьлла. Арахьарниш аквадааршца дехаш долу теза Ӏаьмнаш ду, масала [[Поянху]], [[Дунтин]]ху, [[Тайху]]. Чоьхьарниш ду дуьра Ӏаьмнаш, угар а боккханиг царех [[Кукунор|Цинхай]] Ӏам бу. Чоьхьара кӀоштийн [[1ам|Ӏаьмнаш]] йукъахь дукха ду лекънарш, масала [[Лоб-Нор]] а, [[Цзюйянь]] а. === Ораматаш === Цийхь кхуьу 500 сов тайпана [[Буто эрзкепара|буто эрз]], царах лаьтта шайолу хьаннех а 3 % хьаннаш. Буто эрзийн хьаннаш йу 18 провинцехь — уьш дукхахайолу акхарой йеха меттиг хилла ца Ӏа, уьш механ беза гӀирс схьаболу меттиг а йу. Церан дечиг хилла чамхалгаш шуьйра лелайо промышленностехь. == Административан йекъайалар == {{main|Цийн Халкъан Республикин административан йекъайалар}} Цийн Халкъан Республико административан терго латтайо 22 [[Провинци (ЦХР)|провинцехь]] ({{lang-zh2|省}}); цул сов ЦХР правительство [[Тайвань]] шайн 23-гӀа провинции лору. Уьш йоцуш, ЦХР йукъайогӀу кхин а, Цийра кегийра къаьмнаш деха 5 [[Автономин кӀошт (ЦХР)|автономни кӀошт]] ({{lang-zh2|自治区}}); 4 центран куьйга кӀелхьарчу гӀаланийн дарж долу [[Центран куьйга к1елара г1ала (ЦХР)|муниципалан кхолламаш]] ({{lang-zh2|直辖市}}), 2 [[Билгалйаьккхина административан кӀошт (ЦХР)|билгалйаьккхина административан кӀошт]] ({{lang-zh2|特别行政区}}). 22 провинци, 5 автономин кӀошт, 4 центран куьйга кӀелара гӀала вовшахтуху «[[континент тӀиера Ций]]» термино, цу йукъа ца йогӀу [[Гонконг]], [[Макао]], [[Тайвань]]. ЦХР [[Цийн Халкъан Республикин Конституци|конституци]] тӀехь [[де-юре]] билгалйаьккхина кхотегӀайолу [[административан йекъайалар]]: [[Провинци (ЦХР)|провинци]] (автономин кӀошт, центран куьйга кӀелара гӀала), [[ЦХР уездаш|уездаш]], [[ЦХР волосташ|волосташ]]. Амма [[де-факто]] [[Континент т1иера Ций|материк тӀиера Цийхь]] меттигерчу Ӏедалан пхиъ тегӀа йу: * ''Провинцин тегӀа (34)'': 23 [[ЦХР провинци|провинци]], 5 автономин кӀошт, 4 [[ЦХР центран куьйга к1елара г1аланаш|центран куьйга кӀелара гӀаланаш]], 2 билгалйаьккхина административан кӀошт. * ''Округан тегӀа (333)'': 15 [[ЦХР округаш|округ]] (''префектура''), 286 [[ЦХР г1алийн округаш|гӀалийн округ]], 30 [[ЦХР автономин округаш|автономин округ]], 3 [[ЦХР аймакх|аймакх]] * ''Уездан тегӀа (2853)'': 1455 [[ЦХР уездаш|уезд]], 370 гӀалийн уезд, 117 [[ЦХР автономин уезд|автономин уезд]], 49 хошун, 857 кӀошт, 3 автономин хошун, 4 билгалйаьккхина кӀошт. * ''Волостан тегӀа (46466)'': 19683 [[ЦХР йуьрташ|йурт]], 13587 [[ЦХР волосташ|волость]], 1085 [[ЦХР къаьмнийн волосташ|къаьмнийн волость]], 106 [[ЦХР сомонаш|сомон]], 1 [[ЦХР къоман сомон|къоман сомон]], 7194 [[ЦХР урамийн комитеташ|урамийн комитет]], 2 [[ЦХР уездан куьйга к1елара к1ошташ|уездан куьйга кӀелара кӀошт]] * ''КӀотарийн тегӀа'': [[ЦХР к1отараш|кӀотараш]] а, меттигашкара бахархойн тобанаш а, йа микрокӀошташ (гӀаланашкахь). === Пекин (北京) === {{Main|Пекин}} Пекин гӀала йу Къилбаседа-Цийн аркъарин къилбаседа-малхбуза агӀора. Малхбузехь а, къилбаседехь а лаьмнийн зӀе йу, царех тӀехь-тӀехьа акъарий хуьлу, цу тӀиера къилба-малхбузехь охьане йу [[Можа хӀорд]]ехьа ([[Бохайн айма]]). Пекинехь йуккъерабараман-континентан климат йу, дика къаьсташ шеран заманаш а йу. === Тяньцзинь (天津) === {{main|Тяньцзинь}} Тяньцзинь Къилбаседа Цийхь йу, Бохайн заливаца йохалла лаьтта, Хуанхэ а, Янцзы хишца зӀе йолчу Доккха цийн татолан къилбаседа чеккхенгахь а йу. Къилбаседехь а, къилбехь а, малхбузехь а доза ду Хэбэй провинцица, Пекинца — къилбаседа-малхбузехь. Тяньцзинан малхбалехьа Бохайн заливан хиш ду. 96 км генахь йолу Пекинца Тяньцзинь вовшехтесна дукха масса болу цӀерпоштнекъаца. === Шанхай (上海) === {{main|Шанхай}} [[Файл:上海环球金融中心 (Shanghai World Financial Center).jpg|thumb|[[Шанхайн дуьненанйукъара финансин центр]]]] Янцзы хинан чеккхенан хьалхарчу декъа тӀехь, 31 град. 14 мин. къ.-с. ш., 121 град. 29 мин. м.-бал. й. <!-- 31°10′00″ с. ш. 121°28′00″ в. д.??? -->лаьтташ йу. Малхбалехь Малхбален-Цийн хӀордан хиш ду, къилбехьа — [[Ханчжоувань]] заливан хиш ду, малхбузехь Цзянсу а, Чжэцзян а провинцешца доза ду, ткъа къилбаседехьа Янцзы хинан чеккхе йу. Шанхай лаьтта пачхьалкхан хӀордийн бердашца нисса йуккъахь. Цуьнан аьтту болуш транспорт йу, шуьйрра чоьхьара майда йу, шен латтар стратегин меттигехь йу, йаккхийчарех хинан а, хӀордан а порташ йу цигахь. === Чунцин (重庆) === {{main|Чунцин}} [[Файл:Chongqing 004.jpg|thumb|Чунцин]] Цийн йуккъехь йолу Центран куьйга кӀелара гӀала йу, оцу кепара Цийн йеа субъектех, майданца уггара а йоккхаха йерг йу иза. Бахархой 7,5 млн стаг (32,75 млн стаг Чунцин административан округехь (терахьаш 2009 ш.). Дукхаха долу дакъа беха гӀалел арахьа. ЧВБ (ВВП) 2004 шеран терахьашца 266,5 млрд юань йа 8540 юань цхьана синна (24-гӀа а, 20-гӀа а меттигаш бу пачхьалкхехь). === Тайбэй === {{main|Тайбэй}} ЦХР правительствос Тайбэй Цийн йукъахь йолу автономин провинци Тайванан коьрта гӀала лору. Дукхаха йолчу пачхьалкхаш Тайбэй йозаш йоцачу пачхьалкхан [[Цийн Республика|Цийн Республикин]] столица лору. Бахархой — 2 625 756 (2006). === Гонконг (香港) === {{main|Гонконг}} [[Файл:Victoria Harbor. Hong Kong..jpg|165px|thumb|Виктория Харбор. Гонконг.]] Гонконг йа Сянга́н — Цийн Халкъан Республикин башха административан кӀошт йу, Азехь а, дуьненахь а йаккхийчарех цхьаъ финансийн центр йу. Бахархой 7 млн стаг. === Макао (澳門) === {{main|Макао}} Макао йа Аомы́нь — Цийн Халкъан Республикин йукъара автономин латта ду. Хьалха Португалин колони хилла. Бахархой — 541 200 стаг (2009). Ӏедалан мотт: португалхойн а, цийн а. Цийн административан кхоллам: {| class="standard" ! Регион !! (инглс.) !! (ций.) !! Адм. центр !! (инглс.) !! Бахархой<ref>[[:fr:Provinces de Chine]]</ref><ref>[[:fr:Région autonome (Chine)]]</ref><ref>[[:fr:Municipalité (RPC)]]</ref> |- !colspan="6" |Провинцеш |- |[[Аньхой]] |''Anhui'' |安徽 |[[Хэфэй]] |''Hefei'' |59 860 000 |- |[[Фуцзянь]] |''Fujian'' |福建 |[[Фучжоу]] |''Fuzhou'' |34 710 000 |- |[[Ганьсу]] |''Gansu'' |甘肃 |[[Ланьчжоу]] |''Lanzhou'' |25 620 000 |- |[[Гуандун]] |''Guangdong'' |广东 |[[Гуанчжоу]] |''Guangzhou'' |86 420 000 |- |[[Гуйчжоу]] |''Guizhou'' |贵州 |[[Гуйян]] |''Guiyang'' |35 250 000 |- |[[Хайнань]] |''Hainan'' |海南 |[[Хайкоу]] |''Haikou'' |7 870 000 |- |[[Хэбэй]] |''Hebei'' |河北 |[[Шицзячжуан]] |''Shijiazhuang'' |67 440 000 |- |[[Хэйлунцзян]] |''Heilongjiang'' |黑龙江 |[[Харбин]] |''Harbin'' |36 890 000 |- |[[Хэнань]] |''Henan'' |河南 |[[Чжэнчжоу]] |''Zhengzhou'' |92 560 000 |- |[[Хубэй]] |''Hubei'' |湖北 |[[Ухань]] |''Wuhan'' |60 280 000 |- |[[Хунань]] |''Hunan'' |湖南 |[[Чанша]] |''Changsha'' |64 400 000 |- |[[Цзянсу]] |''Jiangsu'' |江苏 |[[Нанкин]] |''Nanjing'' |74 380 000 |- |[[Цзянси]] |''Jiangxi'' |江西 |[[Наньчан]] |''Nanchang'' |41 400 000 |- |[[Гирин (провинци)|Гирин]] |''Jilin'' |吉林 |[[Чанчунь]] |''Changchun'' |27 280 000 |- |[[Ляонин]] |''Liaoning'' |辽宁 |[[Шэньян]] |''Shenyang'' |42 380 000 |- |[[Цинхай]] |''Qinghai'' |青海 |[[Синин]] |''Xining'' |5 180 000 |- |[[Шаньси]] |''Shanxi'' |山西; |[[Тайюань]] |''Taiyuan'' |36 050 000 |- |[[Шаньдун]] |''Shandong'' |山东 |[[Цзинань]] |''Jinan'' |90 790 000 |- |[[Шэньси]] |''Shaanxi'' |陕西; |[[Сиань]] |''Xi’an'' |32 970 000 |- |[[Сычуань]] |''Sichuan'' |四川 |[[Чэнду]] |''Chengdu'' |83 290 000 |- |[[Юньнань]] |''Yunnan'' |云南 |[[Куньмин]] |''Kunming'' |42 880 000 |- |[[Чжэцзян]] |''Zhejiang'' |浙江 |[[Ханчжоу]] |''Hangzhou'' |46 770 000 |- !colspan="6" |Автономин кӀошташ |- |[[Гуанси-Чжуанийн автономин кӀошт]] |''Guangxi'' |广西 |[[Наньнин]] |''Nanning'' |48 890 000 |- |[[Автономин кӀошт Чоьхьара Монголи|Чоьхьара Монголи]] |''Inner Mongolia'' |内蒙古 |[[Хух-Хото]] |''Hohhot'' |23 840 000 |- |[[Нинся-Хуэйн автономин кӀошт|Нинся-Хуэйн]] |''Ningxia'' |宁夏 |[[Иньчуань]] |''Yinchuan'' |5 880 000 |- |[[Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт|Синьцзян-Уйгурийн]] |''Xinjiang'' |新疆 |[[Урумчи]] |''Urumqi'' |19 630 000 |- |[[Тибетан автономин кӀошт|Тибетан]] |''Tibet'' |西藏 |[[Лхаса]] |''Lhasa'' |2 740 000 |- !colspan="6" |Коьрта гӀалин муьтӀахь йолу гӀаланаш |- |[[Пекин]] |''Beijing'' |北京 | | |15 810 000 |- |[[Чунцин]] |''Chongqing'' |重庆 | | |31 442 300 |- |[[Шанхай]] |''Shanghai'' |上海 | | |18 450 000 |- |[[Тяньцзинь]] |''Tianjin'' |天津 | | |11 519 000 |- !colspan="6" |Леррина административан кӀошташ |- |[[Гонконг]] |''Hong Kong'' (''Xianggang'') |香港 | | |6 864 346<ref>[[Гонконг]]</ref> |- |[[Макао]] |''Macau'' (''Àomén'') |澳门 | | |541 200<ref>[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx Estimates of population]</ref> |- !colspan="6" |[[Республика Китай]] тӀехьожуш йолу регион <br /> (политикин статус билгалйина йац) |- |[[Тайвань]] |''Taiwan'' |台湾 | | |23 069 345<ref>[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}</ref> |} == Экономика == {{main|Цийн Халкъан Республикин экономика}} 2013 шеран ЦХР экономика дуьненахь шолгӀа меттиге йолу номиналан ЧВБ барамца, Японал хьалха а йолий<ref>[http://www.nytimes.com/2010/08/16/business/global/16yuan.html?_r=1&pagewanted=all China Passes Japan to Become No. 2 Economy — NYTimes.com]</ref>, кхин а шолгӀа меттиге йолу ЧВБ, [[Эцаран корматаллин паритет|эцаран корматаллин паритетаца (ЭКП)]] лерина. ДВФ терахьашца 2014 шеран 1 эхашарахь ЦХР чоьхьара валови бахам ЭКП лерича хьалхара жамӀашца лерича Америкин Цхьаьнатоьхна Штател хьалхайаьлла, цул сов дакъа а, барам а шо чекхдолуш 16,48 % а, 17,632 трлн доллар Цийн хилира, 16,28 % а, 17, 416 трлн доллар АЦШ-н доьхьала<ref>[http://itar-tass.com/ekonomika/1494526 [[ИТАР-ТАСС]]. МВФ: ВВП по паритету покупательной способности Китая впервые стал больше, чем у США]</ref>. Конституцига ладоьгӀчи ЦХР [[социализм|социалистийн]] пачхьалкх йу, амма пачхьалкхан предприятеш бешболу ЧВБ тӀехь-тӀехьа лахлуш бу: 1998 шарахь 55 %, 2008 шарахь 41 %, 2011 шарахь 30 % в кхаччалц<ref>Чистякова С. В., Голд Н. Экономическое развитие и политические связи в Китае // Актуальные проблемы управления: теория и практика. Материалы международной (заочной) научно-практической конференции. — 2014. — С. 148</ref>. 2004 шарахь Конституцехь бинчу хийцамашца, долахь болу бахам «хьебеш бац». ХӀинцалерачу экономикин хоттамах ЦХР официально олу «[[Цийн специфика йолу социализм]] йар». Цийн экономикин кепийн маххадор, цхьаболчу экономистийн чӀогӀа бес-бесара бу. 40-сахьтан белхан кӀира йукъадаьккхина 1995 шарахь пачхьалкхан декъехь, ткъа шеран отпуск (5-15 де стаже хьаьжжина) йукъайаьккхина 2007 шарахь<ref>Чжан Би Юй С. 71 — 72</ref>. И белхан гарантеш 2010-гӀа шерашшана лелаш йац ахархошна а, долахь йолчу предприятешна а<ref>Чжан Би Юй С. 72</ref>. 1980 шарахь дуьйна Цийн экономика толуш йу йуккъера барам лаьрчи 15 % шарахь. 1990-гӀа шераш чекхдовлуш экономика тойаларан боларш лагӀделира шарахь 8 % кхаччалц, амма 2001 шарахь ЦХР [[ДЙЭКХ|Дуьненайукъара йохк-эцаран кхолламан]] йукъайагӀча чуйогӀу кхечу пачхьалкхашкара инвестицеш а, экспорт а шорйаро экономикин болар сихдира. Официальни терхьашца, 2003 ш. Цийн ЧВБ айабелла 10 %, амма, эксперташ бахарехь, ЧВБ тӀекхета там бара 10-12 %. Арахьара йохк-эцаран барам 2005 шарахь кхечира 23 %. [[Файл:GDP of China annual growth each quarter.svg|lang=ru|thumb|267x267px|Цийн ЧВБ айабалар]] 2005 шарахь 80 % Цийн дозан арахьара инвестицеш лаьтта [[Ази|Азехь]]<ref>[http://russian.china.org.cn/russian/233630.htm Открытие ежегодного совещания Боаоского азиатского форума]</ref>. Цийхь базаран экономика кхоллар дӀахьуш ду Коммунистийн партин куьйгаллица пхеа шеран планийн бух тӀех. Экономико ца йойу шен мехалла. Лакхара дакъа кхечу пачхьалкхийн инвестицеш йоллушехь, 80 % гергга оцу инвестицеш ЦХР экономике чуеанчу инвесторех дозанал арахьа бехаш болу этнически цийш ([[хуацяо]]) бу. Бес-бесара маххадорехь Ций [[АЦШ]]-н тӀехьакхиа еза 2015—2021 шарашкахь<ref>{{cite web|url=http://www.fxteam.ru/forex/obzor-finansovoi-pressy/33440.html|title=Китай обгонит Америку за десять лет. Спорим?|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhfQMcbM|archivedate=2013-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ria.ru/economy/20111108/484261984.html#13507512128982&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Экономика Китая догонит США к 2015 году, считает Conference Board &#124; РИА Новости|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhfSK7E8|archivedate=2013-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://prognozoff.ru/prognozy_dolgosrochnye/prognozy_dlya_kitaya/|title=Прогнозы для Китая — Prognozoff|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhfZsOKC|archivedate=2013-02-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312050729/http://prognozoff.ru/prognozy_dolgosrochnye/prognozy_dlya_kitaya/ |date=2013-03-12 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chinapro.ru/rubrics/1/6159/|title=ChinaPRO — Деловой журнал про Китай: новости Китая, экономика Китая, бизнес с Китаем, выставки в Китае, доставка из Китая, товары из Китая, поставки из Китая, производство в К …|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhfagCjC|archivedate=2013-02-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603132309/http://www.chinapro.ru/rubrics/1/6159/ |date=2013-06-03 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=448206&cid=6|title=Вести.Ru: Китай обгонит США по объему ВВП|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhfeKeqE|archivedate=2013-02-25}}</ref> кхин тӀе АЦШ-лла а кхузза совйаьла йеза 2040 шарахь<ref>{{cite web|url=http://theeconomiccollapseblog.com/archives/10-reasons-why-the-reign-of-the-dollar-as-the-world-reserve-currency-is-about-to-come-to-an-end|title=10 Reasons Why The Reign Of The Dollar As The World Reserve Currency Is About To Come To An End|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ehfh8uNB|archivedate=2013-02-25}}</ref>. Бара итта скептикаш, царна хетара, иза хира дац аьлла<ref>{{cite web|url=http://expert.ru/2011/02/2/kitaj-ne-obgonit-ssha-evrosoyuz-ne-vyiderzhit-konkurentsii-so-shtatami/|title=Китай не обгонит США, Евросоюз не выдержит конкуренции со Штатами|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhfiLtTT|archivedate=2013-02-25}}</ref>. XXI бӀаьшераш дуьйлалуш Ций хилла дуьненан хьалхара индустриальни пачхьалкх промышленни рицкъ дарехь а, [[космосан пачхьалкх|космосан]] а, [[ядерни пачхьалкх|ядерни]] а гӀуллакхехь. Ций дуьненахь хьалха йу дукхаха йолу позицешкахь: пайден лаьттах йохкурш йахарехь (кӀора, аьчган, марганцан, дашан-цинкан, сурьман, вольфраман тӀулгаш, кхин а дечиг), кхин а гӀеххьа масштабашкахь доккху маьхкдаьтта, газ, кӀезгалаьттахдохку металлаш, уран. Ций дуьненахь дукхаха долу промышленни рицкъ дечарех йаккхийчарех пачхьалкх йу. ЦХР йу дуьненахь йаккхийчарех [[Цийн автомобилийн промышленность|автойархо]], хӀора шарахь арахоьцу автомобилаш АЦШ а, Японо а вовшехтоьхначул алсама. [[Файл:浦东新区.JPG|thumb|225x225px|[[Шанхай]]н гӀуллакхийн центр]] Цийхь цемент йар коьртаниг шайн гӀишлошйаре йоьдуш йу, АЦШ-ал 80 сов а йо. Цийх АЦШ-н метта дуьненан хьалхелелориг хилла йинчу а, йеш йолчу а тӀехлекхачу гӀилошйарех. 2013 шарахь Чаншехь йина йалар ларъеш йу карайирзинчу чехкачу технологица йешйолу керла уггара а дуьненахь лекха (838 метр) 220 тӀекӀалйина тӀехлекха гӀишло [[Sky City|«Стиглара ГӀала» (''Sky City'')]]. [[Файл:Shanghai Tower July 2014 - 1.jpg|thumb|225x225px|[[Шанхайра бӀов]]]] Цийн ТӀПК до массо а кепара герз, ядерни а, термоядерни а, атоман хинан бухахулалела тӀехь баллистически ракеташ йолу кеманаш а, континенташ йукъара баллистически ракеташ а. Цийс дина чекхдаьккхира далаза Украинера эцна авиалелориг, цигара доладелла кхин а масех авиалелориг дар. Цийс пачхьалкхан базови дуарган тоамхилийтараг некъ дӀахьо шен рогӀехь, цуо и барам латтабо 90 % сов. ТӀаккха [[Дуарган кхерамазалла|дуарган кхерамазаллин]] хало, Дуьненан бахархойн пхоьалгӀа дакъа 9 % дуьненан охачу латташ тӀехь кхобуш долу, аьттонца дӀайолу{{Дехьадалар|Йуьртан бахам|link|Йуьртан бахам}}<ref>{{cite web | url=http://russian.cri.cn/841/2011/12/04/1s406703.htm | title=Экономическое обозрение: страны БРИКС придают большое значение вопросам продовольственной безопасности, угрожающим устойчивому развитию|date= 2011-12-04|work= [[Синьхуа]]|publisher= [[Международное радио Китая]]| accessdate=2015-01-05}}</ref>. Ций экономика тойаларан бахьанех цхьаъ ду паргӀата экономикин зонаш хилар. ХӀинца ЦХР йу 4 леррина йолу экономикин зона (кӀошт) — [[Шэньчжэнь]], [[Чжухай]], [[Шаньтоу]], [[Сямэнь]], паргӀата (пошлина йоцу) йохк-эцаран 14 зона, лакхара а, керла а технологийн 53 зона (оцу декъахь йоккха а, керлазаманан шайн долахьйолу «силиконан тогӀи»), кхечу пачхьалкхашкахь дешначу говзанчашна йина 70 сов Ӏилманан-техникин зона, экспорте дерзийнадолу рицкъ деш йолу 38 зона. Масалин дало мегарду Шэньчжэнь регионан терахьаш, царна доьххьала 1980 шеран августехь официальни паргӀата экономикин зонан статус йелла. Башха экономикин регион (БЭР) Шэньчжэнь — уггара чехка толушйолу зона йу: 1979—2008 шерашкахь хӀора шеран ЧВБ йуккъара айам хилира 31,2 %<ref>[http://www.delp.ru/index.php?option=com_phocadownload&view=category&download=106&id=1%3A_26 Шэньчжэнь: место старта новых китайских реформ?]</ref>. ГӀала Цийхь хьалха йу арахьара йохк-эцаран барамашца. Цийн Йеаннах кхоъ Лерринайолу Экономикин Зона ([[Лерринайолу экономикин зона|ЛЭЗ]]) — [[Шэньчжэнь]], Чжухай, Шаньтоу — [[Гуандун]] провинцехь йу. Цхьана декъана иза бахьанехь, Гуандун провинцийс хьалхе латтайо материкан Цийхь электронан гӀирсашбарехь, кӀадийдарехь, йуурган рицкъ дарехь, фармацийн рицкъ дарехь хӀусаман техника йарехь. Провинцехь йу машенаш вовшехтосу заводаш [[Nissan]], [[Honda]], [[Toyota Group|Toyota]]; маьхкдаьттан а, маьхкдаьттахимин а отраслашкахь хьалхе лелош йу цийн корпораци [[Sinopec]]; электроника йечарех билгалйаккха мегар йу цийн корпорацеш [[BBK|BBK Electronics]], TCL; регионехь кхин а йу Guangzhou Pharmaceutical (GP) — Цийн баккхийчарех цхьаъ аптекийн маша. [[Файл:Shanghaiairpollutionsunset.jpg|240px|мини|слева|Цийхь хӀаваъ бехдар Ӏилманчаша дусту [[ядерни Ӏа]]ьнца<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://inosmi.ru/world/20140226/217937781.html| title=Загрязнение воздуха в Китае напоминает ядерную зиму| publisher=// inosmi.ru| accessdate=2014-3-28}}</ref>]] Валютан [[Эцаран говзалла|эцаран говзаллица]] леринаболу [[Чоьхьара валови бахам|ЧВБ]], Ций хӀинца дуьненахь шолгӀа йу [[АЦШ]] тӀехьа<ref name="IMF2">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223,156,924,922,184,132,134,534,136,112,158,111&s=NGDPD&grp=0&a=&pr.x=32&pr.y=3 Международный валютный фонд]</ref>. ЦӀеххьана тӀекхетна валютан резерваш. Пачхьалкхан малхбалера хӀордйистера провинцеш дукхаха долчу декъана индустриальни йу, ткъа дукхахайолчу чоьхьарчу ЦХР регионашкара бахархой царал а къен Ӏаш бу. Уггара а къенчарех пачхьалкхан цхьа регион йу Тибет. 2013 шеран шолгӀа кварталехь ЦХР-н ЧВБ айам гайтина 7,5 % — иза баккхийчарех цхьа гайтам бу кхечу пачхьалкхашлахь. === Энергетика === Пачхьалкхан экономикин айаман лакхара гайтамаш бу энергигӀирсаш байар. Иштта, масала, Цийхь тӀаьххьара 40 шарахь 1960-гӀа шерашкахь дуьйна маьхкдаьтта дайар алсамдаьлла ткъе пхоьазза сов. ЦХР Пачхьалкхан статистикин урхаллин терахьашца 2005 шарахь 300 млн тонне кхаьчна. [[Дуьненайукъара энергетикан агентство|IEA]] терахьашца 2013 шарахь Цийс дайара дийнах 13,62 млн [[Баррель (америкин маьхкдаьттан)|баррель]]<ref name=iea />. 2013 шарахь ЦХР шайн маьхкдаьтта даккхар йу 208 млн тонн<ref name=iea />. Кхин а 269 млн тонн маьхкдаьтта Цийс чудахьара 2013 шарахь<ref name=iea />. Цийхь маьхкдаьтта даккхар айа ресурсан база йац, цуо тӀехь-тӀехьа алсамйоккху иза импортах йазар. Цуьндела хила мега 2000—2010 шерашкахь энергетико маьхкдаьтта дайар 20,2 % тӀиера 17,6 % кхаччалц охьадалар<ref name=autogenerated18>Чеснокова С. В. Китай: новая и возобновляемая энергетика // Восточная аналитика. — 2011. — № 2. — С. 139</ref>. Хуьлуш болу экономикин айам гушболчу Цийн говзанчийн прогнозашца, 2020 шарахь импортан маьхкдаьттан эшам кхочурбу 450 млн тонне. 2025 шарахь ЦХР маьхкдаьтта дайаран шеран барам хир бу 710 млн тонн. Цийн маьхкдаьттан компанеш, [[Sinopec]] санначара, аьтту лоьху ЦХР арахьара газ а, маьхкдаьтта а доллу меттигашна тӀекховда, масала Россехь, Кхазакхстанехь, Африкин пачхьалкхашкахь<ref>{{cite web |url = http://elitetrader.ru/?newsid=187471#bpart9 |title = Китай продолжает скупать сырьевые активы |date = 2013-08-30 |publisher = Элитный трейдер |accessdate = 2015-02-05 }}</ref>, Латинийн Америкехь. 2005 шарахь ЦХР Ӏаламан газ йагор кхечира 50 млрд м³. Прогнозашца, 2020 шарахь газ йагор айалурду 200 млрд м³ гергга. ТӀаккха а Ӏаламан газ дакъа ЦХР энергии йоккхуш кӀезга ду: 2000—2010 шерашкахь иза 1,9 % тӀиера 4,0 % айаделла<ref name=autogenerated18 />. Ций хьалхара меттигехь йу электроэнергии йоккхуш а, йойуш а. 2012 шарахь ЦХР йаьккхира 4985 млрд кВт⋅с электроэнерги, иза дуьненахь йоккхучуш 22 % йу<ref name=iea />. Дуьненахь йаккхийчарех ГЭС-аш йу, иштта йоккха программа а йу АЭС-аш йан. 2000—2010 шерашкахь гидро а, атоман а, механ а энергетика лелор айаделла 2,2 % тӀиера 3,7 % кхаччалц<ref name=autogenerated18 />. Иштта доллушехь цхьайолу Къилбаседа а, Къилба а Цийн кӀошташ балахьоьгуш йу электроэнергии ца тоьуш. 2000—2010 шерашкахь Цийхь йойучу энергоресурсашлахь цӀеххьана айаделира кӀоран дакъа— 57,1 % тӀиера 70,5 % кхаччалц, ткъа кхечу дагорийн дакъа охьадуьйжира 18,6 % тӀиера 4,2 % кхаччалц<ref name=autogenerated18 />. ЦХР башхалла йу, цуо доккхуш долу кӀораводородашна доладеш кхоъ пачхьалкхан корпораци (''China National Petroleum Corporation'', ''Sinopec Group'', ''China National Offshore Oil Corporation'') хилар. Цара 2013 шарахь даьккхира Цийн 98,7 % маьхкдаьтта а, 97,8 % Ӏаламан газ а<ref name=autogenerated23>Щербаков Д. Н. Энергетический сектор Китая: структура и проблематика // Вестник Ленинградского государственного университета им. А. С. Пушкина. — 2014. — Т. 6. — № 4. — С. 124</ref>. Оцу кхааннах 2013 шарахь къастора [[Sinopec]], цуо ЦХР даьккхира 64,7 % маьхкдаьтта а, 75,8 % Ӏаламан газ а<ref name=autogenerated23 />. === Финансийн система === [[Файл:Country foreign exchange reserves minus external debt.png|thumb|Кхечу пачхьалкхийн ахчанан а, дешин а резервийн тӀиера арахьара декхар дӀадаьккхина, 2010 шеран ЦРУ Factbook терхьийн бух тӀиера эцна, пачхьалкхийн карта]] Цийн валюта ду дуьненахь а коьртачарех. Церан йу дуьненан ах валютан резерв. Цийн банкан система лаьтта [[Цийн Халкъан банк|Центральни банках]] а, «политикин» (аьлчи а коммерцин йоцу) банкех а, пачхьалкхан коммерцийн банкех а, акционерийн банкех а, гӀалийн коммерцийн банкех а, банк йукъара йоцучу финансийн кхолламех (гӀалийн а, йартийн а кредитийн кооперативаш) а, инвестицийн траст-компанех а. ==== Юань ==== {{main|Цийн юань}} Цийн ахча — [[Цийн юань|Юань]] ({{Цийн||元|yuán}}). Цийн маттахь «юань» муьлхха а валютах олу, масала, АЦШ-н доллар — «мэй юань». Амма дуьненайукъара контекстехь оцу дашуо билгалдоккху ЦХР-н юань — йа, кӀезгачу хьолехь, цийнмоттбуйцучу пачхьалкхийн (регионийн) валютех — тайванан доллар, [[гонконган доллар]], [[Макао]]н патака. ЦХР-н юань — Цийн ахчан жэньминьби (民币, пиньинь: ''Rénmínbì (RMB) '' йа мадарра гочдича «халкъан ахча») системан базан цхьа дакъа ду. Валютан дуьненанъйукъара билгалдаккхар ISO 4217 — CNY. Цхьа юань декъало 10 цзяон, ткъа иза шен декъан декъало 10 фэнан (фэнь лелаш дац ала мегар долуш ду). Масала, 3,14 юань олуш хилча 3 юань 1 цзяо 4 фэнь олу. Хабарехь мах билгалбоккхуш «юань» дешан меттана леладо «куай» дош, ткъа «цзяо» меттана — «мао». Юань лела кехат ахчана кепара а, эчиган ахчана кепара а. Цул сов, лелош ду керла а, шира а кепара купюраш. 1994 ш. Цийн Ӏедало сацийна юанан барам $1/8,28 юань. ТӀаьххьарчу хенахь, Ций йара [[ЕС]] пачхьалкхаш а, [[Япон]]о а, дукхаха дерг [[АЦШ]] а юань барам либерализаци бие бохуш охьатаӀийна лаьтташ. Царна хетарехь, юань барам охьабаьккхина бу, иза бахьанехь Цийн духку рицкъ кхин тӀе а конкуренцин аьтту болуш хуьлу. 2004 ш. Цийца йохк-эцарехь АЦШ-н пассиван [[йохк-эцаран сальдо|сальдо]] $162 млрд хилира, ткъа 2005 ш. I кварталехь тӀекхийтира кхин а 40 % хьалхарчу шеран оццу замане хьаьжча. 2005 ш. 21 июля Цийс юань долларца йолу уьйр дӀайаьккхира, халкъан валютан мах айира 2 %. Юанан механ барам хӀинца билгалбоккхур бу иза [[бивалютан тускар]]ца (05.07.2014 шарахь механ барам бара 6,21 юань АЦШ-н 1 долларах). Цийн эксперташна моттарехь, валюта тускарах тасаро дуьненан экономикин конъюктуран сема хулийтур ду иза, амма цуьнца цхьана, пачхьалкхан финансийн система латтаран кхераме хир дац иза. Ций план йолуш йу юанах резерван валюта дан<ref>[http://ria.ru/economy/20130704/947666189.html Китай рассказал, как сделает юань мировой резервной валютой]</ref>. === Арахьара йохк-эцар === {{external media |topic = Цийн [[экспорт]]ер-пачхьалкхаш |font-size = 75 |subtopic = |width = |image1 = [http://bcs-express.ru/image.ashx?id=15269]<ref>[http://bcs-express.ru/digest/?article_id=102707 обзор западной прессы: фондовый рынок почти достиг опасной зоны «эйфории», предупреждает citigroup - рынки. бкс-экспресс: финансовые и экономические новости и комментарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107054645/http://bcs-express.ru/digest/?article_id=102707 |date=2013-11-07 }}</ref> |audio1 = |video1 = }} «Цихь дина» аьлла билгало тоьхна рицкъ гур ду ша долчу дуьненахь а, XXI бӀаьшарахь пачхьалкх «дуьненан фабрика» хилла. Дуьненахь йаккхийчарех экспортёр йолу Ций хьалха йу 100 кепара рицкъан экспортан барамехь. Цийхь арахоьцу 50 % сов дуьненахь йухкуш йолу фотоаппараташ, 30 % кондиционераш, 25 % бедарш йуьтту машенаш, 20 % гергга холодильникаш. Цул сов, таможнин статистике хьаьжчи, Ций дуккха а шерашкахь кӀадинаш, бедарш, мачаш, сахьташ, велосипедаш, бедарш тоьгу машенаш, кхин а болх алсам бан беза рицкъаш экспорт дарехь хьалха йу. 2014 ш. цийн таможнин терахьашца ЦХР коьрта йохк-эцаран накъостий бу ЕС (товархьийзор 600 млрд доллар) а, АЦШ а (521 млрд доллар)<ref>Лю Ц. Расхождение интересов Китая и России в рамках Шанхайской организации сотрудничества // Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки. — 2015. — № 2. — С. 108</ref>. 2000—2012 шерашкахь АЦШ-н экспорт ЦХР айаелла 16,2 млрд доллар тӀиера 110,5 млрд долларе кхаччалц, ткъа Цийн импорт 100,0 млрд доллар тӀиера 425,6 млрд долларе айаелла. Америкин ЦХР экспортан коьрта статьяш (2012 шо — скобкаш чохь гайтина оцу рицкъан группан мах млрд долларашкахь): коьш (14,9), гражданийн хӀаваан кеманаш, мотораш, гӀирс, церан дакъош (8,4), кегий автомобилаш (5,7), йоьза (4,4), ахпроводникаш (3,9)<ref name=autogenerated20>Аксенов П. А. Современные тенденции в торговле товарами и услугами между США и Китаем // Россия и Америка в XXI веке. — 2014 — № 1. — С. 11 — 12</ref>. Штаташка йолу Цийн йу компьютеран гӀирсаш (2012 шарахь ЦХР боьхкина 62,2 % компьютеран гӀирсаш АЦШ чубеанчех)<ref name=autogenerated20 />. Цийх хилла йаккхийчарех цхьаъ ловзархо Европин а, Россин а базаршкахь. 2004 ш. арахьара йохк-эцаран барам лакхабаьлла 850 млрд [[АЦШ доллар|долл.]] 2008—2012 шерашкахь Цийс цӀеххьана айбина буьда маьхкдаьттан (180,4 млн тонн тӀиера 273,8 млн тонне кхаччалц), кӀоран (41 млн тонн тӀиера 289 млн тонне кхаччалц), Ӏаламан газан (3,3 млн тонн тӀиера 30,3 млн тонне кхаччалц), эчаган тӀулгийн (444 млн тонн тӀиера 720 млн тонне кхаччалц) импорт<ref>Изотов Д. А. Рынок сырьевых товаров Китая // Пространственная экономика. — 2013. — № 4. — С. 73, 75, 77 — 78</ref>. === Цийн дозанал арахьара инвестицеш === 2002 шарахь ЦХР дӀакхайкхийна «дозанал араваларан» стратеги, оцу бахьанехь Цийн дуьххьала дӀайолу дозанал арахьара инвестицийн дакъа айаделла: 2002 шарахь Цийс дӀахьажийра дозанал арахьа дуьххьала дӀайолу инвестицеш 6,9 млрд доллар (0,47 % дуьненан барам тӀиера), ткъа 2012 шарахь — 84,2 млрд доллар (6,05 % дуьненан инвестицийн экспорт тӀиера)<ref>Новопашина А. Н. Пространственная политика экспорта прямых инвестиций: особенности Китая // Пространственная экономика. — 2014. — № 1. — С. 79</ref>. ЦХР шен башхалла йу дукхаха долу экспортан дуьххьала дӀайолу инвестицийн дакъа пачхьалкхан предприятийн (70,5 % 2010 шеран пачхьалкхан шайолу дуьххьала дӀайолу инвестицийшан тӀиера)<ref>Новопашина А. Н. Пространственная политика экспорта прямых инвестиций: особенности Китая // Пространственная экономика. — 2014. — № 1. — С. 83</ref>. ЦХР географин дуьххьала дӀайолу инвестицеш йекъалора иштта (2010 шо): 65,2 % йаьхкира Азин пачхьалкхашна (дукхахаерг Гонконге — 54,7 % Цийн инвестицийн экспортех), 15,3 % Латинийн Америкин, 9,8 % Европин<ref>Новопашина А. Н. Прост ранственная политика экспорта прямых инвестиций: особенности Китая // Пространственная экономика. — 2014. — № 1. — С. 84 — 85</ref>. === Цийра транспорт === [[Файл:ChinaRailwayNetwork.png|мини|300px|Цийн цӀерпоштнекъан маша ([[China Railways]])]] {{main|Цийн Халкъан Республикера транспорт}} '''Автонекъийн''' дохаллийн барам (йарташкара а цхьаьна) 4,1 млн км хуьлу. Керла шорттаасанийн автострадийн дохала 2013 шо чекхдолуш кхечира 104,5 эзар км (2013 шарахь дехкира 8,26 эзар км автострадаш). Шадолу йукъаралелош долчу автонекъийн дохалла 2009 шарахь 3860 эзар км дара (1990 шарахь 1028 эзар км бен дацара)<ref name=autogenerated21>Чжинфэн У. Строительство и развитие инфраструктуры в Китае // Свободная мысль. — 2011. — № 5 (1624). — С. 100</ref>. ЦХР некъаш дахкаран гӀар еара 2000—2005 шерашна, оцу хенахь йукъаралелош долчу автонекъийн дохалла айаделира 1402 эзар км тӀиера 3345 эзар км, тӀехьа некъаш дахкаран масалла лагӀъелира<ref name=autogenerated21 />. '''ЦӀерпоштнекъийн машийн''' ''[[China Railways]]'' бохаллийн барам 2013 шо чекхдолуш кхечира 103,1 эзар км (2010 шарахь тӀекхийтира 4 эзар км некъаш)<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-02/18/c_13178476.htm China’s high-speed railways hit 3,300 km]</ref>. 1990 шарахь ЦХР дара 57,9 эзар км цӀерпоштнекъаш<ref name=autogenerated21 />. 2006 шарахь [[Тибет]]ехь бина белира [[Цинцзанан ц1ерпоштнекъ|уггара лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъ]] (5072 м хӀурдан барамал лакхахь) $4,2 млрд мах болу. Цийхь дуьненан уггара а боккха [[лекха лаьмнашкара ц1ерпоштнекъаш|чехкачех а, тӀехчехкачех а лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъийн]] маша бу. Японехь а, Европехь а цхьанатоьхначул сов ду уьш. ЦХР йу хьалхара а, дуьненахь уггара а йоккха тӀехчехка регулярни аса [[маглев]]ан, церан йу дуьненахь уггара а дукха болхбешйолу а, йохкушйолу а, планехь а [[метрополитен]]аш (кхузткъа гергга). Цийн лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъаш — чехкачарна а, тӀехчехкачарна а йукъа догӀу: модернизаци йина цӀерпоштнекъийн асанаш а, леррина тӀехчехка цӀерпошташ лелийта йехкина керла асанаш а, ткъа иштта дуьненахь дуьххьалара магнитан гӀайбана тӀехула лела коммерцийн асанаш. [[Файл:CRH2 & CRH3 at Tianjin Railway Station.jpg|thumb|200x200px|ТӀехчехка цӀерпоштан модель CRH-380A]] 2013 ш. сентябрехь долчу хьолехь ЦХР ишттачу некъийн шадолу дохалла хилира 10463 км сов (дохаллица дуьненахь 1-ра меттиг), цӀерпоштийн лаккхара чехкалла 380 км/с. ХӀинца Цийхь хаалуш йу тӀехчехка цӀерпоштнекъаш дахкаран гӀар. Пачхьалкхан гӀоьнца, цуо догдаийта леррина бечу белхашца 2015 шарахь 12-гӀа пхеашеран план чекхйолуш шаболу тӀехчехка цӀерпотнекъийн маша кхочур бу 18000 км. Технологин планехь тӀехчехка цӀерпошнекъаш дахкар хуьлу кхечу пачхьалкхера шайн цӀе айиначу Бомбардье, Алстом, Кавасаки фирманаш технологеш дӀайаларан барт бар бахьанехь. Кхечу пачхьалкхийн технологеш схьаоьцуш Ций церан бух тӀех шайн технологех йан гӀерта. Цуьнан масала ду CRH-380A сери йолу, 380 км/с сов чехкалла йолу цӀерпошташ дар, царна тӀехь Цийн тӀехчехка некъийн рекорд хоттийна, 500 км/с гергга. Уьш 2010 ш. дуьйна лелош ду. Иштта хаам бу, керла цӀерпошт Пекин — Шанхай йийр йу Цийн компанис Шагун Рейл Виклз, 2012 ш. кхачале арахоьцур йу. '''Хин транспорт''' йукъайогӀу хӀурдан арахьара йохк-эцаран а, чоьхьара мохь дӀасакхехьаран а, даккхийчу чоьхьарчу хиш чухула мохь кхехьаран а транспорт. Хин транспорт гулйина къилба-малхбален хӀурдйистехь а, къилбан кӀошташкахь а. Цуьнан дакъа мохьлелорехь айаделла 1980 шарахь хиллачу 42 процентера 2001 шарахь 53,2 проценте кхаччалц. Цийн чоьхьара хишшан дохалла 110 эзар км сов йу, ткъа кеманаш лела фарватерий йохалла — 7,8 эзар км йу. 2008 шо чекхдолуш хиллачу хьолехь ЦХР хӀурдан йохк-эцаран флотехь дара 20925 кема, шайолу тоннаж 44 млн тонн а йолуш, ткъа чоьхьара хин транспорт — 230 эзар гергга кема шайолу тоннаж 50 млн тонн сов йолуш<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/morskoe-hozyaystvo-kitaya-i-perspektivy-sotrudnichestva-s-rossiey С. 151</ref>. 1994 шарахь кхечу пачхьалкхашкара инвестораш битира хӀурдан мохьлелоре, 1998 шарахь чоьхьарчу мохьлелоре<ref name=autogenerated19>http://cyberleninka.ru/article/n/morskoe-hozyaystvo-kitaya-i-perspektivy-sotrudnichestva-s-rossiey С. 153</ref>. 2000 шарахь бакъо елира кеманашлеларехь йолу кхечу пачхьалкхий предприятеш кхолла<ref name=autogenerated19 />. '''ХӀаваан транспорт'''. XX бӀаьшо чекхдаллалц цийхойн кеманахь хахкавалар даржехь хиларан а, вехаш хиларан а билгало йара. ХӀинца гӀаланаш йукъара рейсаш тӀекхеташ йу. Иштта, Пекинера Шанхай хӀораденна 40 рейс сов хуьлу. Граждански аэропорташ кхолларан гӀар хилира 1990—1995 шерашкахь, оцу хенах церан барам айабелира 94 тӀиера 139 кхаччалц, цултӀехьа сецира, 2005 шарахь пачхьалкхехь 135 граждански аэропорт бен йацара, амма 2005—2009 шерашкахь церан барам айабелира 165 кхаччалц<ref name=autogenerated21 />. Пассажирийн авиарейсийн терахь а лесташ дара шерашкахь: 1990 шо — 138,27 млн, 1995 шо — 59,68 млн, 2000 шо — 185,76 млн, 2005 шо — 192,51 млн, 2009 шо — 230,52 млн<ref name=autogenerated21 />. === Цийра зӀе === Цийхь телефонаш йахкаран барам 1991 шарахь 1,29 % бен йацара, ткъа 2002 шарахь иза кхечира 30 %. 2013 шеран январь чекхболуш серийн зӀен абонентийн барам кхечира 280 млн, иза дуьненахь уггара а дукхаха бу. '''Мобильни зӀе'''. Мобильни телефонан зӀен абонентийн терахь, 1990 шарахь 18 эзар бен хилла доцу, 2013 шеран январь чекхболуш айаделира 1,12 млрд каччалц, дуьненахь уггара а дукха хилира иза. === Йуьртан бахам === '''Йуьртан бахаман коьрта кепаш''' XX бӀаьшеран 90-гӀа шерашкахь дуьйна Ций дуьненахь хьалхарчу меттигехь йу йалта кхиорехь (2010 шарахь кхиийна 546 млн тонн йалта<ref>Ван Я. Уровень и тенденции развития инновационно-инвестиционного потенциала АПК Китая // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 5: Эканоміка. Сацыялогія. Біялогія. 2012. — № 1 (125). — С. 10</ref>), жижиг даккхарехь, бамба баккхарехь, рапсан хӀу даккхарехь, стоьмаш кхиорехь, гӀан тонка даккхарехь, шолгӀа йу — чай кхиорехь а, тӀаргӀа баккхарехь, кхоалгӀа йа йоьалгӀа коьш а, шекаран эрз а, джут акхиорехь. Амма йуккъерчу синбарам лаьрчи и рицкъан барам дукха ца хуьлу. Цийхь дукха тайпана лаьттан ресурсаш йу, амма лаьмнаш дукха ду, ткъа акъари кӀезга йу. 43 % пачхьалкхан лаьттан майданах акъари йу. 2010 шеран терахьашца Цийн дуьйш долу лаьттан майдано дӀалоцу 155,7 млн га<ref name=autogenerated25>Ван Я. Уровень и тенденции развития инновационно-инвестиционного потенциала АПК Китая // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 5: Эканоміка. Сацыялогія. Біялогія. 2012. — № 1 (125). — С. 8</ref>. 1990—2000 шерашкахь Цийн йуьртан бахам толуш йара шакепара — меттигаш йара интенсификацин (латта тодеш рицкъан барам айар) мур экстенсивни кхиоран (рицкъ айар латташ дер алсамдохуш) муьрца хуьйцуш. 1990—1995 шераш — интенсивни кхиоран хан йу: ЦХР латташ дуьй майда лахайаьлла 113,5 млн га тӀиера 110,5 га кхаччалц, ткъа лаьттах тоьхна латта тодаран хими айана 25,9 млн тонн тӀиера 35,4 млн тонне кхаччалц<ref name=autogenerated25 />. Оцу муьрехь айаделира йуьртан бахаман рицкъ, алссама бешийн майданаш 5,2 млн га тӀиера 8,1 млн га кхаччалц шорйар баханехь<ref name=autogenerated25 />. 1995—2000 шераш — интенсификаци лагӀъелла экстенсивни кепаш айаелла хан йу: оцу хенахь цӀеххьана айаелира йалтадеран майданаш 110,1 млн га тӀиера 156,3 млн га кхаччалц, цу тӀе тоьхна латта тодаран химин шеран барам айабелира кӀеззиг 35,4 млн тонн тӀмера 41,5 млн тонне кхаччалц<ref name=autogenerated25 />. Иштта 1995—2000 шерашкахь цӀеххьана лагӀбелира йуьртан бахамехь къахоьгурш — 916,8 млн стаган тӀиера 479,6 млн стаге кхаччалц<ref name=autogenerated25 />. 2000—2010 шерашкахь ЦХР йуьртан бахамера белхалойн (482,3 млн стаг 2010 шарахь), хӀора шарахь туху латта тодаран гӀирсийн (42,5 млн тонн 2010 шарахь), йуьртан бахаман культураш йуьйшйолу майданийн (155,7 млн га 2010 шарахь), бешийн (9,0 млн га 2010 шарахь) барам башха хийца а ца белира<ref name=autogenerated25 />. Цийр латта пачхьалкхан а, коллективан а долахь ду. 1978 шо чекхдолуш йарташкахь хийцамаш буьйлабелира. Уьш бахьанехь йаьржира керла бахаман система — кхиоран жамӀашца доьзна доьзалан жоьпалла. Коопераци йина бахамийн дакъа кӀезга ду — 9,8 % ахархойн керташ бен йац 2005 шарахь<ref>Кожевникова Л. М. Исторический опыт внедрения рыночных отношений в сельское хозяйство Китая // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки. — 2011. — № 3. — С. 215</ref>. 2010 шарахь пачхьалкхехь йара 244,3 млн ахархойн керташ<ref name=autogenerated25 />. Цийн дукха йоккха хӀурдйистан аса йу. Цуьнан гомха хи долу чӀерийн меттигаш дӀалоцу 1500 эзар км², иза дуьненан гомха хин майданийн доьалгӀа дакъа ду. Ций хьалха заманахь дуьйна аграрни пачхьалкх йу, амма 1950-гӀа шерашкахь дуьйна иза тӀейоьлла шуьйра масштабийн индустриализаци йан. 80-гӀа шераш долалуш ЧВБ йуьртан бахаман дакъа хилира 32 % гергга, амма цул тӀехьа кӀезг-кӀезга охьаделира, 2001 шарахь охьадуьйжира 15,2 %. Йуьртара къинхьегамхойн барам 70,5 % 1978 шарахь хиллачул охьабелира 50 % кхаччалц, хӀинца уьш бу 365 млн стаг гергга. Ахархой йалта кхиорехь жигаралла айархьама, 2004 шеран мартехь ЦХР Пачхьалкхан кхеташоно дӀакхайкхийна йуьртан бахаман налог 5 шаран дӀайаккхарехь хилла барт<ref>{{cite web | url = http://russian.china.org.cn/business/txt/2005-01/25/content_2154842.htm | title = Ляонин стал 23-й китайской провинцией, объявившей об отмене сельскохозяйственного налога}}</ref>. === Туризм === 2013 шарахь туризмо белира 5,2 % пачхьалкхан ЧВБ (цунах 4,6 % ЧВБ — чоьхьара туризмо), оцу балхахь а, цунна гӀоьнна болчу белхашкахь вара 64 млн стаг<ref>Чжан Би Юй, с. 7</ref>. 2013 шарахь 98,18 млн дозанал арахьа бахарш хилира (уггар а дукха туристаш оьхурш хилира Къилба Корей, Таиланд, АЦШ)<ref>Чжан Би Юй, с. 91</ref>. 2013 шарахь Ций баьхкира 26,29 млн кхечу пачхьалкхашкара туристаш (1990 шарахь 1,75 млн бен вацара), уггар а дукха бара Россира, АЦШ, Филиппинера<ref>Чжан Би Юй, с. 129</ref>. Иштта 2013 шарахь 97,63 млн стаг веана Гонконгера а, Макаора а, ткъа Тайванера 5,16 млн веана<ref>Чжан Би Юй, с. 131</ref>. 1985 шарахь пурба деллера долахь йолу а, йукъарабахамах йолу а турфирмаш кхолла<ref name="autogenerated15">Чжан Би Юй, с. 43 — 44</ref>. Долахь йолу агентствошна пурба деллера чуьрчу туристашца болх бан, ткъа йукъарабахамах йолу фирмашна Цийн эмигранташца а, арахьара цийшца а<ref name="autogenerated15" />. 2009 шарахь пурба делла 100 % арахьара капиталах (цийра туристаш дозанал арахьа бахийтар доцург) туристийн фирмаш кхолла, ткъа иштта цхьаьна цийшца турагентствош кхолла а<ref name="autogenerated10">Чжан Би Юй, с. 44</ref>. 2012 шарахь ЦХР арахьара капитало дакъалецира 327 отелашкахь, ткъа кхин а 340 Гонконгера, Аомынера, Тайванера капитал дара<ref name="autogenerated10" />. Иза дуьстича дукха а дац, нагахь оццу шарахь пачхьалкхехь 11687 тайп-тайпана классан отель йар лаьрчи, цу декъахь 3328 пачхьалкханиг а йу<ref>Чжан Би Юй, с. 62 — 63</ref>. ЦХР арахьара туризман йуьхьиг йолало 1983 шарахь, оцу хенахь бахархошна пурба делира шайн четах Гонконгера гергара нах болчу баха<ref>Чжан Би Юй, с. 94</ref>. 1990 шарахь пурба делира [[Сингапур]]е, Малайзи, [[Таиланд]]е шеш баха, ткъа 1997 шарахь тӀекхийтира Австрали а, Керла Зеланди а<ref name="autogenerated11">Чжан Би Юй, с. 104</ref>. 2002 шарахь цийшна пурба делира 22 пачхьалкхе баха, 2005 шарахь — 66 пачхьалкхе, 2013 шарахь — 114 пачхьалкхе<ref>Чжан Би Юй, с. 96 — 97, 192</ref>. 2008 шарахь туристашна баха магийра АЦШ<ref>Чжан Би Юй, с. 97</ref>. Дукха хенахь дозанал арахьа бахар тобанашца бен дацара, амма 2003 шарахь магийра шеш-шайна тураш (Гонконге а, Макао а бен дацара)<ref>Чжан Би Юй, с. 101</ref>. 2007 шарах магийтира туристийн тобанашца Тайване баха, деккъа 2012 шарахь гӀайре тӀех хилира 2,42 млн стаг ЦХР<ref name="autogenerated11" />. == Арахьара политика == {{main|Цийн халкъан республикин арахьара политика}} [[Файл:North Korea - China friendship (5578914865).jpg|мини|Пхеньянера Хьалхара май цӀе йолчу стадионера «[[Ариран (фестиваль)|Ариран]]» шоу]] Малхбузера пачхьалкхаш луьйш хуьлу Цийн арахьара политикина [[КХДР]] гӀолецарна. Дуьненан политикехь шайн меттиг чӀагӀйаран арахьара политика лелайо ЦХР, кхин тӀе цхьан а агӀора меттиг ца лоцу. === ЦХР — КЪЦКХ === ЦХР 1971 шарахь дуьйна Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолу декъашхо йу. Амма 1982 шарахь бен ца йолаелла ЦХР цунна финансаш йала, ткъа дуьххьарлера цийн тӀеман хьовсархой 1990 шарахь бен ца бахийтина цига<ref>Зародов И. А. Китай в миротворческой деятельности ООН // Вестник МГИМО Университета. — 2011. — № 6. — С. 260</ref>. 2003 шеран мартехь дозанал арахьа эскарехь вара 111 цийра машархо, ткъа 2011 шеран сентябрехь ЦХР машаран контингент (2018 «сийна каска», царна йукъахь 1892 стаг тӀеман персонал) хьалхара меттигехь йара КЪЦКХ Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолчу декъашхошна йукъахь, 15-гӀа йара дуьненахь<ref>Зародов И. А. Китай в миротворческой деятельности ООН // Вестник МГИМО Университета. — 2011. — № 6. — С. 262</ref>. === ЦХР — АЦШ === {{main|Цийн-америкин йукъаметтиг}} Оцу пачхьалкхашна йукъахь шина агӀора дипломатин йукъаметтиг хоттийначу хенахь дуьйна — 1979 шеран 1 январь — ткъе итт сов шо даьлла. Оцу заманахь америкин-цийн йукъаметтиг гергара а, доьвне а йацара. Оцу йукъаметтиган аматийн бес-бесара цӀераш йу: «аьшпийн накъосталлин йукъаметтиг», «доттагӀ вац йа мостагӀ вац», «цхьана меттахь бийшина тайп-тайпана гӀенаш гар». Пекино, Вашингтоне а ца хьоьжуш, Иранца а, КХДР контрактийн бехкамаш кхочушбо герзлатторехь а, технологешца а, шалхо а йоцуш, ондда позици латтайо Тайванан баланехь. Пачхьалкхийн йукъаметтигехь цхьа проблема йу, Цийра АЦШе йолу эмиграцин масштабаш. [[Файл:20041120-1 bushchinamtg-1-515h.jpg|thumb|Буш а, [[Ху Цзиньтао а]]]] Америкин-цийн йукъаметтигийн коьрта лазам бу Тайванан бала. Йуьйцашъерг ЦХР суверенитет хилла ца Ӏа, дуьйцург [[азин-тийнаокеанан регион]]ехь (АТР) цхьана машар а, дахар цхьанаэшшара хилар а ду. Ша лазам бу [[АЦШ]] а, Цийн а йукъахь лаьтта энергетикан кхерамазаллин хеттарийн комплекс. XXI бӀаьшарахь дуьйна Вашингтонан а, Пекинан а коьрта къийсамаш лаьтта АТР. Иза доьзна, хьалхарчу рогӀехь, Барак Обамас шен «тийнаокеанан» стратеги йолайар бахьанехь, цуьнан Ӏалашо йу Америка АТР чагӀйала гӀертар. Вашингтоно мел дийриг а, и Ӏалашо кхочушйархьама ду, Ций регионера арататтарна чӀоггӀа дуьхьало йо Пекино. Иштта, Вашингтон ловза гӀиртира Цийний Къилба-цийн хӀурдан кхечу пачхьалкхашний йукъара лаьттан къийсамашца. Амма башха пайда эца цкъачунна аьтту ца хилла. Тахана оцу регионехь хьал чагӀлуш ду, бахьана, масала, гуш ду Цийно а, АЦШ а дӀаболийначу герз совдаккхаран къийсамехь. Иштта делахь а, XXI бӀаьшераш дуьйлалуш йолуш йу [[Стратегин а, экономикин а диалог Цийн а, АЦШ а йукъахь|Экономикин хеттаршна йолу стратегин диалог]], агӀонаш сих-сиха вовшех а кхета, коьрта лазамаш а буьйца. === ЦХР — Росси === {{main|Цийн-Россин йукъаметтигаш}} {{Дакъа кечдар}} === ЦХР — ХӀинди === {{main|Цийн-хӀиндин йукъаметтигаш}} {{Дакъа кечдар}} === ЦХР — Йоккхабритани === {{main|Британин-цийн йукъаметтиг}} {{Дакъа кечдар}} === Латтанийн хеттарш === {{main|ЦХР латтанийн хеттарш}} {{Дакъа кечдар}} == ТӀеман ницкъаш == {{main|Цийн Халкъан-паргӀатонан эскар}} {{Карладаккха дакъа}} Цийн бу дуьненахь баккхийчарех [[тӀеман ницкъаш]]. [[Ядерни герз|Ядерни]] а, ракетан а пачхьалкх йу иза. Партийн куьйгалхоша баланс латтайо экономикин кхиамашна а, тӀаман харжаш алсамйахаран а темпашна йукъахь. «Тхо декъахь дац герз совдаккхаран къийсамехь, цхьанна а пачхьалкхана тӀеман кхерам а бац тхойгара», — билгалдаьккхира цийн коьрто [[Ху Цзиньтао]]с 2011 шарахь ша [[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ|АЦШ]] вахча<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110120_china_domination.shtml BBC Russian — В мире — Ху Цзиньтао сказал, что Китай не стремится к гегемонии]</ref>. XXI бӀаьшарах Цийн тӀеман харж цхьанаэшшара айалуш йу: 2004 шарахь, масала, Цийн тӀемагӀуллакхан бюджет тӀукхетна 11,6 % 2003 ш. дуьстича. Говзанчаша хадийначу мехаца, 1992 ш. Цийс [[Росси]]гара герз эцна $10 млрд гергга. 2004 ш. Ций кхечира 50 % гергга Россин тӀеман экспорт ($2,8 млрд гергга). Тахана Цийн тӀемалойн ойланаш тӀехь-тӀехьа дӀатаьӀаш йу башхалла доцу герз гулдар тӀиера тӀеман-хаамийн технологеш кечйаре. [[Цийн Халкъан-паргӀатонан эскарехь]] (ЦХПЭ) 2,5 млн стаг ву. ЦХПЭ барам охьабаккха дагахь бу хьалхарчу рогӀехь дӀахиттина лаьтташ доцучу дакъошкарий, дуккха а йолчу Ӏилманан-талламаш бечу институташкарий. 2005 шарахь эскарера дӀабевлла 200 эзар тӀемангӀуллакххой. Хуттуш лаьттачу дуьненахь ЦХПЭ тӀеман-хӀурдан флотехь ду 60 сов эсминцаш а, фрегаташ а, 60 дизель-электрически а, 10 атоман хинбухахула лела кеманаш а, 1 авиалелориг а. Эскаран реформа еш Ӏалашо хоттайо, дуккха а тӀехьайисина ЦХПЭ дуьненан хьалхарчу пачхьалкхийн тӀеман ницкъашна тӀехьакхийан. Америкин эксперташна моттарехь, керладаьлла герз а, техника а эскаран латторехь ЦХР тӀехьайисина АЦШ-ал 15—20 шо. Иза бахьанехь Цийс кхочушъеш йу эскаре керладаьлла, тӀехнийса герз латторан программа, коьрта терго ракетийн эскарашна а, иштта [[ТӀеман-хӀурдан ницкъаш|тӀеман-хӀурдан ницкъашна]] а, [[тӀеман-хӀаваан ницкъаш]]на а. Цийс кечдина [[Реактиван хӀаллакдаран кеманийн чкъор|хӀаллакдаран кеманийн доьалгӀа чкъор]], оцу йукъахь [[Стелс-технологи|стелс]]- хӀаллакдаран кеманаш, кхуллуш ду пхоьалгӀа чкъор а. 2011 шеран 11 январехь дуьххьала хиндолу пхоьалгӀа чкъоьран хӀаллакдаран кема [[J-20]] хӀаваэ айаделла. Цийс эцна Украинера а, Россера а авиалелориг<!-- Как-то очень размыто. Получается, что всё далее перечисленное относится и к Украине и к России. Есть сомнения, что это именно так. -->, масех дизель-электрически хинбухахула лела кема, ткъа иштта шиъ эсминец «Таханлера» класс йолу, кхин а масех деш ду Россин верфашкахь. Цхьанне жигара барамехь кхуллуш ду шайн авиалелориш, хинбухахула лела кеманаш (царна йукъахь [[Атоман хинбухахула лела кема|атоман]] [[баллистикан ракета]]ш ерш), эсминцаш, тӀехь таханлера радарийн а, зенитни-ракетийн системаш а йолуш. ЦХР чехка тӀехьакхуьуш йу тӀеман гӀуллакхехь лулахошна — [[Росси]]на, [[Япон]]ан, [[Къилба Корей]]на, [[ХӀинди]]на, ткъа иштта [[Тайвань|Тайванан]]. Цуо сингаттам латтабо, хьалхарчу рогӀехь, регионехь политикин-экономикин хьалхе къуьсучу Японан а, иштта Тайванан а. Эксперташ ларарехь, ЦХР къилбера провинцешка дӀа а хиттийна, Тайванан тӀе а ерзийна тактикийн ракетийн барам, даиман а тӀекхеташ бу, эзарна тӀекхочуш лаьтта. ЦХПЭ тӀеман-хӀаваан кеманийн барамца совйолу Тайванан агӀо — бакъ ду, дукхаха долу кеманаш шайн тӀеман аматашца тӀаьхьадисина ду. 2010 ш. ЦХПЭ ойланехь ду тӀехсов ницкъ гулбан Тайванан тӀеман ницкъашна дуьхьала хӀваэхь а, хӀурдан тӀехь а. Регионера ницкъий баланс йохо там бу [[Евроцхьанакхетаралл]]о ЦХР-н герздохкаран [[эмбарго]] дӀайоккхар хиларо. Эмбарго йаьккхинера 1989 ш. Пекинехь [[Тяньаньмэнь майданахь 1989 шарахь хилларг|Тяньаньмэнь майданахь студенташ меттахбовларехь]] хилларг бахьанехь. Коьрта европийн пачхьалкхаша, [[Франци]], [[Германи]], [[Итали]], хӀинцалера реза хилла санкцеш дӀайаха, АЦШ къобал ца дешшехь. 2005 ш. июнехь гӀовгӀа елира АЦШ-ний, [[Исраил]]ний йукъахь, АЦШ-ан пурба а доцуш Цийн тӀеман технологеш а, герз а доьхкина аьлла. АЦШ дийцарехь, оцу технологеш Цийн тӀеман ницкъ Тайваньчулла а совбоккхур бу. Къамел ду Исраилера Цийна пилоташбоцу Harpy олу хӀаваэхула лела аппараташ йохкар, цара ХӀаваан доза лардаран (ХӀДЛ) системийн радараш халлакайо. 2005 ш. июнехь америкин [[Washington Times|«Вашингтон таймс»]] газето зорба тоьхна цхьа къайлаха докладан хаамех лаьцна. И доклад дина АЦШ-н разведкан йукъараллин куьйгалхочуна [[Джон Негропонте]], цу тӀехь Ций герздарехь цӀеххьана генайалар а, и бахьана долуш цийн эскаран ницкъ тӀекхетар а чӀагӀдо. Цийн тӀеман отраслан кхиамаш буьйцу: * керла тӀехгена йоьду [[т1емашдолу ракета]] кхоллар; * керла америкин [[AEGIS|Иджис]] цӀе йолу [[герзтохар лелоран система|герзтохар лелоран системийн]] цийн аналог тӀехиттийна тӀеман хӀурдакеманаш могӀане хиттадар; * керла «Юань» классан тӀелета [[хинбухахула лела кема]] кхоллар; * тӀехнийса герз кечдар, оцу декъахь АЦШ-н тӀеман [[авиалелориг|авиалелочу]] тобанашна тоха мегаш долу керла «хӀаваъ-латта» а, [[«Латта-латта» ракета|«латта-латта»]] а классан [[ракетан герз|ракеташ]]. Шайн минанаш йар долийна, оцу декъахь бу дистанцера минанаш хиттайаран гӀирс а, дистанцера минанаш схьайоху гӀирс а, Ций дуьненахь йаккхийчарех экспортёр хилла [[ЛаттантӀехула йуллу мина|гӀашлошна дуьхьала минанаш]] йухкуш. Цийн пачхьалкхан компани [[Norinco|NORINCO]] кхиамашца къийсало оцу базарехь европийн компанешца. Цийн [[ЦХР леррина службаш|леррина службаш]] беш разведкан белхаш бу, оцу декъахь тӀеман разведка ([[ЦХПЭ КШ КРУ]]). ТӀеман бюджет 2006 шарахь 14,7 % айаелла, 284 млрд юане кхаьчна (35,5 млрд [[АЦШ доллар|долл]].) == Бахархой == [[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ЦХР демографин гомалла]] {{main|Цийн Халкъан Республикин бахархой}} Цийхь деха кхузткъа гергга къам, царех Ӏедало лоруш ду 56 — хӀора а шайн Ӏадаташца, къоман духаршца, дукхаха дерш шайн маттаца. Амма шайн бес-бесаре, гӀиллакх-оьздангалле ца хьаьжжа и къаьмнаш пачхьалкхера бахархойн 7 % гергга бен дац, коьрта дакъа ду цийш, шайха «[[Хань (халкъ)|хань]]» олу цара. Йукъараллин модернизацино а, къаьмнаш йукъара доьзалаш кхолларо а кӀелхьара ца бовлуьйтуш этнически тобанийн йукъара башхаллаш дӀайоху, тӀаккха а дукхахболчара дозалладо шайн къаьмнех, шайн гӀиллакхашна а, дина а тешаме хуьлу. Хаза гӀиллакхаша а, Ӏиданаша а дозанал арахьара хьеший тӀеийзабо. 2000 шеран ноябрехь Цийхь пхоьалгӀа шайолуцийн [[бахархой багарбар]] чекхдаьккхира. Цуьнан терахьашца, Цийхь бара 1 137 386 112 цийш (бахархой абсолютни дукхалла). Бахархойн шарахь тӀекхетаран барам 2005 шарахь 0,58 % бара. 2010 шарахь йалхолгӀа бахархой багарбаро магайттаро, пачхьалкхан континентан декъан бахархойн барам кхечира 1 млрд 339 млн 724 эзар 852 стаг<ref name="Census2010">[http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?channelid=1175&record=54 Коммюнике о результатах 6-й Всекитайской переписи населения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114074717/http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?channelid=1175&record=54 |date=2012-11-14 }} (данные приведены без населения Гонконга, Макао и Тайваня). {{недоступная ссылка|url=http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?channelid=1175&record=54}}</ref>, иза [[Бахархойн бараман пачхьалкхийн тептар|дуьненахь уггара дукхаха]] барам бу. Халкъ тӀекхетар сацадархьама, Ций 1979 шарахь [[Доьзал дуьненан т1ебаккхаран доза хоттадаран политика|доьзал дуьненан тӀебаккхаран доза хоттадаран политика]] тӀе бевлла. Цийн тӀекхета бахархойн охьабаьлла барам йуккъерачу тӀегӀан тӀекхачар хьаьжна ца Ӏаш, иза базисан терахь дукха доккха хиларна, шо шере мелдолу алссам айало. 1990—2000 шерашкахь бахархой хӀора шарахь йуккъера барам 12 млн стаг айалора. Бахархой 1,3 миллиард стаг сов хиларна [[Цийн коммунистийн парти|ЦКП]] чӀогӀа гӀайгӀанехь йу ЦХР бахархой тӀекхетарна, иза буьрса [[доьзалан планировани]]н политика лело гӀерта. Цуьнан жамӀаш бес-бесара ду. [[Файл:Crowd in HK.JPG|thumb|[[Гонконг]]]] Правительствон бахархойн тӀекхетар цхьанаэшшара даран политика хьажийна а йу, дӀахьуш а йу «[[Цхьана доьзалехь – цхьа бер|цхьа бер цхьана доьзална]]» бохучу кхайкхамца. Амма оцу хаттарна тӀевогӀу меттигерачу хьоле хьожжий: барамлелор дӀаделла меттигерчу Ӏедалашка, церан бакъо йу меттигерчу хьоле хьаьжжина низам лагӀдан. ШолгӀа бера хила йиш йу, нагахь дай-наной кегий къаьмнех далахь йа церан ваша-йиша дацахь, кхин тӀе йарташкахь бехачу доьзалашна, нагахь хьалхарниг йоӀ йалахь йа бер заьӀап далахь. Мел къаьста бердаран барам лелоран политика ЦХР провинцешка хьаьжжина, гойту тӀехьадогӀучу масалша. [[Синьцзян]] провинцехь 2002 шарахь дуьйна лелаш ду хань къомана доза хоттийна долу Низам: цхьа бер гӀаларчу бахархойн доьзалашна, ши бер йуьртан бахамехь къахьоьгучу доьзалашна<ref name=autogenerated24>Капицын В. М., Ван Я. Синьцзян-Уйгурский автономный район Китая: территориальное самоуправление и национальная политика // Ars Administrandi. — 2013. — № 3. — С. 113</ref>. Синьцзянан доьзалашкара дех-ненах цхьаъ кегийчу къаьмнех валахь, бакъо луора ши бер хилагӀалахь, кхоъ йуьртан бахамехь къахьоьгучарна<ref name=autogenerated24 />. Хаало дукха буткъа барам «шолгӀачу беран бакъо» кегий къаьмнаш йукъахь: масала [[Хэйлунцзян]] провинцехь 2001 шарал тӀехьа арадаьлла «Халкъабахархойн а, бераш даран доза тохаран а низам», цуо хила тардолийта нанайцийн, орочонийн, киргизийн, эвенкийн, даурийн шолгӀа бер хьалхарчуьнан диъ шо кхаьчначу хенахь<ref>Ставров И. В. Тенденции демографического развития неханьских национальностей Северо-Восточного Китая (начало XXI века) // Вестник Дальневосточного отделения Российской академии наук. — 2013. — № 4 (170). — С. 148</ref>. Амма, нагахь оцу бехкамех цхьан а кхочуш ца бинехь а, хӀора «совнаха» берах пачхьалкхан гӀуда охьадиллича могийта (дукхах болу хьалдолу доьзалаш иштта шиъ а, кхин сов а бераш до). ТӀаьххьара шерашкахь бердаран барам лелоран политика кӀадйина: Шайолуцийн халкъан векалийн гуламан Даиман а йолу комитетан Постановленица 2013 шеран 28 декабрехь бакъо йелла шиъ бер хила, нагах дайх-нанойх цхьаъ мукъане а шайн доьзалехь цхьа бер хиллехь<ref>Трощинский П. В. Влияние традиций на право современного Китая // Журнал российского права. — 2014. — № 8 (212). — С. 99</ref>. Пачхьалкхо лелуо политикин доьхьалойо йарташкахь, шайна белхан ницкъ безарна а, Ӏадаташкахь кӀант гӀоле ларарна а (цхьа хан йаьлчи уьш тӀаьхье хинйолундера). Политика йохош болчу доьзалша дукха хьолахь аьшпаш бутту бахархой дӀайазбечу хенахь. Официальни правительствон политика дуьхьала йу [[Стерилизаци (дебар)|стерилизацин]] йа бер дӀадаккхаран, амма дерг бер даран доза тухуш меттигерчу Ӏедалша и бахьнаш леладо, хӀунда аьлчи даккхий гӀуданаш туху лара ца белчи [[естественни бахархой т1екхетар|бахархой тӀекхетаран]] барамца. 2000 шо чекхдолуш 65 шо кхаьчна а, кхин бакхий а нах Цийхь 88 млн 110 эзар бара. Иза 6,96 % Цийн бахархойх бу. [[Файл:Chine Miao à cornes9317a.jpg|thumb|[[Хмонги]]]] Цийн бахархойн сте-боьрша барам — 106,74:100. Иза кӀеззиг лакхара бу дуьненан йуккъара барамал — 101,44:100. Халкъан сте-боьрший барам 4 шере кхаччалца дикка лакхара бу 119:100 кхочу. Хьаьжчи зударийн дукха беха божарел а. Тахана Цийн бахархойн хеташ болу йуккъара вахаран барам — 71 шо бу. ГӀалара бахархойн дакъа 2011 шарахь дуьххьала 50 % сов а баьлла 51,27 % кхаьчна. Дукхаха долу бахархойн дакъа ца деха шаьш даиман а тӀейаздинчу меттигехь (дукхахаберш ахархой бу, гӀаланашка болх бан баьхкина) — 2010 шеран бахархой дӀайазбаран терахьашца уьш 261 млн стаг вара (19,6 % пачхьалкхан бахархой), царех 175 млн стега регистраци даиман а бехачу провинцехь йара, ткъа 86 млн цулла а араха<ref>Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 109—111</ref>. Урбанизаци сецайо 1950 шерашкахь дуьйна йолу тӀейазбаран система (хукоу): цхьа стаг регистрации йина хила йиш йу цхьана бахархойн пунктехь. ТӀаккха а регистраци йанза гражданийн барам даиман а тӀекхеташ бу — 2000 шеран бахархой дӀайазбарехь уьш 144,4 млн стаг вара (10,8 % ЦХР бахархой)<ref>Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 110—111</ref>. Цул сов, хукоу система йохайар схьадогӀу дуккха а шерашкахь: 2010 шеран бахархой дӀайазбарехь 21,6 млн ЦХР гражданаш ца бехара шеш тӀейазбинчу меттигехь 5 шо а сов<ref>Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 111</ref>. [[Урбанизаци]]н барам хӀинца а кӀезга бу, сов белхан ницкъ йуьртахь шорта бу. [[XX б1аьшеран]] 90-гӀа шерашкахь Цийн гӀалийн бахархой процент шо-шере мелдолу айалора йуккъера барам 0,91 % болуш. Хетарехь и барам [[XXI б1аьшо]] долалуш а буьсур бу. [[Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан (ООН)]] прогнозашца, Цийн гӀалийн бахархой 2030 шарахь кхочур бу 884 млн. Вуьшта аьлчи, уьш 59,1 % пачхьалкхан бахархойх хира бу, оцу хенахь дуьненан йуккъара бараме кхочур бу. Уггар а марзо йолу меттиг йу къилбан провинци Гуандун — 2010 шеран бахархой дӀайазбаран терахьашца цигахь беха дукхаха болу гражданаш, тӀейазбар ЦХР кхечу провинцешкахь долуш болу (21 млн стаг сов), цунна тӀехьайогӀу Чжэцзян (12 млн стаг гергга), Шанхай (9 млн стаг гергга), Цзянсу (7 млн стаг сов), Пекин (7 млн стаг гергга), Фуцзянь (4 млн стаг сов), Тяньцзинь (3 млн стаг гергга))<ref>Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 112</ref>. Российца доза долу Хэйлунцзян провинци кхечу регионашкарчу мигрантийн марзо к1езга йолуш йу (церан барам регионехь к1езга бу), цигара мелхо а д1аоьхуш бу бахархой<ref>Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 113—114</ref>. === Доьзалан дахар === {{нет источников|дата=2013-04-01}} Доьзалан барам лелоран политико лар йитина доьзалан дахарехь — 1981 шеран 1 январехь йукъадаьлла «Зудайалоран закон», цуо лакхара хенан доза хоттийна зудайалорехь, марейахарехь (22 шо божарашна, 20 шо зударшна)<ref>Ма М. Брак в Китае // Экология и безопасность жизнедеятельности. — 2012. — № 1. — С. 79</ref>. 2003 шо кхачале зудайалошберш, маребоьлхурш ца лаахь а чекхбовла безаш бара медицинех (хӀинца маьхаза а, лаахь а бен дац психиатрах, наркологах, дерматологах, фтизиатрах чекхвалар)<ref>Ма М. Брак в Китае // Экология и безопасность жизнедеятельности. — 2012. — № 1. — С. 80</ref>. ТӀехьарчу шерашкахь билгалдаьлла и законан низам аттонга даккхар — 2005 шарахь дуьйна бакъоелла студенташна зудайало а, маребаха а<ref>Челнокова-Щейка А. В. Трансформация семейных ценностей в современном Китае // Знание. Понимание. Умение. — 2013. — № 4. — С. 311</ref>. Полигами луьра магош йац, ткъа 2001 шарахь дуьйна ца магадо цхьана баха зудчух, майранех цхьаъ кхечу доьзалера боцучу зударшца, божарашца<ref>Нань Г. Реформа закона о браке в Китае в целях предотвращения домашнего насилия // Пролог. — 2014. — № 1 (5). — С. 49</ref>. Иттаннах бархӀ меттиг йу таханлера ций дай-наной зудайалор, марейахар шайн дас-нанас хаьржжинчу бахана. Тахана гӀаланашкахь беха къона цийшан хьалхе хиана боьршаний, стений вовшен мах. 2001 шарахь дуьйна законо чӀагӀдина зудайалор Ӏедало регистраци йар, хӀетте а даьржина [[1едалах къайлаха зудайалор]]. КъотӀалгӀа дина бераш а, доьзалехь дина бераш а цхьабосса лору. 2001 шарахь пачхьалкхехь йукъабаьккхина «зудайалоран барт», оцу тӀехь билгалбоккуш дӀайаздо тӀедогӀург а, «цхьана гулбина болу» бахам а<ref>Нань Г. Реформа закона о браке в Китае в целях предотвращения домашнего насилия // Пролог. — 2014. — № 1 (5). — С. 50</ref>. Даьржина [[1едалах къайлаха зудайалор]] а, уьш регистрации йале масийттаза хийцар а. Зудайитар, ХХ бӀаьшераш кхачале ойлайан а ца бахьара, хӀинца — цецвала хӀума дац. Ткъа махбанза лелар шуьйра даьржина, Ӏедало а дийцадаьккхина иза законех ца хилар юридически кечдар. Хетарехь доьзалийн Ӏадаташна гӀуочу агӀора болхбо [[цхьа доьзал — цхьа бер]] политико, цуо балабо бераш хьарцхьара а кхуьий.<ref>[http://echo.msk.ru/programs/sorokina/1300230-echo/ Китай: старый новый друг. из цикла передач «В КРУГЕ СВЕТА» радиостанции «Эхо Москвы»]</ref> 2016 шеран 1 январехь йукъадаьлла закон доьзалехь ши бер хила бакъо луш. Парадокс йу, дукхаха болу цийра доьзалашна шайна ца лаьа ши бер хила.<ref>[http://www.theguardian.com/world/2015/oct/30/two-is-too-much-trouble-china-parents-rush-more-children 'Two is too much trouble': will China’s parents rush to have more children?]</ref> === Йаккхий гӀаланаш === {{Хьажа иштта|Цийн Халкъан Республикин гӀаланаш}} 2000 ш. дуьйна, цийн гӀаланаш йаккхийра хуьлу йуккъера барам 10 % шарахь а болуш. ХӀинца ЦХР 100 сов гӀала йу миллион сов бахархой болуш. Цхьа могӀа дукхамиллионаш бахархой болу Къилба Цийра гӀаланаш вовшех а тоьхна дагахь бу 40 млн бахархой болу дуьненахь уггара йоккха гӀала йан. {{Цийн Халкъан Республикин йаккхий гӀаланаш}} {{-}} === Социальни чкъор === 2001 шеран декабрехь [[Цийн йукъараллийн Ӏилмин Академи]]с зорбатоьхна охьадиллина таханлера Цийн социальни чкъор талларан доклад. Церан барам иттанга кхочу. И чкъор ду, [[чиновник|пачхьалкхан а, йукъараллин а куьйгалхой]], менеджераш, предпринимателаш, леррина а, техникин а персонал, канцелярин белхалой, шайна болхбе промышленникаш а, йохк-эцархой а, йохк-эцаран гӀоьнна персонал, промышленни белхалой, йуьрта-бахаман къинхьегамхой, ткъа иштта цхьа а билгалбаьлла болхбоцурш, болхбоцурш, буьззана болхбоцурш. Цийн социальни чкъоьрийн дифферинциаци (декъадалар) тӀехь-тӀехьа алсамдолуш ду корматаллашца, оцуо наггахь социальни лелхаршка кхачабо<ref>[http://lenta.ru/news/2009/07/26/clash/ «В Китае 30 тысяч сталеваров устроили драку с полицией»], lenta.ru от 26.07.2009: «Погибший (главный управляющий компании Jianlong Steel Holding Company) ежемесячно получал три миллиона юаней (около 438 тысяч долларов), в то время как пенсия среднего работника Tonghua Iron and Steel Group не превышает 200 юаней в месяц.»</ref>. [[Файл:People of Tibet46.jpg|thumb|Тибет]] === Мотт а, йоза а === Ханьцы къоман бу шайн хабарца а, йозанца а болу [[цийн мотт]], иза лелабо пачхьалкхехь а, арахьа а. Цийн маттахь къамел до 1 миллиард сов стага. Цийра 55 кегийчу къаьмнех дукхаха долчера шайн меттанаш ду. Пачхьалкх мукъайаккхале, дукха хьолехь Цийн мотт буьйцу [[Хуэйцзу|хуэй]] (дунганаш), маньчжураш и шэ къаьмнаш доцуш, шайн къоман маттахь къамел а дора, йаз а дора монголаш, тибетцаш, уйгураш, корецаш, кхазакхаш, сибош, тайш, узбекаш, киргӀизаш, гӀезалоша, оьрсаша. Шайн йоза дара [[Наси (къам)|наси]], мяо, цзинпо, лису, ва, лазу, амма иза шуйра лелош дацара. Йисина 34 этнически тоба къоман йоза ца хилла. ЦХР кхоьллинчул тӀаьхьа правительствон программица кхоьллина, нисбина йозан меттанаш 10 этносийн тобана, уьш йу чжуан, буи, мяо, дун, хани, ли, кхин а, тодина йоза уйгури, кхазакхи, цзинпо, лаху, тай. Лингвистин классификацийца, 29 мотт цийн-тибетийн, 17 — алтайн, 3 — къилбаазин, 2 — хӀхӀинди-европин доьзалера бу. Тайванехь баьржина болу гаошань мотт ХӀиндонезин доьзалера бу. Цхьа мотт мичара бу хӀинца а хууш дац. Цийн '''йоза''' [[иероглиф]]ех ду, схьадогӀу Шан династин (16—11 бӀаьшо вайн эрал хьалха) дехкина хӀуманийн суьрташ (дешнаш хийцина йолу символаш, лелайора хин дерг хаархьама) долу палтосу даьӀахкашкара. Йозан гӀирс хийцабеллехь а, цийн иероглифаш ширачу заманахь хийцамаза дисина. Газет деша 3000 сов иероглиф хаадеза, ткъа дешана стегана 5000 сов иероглиф йовзаеза. 1913 ш. дуьйна Цийн Ӏедалан къамелан мотт бу [[путунхуа]] (мандарин) диалект, кхин а лаххара а 7 регионийн [[цийн мотт|цийн меттан]] диалекташ йу, къамел йукъахь йаккхийра башхаллаш йолуш, цуьндела къамелехь Цийн маьӀ-маьӀнера бахархой ца кхета дуьйцучух. Уьш вовшахтуху иероглифийн системан йозано. ==== Цийн меттанаш ==== <!-- [[Файл:GZ FS Prayers 2.jpg|thumb|[[Хань (народ)|Хань]]]] * I. Китайско-тибетская языковая семья ** А. Языковые группы чжуан и дун *** 1. Ветвь языков чжуан-тай: [[чжуан]], [[буи]], тай *** 2. Ветвь языков дун-шуй: [[Дун (народ)|дун]], [[мулао]], [[Шуйцы|шуй]], [[маонань]] *** 3. Ветвь языков ли: [[Ли (народ)|ли]] ** Б. Тибетско-бирманская языковая группа *** 1. Ветвь тибетских языков: тибетский, мэньба *** 2. Языковая ветвь и: и, лису, [[Наси (язык)|наси]], хани, лаху, цзино, бай *** 3. Языковая ветвь цзинпо: цзинпо, дулун *** 4. Языковая ветвь цян: цян, пуми *** Не установлена языковая ветвь: лоба, ну, ачаны ** В. Китайский язык (хань): хуэй (дунгане)[[Файл:Uyghur Meshrep.jpg|thumb|[[Уйгуры]]]] * II. [[Языки мяо-яо|Языковая семья мяо-яо]] ** Языковая ветвь яо: яо ** Не установлена языковая группа и ветвь: туцзя, гэлао * III. Алтайская языковая семья ** А. Тюркские языки: [[уйгуры]], [[салары]], [[узбеки]], [[казахи]], [[татары]], [[югуры]] (яохуры), [[киргизы]] ** Б. Монгольская языковая семья: [[монголы]], [[Монгоры|ту]], [[дунсяны]], [[дауры]], [[баоань]], [[югуры]] ** В. Тунгусо-маньчжурская языковая семья: [[маньчжуры]], сибо, эвенки, орочоны, нана́йцы, хэчжэнь * IV. [[Австроазиатские языки|Австроазиатская семья]]: [[ва]], [[бэнлуны]], [[буланы]] * V. [[Австронезийские языки|Австронезийская семья]]: [[гаошань]] * VI. [[Индоевропейская семья]] ** А. [[Славянские языки|Славянская ветвь языков]]: [[русские]] ** Б. [[Иранские языки|Иранская ветвь языков]]: [[таджики]] * VII. Не определена языковая семья, языковая группа и языковая ветвь языка цзин ** Не определена языковая ветвь и группа: [[корейцы]] --> === Динан хӀоттам === {{main|Цийн динан хӀоттам}} <!-- [[Файл:Leshan Buddha Statue View.JPG|thumb|[[Статуя Будды в Лэшане]]]] Китайская Народная Республика является [[Светское государство|светским государством]]. В то же время, в годы [[Культурная революция в Китае|культурной революции]] религия в Китае была запрещена. Традиционно в китайской религии и философии сплетаются [[конфуцианство]], [[даосизм]] и [[буддизм]]. Они благополучно сосуществуют, причём зачастую — в пределах одного храма. Конфуцианство, первым обретшее влияние в Китае, по сути, стало кодексом подчинённости индивида обществу и его ответственности перед ним. Даосизм развивает идеи личного совершенствования и единения с природой; конфуцианскому учению о предопределённости социальных ролей он противопоставляет концепцию относительности. Буддизм, привнесённый в Китай извне и сосредоточенный на развитии духовного начала, выступает альтернативой китайскому прагматизму. Всего 18,2 % населения Китая исповедуют буддизм.<ref name=":0" /> Китай — страна с различными религиозными культами. [[Хуэй]], [[уйгуры]], [[казахи]], [[киргизы]], [[татары]], [[узбеки]], [[таджики]], [[дунсян]]е, [[салары]] и [[баоань]], а также югуры исповедуют [[ислам]], в то время как религия тибетцев, монголов — буддизм, у некоторых представителей мяо и яо распространено христианство, а у большинства дауров, орочонов и эвенков — [[Шаманизм в Китае|шаманизм]]. Некоторые китайцы (ханьцы) являются приверженцами христианства или буддизма, но большинство верующих исповедуют традиционную китайскую религию — даосизм. [[Файл:Zhuhai Jintai Temple inner court view and monks.jpg|thumb|180px|Монастырь [[Цзиньтай]]]] В Китае распространён буддизм Махаяны, обещающий избавление от страданий всем, кто его страждет обрести. Просветлённые, или бодхисатвы, остаются в этом мире, чтобы помочь достичь просветления другим. Своими деяниями и набожностью верующие заслуживают общения с бодхисатвами, приближающими их к нирване. В Китае ислам распространён среди хуэйцев, саларов, дунсянов, баоаньцев, уйгуров, казахов, киргизов, узбеков, татар и таджиков. Количество мусульман по разным оценкам насчитывается от 19,5<ref>[http://sunna-press.com/news/worldnews/827-skolko-musulman-prozhivaet-vo-vsem-mire-spisok.html Сколько мусульман проживают во всем мире?]</ref> до 29<ref>[http://www.imam.ru/articles/stati.html Сколько мусульман в мире?]</ref> миллионов человек. Высшим органом мусульман в Китае является [[Китайская исламская ассоциация]]. В результате революции и гражданской войны около 100—200 тысяч [[Белая эмиграция|белоэмигрантов]] осели [[Русский Харбин|в Харбине]] и в [[Русский Шанхай|Шанхае]]. Из-за сложных исторических судеб и позиции современных китайских властей деятельность церкви практически заморожена. Религиозное законодательство КНР не позволяет совершать официальные богослужения, можно только молиться в домах прихожан. Официально в Китае действует один православный приход. Связи папского престола с Китаем восходят к XIII веку<ref>Селезнев Н., Марей А. [http://east-west.rsuh.ru/article.html?id=67105 Китай] // Католическая Энциклопедия, т. 2. М.: Изд-во Францисканцев, 2005, кол. 1035—1046.</ref>. В настоящее время в Китае количество католиков исчисляется несколькими миллионами. Точная цифра неизвестна. В 1951 году коммунистическое руководство страны запретило китайским католикам иметь какие-либо связи с Ватиканом. Однако в конце ХХ—начале ХХI века положение стало постепенно изменяться. Власти Китая теперь, как правило, принимают во внимание желания Ватикана, когда назначают католических священников на важные посты. Тем не менее, эта практика иногда всё ещё нарушается<ref>[http://www.laprensa.com.ar/368079-La-Iglesia-china-dana-la-fe-denuncia-el-Vaticano.note.aspx La Iglesia china daña la fe, denuncia el Vaticano]{{ref-es}}</ref>. --> == Культура а, исбаьхьалла а == {{main|Цийн культура}} <!-- === Общие сведения === Культура Китая — одна из самых древних и самобытных в мире. Культура Китая оказала большое влияние сначала на развитие культуры многочисленных соседних народов, населявших обширные территории позднейших Монголии, Тибета, Индокитая, Кореи и Японии. === Литература === В отличие от западноевропейской литературы [[Новое Время|Нового Времени]], художественные тексты в Китае занимали второстепенное место относительно литературы историографической и этико-философской направленности, как прямое следствие господства конфуцианской идеологии. Бросается в глаза отсутствие древнейшего пласта эпического устного творчества и разрозненность мифологических представлений. Предполагается, что в их искоренении также участвовала конфуцианская идеология; следы их существования обнаруживаются в фольклоре китайских национальных меньшинств. Отличительной чертой иерархии китайских литературных жанров является низкое положение драмы и её сравнительно позднее возникновение. Малоразвитыми относительно европейской традиции оказались мемуарный и эпистолярный жанры, однако их место занял т. н. жанр «записок» ''[[бицзи]]'', близкий к [[эссе]]. === СМИ === [[Международное радио Китая]] — международная государственная радиостанция Китая, базирующаяся в Пекине, вещающая на коротких и средних волнах, УКВ (FM), через спутник и Интернет. Международное радио Китая вещает на 62 языках мира, включая русский. [[CCTV-Русский]] — международный телеканал «Центрального телевидения Китая» (ЦТК), вещающий на русском языке. Благодаря запуску телеканала «CCTV-Русский» китайское телерадиовещание для заграницы стало абсолютным лидером в мире по количеству иностранных языков вещания и количеству отдельных телеканалов на иностранных языках. === Каллиграфия === [[Каллиграфия]] вывела обычное китайское письмо на уровень художественной формы искусства и традиционно приравнивается к живописи и поэзии, как метод самовыражения. Поскольку иероглифические изображения ограничены небольшим количеством черт (линий), индивидуальный стиль художника определяют их толщина, угол изгиба и придаваемый рисункам динамизм. Эксперты оценивают сбалансированность и пропорциональность линий, композиционное построение иероглифов и их целостность и гармоничность. Основные элементы каллиграфии, которые китайцы называют «четырьмя сокровищами знания» — это тушь, камень (тушечница), кисти и бумага. === Фарфор === {{Main|Китайский фарфор}} Несмотря на то, что керамика в Китае известна издревле, только в бронзовом веке (1500—400 гг. до н. э.) китайцы научились получать особенно прочные клеи и делать печи для высокотемпературного обжига, позволившие им изготавливать более прочную, иногда глазурованную глиняную посуду. Настоящий же фарфор появился только в эпоху Суй. Более тонкий, чем керамика, настоящий фарфор ровный и полированный. При ударе по фарфоровому изделию оно звучит. === Китайская кухня === {{Main|Китайская кухня}} [[Рис]] всегда имел огромное значение для китайцев — и как основной пищевой продукт, и как техническая культура. Считается, что традиция культивирования риса в Южном Китае зародилась около 10000 лет до н. э., хотя метод устройства заливных полей, требующий масштабных ирригационных работ, достиг совершенства по прошествии тысяч лет. Сегодня рис выращивается в Китае почти повсеместно. Китайский рис составляет 35 % мировой продукции. === Культурные и исторические памятники Китая === ==== Великая Китайская стена ==== {{Main|Великая Китайская стена}} Великая стена, или, как её называют китайцы, Длинная стена, протянулась на 8851,8 км через весь Северный Китай. Из этого 6260 км стены состоят из кирпичной клАКИ, 2232,5 км — из естественного горного массива. Около 360 км вообще являются не стеной, а заполненными водой рвами<ref>[http://www.kp.ru/daily/24280.5/476197/ Великая Китайская стена оказалась почти на 3 000 км длиннее]</ref>. Сооружение стены началось в IV—III вв. до н. э., когда отдельные китайские государства вынуждены были создавать оборонительные сооружения от набегов кочевых народов Центральной Азии. После объединения Китая под властью династии Цинь в 221 г. до н. э. император Ши Хуанди приказал соединить ряд оборонительных линий в единую стену. При последующей династии — Хань строительные работы на Великой стене продолжались и были завершены в III в. н. э. В настоящее время в своей западной части Великая стена сохраняет первоначальную форму, в восточной же части сильно разрушена и местами представляет только земляной вал. В сохранившихся частях стена имеет ширину у основания около 9 м и на вершине около 6 м, высота стены достигает 10 м. Примерно через каждые 200 м — четырёхугольные сторожевые башни, а с внешней стороны стены — высокие оборонительные зубцы с отверстиями-амбразурами. Верхняя плоскость стены, замощенная плитами, некогда представляла собой широкую защищённую дорогу, по которой могли быстро передвигаться воинские части и обозы. В настоящее время некоторые участки этой плоскости заасфальтированы и используются как автомобильные дороги. Стена проходит главным образом по гористым местам, повторяя изгибы рельефа и органично вписываясь в окружающий пейзаж. ==== Императорский дворец ==== {{Main|Запретный город}} [[Файл:Meridan Gate.jpg|thumb|Пекин, Запретный город]] В самом центре Пекина находится Императорский дворец, известен также как [[Запретный город]], так как на протяжении 500 лет его истории здесь мог жить только император и его семья, а придворные, чиновники и все остальные жили за его стенами, и до 1925 года простым смертным вход сюда был запрещён. Занесён ЮНЕСКО в список всемирного наследия человечества в 1987 году. Построен в 1406—1420 гг., резиденция 24 китайских императоров. Общая площадь в 720 тыс. м², в нём находится 9999 комнат. Он окружён стеной длиной 3400 м и рвом с водой, которая называется «Золотая вода». Комплекс разделён на Внутренний дворец и Внешний дворец. Основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции — зал Верховной гармонии, Полной гармонии и Сохранения гармонии. Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Основные помещения этой части Запретного города — залы Небесной чистоты, Объединения и мира, Земного спокойствия. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия, Доброты и Спокойствия и Императорский сад. ==== Мавзолей императора Цинь Шихуанди и «терракотовая армия» ==== {{Main|Терракотовая армия}} Г. Сиань, провинция Шэньси, включены в список ЮНЕСКО в 1987 году. Находится в 35 км от города Сианя, построен в 221—210 гг. до н. э. для первого императора объединённого Китая. На его строительстве были заняты 700 тыс. рабочих. В подземном дворце размещается более 400 захоронений, его площадь — более 56,25 км². Главный экспонат комплекса — терракотовая армия, случайно обнаруженная местными крестьянами в 1974 году. В трёх сводчатых подземных камерах находятся в общей сложности фигуры около 7400 солдат и лошадей и 90 военных колесниц — практически вся императорская армия. Фигуры выполнены в полный рост, их высота 1,8 м, лицо каждого солдата уникально. === Китайские изобретения === Печатные книги, фарфор, шёлк, зеркала, зонтики и бумажные змеи — это лишь малая доля тех предметов нашей повседневности, которые были изобретены китайцами и которыми люди пользуются и по сей день во всем мире. Примечательно, что китайцы разработали технологию производства [[фарфор]]а за тысячу лет до европейцев. А два самых известных китайских изобретения появились благодаря философии. В поисках эликсира бессмертия даосские алхимики случайно вывели формулу пороха, а магнитный компас был создан на основе инструмента, применявшегося для геомантии и фэн-шуй. ==== Китайская астрология ==== Каждый год ассоциируется с одним из 12 животных, имеющих особый символ и составляющих повторяющийся астрологический цикл. В преддверии Нового года у китайцев принято говорить, например, о приходе «года собаки». В китайской астрологии человеку, рождённому под знаком определённого животного, приписываются особенности, присущие этому животному. В честь Китая был назван [[астероид]] [[(139) Жуйхуа]], открытый 10 октября 1874 года канадо-американским астрономом [[Уотсон, Джеймс Крейг|Джеймсом Уотсоном]] в [[Пекин]]е. В переводе с китайского название астероида означает «Звезда счастья Китая». ==== Книгопечатание ==== Изобретение подвижного шрифта не оказало значительного влияния на китайское общество, и большинство печатников продолжали использовать прежние формы. В Европе изобретение подвижного шрифта произвело революцию. Оперировать 30 печатными формами латинского алфавита проще, чем 3000 и более для иероглифов, использующихся при выпуске китайской газеты. Выполнение оттисков иероглифов на одной печатной форме требует намного больше усилий и затрат. ==== Иероглифы ==== {{Main|Китайское письмо}} Китайские иероглифы могут состоять из пиктографических, идеографических и фонетических элементов. Иероглиф может содержать один или несколько ''радикалов'' (или ''ключей''), а также дополнительных ''черт''. Ключи могут быть как фонетическими элементами, так и смысловыми. Например, в иероглифе 吗 (ма), обозначающим вопросительную частицу общего вопроса, иероглиф 马 (ма, «лошадь»), является фонетиком. Также в иероглифе {{lang-zh2|好}}, обозначающем «хорошо» и произносящемся как «hǎo»<ref>[http://www.unicode.org/cgi-bin/GetUnihanData.pl?codepoint=597D&useutf8=true U+597D в Unihan database]</ref>, радикал «женщина» {{lang-zh2|女}} сочетается с другим смысловым элементом «ребёнок» {{lang-zh2|子}}. Идея иероглифа, таким образом, заключается в том, что «женщина» и «ребёнок» в семье — это хорошо, к счастью. С недавнего времени китайцы перешли на упрощённые иероглифы, что заметно облегчило обучение китайскому языку. --> == Кинематограф == <!-- В 2012 году кассовые сборы китайских фильмов составили 2,78 млрд долларов<ref>http://spbu.ru/disser2/disser/krivohij_public_diplomacy_disser.pdf С. 101</ref>. --> == Дешар == <!-- В КНР доля государственных ассигнований в общем финансировании образования в 2000—2011 годах возросла с 66,5 % до 77,8 %<ref name=autogenerated16>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 58</ref>. Особенно резкий скачок этого показателя произошёл в 2005—2011 годах, когда он возрос с 61,3 % до 77,8 %<ref name=autogenerated16 />. В 2009 году расходы на образование составили 12,0 % бюджета страны<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 61</ref>. В 2011 году были выделены стипендии 78,7 млн учащихся на общую сумму в 98,6 млрд юаней (70 % из общей суммы стипендий было предоставлено из государственного бюджета)<ref name=autogenerated12>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 64</ref>. === История образования === В 1916 году в Китае существовала целая сеть учебных заведений: 11 университетов, 502 средних школы и 50071 начальная; 21 колледж, 298 женских школ; 415 нормальных школ (для подготовки преподавателей), 965 вечерних школ и курсов, 85 военно-медицинских школ и 3 медицинских колледжа, 82 промышленные школы и 7 технических школ, 49 школ законоведения<ref name=autogenerated1>http://ihaefe.org/files/publications/full/larin-russia-and-china.pdf</ref>. Действовали 72 иностранные школы, в том числе 66 русских (в Харбине и на КВЖД)<ref name=autogenerated1 />. К моменту провозглашения КНР сеть высших школ резко возросла: в 1949 году в стране насчитывалось около 200 университетов и колледжей, где обучалось 117 тыс. человек (61 % вузов были государственными), однако неграмотность составляла 90 %<ref>Суворова Е. А. Становение системы образования в Китае во второй половине XX века // Россия и АТР. — 2015. — № 1 (87). — С. 201</ref>. В начале 1950-х годов частное образование было ликвидировано, а уровень грамотности повысился к 1956 году до 22 %<ref>Суворова Е. А. Становение системы образования в Китае во второй половине XX века // Россия и АТР. — 2015. — № 1 (87). — С. 201—202</ref>. В период «большого скачка» и «культурной революции» большинство университетов было закрыто<ref>Суворова Е. А. Становение системы образования в Китае во второй половине XX века // Россия и АТР. — 2015. — № 1 (87). — С. 202</ref>. В 1978 году введены 10-летнее общее образование (5 лет начальное и 5 лет среднее), а также Единый государственный экзамен для поступления в вузы<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 24</ref>. В 1986 году принят Закон об обязательном обучении, который освободил обучающихся первых 9-ти классов от платы за учёбу, но не от других расходов (на учебники, административаные и другие)<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 37, 59</ref>. В 1997 году введен общий порядок приёма в вузы (до этого набор осуществлялся раздельно по директивному и регулируемому планам)<ref name=autogenerated14>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 42</ref>. В 1999 году введено льготное кредитование для обучающихся — 50 % кредита погашается из бюджета: в 2008 году за такого рода займами обратились 13 % обучающихся в вузах (общая сумма долга превысила 3 млн юаней)<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 65 — 66</ref>. В 2001 году было объявлено о начале Программы «Закрытия и слияния школ», в результате чего число начальных школ (считая учебные пункты, дающие образование только 1 — 4 классов) сократилось в 2001—2012 годах с 491,27 тыс. до 228,58 тыс., а число учащихся в них уменьшилось с 125,43 млн до 96,95 млн<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 101</ref>. Укрупнение коснулось средних школ 1-й ступени: их число уменьшилось в 2001—2012 годах с 65525 до 53216, количество учителей в них снизилось с 3,34 млн до 3,04 млн, а учеников с 64,31 млн до 47,63 млн<ref name=autogenerated7>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 161</ref>. Процесс реорганизации затронул также 2-ю ступень среднего образования: число школ этого уровня уменьшилось в 2001—2012 годах с 14907 до 13509, а вот число учителей выросло с 840 тыс. до 1,59 млн, также увеличилось количество детей в них в этот период с 14,1 млн до 24,8 млн<ref name=autogenerated7 />. С 2006 года дети из нуждающихся семей получили право на освобождение от платы за учебники и иных взносов и на пособие для оплаты общежития<ref name=autogenerated12 />. В 2008 г. в Китае было в целом введено бесплатное всеобщее и обязательное 9-летнее образование<ref>[http://russian.cri.cn/841/2010/11/11/1s359752.htm Министр образования КНР: реализация принципа справедливости в получении образования<IMG src=" /mmsource/images/2010/11/09/erji.bmp" border=0> — Международное радио Китая]</ref>. === Дошкольное образование === В 2012 году в стране было более 180 тыс. детских садов, где трудились 1,5 млн воспитателей и находилось около 37 млн детей<ref name=autogenerated6>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 160</ref>. Подавлющее большинство воспитателей в 2009 году (97,6 %) составляли женщины<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 112</ref>. Дошкольное образование развивалось в последние годы неравномерно, общей тенденцией было укрупнение учреждений: в 1999 году в КНР было 181,1 тыс. детских садов, затем их число резко сократилось до 111,7 тыс. в 2001 году, но к 2012 году вновь достигло 181,2 тыс.<ref name=autogenerated6 />. В 1999—2007 годах число детей в садиках, а также количество воспитателей почти не менялось, но в 2008—2012 годах произошёл скачок: число малышей увеличилось в 1,5 раза, а число воспитателей почти в 2 раза<ref name=autogenerated6 />. === Школьное образование === По состоянию на начало 2010-х годов обучение в школе начинается с 6 лет делится на три цикла: начальное (6 лет, обязательно), первая ступень среднего (3 года, обязательно), вторая ступень среднего образования (3 года)<ref name=autogenerated13>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 33</ref>. В КНР в 2012 году было 228 тыс. начальных школ, где обучалось 96 млн детей и трудилось 5,5 млн учителей<ref name=autogenerated13 />. С 1995 по 2011 году число учеников на одного учителя начальной школы уменьшилось с 23,3 до 17,4, на одного учителя первой ступени средней школы также сократилось с 16,7 до 13,6, а на одного учителя второй ступени средней школы выросло с 13,0 до 15,5<ref name=autogenerated9>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 84</ref>. Классы переполнены — максимальное количество учеников в классе согласно нормативам Министерства образования (по состоянию на начало 2010-х годов) не может превышать 40 — 45 человек в начальной школе, 45 — 50 человек в средней<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 106—107</ref>.Тем не менее эти нормативы не всегда выполнялись — в 2011 году 5,5 % школьных классов в стране (10,0 % в городах) имели численность 66 и более учащихся<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 107</ref>. === Высшее образование === По состоянию на начало 2010-х годов высшее образование в КНР можно было получить тремя путями — поступить на бакалавриат (4 года обучения), в профессиональный вуз (4 года обучения) или в 2-х годичный специализированный вуз<ref name=autogenerated8>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 166</ref>. При этом на следующую ступень (магистратура 2 года) мог поступить только бакалавр<ref name=autogenerated8 />. После магистратуры можно было поступить в 3-х годичную аспирантуру<ref name=autogenerated8 />.. В 1949 году в Китае было 206 вузов, в 1978 году — уже 598, а в 2000 году уже 1041<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 39, 144, 162</ref>. Затем число вузов резко увеличилось и в 2012 году их насчитывалось 2442<ref name=autogenerated5>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 162</ref>. В 2000—2012 годах численность преподавателей вузов КНР выросла с 460 тыс. до 1,44 млн, а студентов с 5,6 млн до 23,9 млн<ref name=autogenerated5 />. При этом число студентов на одного преподавателя вуза выросло в 1995—2011 годах с 9,8 до 17,8<ref name=autogenerated9 />. Если в 1998 году в вузы было принято 1,08 млн абитуриентов, то в 2002 г. в вузы с полной программой обучения было принято 3,21 млн человек, в аспирантуру — 203 тыс. человек<ref>[http://russian.china.org.cn/russian/63017.htm Первая сессия ВСНП и НПКСК 10-го созыва]</ref>. Тем не менее число абитуриентов, сдавших государственный экзамен в вузы, сильно колебалось по годам: в 2002 году их было 5,27 млн, в 2008 году — 10,5 млн, в 2012 году — 9,15 млн<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 42 — 43</ref>. В 2002—2009 годах число выпускников вузов КНР возросло с 1,5 млн до 6,1 млн человек, но затем рост замедлился и в 2012 году было выпущено 6,9 млн человек<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 164</ref>. В становлении китайского высшего образования значительную роль сыграло привлечение иностранцев: с 1989 по 2009 годы количество зарубежных преподавателей в вузах КНР увеличилось с 686 до 11000 человек<ref name=autogenerated4>[http://www.socionauki.ru/journal/articles/252305/ Ключевые моменты модернизации КНР]</ref>. По состоянию на начало 2010-х годов все студенты вузов КНР были должны платить за учёбу, а выпускники не подлежали распределению (только те, кто заключил трудовой контракт на работу после выпуска не могли самостоятельно выбирать место работы)<ref name=autogenerated14 />. Также большую роль играет выезд граждан для обучения за рубежом — в 2011 году за границей учились 1,44 млн китайских студентов<ref>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 150</ref>. ==== Иностранные студенты в вузах КНР ==== Численность иностранных студентов в КНР в последние годы очень быстро росла: в 1998 году их было около 43 тыс., в 2005 году уже 140 тыс., а в 2010 году их число превысило 290 тыс. человек<ref>http://spbu.ru/disser2/disser/krivohij_public_diplomacy_disser.pdf С. 91 — 92</ref>. По регионам выбытия иностранные студенты в КНР в 2010 году распределялись следующим образом: студенты из Азии традиционно занимали первое место — 64,21 %, на втором месте европейцы — 16,15 %, Америка — 11,05 %, Африка — 7,09 % и Океания — 1,50 %<ref name=autogenerated3>http://spbu.ru/disser2/disser/krivohij_public_diplomacy_disser.pdf С. 92</ref>. Больше всего иностранных студентов в КНР в 2010 году было из трёх стран — США, Японии и Южной Кореи<ref name=autogenerated3 />. Китайское правительство предоставляет стипендии, при этом особое внимание уделяется Африке — в 2012 году власти КНР выделили стипендии на обучение 6 тыс. африканским студентам<ref>Смертин Ю. Г. Китай и Африка: взаимный интерес // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2015. — № 5-2 (55). — С. 157</ref>. === Частное образование === {{нет источников в разделе|дата=2012-02-28}} Правительство поддерживает частные образовательные организации. Первый «Закон о поощрении частного образования» вступил в силу с 1 сентября 2003 года. Развитие [[частная школа|частных школ]] означает увеличение объёма предложения в сфере образования и удовлетворение образовательных потребностей за счёт отказа от традиционной модели, согласно которой существовали только государственные школы. На конец 2004 года насчитывалось более 70 тысяч частных школ разных типов и уровня, с общим контингентом 14,16 миллионов учащихся, в том числе 1279 частных высших учебных заведений с общим контингентом 1,81 миллион студентов. Частное образование занимает более половины всего образовательного сектора Китая. --> == Ӏилма == <!-- [[Китайская академия наук]] (КАН) занимается развитием математики, физики, химии, медицины, наук о земле, информационными технологиями, биотехнологиями и пр. [[Китайская инженерная академия]] (КИА) занимается машиностроением, металлургией, строительством, сельским хозяйством, лёгкой и тяжелой промышленностью, транспортом. Китайская академия общественных наук (КАОН) соответственно сосредоточена на экономике, истории, философии, праве, международных отношениях, социологии. Особенностью Китая стало активное использование «иностранных мозгов»: число зарубежных учёных в исследовательских центрах Поднебесной, выросло с 1989 по 2009 годы с 2,5 тыс. до 480 тыс. человек<ref name=autogenerated4 />. Для сравнения, в конце 2000-х годов в КНР трудилось около 1,6 млн учёных<ref name=autogenerated4 />. В 2012 году общенациональные расходы на [[НИОКР]] в КНР составили около 166 млрд долларов<ref>Цуй Чжэн. Научно-техническое сотрудничество РФ и КНР в контексте инновационного развития стран БРИКС. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 169. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10143275/</ref>. --> == Космосан программа == <!-- Располагая [[Космическая программа Китая|многопрофильной космонавтикой]], с 2003 года Китай стал третьей в мире космической сверхдержавой, самостоятельно проводящей пилотируемые полёты. По состоянию на июль 2012 года КНР занимает третье место в мире (после США и России) по числу функционирующих искусственных спутников земли (96, в том числе 87 выведены на орбиту китайскими ракетами-носителями)<ref name=autogenerated22>Тутнова Т. А. Космические программы Китая, Индии, Японии // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. — 2013. — № 3-1. — С. 363</ref>.С 1990 года КНР начала коммерческие запуски и в 1990—2012 годах китайские ракеты-носители вывели на орбиту 43 иностранных спутника<ref name=autogenerated22 />. С 2010 года, уступая только России, Китай ежегодно производит больше космических запусков, чем США. --> == Социал проблемаш == <!-- В начале XXI века, несмотря на экономический рост, Китай столкнулся с рядом серьёзных экономических, экологических и социальных проблем: увеличился разрыв в доходах между богатыми и бедными; выросла разница в развитии села и города, западных и восточных, особенно прибрежных, районов; увеличилась безработица, в некоторых районах оказалась отравлена земля, почва и гидросфера. В Китае нарастают уличные протесты<ref>{{cite web|url=http://expert.ru/politics/2006/01/china/|title=Нереволюционная ситуация|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061011121005/expert.ru/politics/2006/01/china/|archivedate=2006-10-11}} {{недоступная ссылка|url=http://expert.ru/politics/2006/01/china/}}</ref>. Согласно соцопросу (окт. 2013) почти три четвёртых китайской общественности считают, что в ближайшее десятилетие разрыв между богатыми и бедными будет увеличиваться, и лишь каждый десятый из опрошенных — что ситуация улучшится и будет сформирован [[средний класс]]<ref>{{cite web | url=http://russian.people.com.cn/95181/8458258.html | title=Экономисты: В ближайшие 10 лет наибольшие дивиденды принесут реформы (2) | accessdate=2013-12-3 }}</ref>. Вопрос социального расслоения между богатыми и бедными в настоящее время (2013) стал самым волнующим население Китая социальным вопросом (ранее таковым являлся вопрос цен на продукты и [[жильё]])<ref>[http://russian.people.com.cn/31516/8497694.html Исследование: «Разделение между богатыми и бедными» стало самым волнующим население социальным вопросом]</ref>. В рейтинге журнала [[Forbes]] за 2015 год количество долларовых миллиардеров в Китае составляет 213 человек, по количеству миллиардеров Китай на втором месте после США<ref>[http://www.forbes.com/billionaires/list/#version:static_country:China The World’s Billionaires] // Forbes.com</ref>. === Безработица === По официальным данным на 2010 год уровень зарегистрированной безработицы среди городского населения Китая составил 4,1 % трудоспособного населения (9,08 млн человек)<ref name=autogenerated17>Россия и Китай: история и перспективы сотрудничества. Материалы международной научно-практической конференции / Отв. ред. Д. В. Буяров. — Благовещенск, 2011. — С. 205</ref>. При определении численности безработных официальная статистика учитывает только горожан, состоящих на учёте и получающих пособие по безработице<ref name=autogenerated17 />. Не рассматриваются в КНР как безработные сельские жители (около половины населения страны), сяган (получающие пособие по безработице сокращенные работники государственных предприятий), мужчины старше 50 лет и женщины старше 45 лет<ref>Россия и Китай: история и перспективы сотрудничества. Материалы международной научно-практической конференции / Отв. ред. Д. В. Буяров. — Благовещенск, 2011. — С. 205, 207</ref>. В КНР по состоянию на 2010 год право на пособие по безработице имеет лишь горожанин, который, работая, платил специальный страховой взнос, причем период выплаты пособия зависит от продолжительности уплаты этого взноса<ref>Россия и Китай: история и перспективы сотрудничества. Материалы международной научно-практической конференции / Отв. ред. Д. В. Буяров. — Благовещенск, 2011. — С. 207</ref>. === Терроризм === [[Терроризм]] является одной из важнейшей проблем КНР, особенно в провинции [[Синьцзян]] (только по официальным сообщениям в [[2013 год]]у в регионе было совершено около 200 терактов)<ref>Хуан Даосю. Террористические преступления в Китае и противодействие терроризму // Азиатско-тихоокенский регион. Экономика, политика, право. — С. 170</ref>. === Неравенство между городом и деревней === Для КНР характерен постепенно растущий разрыв в доходах горожан и сельчан: доходы городского населения превышали доходы сельских жителей в 1990 году в 2,2 раза, в 1995 году в 2,5 раза, в 2003 году в 3,2 раза, а в 2008 году в 3,3 раза<ref>Ван Я. Уровень и тенденции развития инновационно-инвестиционного потенциала АПК Китая // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 5: Эканоміка. Сацыялогія. Біялогія. 2012. — № 1 (125). — С. 9</ref>. --> == Спорт == <!-- Китай обладает одной из старейших спортивных культур в мире. Существуют свидетельства о том, что в Китае ещё в древние времена играли в некую игру с кожаным мячом, наподобие современного футбола. Помимо футбола, самыми популярными спортивными состязаниями в стране являются военные искусства, пулевая стрельба, настольный теннис, спортивная гимнастика и прыжки на батуте, тяжёлая атлетика, бадминтон, лёгкая атлетика, плавание, шорт трек, фигурное катание, конькобежный спорт, баскетбол и бильярд. Физическая подготовка широко распространена в китайской культуре. Крупнейший издатель спортивной литературы в стране [[China Sports Publications Corporation]] выпускает множество спортивных книг, газет и журналов. Вместо СССР КНР стала новой мировой спортивной державой, практически на равных борящейся с США за медали на Олимпиадах и чемпионатах мира по ряду видов спорта. Прошедшие с наибольшим размахом, [[Летние Олимпийские игры 2008|Летние Олимпийские игры 2008 года]] проводились также в Китае — в Пекине. КНР на них одержала убедительную победу в неофициальном общекомандном зачёте. Пекин был избран основным городом Олимпиады решением жюри Международного олимпийского комитета 13 июля 2001 года. Официальный логотип летних Олимпийских игр 2008 года — «Танцующий Пекин». Талисманы — пять игрушек Фува, каждая из которых олицетворяла цвет олимпийских колец. Слоган Олимпиады — «Один мир, одна мечта». Спортсмены соревновались в 28 видах спорта. С 2004 года в Шанхае на трассе «Шанхай Интернешнл» проводится гонка «Гран-при Китая» в классе «Формула-1». --> == Суьрташ == <gallery perrow="12" widths="250px" heights="250px"> файл:浦东新区.JPG|Шанхаера гӀуллакхийн йукъ файл:The Great wall - by Hao Wei.jpg|Боккха Цийчоьнан пен файл:BeijingTiananmenSquare.jpg|Тяньаньмэнь олу Пекинера майда </gallery> {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Цийчоь]] 35e39etsh5if54b2rwe4ufetn5ewib3 Коморийн гӀайренаш 0 9525 25778616 8667521 2026-09-21T23:10:28Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778616 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Коморийн гӀайренаш |Шен цӀе=[[Коморийн мотт|ком.]] ''Udzima wa Komori''<br />{{lang-fr|Union des Comores}}<br />{{lang-ar|الاتحاد القمري}} |Доланиг дожар=Комор |Байракх=Flag of the Comoros.svg |ХӀост=Seal of the Comoros.svg |Девиз=Unité — Justice — Progrès<br />({{lang-fr|«Единство, Справедливость, Развитие»}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Реет байракх, возвещая нашу полную независимость |Аудио=En-us-Comoros.ogg |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=LocationComoros.svg |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 11|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 14|lon_sec = 0 |region = KM |CoordScale = |Меттанаш=[[Коморийн мотт|Коморийн]], [[Французийн мотт|французийн]], [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[5 июнь]] [[1975]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Морони]] |Йоккха гӀала=[[Морони]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Икилилу Дуанин]]<br />[[Фуад Мохаджи]]<br />[[Мохмед Али Соили]]<br />[[Нурдин Бурхан]] |Пачхьалкхан дин=[[Ислам]] ([[Суннизм]]) |Латтанца меттиг=167 |Латта=1&nbsp;862 |Хина процент=кӀезиг |Бахархойн меттиг =158 |Бахархой =752 000 |Бахархой лерина шо=2009 |Луьсталла=404 |ДЧС =1,049 млрд. |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=171 |ХӀораннан а сина ДЧС=1,660 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,429 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=169 |Ахча=[[Коморан франк]] ([[KMF, код 174]]) |Домен=[[.km]] |Телефонан код=269 |Сахьтан аса= +3 }} '''Коморийн гӀайренаш''' ('''Коморийн гӀайренийн барт'''<ref>Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9</ref>, дукха йокху цӀе '''Коморийн гӀайренаш''' (оьц [[2002 шо]] далаца — ''Федеральни Исламан Пачхьалкх Коморийн гӀайренаш'') — Африкин уллера пачхьалкх. Дукху болу бахархой бу комораш. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{Африкин гӀайренийн пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} pxtyqcwi8mesl459j1u67pr05dqhxi8 Республика Конго 0 9526 25778675 9092712 2026-09-21T23:12:57Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778675 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Конго |Шен цӀе= République du Congo {{ref-fr}}<br />Repubilika ya Kongo {{ref-kg}}<br />Republíki ya Kongó {{ref-ln}} |Доланиг дожар=Республики Конго |ХӀост=Coat of arms of the Republic of the Congo.svg |байракх=Flag of the Republic of the Congo.svg |Девиз=Unité, Travail, Progrès |Шатлакхан Иллинан цӀе=La Congolaise |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir = S|lat_deg = 0 |lat_min = 50 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 15 |lon_min = 8 |lon_sec = 0 |region = CG |CoordScale = 5000000 |Картан тӀехь=Republic of the Congo (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[Французийн мот|французийн]], [[Китуба (мотт)|китуба]] ([[Конго (мотт)|конго]]; къоман), [[лингала]] (национальни) |Маьрша йаьлла терахь=[[15 август]] [[1960]] |Маьрша йелира= [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Браззавиль]] |Йоккха гӀала=[[Браззавиль]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]] |Куьйгалхой=[[Сассу-Нгессо, Дени|Дени Сассу-Нгессо]] |Латтанца меттиг=64 |Латта= 342&nbsp;000 |Хина процент=3,3 |Бахархойн меттиг=127 |Бахархой= 4 233 063 |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла = 12 |ДЧС = 4.585 |ДЧС лерина шо = 2005 |ДЧС меттиг = 154 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1369 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,534<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ= 2013 |АКИ меттиг = 142 |Ахча=[[Франк КФА BEAC|Франк КФА]] |Домен=[[.cg]] |Телефонан код=242 |Сахьтан аса=+1 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Республика Конго''' ({{lang-fr|République du Congo}}, {{lang-kg|Repubilika ya Kongo}}, {{lang-ln|Republíki ya Kongó}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} hhv1txd4u2sdhnaey9w0j022nrbq7ch Конгон Демократин Республика 0 9527 25778617 10106718 2026-09-21T23:10:30Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778617 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Конгон Демократин Республика |Шен цӀе={{lang-fr|République Démocratique du Congo}}<br />{{lang-ln|Republíki ya Kongó Demokratíki}}<br />{{lang-kg|Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi}}<br />{{lang-sw|Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} |Доланиг дожар =Конгон Демократин Республикан |Байракх=Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg |ХӀост=Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg <!-- |ХӀостан мета=--> <!-- |Девиз=--> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Debout Congolaise <!-- |Аудио=--> |Картан тӀехь=Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 20|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 22|lon_min = 48|lon_sec = 0 |region = CD |CoordScale = |Мотт=[[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[30 июнь]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Бельги|Бельгех]] |Коьрта гӀала=[[Киншаса]] |Йоккха гӀала=[[Киншаса]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Кабила, Жозеф|Жозеф Кабила]]<br />[[Огюстен Матата Поньо]] |Латтанца меттиг=11 |Латта=2 345 410 |Хина процент =3,3 |Бахархойн меттиг =19 |Бахархой ={{тӀекхетар}}75 507 308<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла =28 |ДЧС = 15 668 млн<ref name="ВВП">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=0&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=636&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Democratic Republic of the Congo|publisher=International Monetary Fund|lang=en|accessdate=2012-05-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yToZ20G|archivedate=2012-05-27}}</ref> |ДЧС лерина шо= 2011 <!--|ДЧС меттиг= --> |ХӀораннан а сина ДЧС= 216<ref name="ВВП"/> | АКИ = {{тӀекхетар}} 0,304 | Лерина шо АКИ=2013 | АКИ меттиг=186 | Локхалла АКИ=<span style="color:#990000">лахара</span> |Ахча=[[Конголезан франк]] ([[CDF, код 976]]) |Домен=[[.cd]] |Телефонан код=243 |Сахьтан аса=+1…+2 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Конгон Демократин Республика''' ({{lang-fr|République Démocratique du Congo}}) — Африкин пачхьалкх. == Коьрта гӀаланаш == [[Файл:Kinshasa 2003.jpg|thumb|[[Киншаса]]]] {{div col|colwidth=15em}} * [[Бандунду]] * [[Бома]] * [[Букаву]] * [[Илебо]] * [[Исиро]] * [[Калемие]] * [[Кананга (город)|Кананга]] * [[Киквит]] * [[Кинду]] * [[Киншаса]] * [[Кисангани]] * [[Колвези]] * [[Ликаси]] * [[Лубумбаши]] * [[Матади]] * [[Мбандака]] * [[Мбанза-Нгунгу]] * [[Моба]] * [[Мобайе-Мбонго]] * [[Мбужи-Майи]] * [[Убунду]] {{div col end}} == Административан йекъайалар == [[Файл:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|250px|Керла административан йекъайалар ДРК.]] [[Файл:DCongoNumbered.png|250px|Демократин Республика Конгон провинцеш (2009 шо кхаччалц)]] * [[Бандунду (провинци)|Бандунду]] * [[Лахара Конго]] * [[Экваторин провинци]] * [[Малхбузен Касаи]] * [[Малхбален Касаи]] * [[Катанга (провинци)|Катанга]] (Шаба) * [[Киншаса (провинци)|Киншаса]] * [[Маниема]] * [[Къилбаседа Киву]] * [[Малхбален провинци (Конго)|Малхбален провинци]] * [[Къилба Киву]] {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} 00g3t585oy88hpbsdwc6aaba7nq8ghp Колумби 0 9528 25778615 24292752 2026-09-21T23:10:25Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778615 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Kолумби |Шен цӀе=República de Colombia |Доланиг дожар=Kолумбин |ХӀост=Coat of arms of Colombia.svg |Девиз= Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свобода и порядок»}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=¡Oh, Gloria Inmarcesible! |Маьрша йаьлла терахь= [[20 июль]] [[1810]] |Маьрша йелира= [[Испани|Испанех]] |Картан тӀехь=COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = CO |CoordScale = |Мотт= [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Коьрта гӀала=[[Богота]] |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Богота]], [[Медельин]], [[Kали (гӀала)|Kали]], [[Барранкилья]], [[Картахена (Kолумби)|Kартахена]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br /> [[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Хуан Мануэль Сантос]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-10904788 Juan Manuel Santos sworn in as Colombian president]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2010/08/08/n_1531076.shtml В Колумбии состоялась инаугурация нового президента]</ref><br />[[Гарсон, Анхелино|Анхелино Гарсон]]<ref>{{cite news | title = Doctor Francisco Santos Calderón | publisher = Vicepresidente de la República de Colombia | url = http://www.vicepresidencia.gov.co/entidad/perfil.asp | accessdate = 2010-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120200236/http://www.vicepresidencia.gov.co/entidad/perfil.asp |date=2008-11-20 }}</ref> |Латтанца меттиг=25 |Латта=1 141 748 |Хина процент=8,8 |Бахархойн меттиг=29 |Бахархой={{охьадалар}}45 745 783<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=40,53 |ДЧС=502,8 млрд. |ДЧС лерина шо=2012 |ДЧС меттиг=25 |ХӀораннан а сина ДЧС=7,752 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,719<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 91 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Колумбин песо]] ([[COP,код 170]]) |Домен=[[.co]] |Телефонан код=57 |Сахьтан аса=-5 }} '''Колумби''' ({{lang-es|Colombia}}), ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — къилб-малхбален Амеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == [[Файл:Colombia, administrative divisions - ru - colored (+box).svg|thumb|right|400px|Колумбин административан йекъайалар]] {|class="wikitable" |- !№||Департамент||Административан центр||Майда,<br /><ref>{{cite web|url=http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html|title=Division Política de Colombia|editor=Colombiaya.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Fd13jns0|archivedate=2013-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410230254/http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/division-politica.html |date=2013-04-10 }}</ref><br />км²||Бахархойн дукхалла,<br />стаг (2005)||Луьсталла,<br />стаг/км² |- |1.||[[Амасонас (Колумби)|Амасонас]]||[[Летиси]]||109 665||56 036||0,51 |- |2.||[[Антьоки]]||[[Медельин]]||63 612||5 671 689||89,16 |- |3.||[[Араука (департамент)|Араука]]||[[Араука (гӀала)|Араука]]||23 818||208 605||8,76 |- |4.||[[Атлантико]]||[[Барранкилья]]||3 388||2 112 128||623,41 |- |5.||[[Боливар (департамент)|Боливар]]||[[Картахена (Колумби)|Картахена]]||25 978||1 860 445||71,62 |- |6.||[[Бояка]]||[[Тунха]]||23 189||1 211 186||52,23 |- |7.||[[Кальдас]]||[[Манисалес]]||7 888||908 841||115,22 |- |8.||[[Какета (департамент)|Какета]]||[[Флоренси (Какета)|Флоренси]]||88 965||404 896||4,55 |- |9.||[[Касанаре]]||[[Йопаль]]||44 640||282 452||6,33 |- |10.||[[Каука]]||[[Попаян]]||29 308||1 244 886||42,48 |- |11.||[[Сесар]]||[[Вальедупар]]||22 905||879 914||38,42 |- |12.||[[Чоко (департамент)|Чоко]]||[[Кибдо]]||46 530||441 395||9,49 |- |13.||[[Кордоба (департамент)|Кордова]]||[[Монтери]]||25 020||1 472 699||58,86 |- |14.||[[Кундинамарка]]||[[Богота]]||22 653||2 228 478||98,37 |- |15.||[[Гуайния]]||[[Инирида]]||72 238||43 314||0,60 |- |16.||[[Гуавьяре (департамент)|Гуавьяре]]||[[Сан-Хосе-дель-Гуавьяре]]||53 460||133 326||2,49 |- |17.||[[Уила (департамент)|Уила]]||[[Нейва (Колумбия)|Нейва]]||19 890||1 006 797||50,62 |- |18.||[[Гуахира (департамент)|Гуахира]]||[[Риоача]]||20 848||623 250||29,89 |- |19.||[[Магдалена (департамент)|Магдалена]]||[[Санта-Марта]]||23 188||1 136 901||49,03 |- |20.||[[Мета (департамент)|Мета]]||[[Вильявисенсьо]]||85 635||789 276||9,22 |- |21.||[[Нариньо]]||[[Пасто (Колумби)|Пасто]]||33 268||1 521 777||45,74 |- |22.||[[Норте-де-Сантандер]]||[[Кукута]]||21 658||1 228 028||56,70 |- |23.||[[Путумайо]]||[[Мокоа]]||24 885||299 286||12,03 |- |24.||[[Киндио]]||[[Армени (Киндио)|Армени]]||1 845||518 691||281,13 |- |25.||[[Рисаральда]]||[[Перейра (гӀала)|Перейра]]||4 140||863 663||208,61 |- |26.||[[Сан-Андрес-и-Провиденси]]||[[Сан-Андрес (Сан-Андрес-и-Провиденси)|Сан-Андрес]]|| 52||59 573||1145,63 |- |27.||[[Сантандер (департамент)|Сантандер]]||[[Букараманга]]||30 537||1 916 336||62,75 |- |28.||[[Сукре (департамент)|Сукре]]||[[Синселехо]]||10 917||765 285||70,10 |- |29.||[[Толима]]||[[Ибаге]]||23 562||1 335 177||56,67 |- |30.||[[Валье-дель-Каука]]||[[Кали (город)|Кали]]||22 140||4 060 196||183,39 |- |31.||[[Ваупес]]||[[Миту]]||54 135||27 124||0,50 |- |32.||[[Вичада]]||[[Пуэрто-Карреньо]]||100 242||55 158||0,55 |- |33.||[[Санта-Фе-де-Богота]]||[[Богота]]||1 776||7 363 762||4146,26 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| ||1 141 975||42 730 570||37,42 |- |} <!-- {{Colombia Labelled Map}} <br clear="left"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" cellpadding="3px" |- bgcolor="lightgrey" ! !! Department !! Capital ! Area (km²) !! Population |- bgcolor="#d8f8d8" | 1 ||align="left"| [[Amazonas Department, Colombia|Amazonas]] ||align="left"| [[Leticia, Colombia|Leticia]] | {{commas|109665}} || {{commas|80360}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 2 ||align="left"| [[Antioquia Department|Antioquia]] ||align="left"| [[Medellín]] | {{commas|63612}} || {{commas|5750478}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 3 ||align="left"| [[Arauca Department|Arauca]] ||align="left"| [[Arauca, Arauca|Arauca]] | {{commas|23818}} || {{commas|282302}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 4 ||align="left"| [[Atlántico Department|Atlántico]] ||align="left"| [[Barranquilla]] | {{commas|3388}} || {{commas|2365663}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 5 ||align="left"| [[Bolívar Department|Bolívar]] ||align="left"| [[Cartagena de Indias|Cartagena]] | {{commas|25978}} || {{commas|2229967}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 6 ||align="left"| [[Boyacá Department|Boyacá]] ||align="left"| [[Tunja]] | {{commas|23189}} || {{commas|1411239}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 7 ||align="left"| [[Caldas Department|Caldas]] ||align="left"| [[Manizales]] | {{commas|7888}} || {{commas|1170187}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 8 ||align="left"| [[Caquetá Department|Caquetá]] ||align="left"| [[Florencia]] | {{commas|88965}} || {{commas|463333}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 9 ||align="left"| [[Casanare Department|Casanare]] ||align="left"| [[Yopal]] | {{commas|44640}} || {{commas|325713}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 10 ||align="left"| [[Cauca Department|Cauca]] ||align="left"| [[Popayán]] | {{commas|29308}} || {{commas|1363054}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 11 ||align="left"| [[Cesar Department|Cesar]] ||align="left"| [[Valledupar]] | {{commas|22905}} || {{commas|1050303}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 12 ||align="left"| [[Chocó Department|Chocó]] ||align="left"| [[Quibdó]] | {{commas|46530}} || {{commas|413173}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 13 ||align="left"| [[Córdoba Department|Córdoba]] ||align="left"| [[Montería]] | {{commas|25020}} || {{commas|1392905}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 14 ||align="left"| [[Cundinamarca Department|Cundinamarca]] ||align="left"| [[Bogotá]] | {{commas|24210}} || <big>*</big>{{commas|9467562}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 15 ||align="left"| [[Guainía Department|Guainía]] ||align="left"| [[Inírida, Guainía|Inirida]] | {{commas|72238}} || {{commas|43314}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 16 ||align="left"| [[Guaviare Department|Guaviare]] ||align="left"| [[San José del Guaviare]]{{spaces|2}} | {{commas|53460}} || {{commas|133236}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 17 ||align="left"| [[Huila Department|Huila]] ||align="left"| [[Neiva]] | {{commas|19890}} || {{commas|994218}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 18 ||align="left"| [[Guajira Department|La Guajira]] ||align="left"| [[Riohacha]] | {{commas|20848}} || {{commas|524619}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 19 ||align="left"| [[Magdalena Department|Magdalena]] ||align="left"| [[Santa Marta]] | {{commas|23188}} || {{commas|1403318}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 20 ||align="left"| [[Meta Department|Meta]] ||align="left"| [[Villavicencio]] | {{commas|85635}} || {{commas|771089}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 21 ||align="left"| [[Nariño Department|Nariño]] ||align="left"| [[Pasto]] | {{commas|33268}} || {{commas|1775139}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 22 ||align="left"| [[Norte de Santander Department|Norte de Santander]] ||align="left"| [[Cúcuta]] | {{commas|21658}} || {{commas|1493932}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 23 ||align="left"| [[Putumayo Department|Putumayo]] ||align="left"| [[Mocoa]] | {{commas|24885}} || {{commas|378483}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 24 ||align="left"| [[Quindío Department|Quindío]] ||align="left"| [[Armenia, Colombia|Armenia]] | {{commas|1845}} || {{commas|613375}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 25 ||align="left"| [[Risaralda Department|Risaralda]] ||align="left"| [[Pereira, Colombia|Pereira]] | {{commas|4140}} || {{commas|1024362}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 26 ||align="left"| [[San Andrés and Providencia Department|San Andrés and Providencia]]{{spaces|2}} ||align="left"| [[San Andrés, Colombia|San Andrés]] | {{commas|52}} || {{commas|83491}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 27 ||align="left"| [[Santander Department|Santander]] ||align="left"| [[Bucaramanga]] | {{commas|30537}} || {{commas|2085084}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 28 ||align="left"| [[Sucre Department|Sucre]] ||align="left"| [[Sincelejo]] | {{commas|10917}} || {{commas|868648}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 29 ||align="left"| [[Tolima Department|Tolima]] ||align="left"| [[Ibagué]] | {{commas|23562}} || {{commas|1312972}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 30 ||align="left"| [[Valle del Cauca]] ||align="left"| [[Cali]] | {{commas|22140}} || {{commas|4524678}} |- bgcolor="#d8f8d8" | 31 ||align="left"| [[Vaupés Department|Vaupés]] ||align="left"| [[Mitú]] | {{commas|54135}} || {{commas|33152}} |- bgcolor="#f8f8d8" | 32 ||align="left"| [[Vichada Department|Vichada]] ||align="left"| [[Puerto Carreño]] | {{commas|100242}} || {{commas|97276}} |- bgcolor="#f8d8f8" | 33 ||colspan="2" align="left"| [[Bogotá]], ''Distrito Capital'' | {{commas|1587}} || {{commas|7117984}} |- |colspan="6" style="font-size:90%;"| * Estimate includes the country’s capital, Bogotá. |}--> {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Колумби]] 1wzcsgss25sgw3iem67wucwqyqctjys Корейн Халкъан-Демократин Республика 0 9529 25778618 24222313 2026-09-21T23:10:33Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778618 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Корейн Халкъан-Демократин Республика |Шен цӀе={{lang-ko|조선 민주주의 인민 공화국}}<br /><small>(Чосон Минджуджуый Инмин Конъхвагук)</small> |Доланиг дожар=Корейн Халкъан-Демократически Республикан |ХӀост=Coat of Arms of North Korea.svg <!-- |ХӀостан етта=--> |Девиз= Могучая процветающая держава ({{lang-ko|강성대국}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Песня о любви к Родине |Аудио = The National Anthem of the People Democratic Republic of Korea.ogg |Урхаллин тайпа= <!-- В этой строке указывается форма правления де-юре, поэтому, пожалуйста, не заменяйте её на «диктатуру» и подобные формулировки. Об уровне свободы в КНДР Вы можете написать в тексте статьи с соблюдением нейтральной точки зрения и при условии, что Ваши слова будут подкреплены авторитетными источниками. --> [[Цхьанпартийн система|Цхьанпартийна]] <ref>(с наличием миноритарных партий)</ref> [[социалистийн республика]] |Картан тӀехь=Locator map of North Korea.svg |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 44|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 126|lon_min = 24|lon_sec = 17 |region = KP |CoordScale = |мотт=[[Корейн мотт|корейн]] |Маьрша йаьлла терахь= 9 сентябрь 1948 шо |Маьрша йелира= |Коьрта гӀала=[[Пхеньян]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Пхеньян]] |Куьйгалхойн даржаш=Высший руководитель,<br />лидер партии, армии и народа<br />Председатель Президиума<br />[[Верховное народное собрание КНДР|Верховного народного собрания]]<br />[[Председатель совета министров КНДР|Председатель совета министров]] |Куьйгалхой=<br />[[Ким Чен Ын]]<br /><br />[[Choe Ryong-hae]]<br />[[Пак Пон Джу]] |Латтанца меттиг=98 |Латта=120 540 |Хина процент=4,87 |Бахархойн меттиг =49 |Бахархой = 24 720 407<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name="CIA Pop">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Korea, North&countryCode=kn&regionCode=eas&rank=48#kn World Population rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910085447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Korea, |date=2015-09-10 }}, CIA World Factbook</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=198,3 |ДЧС = 32,7 миллиард |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=91 |ХӀораннан а сина ДЧС=1800 |АКИ= 0.491<ref>{{cite web|url=http://www.unescap.org/pdd/publications/workingpaper/wp_09_02.pdf|title=Filling Gaps in the Human Development Index|publisher=United Nations ESCAP}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005100501/http://www.unescap.org/pdd/publications/workingpaper/wp_09_02.pdf |date=2011-10-05 }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2009 |АКИ меттиг= 157 |Локхалла АКИ = <span style="color:#FF0000;">лахара</span> |Ахча=[[Вона КНДР]] ([[KPW, код 408]]) |Домен=[[.kp]] |Телефонан код=850 |Сахьтан аса= [[UTC+09:00|UTC+9]] |Бахархойн цӀерш= <!-- |Билгалдахарш=--> }}'''Корейн Халкъан-Демократин Республика<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-ko3|조선 민주주의 인민 공화국|朝鮮民主主義人民共和國}}), '''КХДР''', '''Къилбаседа Корей''' — Кореци пачхьалкх. == Геграфи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Корейн Халкъан-Демократин Республика]] ic4l8bexklhytfb14jz7jm84urvf9hs Къилба Корей 0 9530 25778625 24222305 2026-09-21T23:10:51Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778625 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна|Корей (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Къилба Корей |Шен цӀе={{lang-ko|대한민국, 大韓民國}} |Доланиг дожар =Къилбера Корейн |lat_dir =N |lat_deg =36 |lat_min =31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =127 |lon_min =48 |lon_sec = 0 |region = KR |CoordScale =4000000 |ХӀост= Coat of arms of South Korea.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз={{lang|ko|널리 인간 세계를 이롭게 하라}} (Благо всего человечества, {{lang|ko|弘益人間}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Эгукка |Аудио = National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav |Урхаллин тайпа =[[Президентан республика]] |Картан тӀехь=Locator map of South Korea.svg |Мотт=[[Корейский язык|корейский]] |Кхоьллина=[[1948 шо]]<ref>Республика Корея заявляет о преемственности с [[Временное правительство Республики Корея|Временным правительством]], созданным 13 апреля 1919 года.</ref> |Маьрша йаьлла терахь= 15 август 1948 |Мотт=[[Корейн мотт|корейн]] |Коьрта гӀала=[[Сеул]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Сеул]], [[Инчхон]], [[Кванджу (город прямого подчинения)|Кванджу]], [[Пусан]], [[Тэгу]], [[Тэджон]], [[Ульсан]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Пак Кын Хе]]<br />[[Чон Хон Вон]]<br /> |Латтанца меттиг=107 |Латта= 99 392 |Хина процент= 0,3 |Бахархойн меттиг= 25 |Бахархой = {{охьадалар}}48 955 203<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо= 2013 |Луьсталла= 480 |ДЧС= 1,457 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924%2C158%2C542%2C582&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=73&pr.y=14 Международный валютный фонд (апрель 2008)]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,909<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 12 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |ХӀораннан а сина ДЧС= 29140<ref name="IMF"/> |Ахча=[[Къилба Корейн вона]] ([[KRW, код 410]]) |Домен=[[.kr]] |Телефонан код=82 |Сахьтан аса=+9 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Къилба Корей''' ({{lang-ko3|대한민국|大韓民國}} ''тэхан мингук'') — [[Малхбален Ази|Малхбален Азера]] [[пачхьалкх]], иза йу [[Корейн ахгӀайре]] тӀехь. Коьрта гӀала — [[Сеул]]. Пачхьалкхан официальни йоцу цӀе '''Къилба Корей''' смиш шуьйра лелош йу. == Географи == Пачхьалкхан латт 100 210 км² ду. Гуо баькхан хlорда бу Къилба Кореяхь, къилба-седа агlо йоцург. Республик цхбан пачхьлкхица доза ду - [[Корейн Халкъан-Демократин Республика|Къилба-седа Корейеца]]. Шина пачхьалкъан доза 38 паралеллица ду<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/battles/1553/Тридцать?ysclid=lb4bg9kphe194100394</ref> Къилба Корейен йукъа богlуш гlайра бу, царехь уггаре бокха [[Чеджудо]] бу<ref>https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001336965?page=428&rotate=0&theme=white</ref>. == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Къилба Корей]] 54h5zxkfsxs337xq51iawwsadvxcnoz Коста-Рика 0 9531 25778619 10325026 2026-09-21T23:10:35Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778619 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Коста-Рика |Шен цӀе = {{lang-es|República de Costa Rica}} |Доланиг дожар = Коста-Рики |ХӀост = Coat of arms of Costa Rica.svg |Девиз = Да здравствуют труд и мир! |lat_dir =N |lat_deg = 9|lat_min =43 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg = 84|lon_min =3 |lon_sec =0 |region = CR |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь = Costa Rica (orthographic projection).svg |Мотт = [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Коьрта гӀала = [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]] |Йоккха гӀала = [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]], [[Пунтаренас (Коста-Рика)|Пунтаренас]], [[Эредия (Коста-Рика)|Эредия]] |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |Маьрша йаьлла терахь = [[15 сентябрь]] [[1821]] шо |Маьрша йелира = [[Испани|Испанех]] |Шатлакхан Иллинан цӀе = Благородная Родина |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Лаура Чинчилья Миранда]]<br />[[Альфио Пива Месен]]<br />[[Либерман, Луис|Луис Либерман-Гинсбург]] |Пачхьалкхан дин = [[Католицизм]] |Латтанца меттиг=125 |Латта=51&nbsp;100 |Хина процент=0,7 |Бахархойн меттиг=122 |Бахархой = 4&nbsp;253&nbsp;897<ref name="Costa Rica">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html#top|publisher=CIA The World Factbook|title=Costa Rica}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513101015/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html#top |date=2020-05-13 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла=85 |ДЧС=48,77 млрд<ref>Из них $&nbsp;342&nbsp;000 на [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|столицу]].</ref> |ДЧС лерина шо=2006 |ДЧС меттиг=83 |ХӀораннан а сина ДЧС=10,752 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,773<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 62 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Костарикан колон|Колон]] ([[CRC, код 188]]) |Домен=[[.cr]] |Телефонан код=506 |Сахьтан аса=-6 |Билгалдахарш={{Reflist}} }} '''Коста-Рика''' ({{lang-es|República de Costa Rica}} {{IPA|[re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika]}} — къилба-малхбалера Америкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Провинцеш == [[Файл:Provinces Costa Rica.png|thumb|350px|Коста-Рикиан административан йекъайалар]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; font-size:95%;" |- style="border-bottom-style:double;" !width="10px"| Номер картин тӀехь !width="100px"| Провинци !width="100px"| Административан центр !width="100px"| Бахархой,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World<!-- корта добавлен ботом -->]</ref><br />([[2011]])<br />стаг !!width="75px"| % массох!!width="65px"|Луьсталла, стаг/[[Квадратни километр|км²]] !width="65px"| Майда,<br />км²!!width="75px"| % массо майданах !width="100px"| Административан карта |- |align="left"| 1 |align="left"| [[Алахуэла (провинци)|Алахуэла]] |align="left"| [[Алахуэла (город)|Алахуэла]] | 848 146 || 19,72 % || 86,96 | 9 753 || 19,09 % |[[Файл:Alajuela in Costa Rica.svg|125px]] |- |align="left"| 2 |align="left"| [[Картаго (провинци)|Картаго]] |align="left"| [[Картаго (Коста-Рика)|Картаго]] | 490 903 || 11,41 % || 157,09 | 3 125 || 6,11 % |[[Файл:Cartago in Costa Rica.svg|125px]] |- |align="left"| 3 |align="left"| [[Гуанакасте (провинци)|Гуанакасте]] |align="left"| [[Либери (Коста-Рика)|Либери]] | 326 953 || 7,60 % || 32,24 | 10 141 || 19,85 % |[[Файл:Guanacaste in Costa Rica.svg|125px]] |- |align="left"| 4 |align="left"| [[Эреди (провинци)|Эреди]] |align="left"| [[Эреди (Коста-Рика)|Эреди]] | 433 677 || 10,08 % || 163,22 | 2 657 || 5,20 % |[[Файл:Heredia in Costa Rica.svg|125px]] |- |align="left"| 5 |align="left"| [[Лимон (провинци)|Лимон]] |align="left"| [[Пуэрто-Лимон]] | 386 862 || 9,00 % || 42,11 | 9 188 || 17,98 % |[[Файл:Limon in Costa Rica.svg|125px]] |- |align="left"| 6 |align="left"| [[Пунтаренас (провинци)|Пунтаренас]] |align="left"| [[Пунтаренас (Коста-Рика)|Пунтаренас]] | 410 929 || 9,55 % || 36,44 | 11 277 || 22,07 % |[[Файл:Puntarenas in Costa Rica.svg|125px]] |- |align="left"| 7 |align="left"| [[Сан-Хосе (провинци)|Сан-Хосе]] |align="left"| [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]] | 1 404 242 || 32,64 % || 283,17 | 4 959 || 9,70 % |[[Файл:San Jose in Costa Rica.svg|125px]] |- style="background:#f2f2f2; border-top-style:double;" |align="left"| ||'''''Коста-Рика'''''||align="left"| | '''''4 301 712''''' ||'''''100'''''|| '''''84,18''''' | '''''51 100''''' ||'''''100'''''|| |} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} r30148rsiauz9182r7d4wflr2dcizrj Кот-д’Ивуар 0 9532 25778620 10366284 2026-09-21T23:10:37Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778620 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Кот-д’Ивуар |Шен цӀе ={{lang-fr|République de Côte d’Ivoire}} |Доланиг дожар =Кот-д’Ивуара |ХӀост=Coat of Arms of Côte d'Ivoire.svg |Девиз=«Union, Discipline et travail» (Единство, дисциплина и труд) |Шатлакхан Иллинан цӀе=L'Abidjanaise |Аудио = |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =40 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =5 |lon_min =38 |lon_sec = 0 |region = CI |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=Côte d'Ivoire (orthographic projection).svg |Мотт=[[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[7 август]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Ямусукро]] |Йоккха гӀала=[[Абиджан]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Уаттара, Алассан|Алассан Уаттара]]<br />[[Дункан, Даниэль Каблан|Даниэль Каблан Дункан]] |Латтанца меттиг=67 |Латта=322 460 |Хина процент=1,4 |Бахархойн меттиг=54 |Бахархой ={{тӀекхетар}}22 400 835<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= }}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=65 |ДЧС=34,027 млрд. |ДЧС лерина шо=2009 |ДЧС меттиг=94 |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=144 |ХӀораннан а сина ДЧС=1 800<ref name="GDP">[http://ru.wikipedia.org/wiki/могӀам_стран_по_ВВП_%28ППС%29_на_душу_населения могӀам стран по ВВП (ППС) на душу населения]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,432 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=168 |Ахча=[[Франк КФА BCEAO|Франк КФА]] |Домен=[[.ci]] |Телефонан код=225 |Сахьтан аса=0 }} '''Кот-д’Ивуар''' ({{lang-fr|République de Côte d'Ivoire}} {{IPA|[ʁepyˈblik də kot diˈvwaʀ]}} — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} ffx2b0d4vldpkqwyrry06nipqyagss9 Куба 0 9533 25778621 10326182 2026-09-21T23:10:40Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778621 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Куба (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Республика Куба |Шен цӀе = República de Cuba |Доланиг дожар = Кубы |ХӀост = Coat_of_Arms_of_Cuba.svg |Девиз = Отечество или Смерть<br />({{lang-es|Patria o Muerte}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = La Bayamesa |Урхаллин тайпа = [[Социализм|Социалистийн]] [[республика]] |lat_dir =N |lat_deg =22 |lat_min =1 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =79 |lon_min =1 |lon_sec = 0 |region = CU |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь = Cuba_(orthographic_projection).svg |Мотт = [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь = [[10 декабрь]] [[1898]]&nbsp;<ref>[[Испано-америкин тӀом]] бахьнехь.</ref> |Маьрша йелира = [[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала = [[Гавана]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Гавана]], [[Сантьяго-де-Куба]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Председатель Госсовета]],<br>[[Председатель Совмина]] |Куьйгалхой = [[Рауль Кастро]] |Латтанца меттиг = 105 |Латта = 110 860 |Хина процент = - |Бахархойн меттиг = 77 |Бахархой = {{охьадалар}}11 061 886<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = {{охьадалар}}11 163 934<ref>[http://ruso.prensa-latina.cu/index.php/component/content/article/2-uncategorised/10731-?opcion=pl-ver-noticia Данные кубинской переписи населения 2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010040137/http://ruso.prensa-latina.cu/index.php/component/content/article/2-uncategorised/10731-?opcion=pl-ver-noticia |date=2016-10-10 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 102 |ДЧС = 114,1 млрд (по ППС).<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html|title=Cuba|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=2011-10-24 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2010 |ДЧС меттиг = 67 |ХӀораннан а сина ДЧС = 9900 (2010 г.)<ref name="factbook" /> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,780<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 59 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Кубан песо|Песо]] <small>([[ISO 4217|CUP, 37]])</small><br /> [[Конвертир песо]] <small>([[ISO 4217|CUC]])</small> |Домен = [[.cu]] |Телефонан код = 53 |Сахьтан аса = -5 |Билгалдахарш = }} '''Куба''' ({{lang-es|Cuba}}), ({{lang-es|República de Cuba}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ˈkuβa]}}) — къилб-малхбалера lамерка пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} cexxif9lm1jmnb2ax6h76ik1uicxdi0 Кувайт 0 9534 25778622 10326202 2026-09-21T23:10:42Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778622 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Кувайт (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Кувайт |Шен цӀе={{lang-ar2|دولة الكويت}}<br />Давла́т эль-Кува́йт |Доланиг дожар =Кувайтан |Дин= Ислам |ХӀост=Coat of Arms of Kuwait-2.svg |Байракх= Flag_of_Kuwait.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=Ан-Нашид аль-Ватани <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |lat_dir = N|lat_deg =29 |lat_min =22 |lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg =47 |lon_min =38 |lon_sec = 0 |region = KW |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Map of Kuwait.svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[19 июнь]] [[1961]] ([[Йоккха Британи|Йоккха Британех]]) <br />[[26 февраль]] [[1991]] ([[Ирак]]ах) |Коьрта гӀала=[[Кувейт (гӀала)|Эль-Кувейт]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Кувейт (гӀала)|Эль-Кувейт]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Эмир]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Сабах аль-Ахмед аль-Джабер ас-Сабах|Сабах ас-Сабах]]<br /> [[Джабер аль-Мубарак аль-Хамад ас-Сабах]]. |Латтанца меттиг=152 |Латта=17 818 |Хина процент=- |Бахархойн меттиг=136 |Бахархой =2 646 314 |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла=131 |ДЧС =136,500 млрд.<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг= 60 |ХӀораннан а сина ДЧС=48,900<ref name="CIA"/> |АКИ = 0,790<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 54 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Кувейтан динар]] |Доменаш=[[.kw]] |Телефонан код= 965 |Сахьтан асаш= +3 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Кувайт''' ({{lang-ar|كويت}}), официалан '''Кувайт Пачхьалкх''' ({{lang-ar|دولة الكويت}}; ''Давлатуль-Кувайт'') — Ӏаьрбийн пачхьалкх эмират йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} flt50oh06i9boc1gbpdyi2nuo3ruumw Лаос 0 9535 25778630 9092665 2026-09-21T23:11:03Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778630 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Лаос |Шен цӀе=ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ<br />Sathalanalat Pasathipatai Pasason Lao |Доланиг дожар=Лаоса |ХӀост=Coat_of_arms_of_Laos.svg |Девиз=ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດຖະນາຖາວອນ<br />Машар, лаамалла, демократи, цхьаалла а зазадаккхар а |Шатлакхан Иллинан цӀе=Pheng Sat Lao |Аудио= |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Маьрша йаьлла терахь=[[19 июль]] [[1949 шо]] |lat_dir =N |lat_deg =18 |lat_min =7 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =104 |lon_min =18 |lon_sec = 0 |region = LA |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=Location Laos ASEAN.svg |Мотт=[[Лаоссийн мотт|лаоссийн]] |Коьрта гӀала=[[Вьентьян]] |Урхаллин тайпа=[[Однопартийная система|однопартийная]] [[Парламент]]ская [[социалистическая республика]] |Йаккхий гӀаланаш=Вьентьян, [[Паксе]], [[Кейсон Фомвихан (город)|Саваннакхет]], [[Луангпхабанг]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент Лаоса|Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Сайнясон, Тюммали|Тюммали Сайнясон]]<br />[[Боун-Гнанг Ворачит]]<br />[[Тхаммавонг, Тхонгсинг|Тхонгсинг Тхаммавонг]] |Пачхьалкхан дин=[[буддизм]] |Латтанца меттиг=81 |Латта=236&nbsp;800 |Хина процент=2 |Бахархойн меттиг=105 |Бахархой =6&nbsp;500&nbsp;000 |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла=25 |АКИ = 0,543<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 138 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |ДЧС = 12,65 млрд |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 132 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1900 |Ахча = [[лаосин кип]] (=100 атам) ([[LAK, код 418]]) |Домен = [[.la]] (продан Лос-Анджелесу) |Телефонан код=856 |Сахьтан аса=+7 |Билгалдахарш= }} '''Лаос''' ({{lang-lo|ປະເທດລາວ}}), ({{lang-lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ}}) — къилба-малхбалера Азера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} de091lo3srmv0273lq6rkve95balpt4 Лесото 0 9536 25778632 9092667 2026-09-21T23:11:09Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778632 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Лесото |Шен цӀе={{lang-st|Muso oa Lesotho}}<br />{{lang-en|Kingdom of Lesotho}} |Доланиг дожар=Лесото |Байракх=Flag of Lesotho.svg |ХӀост=Coat of arms of Lesotho.svg |Девиз=Khotso, Pula, Nala |Шатлакхан Иллинан цӀе=Lesotho Fatse La Bontata Rona |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |lat_dir = S |lat_deg = 29 |lat_min = 34 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 17 |lon_sec = 0 |region = LS |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь=Lesotho (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[сесото]] а [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[4 октябрь]] [[1966]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Масеру]] |Йоккха гӀала=Масеру |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Летсие III]]<br />[[Табане, Том|Том Табане]] |Латтанца меттиг=137 |Латта=30 355 |Хина процент= |Бахархойн меттиг=144 |Бахархой=2 031 000 |Бахархой лерина шо=2008 |Луьсталла=66,5 |ДЧС =5,106 млн. |ДЧС лерина шо= |ДЧС меттиг=147 |ХӀораннан а сина ДЧС=2700 |АКИ = {{ТӀекхетар}} 0,461 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ =2013 |АКИ меттиг=158 |Ахча=[[Лоти Лесото|лоти]] |Домен=[[.ls]] |Телефонан код=266 |Сахьтан аса= +2 }}'''Лесото''' ({{lang2|st|en|Lesotho}}), ({{lang-st|Muso oa Lesotho}}, {{lang-en|Kingdom of Lesotho}}) — къилбе Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 4m2zlum8puaev7udsoblz7bf529ibf2 Ливан 0 9538 25778633 10330205 2026-09-21T23:11:12Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778633 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Либнан, Либнанойн Республика |Шен цӀе={{lang-ar2|الجمهورية اللبنانية}}<br />аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя |Доланиг дожар= Либнана |ХӀост=Coat of Arms of Lebanon.svg |Девиз=Куллюнаа лиль-ватан, лиль-‘уляя валь-‘алям<br />(« Тхо тхай Даймехкаца а, хастамца а байракхаца а!») |Шатлакхан Иллинан цӀе=Куллюнаа лиль-ватан, лиль-‘уляя лиль-‘алям [[File:Lebanese national anthem.ogg]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg =33 |lat_min =54 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =35 |lon_min =51 |lon_sec =0 |region = LB |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Lebanon (orthographic projection).svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[22 ноябрь]] [[1943]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Бейрут]] |Йаккхий гӀаланаш= Байрут/[[Бейрут]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[могӀам премьер-министров Ливана|Премьер-министр]]<br />[[Коман Ассамблейн]] президент |Куьйгалхой=[[Мишель Аун]]<br />[[Салам, Таммам|Таммам Салам]]<br />[[Берри, Набих|Набих Берри]] |Латтанца меттиг=161 |Куьйгалхой=10 452 |Хина процент=1,6 |Бахархойн меттиг=128 |Бахархой =4 224 000 |Бахархойн цӀерш= |Бахархой лерина шо=2009 |Луьсталла=404 |ДЧС =59,370 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=87 |ХӀораннан а сина ДЧС= 14400<ref name="CIA"/> |АКИ = 0,745<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 72 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Ливанан фунт]]<br />([[ISO 4217|LBP, 422]]) |Домен=[[.lb]] |Телефонан код=961 |Сахьтан аса=+2 (аьхккий +3) }} {{маьӀна}} [[Файл:Beirutcity.jpg|мини|Ливан]] '''Либнан''' ({{lang-ar|'''لبنان'''}}, ({{lang-ar|'''الجمهورية اللبنانية'''}}; ''аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя'') йеха цlе Либнанойн Республика  — иза Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. == Географи == Мехк доза кхочу: къилбседехьа, малхбалехьа, къилб-малхбалехьа — [[Шема|lарбойн Республика Шема]]ца а, къилбехьа — Исраилца а, малхбузехьа Юхерчу Азера хlорданца а. == Истори == lусман Пачхьалкха lуьналехь йара Либнана хlокх 1516-1918 шарашкахь, lусман пачхьалкха йоьхна а дуьнен хьалхара бокха тlам баьлла чултlехьа Либнан Францис шена мандат бух йерза йира. Либнан пачхьалкхо шена маршо кхайкхаъира 22 Ноябрехь 1943 шарахь, цул тlехьа 24 Октебрехь 1945 шарахь Францин пачхьалкхан мандат дlаелира, Либнанас шена маьрша пачхалкха дlахlотарца Францис шена тlема ницlа Либнан чур ара бехира 31-чу Декабрехь 1946 шарахь. {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 776mxd2sg484ia8xgjlo1txouycw53b Ливи 0 9539 25778634 10330231 2026-09-21T23:11:15Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778634 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Ливи |Шен цӀе={{lang-ar|دولة ليبيا}} <small><br />(Dawlat Libya) |Доланиг дожар =Ливин |ХӀост = The emblem on the passport of Libya.svg |Байракх = Flag_of_Libya.svg |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе = Ливи, Ливи, Ливи |Аудио = Libya, Libya, Libya (Converted MIDI).ogg |lat_dir = N|lat_deg =27 |lat_min =25 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =17 |lon_min =47 |lon_sec = 0 |region = LY |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=Libya (orthographic projection).svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[24 декабрь]] [[1951]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] (Триполитани а Киренаика а) а [[Франци|Францех]] а (Феццан) |Коьрта гӀала=[[Триполи]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Триполи]], [[Бенгази]] |Урхаллин тайпа=[[республика]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Председатель]] [[ВНК]]<br />[[Премьер-министр]] [[ВНК]] |Куьйгалхой = <ref>[http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/06/25/Libya-s-national-assembly-elects-new-president.html Libya's national assembly elects new president]</ref><br /> |Латтанца меттиг=16 |Латта=1 759 540 |Хина процент= |Бахархойн меттиг= |Бахархой =5,613,380<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html|title=CIA - The World Factbook|accessdate=2013-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224023634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |date=2016-12-24 }}</ref> |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла = 3,2 |ДЧС = 88.133 млрд. |ДЧС лерина шо= 2008 |ДЧС меттиг= 55 |ХӀораннан а сина ДЧС=14 192 |АКИ= {{Охьадалар}} 0,769<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 64 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Ливин динар]] ([[ISO 4217|LYD, код 434]]) |Домен=[[.ly]] |Телефонан код=218 |Сахьтан аса= +2<ref>[http://www.worldtimezone.com/dst_news/dst_news_libya03.html DST News - Libya cancelled its transition to winter time<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> }} '''Ливи''' ({{lang-ar|ليبيا}}; {{lang-ar2|الجمهورية الليبية}}) — и лаккхара халкъан олаллийца йолу Ливин халкъан Ӏаьрбийн пачхьалкх. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == [[Файл:Libyan Shabiat 2007 with numbers.svg|300px]] (кӀоштанаш). {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! № картан тӀехь ! Муниципалитет ! شعبية ! Административан центр ! Майда,<br /> км² ! Бахархой,<br /> адам. (2006) ! Луьсталла,<br /> адам./км² |- | 1 ||align="center"| [[Эль-Бутнан (муниципалитет)|Эль-Бутнан]] ||align="center"| البطنان||align="center"| [[Тобрук (город)|Тобрук]] ||align="right"| 84 996 ||align="right"| 159 536 ||align="right"| 1,88 |- | 2 ||align="center"| [[Дерна (муниципалитет)|Дерна]] ||align="center"| درنة ||align="center"| [[Дерна]] ||align="right"| 31 511 ||align="right"| 163 351 ||align="right"| 5,18 |- | 3 ||align="center"| [[Эль-Джебал-Эль-Ахдар (муниципалитет)|Эль-Джебал-Эль-Ахдар]] || align="center"| الجبل الاخضر ||align="center"| [[Аль-Байда]] ||align="right"| 11 429 ||align="right"| 203 156 ||align="right"| 17,78 |- | 4 ||align="center"| [[Эль-Мардж (муниципалитет)|Эль-Мардж]] ||align="center"| المرج ||align="center"| [[Эль-Мардж (город)|Эль-Мардж]] ||align="right"| 13 515 ||align="right"| 185 848 ||align="right"| 13,75 |- | 5 ||align="center"| [[Бенгази (муниципалитет)|Бенгази]] ||align="center"| بنغازي ||align="center"| [[Бенгази]] ||align="right"| 11 372 ||align="right"| 670 797 ||align="right"| 58,99 |- | 6 ||align="center"| [[Эль-Вахат (муниципалитет)|Эль-Вахат]] ||align="center"| الواحات||align="center"| [[Адждабия]] ||align="right"| 108 523 ||align="right"| 177 047 ||align="right"| 1,63 |- | 7 ||align="center"| [[Эль-Куфра (муниципалитет)|Эль-Куфра]] ||align="center"| الكفرة ||align="center"| [[Аль-Джаф]] ||align="right"| 433 611 ||align="right"| 50 104 ||align="right"| 0,12 |- | 8 ||align="center"| [[Сурт (муниципалитет)|Сурт]] ||align="center"| سرت ||align="center"| [[Большой Сирт|Сирта]] ||align="right"| 86 399 ||align="right"| 141 378 ||align="right"| 1,64 |- | 9 ||align="center"| [[Мисурата (муниципалитет)|Мисурата]] ||align="center"| مصراتة ||align="center"| [[Мисурата]] ||align="right"| 29 172 ||align="right"| 550 938 ||align="right"| 18,89 |- | 10 ||align="center"| [[Эль-Маргаб (муниципалитет)|Эль-Маргаб]] ||align="center"| المرقب ||align="center"| [[Аль-Хумс]] ||align="right"| 6 796 ||align="right"| 432 202 ||align="right"| 63,60 |- | 11 ||align="center"| [[Тарабулус (муниципалитет)|Тарабулус]] ||align="center"| طرابلس ||align="center"| [[Триполи]] ||align="right"| 835 ||align="right"| 1 065 405 ||align="right"| 1275,93 |- | 12 ||align="center"| [[Эль-Джифара (муниципалитет)|Эль-Джифара]] || align="center"| الجفارة ||align="center"| [[Эль-Азизия (Ливия)|Эль-Азизия]] ||align="right"| 2 666 ||align="right"| 453 198 ||align="right"| 169,99 |- | 13 ||align="center"| [[Эз-Завия (муниципалитет)|Эз-Завия]] ||align="center"| الزاوية ||align="center"| [[Эз-Завия]] ||align="right"| 2 753 ||align="right"| 290 993 ||align="right"| 105,70 |- | 14 ||align="center"| [[Эн-Нугат-эль-Хумс (муниципалитет)|Эн-Нугат-эль-Хумс]] || align="center"| النقاط الخمس ||align="center"| [[Зуара]] ||align="right"| 6 089 ||align="right"| 287 662 ||align="right"| 47,24 |- | 15 ||align="center"| [[Эль-Джабал-эль-Гарби (муниципалитет)|Эль-Джабал-эль-Гарби]] ||align="center"|الجبل الغربي ||align="center"| [[Гарьян]] ||align="right"| 76 717 ||align="right"| 304 159 ||align="right"| 3,96 |- | 16 ||align="center"| [[Налут (муниципалитет)|Налут]] ||align="center"| نالوت ||align="center"| [[Налут]] ||align="right"| 67 191 ||align="right"| 93 224 ||align="right"| 1,39 |- | 17 ||align="center"| [[Эль-Джуфра (муниципалитет)|Эль-Джуфра]] ||align="center"| الجفرة ||align="center"| [[Мадиррат-Хун]] ||align="right"| 139 038 ||align="right"| 52 342 ||align="right"| 0,38 |- | 18 ||align="center"| [[Вади-эш-Шати (муниципалитет)|Вади-эш-Шати]] ||align="center"| وادي الشاطئ ||align="center"| [[Адири]] ||align="right"| 90 244 ||align="right"| 78 532 ||align="right"| 0,87 |- | 19 ||align="center"| [[Сабха (муниципалитет)|Сабха]] ||align="center"| سبها ||align="center"| [[Себха]] ||align="right"| 17 066 ||align="right"| 134 162 ||align="right"| 7,86 |- | 20 ||align="center"| [[Вади-эль-Хаят (муниципалитет)|Вади-эль-Хаят]] ||align="center"| وادي الحياة ||align="center"| [[Авбари]] ||align="right"| 31 485 ||align="right"| 76 858 ||align="right"| 2,44 |- | 21 ||align="center"| [[Гат (муниципалитет)|Гат]] ||align="center"| غات ||align="center"| [[Гат (Ливия)|Гат]] ||align="right"| 68 482 ||align="right"| 23 518 ||align="right"| 0,34 |- | 22 ||align="center"| [[Марзук (муниципалитет)|Марзук]] ||align="center"| مرزق ||align="center"| [[Мурзук (город)|Мурзук]] ||align="right"| 356 308 ||align="right"| 78 621 ||align="right"| 0,22 |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| || ||1 676 198||5 673 031||3,38 |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} {{Ливин административан йекъайалар}} {{Африкан Мехкаш}} er9qphg8rp81a43m2vtungqggshtbpe Маврики 0 9540 25778638 9092671 2026-09-21T23:11:24Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778638 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Маврики (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Маврики |Шен цӀе={{lang-en|Republic of Mauritius}}<br />{{lang-fr|République de Maurice}} |Доланиг дожар=Маврикин |ХӀост=Coat of arms of Mauritius (Original version).svg |Маьрша йаьлла терахь = [[12 март]] [[1968]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Девиз=Stella Clavisque Maris Indici ({{lang-la|Звезда и ключ [[Индийский океан|Индийского океана]]}}) |lat_dir =S |lat_deg =20 |lat_min =16 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =57 |lon_min =35 |lon_sec = 0 |region = MU |CoordScale =500000 |Картан тӀехь=Mauritius on the globe (Madagascar centered).svg |Меттанаш=''бац''; дукху. [[ингалсан мотт|ингалсан]]<ref>[http://www.gov.mu/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx The Republic of Mauritius Web Portal]</ref> а [[Французийн мотт|французийн]] |Коьрта гӀала=[[Порт-Луи]] |Йаккхий гӀаланаш=Порт-Луи |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Раджкешвур Пурриаг]]<br />[[Моник Охсан Беллепиу]]<br />[[Навинчандра Рангулам]] |ДЧС=17,08 млрд. |ДЧС лерина шо=2006 |ДЧС меттиг=115 |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=53 |ХӀораннан а сина ДЧС=13&nbsp;703 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,737<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 80 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Латтанца меттиг=169 |Латта=2 040 |Хина процент=0,05 |Бахархойн меттиг=153 |Бахархой=1 295 789 <ref>[http://statsmauritius.gov.mu/English/StatsbySubj/Pages/Populationjanjun13.aspx Official estimate]</ref> |Бахархой лерина шо=01.07.2013 |Луьсталла=635,19 |Домен=[[.mu]] |Ахча=[[Маврикин рупи]] |Телефонан код=230 |Сахьтан асаш = +4 |Билгалдахарш= }} '''Маврики''' ({{lang-en|Mauritius}}, {{lang-fr|Maurice}}), ({{lang-en|Republic of Mauritius}}, {{lang-fr|République de Maurice}}) — Африкин гӀайренан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{Африкин гӀайренийн пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} g4ebh63fn9m1fed7bjufjca9a3nxpsh Мавритани 0 9541 25778639 10080409 2026-09-21T23:11:26Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778639 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Мавритани |Шен цӀе = {{lang-ar2|الجمهورية الإسلامية الموريتانية}} {{ref-ar}}<br /><small>(аль-Джумхурия аль-Исламия аль-Мауритания)</small> <br />République Islamique de Mauritanie {{ref-fr}} <br />Ndenndaani lislameeri Moritani {{ref-ff}} <br />Republik bu Lislaamu bu Gànnaar {{ref-wo}} |Доланиг дожар = Мавританин |ХӀост = Seal of Mauritania.svg |Девиз = Honneur, Fraternité, Justice<br />(Сий, Вежаралла, Нийсо) |Шатлакхан Иллинан цӀе = |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |lat_dir = N |lat_deg = 20 |lat_min = 40 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 10 |lon_min = 41 |lon_sec = 0 |region = MR |CoordScale = 8000000 |Картан тӀехь = Mauritania (orthographic projection).svg |Меттанаш = [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] а, [[Французийн мотт|французийн]] а <small>(де-факто)</small> |Маьрша йаьлла терахь = [[28 ноябрь]] [[1960]] |Маьрша йелира = [[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала = [[Нуакшот]] |Йоккха гӀала = [[Нуакшот]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Абдель Азиз, Мохаммед ульд|Мохаммед ульд Абдель Азиз]]<br />[[Мулайе ульд Мохаммед Лагдаф]] |Пачхьалкхан дин = [[ислам]] [[суннизм]] |Латтанца меттиг = 29 |Латта = 1 030 700 |Хина процент = 0,03 |Бахархойн меттиг = 135 |Бахархой = {{тӀекхетар}}3 359 185 |Мах хадина шо = 2012 |Бахархой ларарца = 1 864 236 |Бахархой лерина шо = 1988 |Луьсталла = 3 |ДЧС = 6,221 млрд. |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 146 |ХӀораннан а сина ДЧС = 2 052 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,467 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 155 |Ахча = [[угия]] ([[MRO, код 478]]) |Домен = [[.mr]] |Телефонан код = 222 |Сахьтан аса = +0 }} '''Маврита́ни''' ({{lang-ar|موريتانيا}}), йуьззина цӀе — '''Исла́ман Респу́блика Маврита́ни''' ({{lang-ar|الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}) — [[Малхбузен Африка|Малхбузен Африкин]] [[пачхьалкх]], малхбузехьа [[Атлантикин Ӏапказ]]ан бердйист йу. Дозанаш ду [[Саьхьаран Ӏаьрбийн Демократин Республика|Малхбузен Саьхьарица]] къилбаседа-малхбузехьа, [[Сенегал]]ца къилба-малхбузехьа, [[Алжазаира]]ца на къилбаседа-малхбалехьа, [[Мали]]ца къилбехьа а, малхбалехьа а. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} okfwa8tnzjwmch5c374q0qp1urzphvb Малави 0 9544 25778642 9092675 2026-09-21T23:11:36Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778642 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Малави |Шен цӀе = Republic of Malawi<br />Dziko la Malaŵi |Доланиг дожар = Малави |Байракх = Flag of Malawi.svg |ХӀост = Coat of arms of Malawi.svg |Девиз = ({{lang-en|Единство и Свобода}})<br />Unity and Freedom |Шатлакхан Иллинан цӀе = Господи, благослови нашу страну Малави |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |lat_dir = S |lat_deg = 13 |lat_min = 21 |lat_sec = 27 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 1 |lon_sec = 29 |region = |CoordScale = 5000000 |Картан тӀехь = Malawi (orthographic projection).svg |Мотт = [[Ингалсан мотт|ингалсан]], [[ньянджа]] |Маьрша йаьлла терахь = [[6 июль]] [[1964]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Лилонгве]] |Йоккха гӀала = [[Блантайр]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой= [[Джойс Банда]]<br />[[Кумбо Качали]] |Латтанца меттиг = 98 |Латта = 118 494 |Хина процент = 20,6 |Бахархойн меттиг = 65 |Бахархой = {{тӀекхетар}}16 777 547<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 118 |ДЧС = 11 394 млн. |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 178 |ХӀораннан а сина ДЧС = 834 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,418 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 170 |Ахча = [[Малавин квача]] |Домен = [[.mw]] |Телефонан код = 265 |Сахьтан аса = +2 |Билгалдахарш = }} '''Малави''' ({{lang-en|Republic of Malawi}}; [[1964]] шарг кхачалца '''Нья́саленд''' ({{lang-en|Nyasaland}})) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 0zp2ug24hz3b9d6125ndbt7oc6bqmzm Малайзи 0 9545 25778643 10455352 2026-09-21T23:11:38Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778643 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Малайзи |Шен цӀе=Malaysia |Доланиг дожар=Малайзин |ХӀост=Coat of arms of Malaysia.svg |Байракх=Flag of Malaysia.svg |ХӀостан метта= |Девиз=Bersekutu Bertambah Mutu<br />Цхьаалла — ницкъ бу |Шатлакхан Иллинан цӀе=Negaraku (са пачхьалкх) |Аудио= |Урхаллин тайпа=Федерацин харжаман [[конституцин монархи]] |lat_dir =N |lat_deg =2 |lat_min =19 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =111 |lon_min =33 |lon_sec = 0 |region =MY |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=Malaysia (orthographic projection).svg |Мотт=[[малайн мотт]] |Маьрша йаьлла терахь= — [[31 август]] [[1957]]<ref name="Малайская Федерация">{{cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/Federation_of_Malaya_Independence_Act_1957|title=Federation of Malaya Independence Act 1957||publisher=|datepublished=|accessdate=2011-02-17|lang=en|description=Акт независимости Малайской Федерации 1957 года на Wikisource|archiveurl=http://www.webcitation.org/61777RFwx|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Маьрша йелира={{Байракх/2|Йоккха Британи|Йоккха Британех}}), [[Файл:Flag of Malaya (1950–1963).svg|20px]] [[Малайн Федераци]] <br /> — [[1963]] шеран [[16 сентябрь]]<ref name="16 сентября">{{cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/Agreement_relating_to_Malaysia_between_United_Kingdom_of_Great_Britain_and_Northern_Ireland,_Federation_of_Malaya,_North_Borneo,_Sarawak_and_Singapore|title=Agreement relating to Malaysia between United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Singapore||publisher=|datepublished=|accessdate=2010-07-29|lang=en|description=Соглашение о создании Малайской Федерации на Wikisource|archiveurl=http://www.webcitation.org/617785p4T|archivedate=2011-08-22}}</ref> [[Федерация]] (с [[Файл:Flag of Sabah.svg|20px]] [[Сабах]], [[Файл:Flag of Sarawak.svg|20px]] [[Саравак]] и {{Байракх/2|Сингапур}}<sup>[[#notas|a]]</sup> |Коьрта гӀала= [[Куала-Лумпур]]<ref>[[Путраджая]] с 2007 года — место расположения правительства Малайзии</ref> |Административн йукъ=[[Путраджайя]] (с 2005 г.) |Йоккха гӀала= [[Куала-Лумпур]] |Йаккхий гӀаланаш= Куала-Лумпур, [[Джорджтаун]], [[Джохор-Бару]], [[Ипо]], [[Кучинг]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Янг ди-Пертуан Агонг|Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Абдул Халим Муадзам Шах]]<br />[[Наджиб Тун Разак]] |Латтанца меттиг=64 |Пачхьалкхан дин = [[Ислам]] |Латта=330 803 |Хина процент =0,3 |Бахархойн меттиг=43 |Бахархой = 34 112 400<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2024 |Луьсталла=85,8 |ДЧС =447,595 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=29 |ХӀораннан а сина ДЧС=15 810<ref name="CIA"/> |Ахча=[[ринггит]] |Домен=[[.my]] |Доменаш= |Телефонан код=60 |Сахьтан аса=+8 |Сахьтан асаш= |АКИ= 0,769<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 69 |АКИ меттиг= 2013 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Билгалдахарш= <small><cite id="notas"> </cite> <sup>'''a'''</sup>&nbsp; {{Байракх/2|Сингапур}} [[1965]] шаран [[9 август]]ехь маьрша йелла </small><ref name="Государства от члены ООН">{{cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/United_Nations_Member_States|title=United Nations Member States (2006)||publisher=|datepublished=|accessdate=2011-02-17|lang=en|description=Государства-члены ООН на Wikisource|archiveurl=http://www.webcitation.org/61778dEuh|archivedate=2011-08-22}}</ref> }} '''Мала́йзи ''' ({{lang-ms|Malaysia}}) — Азера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 0a2rnk58re4a2imq2mmhq86ol6q5eri Мали 0 9546 25778644 22435405 2026-09-21T23:11:41Z Che-W-bot 31670 clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778644 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Мали |Шен цӀе= République du Mali{{ref-fr}} <br />Mali ka Fasojamana{{ref-bm}} |Доланиг дожар=Мали |ХӀост= Coat of arms of Mali.svg |Девиз= Un peuple, un but, une foi |Шатлакхан Иллинан цӀе=Pour l'Afrique et pour toi, Mali <!-- |Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Йина республика]] |lat_dir = N |lat_deg = 16 |lat_min = 8 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 4 |lon_min = 7 |lon_sec = 0 |region = ML |CoordScale = 10000000 |Кертан тӀехь=Mali (orthographic projection).svg |Мотт = [[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь = [[22 сентябрь]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала= [[Бамако]] |Йаккхий гӀаланаш= [[Бамако]], [[Сикасо]], [[Мопти]], [[Кутиала]], [[Каес]], [[Сегу]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Кейта, Ибрагим Бубакар|Ибрагим Бубакар Кейта]]<br />[[Ли, Умар|Умар Ли]] |Латтанца меттиг=24 |Латта=1 240 192 |Хина процент=1,6 |Бахархойн меттиг=66 |Бахархой= {{тӀекхетар}}15 968 882<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=11,71 |ДЧС=13,365 млрд |ДЧС лерина шо=2007 |ДЧС меттиг=126 |ХӀораннан а сина ДЧС=1300 |АКИ= {{хийцамаш бац}} 0,344 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ =2013 |АКИ меттиг=182 |Ахча= [[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] |ISO = MLI |МОК = MLI |Домен=[[.ml]] |Телефонан код=223 |Сахьтан аса= 0 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Мали́''' ({{lang-bm|Mali}}, {{lang-nqo|ߡߊߟߌ}}, {{lang-fr|Mali}}), официалан цӀе — '''Респу́блика Мали́''' ({{lang-bm|Mali ka Fasojamana}}, {{lang-nqo|ߡߊߟߌ{{nbsp}}ߞߊ{{nbsp}}ߝߊߛߏߖߊߡߊߣߊ}}, {{lang-fr|République du Mali}}) — [[Малхбузен Африка|Малхбузен Африкин]] пачхьалкх{{Efn|[[Не имеющие выхода к морю государства|Не имеющее выхода к морю]]}}. Малхбузехь [[Сенегал|Сенегалца]], къилбехьа [[Мавритани|Мавританица]] а, [[Алжазаира|Алжирца]] а, малхбалехьа [[Нигер|Нигерца]], къилба-малхбалехьа [[Буркина-Фасо|Буркина-Фасоца]], къилбехьа [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуарца]] а [[Гвиней|Гвинеяца]] а доза ду. Официалан меттанаш ду [[бамана]] [[Сонинке (язык)|(]] бамбара), [[Бобо (язык)|бобо]], [[бозо]], [[Догонские языки|догон]], [[Фула (язык)|фула]], [[Хассания|хасания]], кассонке, [[манинка]], минянка, сенуфо, [[Сенуфо (языки)|сонгхай]], [[Сонгайские языки|сонинке]], [[тамашек]]. Мали Республикин къилба-малхбален дакъа Ӏуналла деш бу [[Аль-Каида|Ал-Къаиданца]] йоьзна йолчу [[Ансар ад-Дин|«Ансар ‑]] тобанан исламисташа; хьалха кхузахь дӀакхайкхийна йара [[Къобалъянза а, цхьаццамма къобалйина а пачхьалкхаш|къобалйина йоцу]] йозуш йоцу пачхьалкх [[Азавад]], амма территори тӀехь урхалла дӀадаьккхинчул тӀаьхьа цуьнан Ӏедалша дӀакхайкхийра регионан автономин ойлане хийцадалар. == Этимологи == [[Топоним]] «Мали» схьайаьлла йуккъера бӀешерийн [[Импери Мали|Мали империн]] цӀарах, иза хилла пачхьалкхан территори тӀехь XIII бӀешерашкара XVII бӀешерашкахь. IX бӀешеран хьостанаша хьахош йу пачхьалкхан кхолладалар ''Маллал'', ткъа VII—XIII бӀешерашкахь — ''Малли'' а, ''Мали а'' санна. Топониман маьӀна цхьанаэшшара къастийна дац; хетарехь, иза йухадерза тарло [[Мандинка (язык)|мандинкан]] маттара mali — «бегемот»{{Sfn|Поспелов|2002}}. == Географи == [[Файл:Mali_map.png|слева|мини|226x226пкс|Мали пачхьалкхан карта]] [[Файл:Begnimatou_(6847140).jpg|слева|мини|210x210пкс|Мехкан Ӏалам]] [[Файл:Looking_down_at_the_valley_(6837951).jpg|слева|мини|210x210пкс| ]] Мехкан къилбаседа а, йуккъера а дакъошкахула охьадоьдуш долу [[Нигер (хи)|Нигер]] хино кхуллу мехала хин некъ. Малин къилбаседан дакъош дукхах дерг [[Саьхьара|Сахара]] йаьссачу аренгахь ду. Къилбехьа Ӏуьллу Сахелан саваннаш. Къилбаседа-малхбале лаьмнаш ду. Йекъачу хенахь [[Харматан|Харматтан]] йохк-эцаран мох хьоькху Сахарара, цуо гӀум-аренаш йо. Малин регион доккхачу декъанна лаьмнийн йу. Пачхьалкхан уггаре лекха меттиг — Хомбори Тондо, хӀордан тӀегӀанал 1155 метр лакхахь. Малин уггаре дукха адамаш деха гӀала — коьрта гӀала [[Бамако|Бамако,]] бахархойн дукхалла {{Num|2529300}} (2019)<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|access-date=2020-09-01|archive-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|url-status=live}}</ref>. Кхин йаккхий гӀаланаш йу [[Сегу]], [[Сикасо|Сикассо]], [[Мопти]], [[Гао]], [[Каес (область)|Кайес]]. Нигер хин йистехь лаьтта Сегу а, Мопти а — мехала портан гӀаланаш а, [[Рыбная ловля|чӀерийлецархойн]] центраш а йу. Малин майда йу {{Num|1240278|км²}}, иза дуьненахь 23‑ гӀа меттиг йу, Африкин 8‑ гӀа пачхьалкх йу. Йерриг аьлча санна мехкан малхбузера а, йуккъера а, къилбаседехьара а дакъош (90 % сов территорин) дӀалаьцна 200—500 м локхалла йолчу аренца. Къилбехьа йу Сахаран тӀулган, гӀум-тӀулган йу тӀулган аренаш. Малин дукхаха йолчу меттигашкахь климат тропикин йаьсса аре йу, къилбехь субэкваториалан климат йу. Йуккъера шеран температура 28—29°C йу, баттахь мелла а хийцало. Пачхьалкхан уггаре деха хи — [[Нигер (хи)|Нигер]]. [[Сенегал (река)|Сенегал]] хи а, цуьнан Ӏовраш а дӀадоьду къилба-малхбузехьа. Малехь бу Ӏаьмнаш, масала, Фагуибине Ӏам, До Ӏам, Ниангай Ӏам, [[Дебо|Дебо Ӏам]], Корароу Ӏам. Пачхьалкхан ах гергга къилбаседан территори дӀалаьцна Сахаран гаьннаш а, бецан-гаьннаш а долу аренаша. Кхин а къилбехьа йу йаьсса саванна, цигахь йу акацеш, бецаш, [[Баобаб|баобабаш]], дум пальмаш. Кхин а къилбехьа типа саваннаш йу, генарчу къилбехьа хьаннаш йолу саваннаш йу. Къилбаседан аренашкахь а, ах-аренашкахь а йехаш йу йаккхий антилопанаш, кегийра газелаш, жирафаш, гепардаш, [[Гиены|гиенаш]]. Рептили дукха йу ([[Гекконы|гекконаш]], [[Сцинковые|скинкаш]], [[Вараны|мониторан лечанаш]], [[Лаьхьарчий|саьрмикаш]]). Саваннашкахь тайп-тайпана тайпанаш ду антилопан, [[Чинтнал|жӀаьлин жӀаьлеш]], лоьмаш, леопардаш, шакалаш, зингатий (зингатийн терахь лахлуш ду). Хишкахь Ӏаш йу крокодилаш а, бегемоташ а, цигахь дуккха а чӀерий ду. Шуьйра даьржина ораматийн тайпанаш [[Термиты|— термиташ]], акха накхармозий, москиташ, пхьажбуургаш, [[Цеце|цеце моза]]. Малехь кхоьллина масех ларйина меттиг, шайна йукъахь цхьа [[Национальный парк|къоман парк]], [[:ru:Букль-дю-Бауле|Букль-дю-Бауле]]. == Истори == Ширачу а, йуккъера а бӀешерашкахь Малин латтанаш тӀехь хилла тайп-тайпана Малхбузен Африкин пачхьалкхаш, шайна йукъахь [[Империя Гана|Гана]], [[Сонгай (государство)|Сонгхай а]], Мали а йолуш, цунах схьайаьлла хӀинцалера Мали<ref name="UN">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/mali/pid/3346|title=Mali Country Facts|lang=en|publisher=Permanent Mission of the Republic of Mali to the United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923163735/http://www.un.int/wcm/content/site/mali/pid/3346|archive-date=2009-09-23|access-date=2010-10-10|url-status=live}}</ref>. Гана пачхьалкх йуьхьанца кхоьллина [[Берберы|бербераша]], амма дукха хан йалале Ӏедал гулделира манде мотт буьйцучу сонинкишкахь. Сонинкин паччахьаш цкъа а буьззина [[Ислам|бусалба дин тӀе]] ца эцна, бусулба совдегаршца дика йукъаметтигаш хиллехь а. Гана пачхьалкхан олалла лахдала доладелира XI бӀешо чекхдолуш, цу регионе [[Альморавиды|альморавидаш]] чубаха буьйлабелча. Ислам дино меттиг дӀалаьцна цу регионехь, хӀетахь дуьйна иза Малин дин ду. Гана пачхьалкхан коьрта шахьар [[Кумби-Сале]] йохийра 1203 шарахь<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Мали шен цӀе схьаэцна оцу регионехь лаьттачу Мали пачхьалкхера. Цуьнан бахархойх схьадаьлла ду кхузаманан [[Мандинка (народ)|мандинка]]. Пачхьалкх чӀогӀа кхиира XIII бӀешарахь [[Сундиата Кейта|Сундиата Кита]] паччахьалла дечу хенахь. Шен лакхара тӀегӀанехь Мали пачхьалкхо дӀалоцуш йара таханлерачул дуккха а йоккха территори, Атлантикин бердашца дуьйна Нигеран а, [[Томбукту|Тимбукту а]] ӀиндагӀе кхаччалц. Пачхьалкх лаьтташ хилла схьайаьхначу а, муьтӀахь йиначу а латтанех. XIV бӀешо долалуш [[Манса Муса]] паччахьалла дечу хенахь Тимбукту а, [[Дженне|Дженне а]] гӀаланаш хилира йохк-эцаран а, исламан а мехала центраш (''Манса'' — паччахь бохург долу цӀе). Пачхьалкх хьалдолуш йара [[Золото|дешин]], [[Слоновая кость|пхьагалан кӀорнешца]], [[Лолла|лайшца]], [[Соли|тухаца]] йохк-эцар лелор бахьана долуш<ref name="AK">{{Cite web|url=http://www.africanholocaust.net/africankingdoms.htm#mali|title=The Kingdom of Mali|lang=en|author=Khaleel Muhammad|website=African Kingdoms|publisher=African Holocaust|archive-url=https://web.archive.org/web/20101018234701/http://africanholocaust.net/africankingdoms.htm#mali|archive-date=2010-10-18|access-date=2010-10-08|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018234701/http://africanholocaust.net/africankingdoms.htm#mali |date=2010-10-18 }}</ref>. [[Файл:Mansa_Musa.jpg|мини|375-чу шеран дуьненан картин тӀехь Манса Муса.]] [[Сонгай (государство)|Сонгхай пачхьалкхо]] схьайаьккхира Мали пачхьалкх XV бӀешарахь. Сонгхай шен лакхене кхаьчна паччахь [[Аския Мохаммед I|Аскиа Мухьаммад волчу хенахь.{{Nbsp}}I]] XV-XVI бӀешерийн йуьххьехь. ХӀетахь пачхьалкхана йукъайогӀура шуьйра латтанаш кхухенан [[Нигери|Нигерин]] латтанаш тӀехь. Таханлера Малин доккхаха долу дакъа Сонгхайн пачхьалкхан латтанашна йукъахь хилла. Сонгхайн пачхьалкх чекхйолуш хилира чоьхьара а, арахьара а тӀеӀаткъам, шайна йукъахь Мароккон бербераша тӀелатар дира 1591 шарахь, XVIII бӀешарахь [[Сегу]] гӀала хилира [[Бамбара (государство)|Бамбара пачхьалкхан]] центр Цу йукъа йогӀура, къаьсттина, хӀинцалера Блан, [[Дженне]], [[Мопти|Мопте]], Тимбукту, Сегу гӀаланаш. 1861 шарахь Бамбаран пачхьалкхо некъ бира [[Эль-Хадж Омар|Эль-Хьадж Ӏумар Талла]] кхоьллинчу [[Тиджания Омара ал-Хаджа|Тукулеран пачхьалкхана]], иза а дӀасакъаьстира масех иттаннаш шераш даьлча<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. == Францин колони == Французийн кхаьчна Мали 1880 шо гергахь, цара лоьхура Мали шайн колони йан. Меттигера дуьхьало чекхъелира 1898 шарахь, ворхӀ шарахь тӀом хиллачул тӀаьхьа[[Самори|, Самори Туре]] коьртехь волу Малин коьрта ницкъаш эшийра. Пачхьалкх хилира [[Французская Западная Африка|Францин Малхбузен Африкин]] дакъа [[Французский Судан|Францин Судан]] цӀарца. 1932 шарахь [[Французская Верхняя Вольта|Лакхара Вольта]] йукъайаьккхира Францин Суданна<ref name="BGN">{{Cite web|url=http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|title=Background Note Mali (previous editions)|publisher=US Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220052135/http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|archive-date=2014-12-20|access-date=2014-12-12|url-status=live}}</ref>. 1958 шарахь пачхьалкхо автономи йелира, иза дӀакхийтира [[Французское сообщество|Францин йукъараллех]] ({{Lang-fr2|Communauté française}}). Автономин пачхьалкх санна, пачхьалкхан цӀе йара [[Суданская республика|Суданан Республика]] . 1959 шеран январехь иза дӀакхийтира [[Сенегал|Сенегалах]], кхоьллина [[Федерация Мали|Мали Федераци]]. Французийн Судано а, Сенегало а кхоьллина Малин федераци йозуш йоцуш хилира 1960 шеран 20 июнехь, амма и цхьаьнакхетаралла дӀасакъаьстира 1960 шеран 20 августехь, Мали шакъаьстина пачхьалкх хилира. сентябрехь пачхьалкх иштта арайелира Францин йукъараллера, шен цӀе хийцира Мали Республика аьлла. И де лоруш ду Малин йозуш йоцу де<ref name="BGN2">{{Cite web|url=http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|title=Background Note Mali (previous editions)|publisher=US Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220052135/http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|archive-date=2014-12-20|access-date=2014-12-12|url-status=live}}</ref>. == Карара хан == [[Файл:Bamako_1900.jpg|мини|[[Бамако]] 1900 шарахь]] [[Файл:Djenne_Fortier_414_cropped.jpg|мини|Дженне шира гӀала, 1906 шо{{Nbsp}}]] [[Файл:Islamist_fighters_in_northern_Mali2.PNG|мини|[[Туарегское восстание (с 2012)|2012-чу шарахь болабеллачу махкахойн тӀамехь Малин Ӏедалца къийсам латтош бу исламистийн тӀемалой.{{Nbsp}}хьан]].]] [[Кейта, Модибо|Модибо Кейта]] хилира йозуш йоцучу Малин дуьххьарлера президент. 1968 шарахь [[Государственный переворот в Мали (1968)|тӀеман карчам]] бахьнехь Кейта инарло [[Траоре, Муса|Муса Траоре]] дӀаваьккхира, цо шен дисина дахар набахтехь даьккхира. 1979 шарахь Траоре кхоьллина [[Демократический союз малийского народа|Малин халкъан демократин цхьаьнакхетаралла]] (UDMP) махкахь цхьаъ бен йоцу низамехь йолу парти санна. 1991 шеран йуьххьехь махкахь экономикин хьал ира телхира [[Халкъашна йуккъера валютан фонд|Дуьненайукъара валютан фондан]] тӀеӀаткъамца дӀайаьхьна реформаш бахьана долуш, цуо хаалуш лахдира хӀинцале а лахара дахаран тӀегӀан. Бахархой алсамбовлуш буьйлабелира мехкан куьйгалхо даржера дӀавалар а, цхьана партин система дӀайаккхар а доьхуш. Мартан 21-чу дийнахь тасадаларш хилира протестхошна а, ницкъахошна а йукъахь. Коьртачу шахьаран урамашкахь баррикадаш хӀитто а, Ӏедална дуьхьал лозунгаш йетта а буьйлабелира нах. Дуьххьара цӀий Ӏенийначул тӀаьхьа Траоре махкахь чолхе хьал кхайкхийра. ГӀали чу йеара хала техника, иза маьршачу бахархошца тасадалар хилира (лаххара а 150 стаг вийра<ref name="Könemann">Geographica: suuri maailmankartasto: maanosat, maat, kansat, Könemann ISBN 3-8290-2481-9</ref>). Мартан 26-чу дийнахь эскаро («Къоман кӀелхьардовларан ханна комитет») президент Ӏедалера дӀаваьккхира (махкара дӀаваха гӀоьртира иза, амма лаьцна), дӀасакъаьстира ДСМН<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Траоре вен кхел йира 1993-чу а, 1999-чу а шерашкахь, амма ший а хан хийцира, велла дӀаваллалц набахтехь йаккха хан тоьхна. Иза дӀаваьккхинчул тӀаьхьа Мали хилира [[Многопартийная система|дуккха а партеш йолу демократи]] . [[Конституци|Пачхьалкхан таханлера конституци]] тӀеийцира 1992 шеран 12 январехь. 1992 шеран 8 июнехь [[Конаре, Альфа Умар|Альфа Умар Конаре]] хаьржира Малин кхоалгӀа президент махкахь хиллачу дуьххьарлера маьрша харжамашкахь. Иза йуха а хаьржира 1997 шарахь, амма 2002 шеран июнехь цуьнан метта хӀоьттира [[Туре, Амаду Тумани|Амаду Тумани Туре]], цул тӀаьхьа иза хаьржира шолгӀа пхеа шеран ханна 2007 шарахь<ref name="BBCTL">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1022844.stm Timeline: Mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725054125/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1022844.stm |date=2011-07-25 }} BBC News{{Ref|en}}</ref>, 2013 шарахь [[Кейта, Ибрагим Бубакар|ИбрахӀим Кейта]] хаьржира президент<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2012 шарахь Малин къилбаседехь [[Туареги|туарегийн]] [[Туарегское восстание (с 2012)|гӀаттам]] хилира [[Ливи|Либера]] герз дӀасадаржор бахьана долуш, иза [[Гражданская война в Ливии (2011)|граждански тӀом]] дӀаболабелира. 2012 шеран мартехь Малин эскаро дӀахьедира, [[Военный переворот в Мали (2012)|шаьш махкахь Ӏедал схьадаьккхина]], президент Туре Ӏедалера дӀаваьккхира, амма харжамаш хиллачул тӀаьхьа маьрша Ӏедал меттахӀотто дагахь ду<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2012 шеран апрелехь туарегийн гӀаттамхоша дӀакхайкхийра пачхьалкхан къилбаседехьа [[Азавад]] пачхьалкх кхоллар<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Июнь чекхболуш исламистийн [[Ансар ад-Дин|«Ансар ‑]] тобано арабаьхна туарегийн гӀаттамхой Малин къилбаседан массо а гӀаланашкара<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. ТӀемалоша дӀадолийра [[Томбукту|Тимбуктухь]] историн хӀолламаш хӀаллакбан, цара чӀагӀдарехь, уьш гойту цӀушна Ӏибадат дар<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2012 шеран июль чекхболуш дуьххьара [[Побиение камнями|тӀулгаш деттар]] хилира Малин къилбаседехьа, цу чохь цхьаьна Ӏаш долу зударий дайира<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. ГӀаттамхой хьалхабевлира мехкан йуккъера кӀошташка<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Малехь радикалан исламисташ хьалхабовларо сингаттам кхуллу регионехь а, Малхбузехь а, амма Ӏамерка реза йацара махка эскарш хьажо[[Аль-Каида|, Ал-Къаидан]] кхерамца къийсам латто. Малхбузе Африкерчу пачхьалкхаша Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацина бакъо йехна Малира экстремистийн исламхой арабаха тӀеман операци дӀайахьа. Операци йан бакъо йелира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташоно<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Францино тӀеман операци ([[Операция «Сервал»|Сервал операци]]) йолийра Малехь Ӏедалан дехарца 2013 шеран 11 январехь<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2013 шеран январехь хетарехь, хьалха лаьтташ бу французийн а, исламистийн а йукъахь йеха тӀом<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Январь чекхболуш французийн а, африкин а эскарша схьайаьхна гӀаттамхойх дуккха а гӀаланаш<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Францино жим-жима шен ницкъаш лахбира, жоьпалла дӀаделира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин а, кхечу Африкин пачхьалкхийн а<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Оццу хенахь[[EUTM Mali|, Европин Берто гӀо дан долийра]] Малин эскар Ӏаморехь. 2018 шеран августехь йуха а хаьржира 2013 шарахь дуьйна Малин президент волу [[Кейта, Ибрагим Бубакар|ИбрахӀим Бубакар Кейта]]<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2019 шеран апрелехь [[Сиссе, Бубу|Бубу Сиссе]] хӀоттийра Малин премьер-министр, хьалха хилла Ӏедал дарж дитар бахьана долуш, махкахь къаьмнашна йукъахь ницкъ бар карладаьллачул тӀаьхьа<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2020-чу шеран августехь Кейта а, Сиссе а лецира эскархоша (гӀаттамхоша). Ша лаьцначул тӀаьхьа Кейта дӀакхайкхийра ша дарж дитар а, Ӏедал а, парламент а дӀасайаржар а; иза дӀавигира Кати тӀеман базехь, цигара цо телевиденехула шен дарж дитаран кехат дешира, цул тӀаьхьа дӀавахара [[Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ|ОАЭ]]<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2021 шеран 24 майхь Малин эскарша лаьцна пачхьалкхан ханна президент Ба Н'Дао а, премьер-министр Моктар Уан а, тӀеман министр инарла Сулейман Дукуре а; бахьана дара президентан а, премьер-министран а реза ца хилар стохка хиллачу тӀеман карчамехь жигара дакъалаьцна полковникаш Модибо Коне а, Садио Камара а ханна Ӏедале бахийта<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. == Политика а, йукъаралла а == Мали — [[Смешанная республика|ахпрезидентан]] [[республика]]. Пачхьалкхехь йу дуккха а партеш йолу система, цуьнан цхьаъ бен доцу доза ду партеш цхьана а къаьмнийн, динан, регионан тобанех тешна хила йиш йоцуш хилар<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. [[Национальное собрание Мали|Къоман гулам]] — администрацехь цхьаъ бен йоцу низамашдаккхаран орган. Иза лаьтта 160 декъашхочух а, йалх политикин партех а. 147 декъашхо хоржу кӀошташа. Бисинарш кхузткъа стаг махкал арахьа бехачу малихоша хоржуш ву. ХӀора административан кӀоштан векалийн терахь кӀоштан бахархойн терахье хьаьжжина ду, хӀора пхеа шарахь хоржу<ref name="BGN3">{{Cite web|url=http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|title=Background Note Mali (previous editions)|publisher=US Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220052135/http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|archive-date=2014-12-20|access-date=2014-12-12|url-status=live}}</ref>. 1992 шеран Малин Конституцица пачхьалкхан куьйгалхо а, герзан ницкъийн коьрта буьйранча а ву президент, иза хоржу ма-дарра халкъан кхаьжнашца пхеа шеран ханна<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Президентан даржехь хила йиш йу рогӀ-рогӀехь шина ханнал сов йоцуш. шо кхаьчначу массо а стеган бакъо йу кхаж таса<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Зударийн кхаж таса бакъо йара 1956 шарахь дуьйна<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Мали йара [[Организация африканского единства|Африкин цхьааллин организацин]] йуьхьанца хиллачу декъашхойх цхьаъ (1963 шеран 25 май), хӀинца иза йу цуьнан тӀаьхьенан [[Африкин барт|Африкин Бертан]] декъашхо. Пачхьалкх [[Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Цхьанакхетаралла|ООН]] декъашхо йу 1960 шеран 28 сентябрехь дуьйна<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. [[Вен кхиэл|Вен кхел йар]] Малин конституцехь билгалдаьккхина таӀзар ду, амма 1980-чу шарахь дуьйна нах байар ца хилла бохург санна. Малин къилбаседан декъехь бехачу туарегаша шайн территорешна алсам автономи йоьху. Туарегийн баккхий гӀаттамаш хилира [[Туарегское восстание (1962—1964)|1962—1964 шерашкахь]], 1990—1995 шерашкахь, 2007—2009 шерашкахь, [[Туарегское восстание (2012—2013)|2012—2013 шерашкахь]]<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2012 шеран январехь йуха а сингаттам хилира, [[:ru:УВКБ_ООН|УВКБ ООН]] хаам бира 20 000 стаг Мали дӀавахара мухӀажарш санна луларчу пачхьалкхашкахь<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. == Арахьара политика == === Россица йолу йукъаметтигаш === 2021-чу шарахь Малин Ӏедалша балха эцна [[Группа Вагнера|Вагнер тоба]], къепе латторхьама. 2021-чу шеран декабран 23-чу дийнахь Францино а, кхин а 15 пачхьалкхо а Малин Ӏедале протестан кехат дахьийтина Росси цигахь хиларна дуьхьал. Иштта цара "кӀорггера халахетар" гайтина, Малин Ӏедалша шайн эскарна гӀо даран меттана, арахьарчу мерзахошна ахчанаш даларна махкахь "кӀеззигчу бюджетера" ахчанаш дайарна. Цу кехатна куьйгаш йаздина [[Бельги|Белгино]], [[Йоккха Британи|Цхьаьнатоьхначу Пачхьалкхоно]], [[Нидерландаш|Нидерландаша]], [[Дани|Данино]], [[Германи|Германино]], [[Итали|Италино]], [[Канада|Канадано]], [[Литва|Литвано]], [[Норвеги|Норвегино]], [[Португали|Португало]], [[Румыни|Румынино]], [[Франци|Францино]], [[Чехи|Чехино]], Швецино, [[Эстони|Эстонино]] ''(массо а НАТО декъашхой, [[Швеци]] кандидат йу)''<ref name="bbc_23_12_2021">[https://www.bbc.com/news/world-africa-59777385 Mali: West condemns Russian mercenaries 'deployment'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127180751/https://www.bbc.com/news/world-africa-59777385 |date=2022-01-27 }}, BBC, 23.12.2021</ref>. === Францица йолу йукъаметтигаш === 2022 шеран 17 февралехь дӀакхайкхийра Малира эскарш арадахар [[Оперативная группа «Такуба»|Такуба операцехь]] дакъалоцуш йолчу пачхьалкхаша, шайна йукъахь Франци а, Канада а йолуш<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2022 шеран 3 майхь Малис дӀабаьккхира Францица тӀеман барташ, бахьана санна Францин эскаран гӀуллакхаш далош<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. === Украиница йолу йукъаметтигаш === Украинин-Малин йукъаметтигаш — Украинин а, Малин Республикин а дипломатин йукъаметтигаш. Малис къобалйира Украинин йозуш ца хилар 1992 шеран 5 январехь, пачхьалкхаша дипломатин йукъаметтигаш дӀахӀиттийра 1992 шеран 5 ноябрехь<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Мали Республикехь Украинин бахархойн интересаш ларйо [[Посольство Украины в Алжире|Украинин Алжирехь йолчу векалалло]]<ref name="мзс">[https://algeria.mfa.gov.ua/3893-ukrajina-ta-mali Україна-Малі] {{Wayback}} — МЗС України</ref>. Украинера сурсатийн экспорт 2022 шеран январехь хилира 1 млн 300 эзар АЦШ доллар (2021 шеран оццу муьрехь хиллачул пхоьазза гергга кӀезиг)<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2023 шарахь Малин тӀеман хунтан лидеро [[Гоита, Ассими|Ассими Гойта]] дӀахьедира [[Вторжение России на Украину (с 2022)|Россино Украинина тӀелетарна]] гӀортор йеш хилар. 2024 шеран 5 августехь Малин Ӏедало дипломатин йукъаметтигаш дӀайаьхна Украиница, Украинин арахьарчу къайлахчу сервисийн [[Буданов, Кирилл Алексеевич|белхахочо]] махкахь къилбаседехьа [[Туарегское восстание (с 2012)|хиллачу тӀемех]] лаьцна комментареш йар бахьана долуш, Малин эскархой а, оьрсийн мерзахой а байина<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. == Административно-территорин йекъайалар == Малин территори йекъало {{Гочданза|Области Малин регионаш|регионаш||Regions of Mali}} ({{Lang-fr|régions}}) - [[Гао (область)|Гао]], [[Каес (область)|Кайес]], [[Кидаль (область)|Кидал]], [[Куликоро (область)|Куликоро]], {{Гочданза|Менака (область)|Менака||Ménaka Region}}, [[Мопти (область)|Мопти]], [[Сегу (область)|Сегу]], [[Сикасо (область)|Сикассо]], {{Гочданза|Таудени (область)|Таудени||Taoudénit Region}} а, [[Томбукту (область)|Тимбукту]] а. Коьрта гӀала [[Бамако]] кхуллу шакъаьстина кӀошт. Регионаш йекъало {{Гочданза|Малин гуонаш|гуонаш||Cercles of Mali}} {{Lang-fr2|cercles}} {{Lang-fr2|communes}}, {{Гочданза|Малин коммунаш|коммунаш||Communes of Mali}}. == Экономика == [[Файл:MaliPicSA.jpg|слева|мини|Малехь просо йеш йолу.]] Мали дуьненахь уггаре а къечу пачхьалкхех цхьаъ йу. Цуьнан [[Дерриге чоьхьара сурсат|чоьхьара йалта бахархойн барам]] бу 926 [[АЦШ доллар]] (2018). % гергга бахархой ламанхой бу, 80 % белхан ницкъ бу йуьртабахаман йа чӀерийлецарехь. Цул сов, цхьаболчу зударша рицкъ доккху пхьегӀаш арахоьцуш а, йохкуш а. 65 % латтанаш йаьсса аренаш а, ах йаьсса аренаш а хиларна, йуьртабахаман гӀуллакх доккхачу декъанна [[Нигер (хи)|Нигер]] хин гонаха долчу меттигашкахь бен дац. Малин экономика йозуш йу арахьара гӀоьнца а, дуьненайукъара рынкехь [[Хлопок|кӀадинан]] мехашца а<ref name="BGN4">{{Cite web|url=http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|title=Background Note Mali (previous editions)|publisher=US Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220052135/http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|archive-date=2014-12-20|access-date=2014-12-12|url-status=live}}</ref>. 2006 шарахь Малин экспортан даьхнин 80—90 % деши а, кӀа а, даьхни а дара. Йуьртабахаман Ӏалашо йу йалташца (просо, сорго, кӀа) ша-шех тоам бар<ref name="BGN5">{{Cite web|url=http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|title=Background Note Mali (previous editions)|publisher=US Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220052135/http://www.state.gov/outofdate/bgn/mali/194925.htm|archive-date=2014-12-20|access-date=2014-12-12|url-status=live}}</ref>. Мали экспорт йо дӀабоьхкина чӀерий кхечу Малхбузе Африкин пачхьалкхашка, масала [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]], [[Гана]]. Малин [[Хлопок|кӀади]] дӀадоьхкина коьртачу декъана [[Швейцари|Швейцаре]]<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Промышленность кхиаза йу; коьрта промышленность йу туха арахецар; иштта мачаш йеш а, текхарг йеш а йолу промышленность йу. Харжаш шозза бохург санна алсам йу, кхаьчначу ахчанал. 1999 шарахь [[Халкъашна йуккъера валютан фонд|Дуьненайукъара валютан фондо]] къобалйира Мали дукха декхарш долу къен пачхьалкхаш (HIPC) программе йукъайаккхар. Оцу программица а догӀуш, декхарш лахдан лерина ахча леладо къелла дӀайаккхархьама. Малин ахча — [[Франк КФА|Малхбузе Африкин CFA франк]], иза иштта ахча ду Малхбузе а, Йуккъера а Африкин кхин а кхузткъа пачхьалкхан. Карарчу хенахь ахчанан мах [[Евро|евроца]] дӀахӀоттийна бу<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Малин уггаре а мехала йохк-эцаран накъостий бу Кот-д'Ивуар, Сенегал, Китай, [[Европин барт|Европин Бертан]] пачхьалкхаш. 1994 шарахь Мали ййара [[Западноафриканский экономический и валютный союз|Малхбузен Африкин экономикин а, ахчанан а цхьаьнакхетаралла]] кхоьллинчу декъашхойх цхьаъ<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. '''Арахьара йохк-эцар''' Экспорт 2017 шарахь хилира 3,036 млрд доллар<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Иза йу регионан уггаре дукха бамба экспорт беш йолу пачхьалкх, Африкехь кхоалгӀа меттиг дӀалоцуш йу деши даккхарехь. Иштта махкара арахоьцу даьхний а, даьхнийн сурсаташ а<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Деши коьрта ахчанан хьоста ду. ТӀаьхьарчу шерашкахь махкахь шарахь доккху 50 тонн гергга деши, иза 20 % пачхьалкхан [[Дерриге чоьхьара сурсат|ВВП]] а, 70 % гергга экспорт а йу<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2006 шарахь Малин дешин Ӏалашдаран барам бара 600—800 тонн<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Дукхаха долу латтанаш лаьтта шина кӀоштахь: пачхьалкхан малхбузера дозанца долу [[Фалеме]] доьхка а, пачхьалкхан къилбаседехьа Багоэ плацеран кӀошт а (Багое хин бассейн). 2005 шо кхачале Фалеме доьхкан меттигашкахь 170 тонна гергга деши даьккхира<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2011 шарахь деши даккхаран пайда алсамбаьлла 20% сов, кхаьчна 475 млн долларшка. 43,5 тонна деши даьккхина, 2010 шарахь 46 тонна, 2009 шарахь 53,7 тонна<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2016 шеран жамӀашца Мали дуьненахь 15-гӀа меттигехь йу, Африкехь 3-гӀа меттигехь йу дерриг деши даккхарца — 49,8 тонна. Амма официалан хаамашца, 2017-чу шарахь и терахь лахлур ду гергарчу хьесапехь 49 тонне кхаччалц. Йерриг а карарчу хенахь Малехь болх беш йу 10 гергга йоккха промышленни дешин шахта<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Коьрта эцархой (2017 шарахь) бара [[Швейцари|Швейцари]] — 31,8 %, [[Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ|ОАЭ]] — 15,4 %, [[Буркина-Фасо]] — 7,8 %, [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]] — 7,3 %, [[Къилба-Африкин Республика|Къилбаседа Африка]] — 5 %. Импорт 2017 шарахь — 3,891 млрд доллар: машенийн инженерин а, химин а промышленностан сурсаташ, мехкадаьттан сурсаташ, транспортан гӀирс, промышленностан сурсаташ, кхача, текстилан сурсаташ. Коьрта кхачойархой (2017 шарахь) бу [[Сенегал]] — 24,4 %, [[Цийн Халкъан Республика|Китай]] — 13,2 %, [[Кот-д’Ивуар]] — 9 %, [[Франци]] — 7,3 %. Иза йу [[Страны Африки, Карибского бассейна и Тихоокеанского региона|АКП пачхьалкхийн]] дуьненайукъара организацин декъашхо. [[Файл:Mali_single_age_population_pyramid_2020.png|мини|300x300пкс|Малин бахархойн [[Возрастно-половая пирамида|пирамида]] 2020 шарахь]] 2009 шарахь хиллачу бахархойн терахьца Малин бахархойн дукхалла 14 528 662 стаг, царех 50,4 % зударий бу. Йуккъера бахархойн дукхалла 11,7 стаг йу йеакӀов километрехь. Бахархой дӀасабаржийна вуно цхьабосса боцуш: ах сов малихой беха къилбаседан кӀошташкахь Сикассо а, Куликоро а, Сегу а, ткъа 10 % ца кхоччуш пачхьалкхан бахархой беха къилбаседан кӀошташкахь Тимбукту а, Гао а, Кидал а. ГӀалин бахархой бу 22,5 %. Малин коьрта гӀала а, уггаре йоккха гӀала а — [[Бамако]]. [[Кочевники|Кхертахой]] бу 0,92 % бахархойн<ref name="RGPH etat et structure">{{Cite web|url=http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|title=4ème Recensement Général de la Population et de l’Habitat du Mali (RGPH). Analyse des resultats definitifs. Théme 2: Etat et structure de la population|author=|website=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|archive-date=2019-08-19|access-date=2016-07-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf |date=2019-08-19 }}</ref>. Мехкан бахархой дукха къона бу. шо кхачанза болчу нехан дакъа ду 46,6%, 15 шарера 64 шаре кхаччалц хенаш йолчу нехан дакъа ду 48,4%, ткъа 65 шарел лакхара берш бу 3,2%. Шарахь бахархойн дукхалла 3,6 % йу. ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь бахархойн терахь алсамдалар сихделла (1976—1987 шерашкахь 1,7 %, 1987—1998 шерашкахь 2,2 %). ХӀинцалерачу темпаца Малин бахархойн терахь шозза алсамдер ду 20 шарахь гергга<ref name="RGPH etat et structure2">{{Cite web|url=http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|title=4ème Recensement Général de la Population et de l’Habitat du Mali (RGPH). Analyse des resultats definitifs. Théme 2: Etat et structure de la population|author=|website=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|archive-date=2019-08-19|access-date=2016-07-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf |date=2019-08-19 }}</ref>. === Могашалла === 2015 шарахь Малехь [[Ожидаемая продолжительность жизни|адамийн дахаран хан]] гергарчу хьесапехь 55 шо йара. Божаршна иза мелла а лахара ду зударшначул. ВОЗ 2015 шеран рапортца, берийн лелар вуно лакхара ду: 11,5 % Малин бераш леш ду 5 шо кхачале. 2013 шарахь бинчу талламца, 0,86 % бахархой бу ВИЧ-инфекци йолуш. Йуккъера хан 16 шо йу. 2015 шарахь 15 шарел сов хан йолчу бахархойн йоза-дешар хааран барам бара 38,7 %. Божарийн йоза-дешар хаар лакхара ду (48,2 %) зударел (29,2 %). [[Эпидемия лихорАКИ Эбола в Западной Африке|2014 шарахь Малхбузен Африкехь]] [[Геморрагическая лихорадка Эбола|Эболан]] эпидемин [[Эпидемия лихорАКИ Эбола в Западной Африке|контекстехь]] махкахь билгалбаьхна Эболан цхьацца меттигаш, уьш йоьзна йара [[Гвиней|Гвинеера]] Мали дӀавоьдучу стагаца<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. === Къаьмнийн тобанаш === [[Файл:Endelou_(6848664).jpg|мини|[[Догоны|Догон]] эвла]] 50% гергга малихой бу [[Мандинка (народ)|мандинкаш]], шайна йукъахь бу пачхьалкхан малхбузера а, йуккъера а декъехь [[Бамбара (народ)|бамбаранаш]], къилба-малхбузехь мандинкаш, Мавританин дозанехь сонинкеш, малхбален гӀаланашкахь дьюла. ШолгӀа йоккха тоба йуйу [[Фульбе|фулани]], ах ламанхойн дахар лелош. Уьш йехаш йу коьртачу декъана мехкан йуккъерачу декъехь (17 % бахархойн). Къилба-малхбалехь йу [[Сенуфо (народ)|сенуфо]], [[Догоны|догон]], бобо (12 %). [[Сонгай (народ)|Сонгхайш]] (6 %) беха Нигеран хин йуккъерачу йистехь, ткъа [[Туареги|туарегаш]] а, [[Мавры (современный народ)|мавраш а]] (10 %) беха Сахаран къилбехьа<ref name="Worldmark 432">Worldmark Encyclopedia of the Nations, s. 432.{{Ref|en}}</ref>. Мехкан къаьмнаш дукха хьолахь йуьстах-йуьстах деха цхьана меттигашкахь. Церан цхьаьна дахар динца а, меттигера башхаллаца а, тобанашна йукъара цхьаьнаболхбарца а, белхан декъадаларца а доьзна ду. Масала, бамбараша леладо йа[[БерцанӀов|лта]], [[Сорго двуцветное|сорго]], сонгхайтан дуга, ткъа [[Фульбе|фуланаш]] леладо даьхни лелор, [[бозо]] чӀерийлецар, [[Дьюла (народ)|дьюла]] йохк-эцар. Тобанашна йукъара тенденцеш гучуйовлу къилбаседа мандекан халкъо урхалла дечу политикин а, экономикин а системина реза ца хиларца Ӏаьнан Ӏаьно лайна туарегаш а, маврш а<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. === Меттанаш === Мали йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа [[Перенгийн мотт|французийн]] мотт бу пачхьалкхан официалан мотт, лелабо администрацехь а, школашкахь а, пачхьалкхан къаьмнашна йукъахь зӀе латтош а<ref name="Worldmark 4322">Worldmark Encyclopedia of the Nations, s. 432.{{Ref|en}}</ref>. Дукхаха болчу бахархоша буьйцу [[Бамана|бамбара]], иза лелайо иштта урхаллин а, хаамийн гӀирсийн а мотт санна<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. 2022 шеран январехь, Францин Ӏедалца йукъаметтигаш телхинчул тӀаьхьа, Малин Ӏедало дӀакхайкхийра бамбара официалан мотт хир бу аьлла. <ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> 2023 шеран французийн мотт дӀабаьккхира пачхьалкхан мотт санна статусера, цуьнан метта белхан мотт хилира. Оццу хенахь 13 къоман мотт, масала [[Тамашек|,]] бамбара, [[Бобо (язык)|бобо]], [[Язык бозо|бозо]], [[Догонские языки|догон]], [[Фула (язык)|фула]], [[Хассания|хасания]], {{Гочданза|кассонке||fr|Khassonké}}, [[манинка]], {{Гочданза|миньянка||en|Minyanka language}}, сенуфо, [[Сенуфо (языки)|сонхай]], [[Сонгайские языки|сонинке]] [[Сонинке (язык)|тамашек]], официалан меттанаш хилира<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. ''[[Ethnologue|Этнолого]]'' къобалдо Малехь буьйцу 66 мотт, царех 62 цу регионан махкахой бу, диъ кхечанхьара бу. Царах 6 лоруш йу [[Исчезающие языки|дӀайаларан кхерамехь]]<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Дукхаха долу меттанаш [[Нигеро-конголезские языки|Нигер-Конго меттанийн]] тобанна йукъадогӀу. Ӏаьрбийн а, [[Туарегские языки|туарегийн а]] меттанашкахь йозанан системаш йу; махкахь кхечу меттанашна а йозанан системаш кхоьллина<ref name="Worldmark 4323">Worldmark Encyclopedia of the Nations, s. 432.{{Ref|en}}</ref>. 2009 шеран бахархойн тептарца бамбара мотт буьйцу 46,3 % мехкан бахархой (гӀалин кӀошташкахь 62,9 %), [[Фула (язык)|фула]] — 9,4 %, [[Догонские языки|догонин]] — 7,2 %, [[Сонинке (язык)|сонинке]] [[Сенуфо (языки)|—]] 6,4 %, [[Сонгайские языки|сонгхайн]] — 5,6 %, [[:en:Minyanka language|минянка]] [[Тамашек|— тамашефо25]] [[Туарегские языки|.]] [[Бобо (язык)|Бобо]] 2,1 %, [[Язык бозо|бозо]] 1,9 %, [[:en:Kassonke language|хасонке]] 1,2 %, мавританхой 1,1 %<ref name="RGPH etat et structure3">{{Cite web|url=http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|title=4ème Recensement Général de la Population et de l’Habitat du Mali (RGPH). Analyse des resultats definitifs. Théme 2: Etat et structure de la population|author=|website=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|archive-date=2019-08-19|access-date=2016-07-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf |date=2019-08-19 }}</ref>. [[Файл:2007_Sankore_Mosque_Timbuktu_01.jpg|мини|[[Томбукту|Тимбуктухь]] маьждиг]] Малин дин ду [[Суннатхой|суннитийн]] [[ислам]]<ref name="Worldmark 4324">Worldmark Encyclopedia of the Nations, s. 432.{{Ref|en}}</ref>, иза даьржина къилбаседан декъе XI бӀешарахь. Тимбукту а, Дженне а, Гао а [[Йуккъера бӀешераш|йуккъера бӀешерашкахь]] исламан Ӏилманан гӀарабевлла центраш йара. Къилбаседан декъехь дукхахболу бахархой бусалба дин тӀе ца эцна колонин Ӏедал хилча бен<ref name="NEA 465">New Encyclopedia of Africa 3, s. 465.{{Ref|en}}</ref>. 2009 шарахь хиллачу бахархойн дӀайаздарца бусулбанаш бу 94,8 % бахархойх. Цигахь 2,4 % [[Насаралла|керста нах]] бу (къаьсттина [[Догоны|догонашна]] а, бобошна а йукъахь), 2 % [[Анимизм|анимисташ бу]]<ref name="RGPH etat et structure4">{{Cite web|url=http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|title=4ème Recensement Général de la Population et de l’Habitat du Mali (RGPH). Analyse des resultats definitifs. Théme 2: Etat et structure de la population|author=|website=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|archive-date=2019-08-19|access-date=2016-07-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf |date=2019-08-19 }}</ref><ref name="NEA 4652">New Encyclopedia of Africa 3, s. 465.{{Ref|en}}</ref>. Царех кхоалгӀа дакъа гергга — [[Католицизм в Мали|католикаш]], ткъа кхоалгӀа дакъа — [[Протестанталла|протестанташ]]<ref name="Worldmark 433">Worldmark Encyclopedia of the Nations, s. 433.{{Ref|en}}</ref>. Ламастан дин леладо цхьаболчу бобоша, [[Сенуфо (народ)|сенуфоша]], мианаша, догонаша. Малин Конституцино гарантии ло динан маршонна, пачхьалкх билгалйоккху [[Дуьненан хӀуманан пачхьалкх|светски пачхьалкх]] санна. === Дешар === XII бӀешарахь Тимбуктухь Санкоре маьждиган уллехь йолчу [[Университет Санкоре|Санкоре университетехь]] тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара 25 эзар сов студент вара. Санкорен университет болх беш йу таханлерчу дийне кхаччалц<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Дуьххьарлера школаш кхузаманан маьӀнехь кхоьллина французийн колонизаторша, ткъа дуьххьарлера дешархой йийсаре лаьцначу Малин хьаькамийн бераш дара. Цу школех «Эколес дес сонс дес чифтейнс» (хьаькамийн берийн школаш) олура. XX бӀешо долалуш Францин администрацино дика къахьегна Малехь йуьхьанцарчу а, йуккъера а дешар шордарехь, хьехар дерриг а французийн маттахь дӀадаьхьира. Йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа йоза-дешар хаддаза лакхадолуш дара, йозуш йоцу пачхьалкх хилале 7% бен ца хилла школе лелаш долу бераш. Баккхийчарна йоза-дешар Ӏаморан центраш а кхоьллина. 2009 шеран бахархойн дӀайазбарца 15 шарел сов хан йолу [[Йоза хаар|йоза-дешар хууш берш]] бу 27,7 % (19,8 % зударий)<ref name="RGPH etat et structure5">{{Cite web|url=http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|title=4ème Recensement Général de la Population et de l’Habitat du Mali (RGPH). Analyse des resultats definitifs. Théme 2: Etat et structure de la population|author=|website=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|archive-date=2019-08-19|access-date=2016-07-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf |date=2019-08-19 }}</ref>. Школан системина йукъайогӀу 6 шеран йуьхьанцара школа а, 6 шеран лакхара йуккъера школа а, уьш шина тӀегӀанна йекъало. Лаккхарчу тӀегӀанехь дешархойн йиш йу шина-кхаа шеран техникум йа диъ шеран корматаллин училище<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Дешар маьхза ду 7–16 шераш долчу берашна. Иштта низамо декхаре ду иза, амма массо а ца воьду школе<ref name="Encarta">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568071_2/Mali_(country).html Mali,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021120018/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568071_2/Mali_(country).html |date=2009-10-21 }} Encarta{{Ref|en}}</ref>. 2009 шарахь йуьхьанцарчу классашкахь доьшуш долу бераш 68,4 % дешна (65,0 % зудабераш)<ref name="RGPH etat et structure6">{{Cite web|url=http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|title=4ème Recensement Général de la Population et de l’Habitat du Mali (RGPH). Analyse des resultats definitifs. Théme 2: Etat et structure de la population|author=|website=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf|archive-date=2019-08-19|access-date=2016-07-25|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819064921/http://www.instat-mali.org/contenu/rgph/rastr09_rgph.pdf |date=2019-08-19 }}</ref>. Хьехар уггаре а хьалха французийн маттахь ду. Малин университет (2006 шарахь дуьйна [[Университет Бамако|Бамакон университет]] ) кхоьллина 1993 шарахь, 2010—2011 дешаран шарахь 80 000 гергга студент деша вахара. Кхуьуш долу студентийн терахь дӀанисдархьама, 2011 шарахь университет йекъира йиъ кампусе: Бамакон Ӏилманан, инженерийн, технологийн университет, Бамакон исбаьхьаллин а, гуманитаран а университет, Бамакон йукъараллин Ӏилманийн а, урхаллин а университет, Бамакон бакъонийн а, политикин а Ӏилманийн университет Бамакохь<ref>{{cite web |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406_rus/PDF/235406rus.pdf.multi |title=Доклад ЮНЕСКО по науке: на пути к 2030 году |publisher=ЮНЕСКО |lang=ru |accessdate=2026-02-06}}</ref>. 2009 шарахь кхоьллина Сегоун университет. Кхин колледжаш йу 1958 шарахь кхоьллина Администрацин колледж, Катибугу йуюьртабахаман школа, йуккъера хьехархойн лакхара нормалан школа, Абдерхамане Баба Туре техникин колледж<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. Дуьххьарлера регионан университет кхоьллина [[Сегу|Сегухь]] 2012 шарахь<ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/en/iso/ml.html|title=UNData|website=data.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093410/http://data.un.org/en/iso/ml.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref>. == Культура == Йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа Малин политикин куьйгалла лоьхура цхьаалла йолу Малин культура кхолла, тайпанийн а, меттанийн а дозанал тӀех а йолуш. Амма политикашна критика йо, кхечу къаьмнийн чоьтах мандинка ламаст чӀагӀдарна. Культура билгалйоккхуш йара пачхьалкхан жима, дешна элита, иза лоьхура йоккхачу, цхьана декъанна йоза-дешар ца хуучу бахархойн хьашташ кхочушдан<ref name="EC">[http://www.everyculture.com/Ja-Ma/Mali.html Mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260211201940/https://www.everyculture.com/Ja-Ma/Mali.html |date=2026-02-11 }} Countries and Their Cultures, Everyculture.co{{Ref|en}}</ref>. Мали ламастехь лоруш йу французийн мотт буьйцучу Африкин «интеллектуальни центрех» цхьаъ. Мали атта шен йаздархо вара [[Уологем, Ямбо|Ямбо Уложем]], цо арахийцира «Къизаллин декхар» 1960-гӀа шерашкахь, цо кхаьчна [[Премия Ренодо|Ренодо совгӀат]]. Амма и совгӀат тӀаьхьо жюрина эхь хеташ хилира, текст [[Плагиат|плагиат йина]] хилар гучудаьлча. Цул тӀаьхьа и жайна Францехь дохка дихкира, кхело сацам бар бахьана долуш, цу текстан бакъволчу авторо Британерчу йаздархочо [[Грэм Грин|Грина Грэма]] дов дина дов тӀечӀагӀдина. Ямбо Улогема «схьаэцна» йолу оригиналан текст дуккха а шераш хьалха Англехь зорбане йаьлла хилар гучуделира. == СМИ == Малехь арахоьцу масех французийн маттахь газет, шайна йукъахь пачхьалкхан долахь долу L'Essor а долуш, иза кхоьллина 1949. Амма зорбанан Ӏаткъам кӀезиг бу. Эфир дӀахьо Малин къоман радиодиффузин телевиденин урхалло, иза кхоьллина 1957 шарахь, ткъа цхьа могӀа меттигера радиостанцеш кхоьллина 1992 шарахь дуьйна, махкахь телевизионан эфир йолаелла 1983 шарахь. == Хьажа кхин а == * [[Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Мали|ЮНЕСКО-н дуьненайукъара тӀаьхьенан тептар Малехь]] {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 7mefym8zasz3pfl8krnwffgxz81ep4k Мальдиваш 0 9547 25778647 10123929 2026-09-21T23:11:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778647 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Мальдиваш |Шен цӀе = {{lang-dv|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ}}<br />Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa |Доланиг дожар= Мальдив |ХӀост = Coat of Arms of Maldives.svg |ХӀостан метта = ХӀост <!-- |Девиз = --> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Qaumii salaam <!-- |Аудио = --> |lat_dir = N|lat_deg =3 |lat_min =28 |lat_sec =36 |lon_dir = E|lon_deg =72 |lon_min =50 |lon_sec = 12 |region = MV |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь = LocationMaldives.png |Мотт= [[Мальдивийн мотт|Мальдивийн]] |Маьрша йаьлла терахь = [[26 июль]] [[1965]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Мале]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Мале]] |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой= [[Ямин, Абдулла|Абдулла Ямин]]<br />[[Ахмед, Мохамед Джамиль|Мохамед Джамиль Ахмед]] |Пачхьалкхан дин = [[Ислам]] ([[Суннизм]]) |Латтанца меттиг = 210 |Латта= 298 <ref name="Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mv.html CIA - The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918230611/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/mv.html |date=2015-09-18 }}</ref> |Хина процент = ≈97% {{хьост йац|29|01|2013}} |Бахархойн меттиг = 176 |Бахархой = 324 эзар |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 1 102 |Луьсталлина меттиг = 11 |ДЧС= 2,569 млн. <!-- |ДЧС лерина шо = --> |ДЧС меттиг = 162 |ХӀораннан а сина ДЧС = 7,675 (72 меттиг) |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,688<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 104 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча= [[Руфи]] ([[MVR, 462]]) |Домен = [[.mv]] |Телефонан код = 960 |Сахьтан аса = +5 <!-- |Билгалдахарш = --> }}'''Мальдиваш''' ({{lang-dv|ދިވެހިރާއްޖެ}}, Dhivehi Raa’je), ({{lang-dv|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ}} {{IPA|[divehi raːɟɟeːge ɟumhuːrijjaː]}} ''Дивехи Раддьеге Дьюмхурийя'') — гlайре пачхьалкх. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Азин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} ll8o4srwu8ybeva3fhd1doe3bo5f6g3 Марокко 0 9548 25778648 11106323 2026-09-21T23:11:50Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778648 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Марокко |Шен цӀе={{lang-ar|}}المملكة المغربية<br /><small>(аль-Мамляка аль-Магрибия)</small> <br />{{lang|ber|ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ}}{{small|{{nobold|([[Берберские языки|бербер]])}}}}<br/>{{smaller|''(Tagldit N Lmaġrib)''}} |Доланиг дожар=Марокко |ХӀост=Coat_of_arms_of_Morocco.svg |Девиз={{lang-ar|}}الله، الوطن، الملك<br />(Allāh, al Watan, al Malik — «Дела, Даймохк, Монарх») |Шатлакхан Иллинан цӀе=Hymne Cherifien |Картан тӀехь=Morocco WS-included (orthographic projection).svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]], [[Тамазигхтийн меттанаш|тамазигхтийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[2 март]] [[1956]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] а [[Испани]]ех а |Коьрта гӀала=[[Ар-Рабатl]] |lat_dir =N |lat_deg =31 |lat_min =51 |lat_sec = |lon_dir =W |lon_deg =6 |lon_min =24 |lon_sec = |region = |CoordScale =5000000 |Йаккхий гӀаланаш=[[Касабланка (Марокко)|Касабланка]], [[Рабат]], [[Марракеш]], [[Фес]], [[Танжер]] |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]] <br /> [[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Мохаммед VI]] <br /> [[Абделилах Бенкиран]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]] ([[суннизм|суннитского]] толка) |Къаьмнийн хӀоттам= 80% арабы, 19% берберы, 0,3% французы, испанцы и прочие, 0,1% аборигены |Латтанца меттиг=56 |Латта=446 550 |Хина процент=0,056 |Бахархойн меттиг=38 |Бахархой={{тӀекхетар}}32 649 130<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=70 |ДЧС =168,900 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html Morocco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |date=2007-06-12 }} / The World Factbook ([[ЦРУ]], 2013)</ref> |ДЧС лерина шо=2012 |ДЧС меттиг=60 |ХӀораннан а сина ДЧС=5200<ref name="CIA"/> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,591<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ= 2013 |АКИ меттиг = 130 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Мароккан дирхам]] ([[MAD, код 504]]) |Домены=[[.ma]] |Телефонан код=212 |Сахьтан аса= +0 (в 2009 и 2010 гг. отдельными указами на летний период вводилось время UTC +1) }} '''Марокко, МагӀриб''' ({{lang-ar|المغرب}} аль-МагӀриб нох. метт «малхбуз»)  — Малхбузе Къилбседа Африкин мохк бу. Аль-Мамллакхl Аль-Магlриб олу мароккан lарбиш шайна мехках, из нохч. метт «Малхбуза мохк» бохуг ду. Магlрибан коьрта гlала йу Ар-Рабатl (الرِّبَاط) == Географи == Мехк дозу кхочу: къилбседехь — Испаница а Британица, малхбалехьа — Алжираца, къилбехьа – Сахьаран lарбойн Республикаца, малхбузехьа Атлантан бокх-хlорданца а. == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Марокко|*]] d3us4yg2d19hw4zhpvm3jc68hdtc17s Мексика 0 9550 25778649 22451499 2026-09-21T23:11:52Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778649 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Мексика |Шен цӀе= Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl |Доланиг дожар=Мексики |ХӀост=Coat of arms of Mexico.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Himno Nacional Mexicano <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[16 сентябрь]] [[1810]] |Маьрша йелира= [[Испани|Испанех]] |lat_dir =N |lat_deg = 22|lat_min =23 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =102 |lon_min =2 |lon_sec = 0 |region = MX |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=Mexico (orthographic_projection).svg |Мотт=[[Испанхойн мотт|Испанхойн]] |Коьрта гӀала=[[Мехико]] |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш= [[Мехико]], [[Гвадалахара (Мексика)|Гвадалахара]], [[Монтеррей (Мексика)|Монтеррей]], [[Пуэбла (гӀала)|Пуэбла]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]] |Куьйгалхой=[[Пенья Ньето, Энрике|Энрике Пенья Ньето]] |Латтанца меттиг=13 |Латта=1 972 550 |Хина процент=2,5 |Бахархойн меттиг=11 |Бахархой = {{тӀекхетар}}116 220 947<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла=55 |ДЧС (НЭТ)=1 761, 000 млрд.<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html|title=Всемирная книга фактов ЦРУ // Мексика|publisher=cia.gov|description=[[Всемирная книга фактов ЦРУ|справочный альманах ЦРУ]]|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |date=2018-01-29 }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо =2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг=12 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)=15 300<ref name="cia" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 88 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,775<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 61 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Мексикан песо]] ([[ISO 4217|MXN, код 103]]) |Домен=[[.mx]] |Телефонан код=52 |Сахьтан асаш=-6…-8 }}'''Ме́ксика''' ({{lang-es|México}} {{IPA|[ˈmexiko]}})) — къилбседенехьара lамеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == {| class="standard" ! colspan="5" | Мексикан административан йекъайалар |- | colspan="5" | [[Файл:AdministrativeDivisionOfMexico-Russian.png|center|560px]] |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" ! № ! Федеративн кхоллар ! Административан центр ! Майда,<ref>[https://web.archive.org/web/20120509200801/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&srt=pnan&col=abcdefghimoq&msz=1500&geo=-40 World Gazetteer]</ref><br />км² ! Бахархой,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population - Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World<!-- корта добавлен ботом -->]</ref><br />([[2010]]) адам. ! Луьсталла,<br /> адам./км² |- | 0 | {{Байракх|Федеральни го (Мексика)}} [[Мехико|Федеральни го]] (Distrito Federal) | [[Мехико]] (México) | 1499 | 8 851 080 | 5904,66 |- | 1 | {{Байракх/2|Агуаскальентес}} (Aguascalientes) | [[Агуаскальентес (гӀала)|Агуаскальентес]] (Aguascalientes) | 5589 | 1 184 996 | 212,02 |- | 2 | {{Байракх/2|Веракрус}} (Veracruz) | [[Халапа-Энрикес]] (Xalapa-Enríquez) | 72 815 | 7 643 194 | 104,97 |- | 3 | {{Байракх/2|Герреро}} (Guerrero) | [[Чильпансинго-де-лос-Браво|Чильпансинго]] (Chilpancingo de los Bravo) | 63 749 | 3 388 768 | 53,16 |- | 4 | {{Байракх/2|Гуанахуато}} (Guanajuato) | [[Гуанахуато (гӀала)|Гуанахуато]] (Guanajuato) | 30 589 | 5 486 372 | 179,36 |- | 5 | {{Байракх/2|Дуранго}} (Durango) | [[Виктория-де-Дуранго]] (Durango) | 119 648 | 1 632 934 | 13,65 |- | 6 | {{Байракх/2|Идальго}} (Hidalgo) | [[Пачука-де-Сото|Пачука]] (Pachuca) | 20 987 | 2 665 018 | 126,98 |- | 7 | {{Байракх/2|Кампече}} (Campeche) | [[Сан-Франсиско-де-Кампече]] <br />(San Francisco de Campeche) | 51 833 | 822 441 | 15,87 |- | 8 | {{Байракх/2|Керетаро}} (Querétaro) | [[Сантьяго-де-Керетаро|Керетаро]] (Querétaro) | 11 769 | 1 827 937 | 155,32 |- | 9 | {{Байракх/2|Кинтана-Роо}} (Quintana Roo) | [[Четумаль]] (Chetumal) | 50 350 | 1 325 578 | 26,33 |- | 10 | {{Байракх/2|Коауила}} (Coahuila) | [[Сальтильо]] (Saltillo) | 151 571 | 2 748 391 | 18,13 |- | 11 | {{Байракх/2|Колима}} (Colima) | [[Колима (гӀала)|Колима]] (Colima) | 5455 | 650 555 | 119,26 |- | 12 | {{Байракх/2|Мехико (штат)}} (México) | [[Толука-де-Лердо]] (Toluca) | 21 461 | 15 175 862 | 707,14 |- | 13 | {{Байракх/2|Мичоакан}} (Michoacán) | [[Морелия]] (Morelia) | 59 864 | 4 351 037 | 72,68 |- | 14 | {{Байракх/2|Морелос}} (Morelos) | [[Куэрнавака]] (Cuernavaca) | 4941 | 1 777 227 | 359,69 |- | 15 | {{Байракх/2|Наярит}} (Nayarit) | [[Тепик]] (Tepic) | 27 621 | 1 084 979 | 39,28 |- | 16 | {{Байракх/2|Лахара Калифорни}} (Baja California) | [[Мехикали]] (Mexicali) | 70 113 | 3 155 070 | 45,00 |- | 17 | {{Байракх/2|Къилбера Лахара Калифорни}} (Baja California Sur) | [[Ла-Пас (Южная Нижняя Калифорния)|Ла-Пас]] (La Paz) | 73 677 | 637 026 | 8,65 |- | 18 | {{Байракх/2|Нуэво-Леон}} (Nuevo León) | [[Монтеррей]] (Monterrey) | 64 555 | 4 653 458 | 72,09 |- | 19 | {{Байракх/2|Оахака}} (Oaxaca) | [[Оахака-де-Хуарес|Оахака]] (Oaxaca) | 95 364 | 3 801 962 | 39,87 |- | 20 | {{Байракх/2|Пуэбла}} (Puebla) | [[Пуэбла-де-Сарагоса]] (Puebla) | 33 919 | 5 779 829 | 170,40 |- | 21 | {{Байракх/2|Сакатекас}} (Zacatecas) | [[Сакатекас (гӀала)|Сакатекас]] (Zacatecas) | 75 040 | 1 490 668 | 19,86 |- | 22 | {{Байракх/2|Сан-Луис-Потоси}} (San Luis Potosí) | [[Сан-Луис-Потоси (гӀала)|Сан-Луис-Потоси]] (San Luis Potosí) | 62 848 | 2 585 518 | 41,14 |- | 23 | {{Байракх/2|Синалоа}} (Sinaloa) | [[Кульякан]] (Culiacán) | 58 092 | 2 767 761 | 47,64 |- | 24 | {{Байракх/2|Сонора}} (Sonora) | [[Эрмосильо]] (Hermosillo) | 184 934 | 2 662 480 | 14,40 |- | 25 | {{Байракх/2|Табаско}} (Tabasco) | [[Вильяэрмоса (Табаско)|Вильяэрмоса]] (Villahermosa) | 24 661 | 2 238 603 | 90,78 |- | 26 | {{Байракх/2|Тамаулипас}} (Tamaulipas) | [[Сьюдад-Виктория]] (Ciudad Victoria) | 79 829 | 3 268 554 | 40,94 |- | 27 | {{Байракх/2|Тласкала}} (Tlaxcala) | [[Тласкала-де-Хикотенкатль|Тласкала]] (Tlaxcala) | 3914 | 1 169 936 | 298,91 |- | 28 | {{Байракх/2|Халиско}} (Jalisco) | [[Гвадалахара]] (Guadalajara) | 80 137 | 7 350 680 | 91,73 |- | 29 | {{Байракх/2|Чиуауа}} (Chihuahua) | [[Чиуауа (гӀала)|Чиуауа]] (Chihuahua) | 247 087 | 3 406 465 | 13,79 |- | 30 | {{Байракх/2|Чьяпас}} (Chiapas) | [[Тустла-Гутьеррес]] (Tuxtla Gutiérrez) | 73 887 | 4 796 580 | 64,92 |- | 31 | {{Байракх/2|Юкатан}} (Yucatán) | [[Мерида (Юкатан)|Мерида]] (Mérida) | 39 340 | 1 955 577 | 49,71 |-style="background: #CCC;" align="right" |colspan="3" align="center"| '''Массо''' | '''1 967 138''' | '''112 336 538''' | '''57,11''' |} |} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Мексика| ]] bliy6sy4t3q7hb9hbxewb55etkay5d8 Мозамбик 0 9551 25778652 9092687 2026-09-21T23:11:58Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778652 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}}{{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Мозамбик |Шен цӀе=República de Moçambique {{ref-pt}}<br />Jamhuri ya Msumbiji {{ref-sw}} |Доланиг дожар=Мозамбика |ХӀост=Emblem of Mozambique.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=Pátria Amada |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir = S |lat_deg = 17 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 28 |lon_sec = 0 |region = MZ |CoordScale = 8000000 |Картан тӀехь=Mozambique (orthographic projection).svg |Мотт=[[Португалихойн мотт|португалихойн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[25 июнь]] [[1975]] |Маьрша йелира=[[Португали|Португалех]] |Коьрта гӀала=[[Мапуту]] |Йоккха гӀала=Мапуту |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент Мозамбика|Президент]]<br />[[могӀам премьер-министров Мозамбика|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Гебуза, Арманду|Арманду Гебуза]]<br />[[Вакина, Алберту|Алберту Вакина]] |Латтанца меттиг=35 |Латта=801 590 |Хина процент=2,2 |Бахархойн меттиг=50 |Бахархой={{тӀекхетар}}24 096 669<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=25 |АКИ= {{тӀекхетар}}0.402 (лахара) |Лерина шо АКИ=2007 |АКИ меттиг=172 |Ахча=[[Метикал]] |Домен=[[.mz]] |Телефонан код=258 |Сахьтан аса= +2 }} '''Мозамбик''' ({{lang-pt|República de Moçambique}} {{IPA|[ʁɛˈpublikɐ di musɐ̃ˈbiki]}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} m6sqto6wla7sylb9a1gtbs7z329wxbn Монголи 0 9552 25778654 9092689 2026-09-21T23:12:05Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778654 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна|Монголи (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Монголи |Шен цӀе=Монгол Улс<br />[[Файл:Monggol ulus.svg|50px]] |Доланиг дожар=Монголин |ХӀост=State_emblem_of_Mongolia.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Монголин къоман шатлакхан илли |Аудио = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =49 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =104 |lon_min =0 |lon_sec = 0 |region = MN |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=Mongolia (orthographic projection).svg |Кхоьллина= * [[209 год до н. э.]] <small>(кхоьллина [[Хунну|Хуннан]] импери)</small><br /> * [[1206 шо]] <small>(кхоьллина [[Монголин импери]])</small> * [[1911 шо]] <small>(хӀинцалера Монголин пачхьалкх кхоьлина)</small> |Маьрша йаьлла терахь = [[29 декабрь]] [[1911]] |Маьрша йелира = [[Импери Цин|Цинийн импери]] |Мотт=[[Монголийн мотт|Монголийн]] |Коьрта гӀала=[[Улан-Батор]] |Пачхьалкхан дин= |Йаккхий гӀаланаш=[[Улан-Батор]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Элбэгдорж, Цахиагийн|Цахиагийн Элбэгдорж]]<br />[[Норовын Алтанхуяг]] |ДЧС (НЭТ) = 15,275 млрд.<ref name="ВВП">[http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 5 462<ref name="ВВП"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = 10,271 млрд.<ref name="ВВП" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2012 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 3 673<ref name="ВВП" /> |Луьсталлина меттиг=18 |Латта=1&nbsp;564&nbsp;116 |Хина процент=0,6 |Бахархойн меттиг=140 |Бахархой=2&nbsp;854&nbsp;685<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/NSO_F-06-10-1.pdf Momgolia National Census 2010 Preliminary Results]</ref> |Бахархой лерина шо=2010 |Луьсталла=1,8 |Бахархойн цӀерш=[[Монголаш]] |Доменаш=[[.mn]] |АКИ = 0,675<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 108 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Монголин тугрик]] ([[ISO 4217|MNT, код 96]]) |ISO = MNG |МОК = MGL |Телефонан код=976 |Сахьтан асаш = +7 … +8 }}'''Монго́ли''' ({{lang-mn|Монгол Улс, [[Файл:Monggol ulus.svg|50px]]}}) — [[Йуккъера Ази|Йуккъерчу Азера]] [[пачхьалкх]]. Дозанаш ду къилбседехьа [[Росси]]йца, малхбалехьа а, къилбехьа малхбузехьа а [[Цийчоь]]ца. ХӀорда йисташ йац. Майда — 1 564 116 км². == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == Монголин йу 21 [[аймак]]: {{columns |col1 = * [[Архангай]] * [[Баян-Улгий]] * [[Баянхонгор (аймак)|Баянхонгор]] * [[Булган (аймак)|Булган]] * [[Дорноговь]] * [[Дорнод]] * [[Говь-Алтай]] * [[Говь-Сумбэр]] * [[Дархан-Уул]] * [[Завхан]] * [[Ховд (аймак)|Ховд]] |col2 = * [[Орхон (аймак)|Орхон]] * [[Сэлэнгэ]] * [[Дундговь]] * [[Сухэ-Батор (аймак)|Сухэ-Батор]] * [[Увс]] * [[Уверхангай]] * [[Хувсгел]] * [[Хэнтий]] * [[Туве]] * [[Умнеговь]] }} {{Административан йекъайалар (карта)}} {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} cjfocig8zu763hnhex7r0errkn5hchk Мьянма 0 9553 25778655 11100929 2026-09-21T23:12:08Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778655 wikitext text/x-wiki {{МаьӀна|Мьянма (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Мьянма |Шен цӀе=[[Файл:Myanmar long form.svg|250px]] |Доланиг дожар=Мьянман |ХӀост=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg |Байракх=Flag of Myanmar.svg |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе=Gba Majay Bma |Аудио= |Урхаллин тайпа=[[Республика]] |lat_dir =N |lat_deg =20 |lat_min =29 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =96 |lon_min =54 |lon_sec =0 |region = MM |CoordScale =9000000 |Картан тӀе=Myanmar on the globe (Southeast Asia centered).svg |Мотт=[[Бирманийн мотт|бирманийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[4 январь]] [[1948]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Нейпьидо]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Янгон]], [[Мандалай]], [[Моламьяйн]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Тейн Сейн]]<br />[[Сайн Мау Кхан]]<br />[[Ньан Тхун]] |Латтанца меттиг=39 |Латта=678 500 |Хина процент=3,06 |Бахархойн меттиг=24 |Бахархой = 55 167 330<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= }}</ref> |Бахархой лерина шо= 2013 |Луьсталла = 73,9 |ДЧС =74,53 млрд |ДЧС лерина шо=2002 |ДЧС меттиг=208 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1100 |АКИ= 0,498<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ= 2013 |АКИ меттиг= 149 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча=[[мьянманан кьят]] |Домен=[[.mm]]<ref>Хьалхо [[.bu]].</ref> |Телефонн код=95 |Сахьтан аса=+6:30 |Билгалдахарш=<references/>}}'''Мьянма''' ({{lang-my|မြန်မာပြည်}}) — Азера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} ellktydygzg0y2tue9cfkbgw2gerhy4 Намиби 0 9554 25778656 9092691 2026-09-21T23:12:11Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778656 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Республика Намибия |Шен цӀе= Republic of Namibia {{ref-en}}<br />Republiek van Namibië {{ref-af}}<br />Republik Namibia {{ref-de}} |Доланиг дожар= Намибии |ХӀост= Coat of Arms of Namibia.svg |Девиз= Единство, Свобода, Правосудие |Шатлакхан Иллинан цӀе= Намибия, земля храбрых <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа= [[республика]] |lat_dir = S |lat_deg = 22 |lat_min = 49 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 17 |lon_min = 53 |lon_sec = 0 |region = NA |CoordScale = 7000000 |Картан тӀехь= Location Namibia AU Africa.svg |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]] ([[Немцойн мотт|немцойн]], [[африкаанс]], [[Гереро (мотт)|гереро]] а [[ошивамбо]] а) |Маьрша йаьлла терахь= [[21 марта]] [[1990]] |Маьрша йелира= [[ЮАР]] |Коьрта гӀала= [[Виндхук]] |Йоккха гӀала= [[Виндхук]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Хификепунье Похамба]]<br />[[Гейнгоб, Хаге|Хаге Гейнгоб]] |Латтанца меттиг=33 |Латта= 825 418 |Хина процент= ~0 |Бахархойн меттиг=143 |Бахархой= 2 358 163 |Бахархой лерина шо= 2013 |Луьсталла= 2,2 <!--|ДЧС=--> <!--|ДЧС лерина шо=--> <!--|ДЧС меттиг=--> <!--|ХӀораннан а сина ДЧС=--> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,608<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 128 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча= [[Намибин доллар]] |Домен= [[.na]] |Телефонан код= 264 |Сахьтан аса= 1 April 01:00:00 UTC+0100 (WAT) 2 September 03:00:00 UTC+0200 (WAST) <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Намиби''' ({{lang-en|Republic of Namibia}} — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 6222w2g9sev6wsdj3t6k0tdhps123sa Непал 0 9556 25778658 24222311 2026-09-21T23:12:16Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778658 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Федерати́вни Демократи́йн Респу́блика Непа́л |Шен цӀе=संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br /><small>Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl</small> |Доланиг дожар=Непала |Байракх=Flag of Nepal.svg|90px |ХӀост= <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Нана а, даймохк а стигалан паччахьаллел дорах ду |Шатлакхан Иллинан цӀе= <!--|Аудио=--> |lat_dir =N |lat_deg = 28|lat_min =4 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg = 84|lon_min =17 |lon_sec = 0 |region = NP |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь=Nepal (orthographic projection).svg |Мотт=[[Непалийн мотт|непали]] |Кхоьллина=[[1768]] <!--|Маьрша йаьлла терахь=--> |Коьрта гӀала=[[Катманду]] |Йаккхий гӀаланаш=Катманду |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Рам Баран Ядав]]<br />[[Пармананд Джа]]<br />[[Коирала, Сушил|Сушил Коирала]] |Латтанца меттиг=94 |Латта=140 800 |Хина процент=2,8 |Бахархойн меттиг = 41 |Бахархой = 30 430 267<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 199 |ДЧС= 31,634 млрд<ref name=imf2>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=58&pr.y=12|title=Nepal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177FIT9H|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 83 |ХӀораннан а сина ДЧС=1144<ref name=imf2/> |АКИ= 0,463 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=157 |Ахча=[[Непалан рупи]] |Домен=[[.np]] |Телефонан код=977 |Сахьтан аса=+5:45 <ref>На территории страны действует [[непальское время]].</ref> }} '''Непа́л''', '''Федерати́вни Демократи́йн Респу́блика Непа́л''' ({{lang-ne|नेपाल}} {{IPA|[neˈpaːl]}}) — [[Къилба Ази|Къилба Азера]] [[Гималай]]шкара [[пачхьалкх]]. Дозанаш ду [[ХӀинди]]ца а, [[Китай]]ца а. Коьрта гӀала — [[Катманду]]. <br><gallery class=center caption="Непал"> Kathmandu-Durbar Square-10-Pratapamalla-Jagannath-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Goraknath-14-Dreizacken-2014-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Palastplatz 10 mit Goldenem Tor-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-10-Shiva-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Palastplatz-12-Tauben-2013-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-32-Riffelkamm-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-12-Choerten-Lhato-2015-gje.jpg|Mustang Prithvi Highway-72-Reisfelder-2013-gje.jpg|Rice </gallery> == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Непал]] khxybqtnnqejrjvuvrrcobc10ba3h0j Нигер 0 9557 25778659 9092695 2026-09-21T23:12:18Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778659 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Нигер |Шен цӀе=République du Niger {{ref-fr}}<br />Jamhuriyar Nijar {{ref-ha}} |Доланиг дожар=Нигера |ХӀост=Coat of Arms of Niger.svg |Девиз=Братство, работа, прогресс |Шатлакхан Иллинан цӀе=La Nigérienne <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Республика]] |lat_dir = N |lat_deg = 17|lat_min = 26 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 9|lon_min = 22 |lon_sec = 0 |region = NE |CoordScale = 8000000 |Картан тӀехь=Niger (orthographic projection).svg |Мотт=[[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[3 августа]] [[1960 год]]а |Маьрша йелира=[[Франция|Франции]] |Коьрта гӀала=[[Ниамей]] |Йаккхий гӀаланаш=Ниамей, [[Зиндер (гӀала)|Зиндер]], [[Маради]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]] <br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Иссуфу, Махамаду|Махамаду Иссуфу]] <br />[[Рафини, Бриги|Бриги Рафини]] |Латтанца меттиг=21 |Латта=1 267 000 |Хина процент=0,03 |Бахархойн меттиг=63 |Бахархой={{тӀекхетар}}17 470 530<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Niger/|title=Счетчик населения Нигера (20.11.13.)}}</ref> |Мах хадина шо= 2013 |Бахархой ларарца=17 129 076 |Бахархой лерина шо= 2012 |Луьсталла=11 |ДЧС =5,557 млрд. |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС=381 |АКИ= {{тӀекхетар}}0,304 |Год расчёта ИРЧП=2013 |АКИ меттиг=186 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча=[[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] |Домен=[[.ne]] |Телефонан код=227 |Сахьтан аса=+1 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Нигер''' ({{lang-fr|Niger}} {{IPA|[niˈʒɛʁ]}}), ({{lang-fr|République du Niger}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} j2bq65okanmy6v2vjsvtjp0ehewle87 Нигери 0 9558 25778660 9092696 2026-09-21T23:12:20Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778660 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Нигери |Шен цӀе= Federal Republic of Nigeria {{ref-en}} <br />Republic ndi Naigeria {{ref-ig}} <br />Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà {{ref-yo}} <br />Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya {{ref-ha}} <br />Republik Federaal bu Niiseriya {{ref-ff}} |Доланиг дожар=Нигерин |ХӀост= Coat of arms of Nigeria.svg |Девиз= Unity and Faith, Peace and Progress"<br />"Единство и вера, мир и прогресс |Шатлакхан Иллинан цӀе= Arise O Compatriots, Nigeria’s Call Obey |Аудио= |Урхаллин тайпа= [[президентан республика]], [[федераци]] |Пачхьалкхан дин= ислам, керста |lat_dir =N |lat_deg =9 |lat_min =22 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =5 |lon_sec = 0 |region = NG |CoordScale =6000000 |Картан тӀехь=Nigeria on the globe (Africa centered).svg |Мотт= [[ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1 октябрь]] [[1960]] |Маьрша йелира= [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала= [[Абуджа]] |Йоккха гӀала = [[Лагос]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент Нигерии|Президент]]<br />[[могӀам вице-президентов Нигерии|Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Джонатан, Гудлак|Гудлак Джонатан]]<br />[[Самбо, Намади|Намади Самбо]] |Бахархойн цӀерш = нигериец, нигерийка, нигерийцы |Латтанца меттиг = 31 |Латта = 923 768 |Хина процент = 1,4 |Бахархойн меттиг = 7 |Бахархой = {{тӀекхетар}}174 507 539<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца=140 431 790 |Бахархой лерина шо=2006 |Луьсталла = 189 |ДЧС = 450,5 млрд |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 30 |ХӀораннан а сина ДЧС = 2582 |ИРЧП = {{тӀекхетар}} 0,471<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 153 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[найра]] (₦) <tt>([[ISO 4217|NGN]])</tt> |Домен = [[.ng]] |ISO = NGA |Телефонан код = 234 |Сахьтан аса = [[UTC+1|+1]] <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Нигери''' ({{lang-en|Nigeria}} {{IPA|[naɪˈdʒɪrɪə]}}) ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == Доза; Къилбседехь Нигер мохкац, малхбалехь Чадац а, Камерунац а, малхбузехь Бенин мохкац, къилбехь Атлантан х1орде аре йу. == Истори == Ингалхой кер леттин мохк бу, Ингалхош уггар докх кхо къам вовшах тохна, цунах Нигери элла, Нигер хих хьа эцца ц1и йу. {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Нигери| ]] mli9zz4s812nai4cfik3h5y7rtbbibu Никарагуа 0 9559 25778662 9092699 2026-09-21T23:12:25Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778662 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Никарагуа |Шен цӀе = República de Nicaragua |Доланиг дожар = Никарагуан |ХӀост = Coat of arms of Nicaragua.svg |Девиз = En Dios Confiamos (На Бога уповаем) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Salve a ti <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg =12 |lat_min =54 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =85 |lon_min =0 |lon_sec = 0 |region = NI |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь = Nicaragua (orthographic projection).svg |Мотт = [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь = 28 сентябрь 1821 |Маьрша йелира = [[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала = [[Манагуа]] |Йоккха гӀала = [[Манагуа]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Ортега, Даниэль|Даниэль Ортега]]<br />[[Омар Халлсевенс]] |Латтанца меттиг = 95 |Латта = 129 494 |Хина процент = 8,0 P.1. |Бахархойн меттиг = 110 |Бахархой = {{охьадалар}}6 017 084<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Nicaragua/|title=Счетчик населения Никарагуа (18.10.13.)}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой по переписи = 6 071 045 |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 44,04 |ДЧС = 19,890 млрд долл.<ref>{{cite web|url=http://mostinfo.su/215-vvp-po-pps-stran-mira-za-2012-god.html|title="ВВП по ППС в пачхьалкхх мира за 2012 год"|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FbspRdfe|archivedate=2013-04-03}}</ref> |ДЧС меттиг = 131 |ДЧС лерина шо = 2012 |ХӀораннан а сина ДЧС = 3300 долл.<ref>{{cite web|url=http://mostinfo.su/217-vvp-na-dushu-naseleniya-v-stranah-mira-na-2012-god.html|title="ХӀораннан а сина ДЧС за 2012 год"|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Fbst2nRX|archivedate=2013-04-03}}</ref> |ДЧС меттиг на душу населения = 170 |АКИ= {{тӀекхетар}}&nbsp;0,599<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 129 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча = [[Кордоба (ахча)|Кордоба]] ([[NIO, код 558]]) |Домен = [[.ni]] |Телефонан код = 505 |Сахьтан аса = -6 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Никарагуа''' ({{lang-es|República de Nicaragua}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe nikaˈɾaɣwa]}}) — Йукъаметтера Ӏамеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} l4y7wq46pkb4d4wy6yeehpemymcu4hs Керла Зеланди 0 9560 25778612 9092649 2026-09-21T23:10:18Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778612 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Зеланди}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Керла Зеланди |Шен цӀе=New Zealand<br />Aotearoa |Доланиг дожар=Керла Зеландин |Байракх=Flag of New Zealand.svg |ХӀост=Coat of arms of New Zealand.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=God Defend New Zealand |Урхаллин тайпа=[[конституцин монархи]] |lat_dir =S |lat_deg =41 |lat_min =35 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =173 |lon_min =3 |lon_sec = 0 |region = NZ |CoordScale = 5000000 |Картан тӀехь=New Zealand (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[ингалсан мотт|ингалсан]], [[Маори (мотт)|маори]], [[новозеландский жестовый язык]] |Маьрша йаьлла терахь=<small>[[доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907 год|1907]]<br />[[Вестминстерийн статут 1931|Вестминстерийн статут]]: [[11 декабрь]] [[1931 год|1931]] (тӀелаьцна [[25 ноябрь]] [[1947 год|1947]])<br />Конституцин указ: [[13 декабрь]] [[1986 шо|1986]]</small> |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Веллингтон]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Окленд (Новая Зеландия)|Окленд]], [[Веллингтон]], [[Крайстчерч]], [[Гамильтон (Новая Зеландия)|Гамильтон]], [[Данидин]], [[Тауранга]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Новозеландская монархия|Королева Новой Зеландии]]<br />[[Генерал-губернатор Новой Зеландии|Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр Новой Зеландии|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Елизавета II (королева Великобритании)|Елизавета II]]<br />[[Матепараи, Джерри|Джерри Матепараи]]<br />[[Кей, Джон|Джон Кей]] |Латтанца меттиг=75 |Латта=268 680 |Хина процент=2,1 |Бахархойн меттиг=122 |Бахархой = {{тӀекхетар}}4 504 083<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/New_Zealand/|title=Счетчик населения Новой Зеландии (18.10.13.)|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MVyVXnbm|archivedate=2014-01-10}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца =4 242 048 |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=16,5 |ДЧС=146,028 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914%2C137%2C196%2C935%2C942&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=1 Международный валютный фонд (апрель 2008)]</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=58 |ХӀораннан а сина ДЧС=34 121<ref name="IMF"/> |Ахча=[[Керла Зеландин доллар]] (NZD, Код 554) |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,919<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 6 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Домен=[[.nz]] |Телефонан код=64 |Сахьтан аса=+12 |Билгалдахарш= <small>«[[God Save the Queen]]» используется в качестве гимна на официальных церемониях в присутствии монарха.</small> }}'''Керла Зеланди<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-en|New Zealand}}, {{lang-mi|Aotearoa}}) — гӀайре пачхьалкх йу. Коьрта гӀала [[Веллингтон]]. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] pm54ac9bxco8yq9eclfey824nmcherk Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ 0 9561 25778737 9092782 2026-09-21T23:15:44Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778737 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ |Шен цӀе = {{lang-ar2|الإمارات العربية المتحدة}}<br />''Аль-Има̄ра̄туль Ӏараби́йатуль Мутта́хьидат'' |Доланиг дожар = ӀЦЭ |ХӀост = Coat of arms of the United Arab Emirates.svg |Девиз = Дела, Къам, Президент |Шатлакхан Иллинан цӀе = Заза даккха, сан мохк <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа = [[Федераци]]н [[монархи]] |lat_dir = N|lat_deg =24 |lat_min =13 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =54 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = AE |CoordScale = 2000000 |Картан тӀехь = United Arab Emirates (orthographic projection).svg |Мотт = [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Кхоьлина = |Маьрша йаьлла терахь = [[2 декабрь]] [[1971]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Абу-Даби]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Дубай]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]],<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Халифат ибн Зайд Аль НахӀайян]]<br /><br />[[Мухьаммад ибн Рашид аль-Мактум|Мухьаммад аль-Мактум]] |Пачхьалкхан дин = {{ислам-дин}} [[сунниташ]] |Латтанца меттиг = 115 |Латта = 83&nbsp;600 |Хина процент = 0 |Бахархойн меттиг = 114 |Бахархойн = 5 473 972 <ref>сайт ЦРУ (18.07.13.)}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца = 4 106 000 |Бахархой лерина шо = 2005 |Луьсталла = 65 |Луьсталлина меттиг = 110 |ДЧС (НЭТ) = 271,1 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=53&pr1.y=10&c=466&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= United Arab Emirates. International Monetary Fund.]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 49 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 150 549,584<ref name="IMF" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 6 |ДЧС (номинал) = 384,196 млрд<ref name="IMF" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2012 |ДЧС (номинал) меттиг = 30 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 71 637,554<ref name="IMF" /> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 5 |АКИ = 0,818<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 41 |АКИ меттиг = 2013 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Дирхам ӀЦЭ]] ([[AED, код 784]]) |Доменаш = [[.ae]], [[امارات.]] |Телефонан код = 971 |Сахьтан асаш = +4 <!--|Билгалдахарш= --> }} [[Файл:Ae-map-RU.png|250px|мини|Карта ӀЦЭ]] [[Файл:Emirats-russian.png|мини|250px|[[Эксклав]]аш [[Оман]]а и [[ОАЭ]]<br />{{legend|#DA251D|border=solid 1px #000|[[Ӏоман]]}}{{legend|#EF9A48|border=solid 1px #000|[[Абу-Даби]] (ӀЦЭ)}}{{legend|#F8C300|border=solid 1px #000|Дубай (ӀЦЭ)}}{{legend|#FFFFFF|border=solid 1px #000|[[Шарджа (эмират)|Шарикъат]] (ӀЦЭ)}}{{legend|#007CC3|border=solid 1px #000|[[Аджман (эмират)|Аджман]] (ӀЦЭ)}}{{legend|#00923F|border=solid 1px #000|[[Умм эль-Кайвайн (эмират)|Умм эль-Кайвайн]] (ӀЦЭ)}}{{legend|#1F1A17|border=solid 1px #000|[[Рас эль-Хайма (эмират)|Рас эль-Хайма]] (ӀЦЭ)}}{{legend|#901E78|border=solid 1px #000|[[Фуджейра (эмират)|Фуджейра]] (ӀЦЭ)}}]] '''Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} ''’Аль-Има̄ра̄туль Ӏараби́йатуль Мутта́хьидат''), '''ӀЦЭ''' — федеративни Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} t4x1xmw2mcruj1hrbwsieqmqk40nkpd Ӏоман 0 9562 25778741 10213543 2026-09-21T23:15:53Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778741 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Султанат Ӏоман |Шен цӀе={{lang-ar2|سلطنة عُمان}} |Доланиг дожар=Омана |ХӀост=Coat of arms of Oman.svg <!--|ХӀостан метта=--> <!--|Девиз=--> |Нимнан цӀе=Ya Rabbana Ehfid Lana Jalalat Al Sultan <!--|Аудио=--> |lat_dir = N|lat_deg =20 |lat_min =37 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =56 |lon_min =30 |lon_sec = 0 |region = OM |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=Oman on the globe (Afro-Eurasia centered).svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[1971]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Маскат]] |Йаккхий гӀаланаш=Маскат |Урхаллин тайпа = [[абсолюти монархи]] (султанат) |Куьйгалхойн даржаш=[[Султан]] |Куьйгалхой=[[Кабус бен Саид]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]] [[ибадиташ]] |Латтанца меттиг=70 |Латта=309&nbsp;500 |Хина процент=0 |Бахархойн цӀерш=132 |Бахархой = {{тӀекхетар}}2 978 689<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Oman/|title=Счетчик населения Омана (18.10.13.)}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца=2 773 479 |Бахархой лерина шо=2010 |Луьсталла=12,3 |ДЧС =75,840 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=81 |ХӀораннан а сина ДЧС=25600<ref name="CIA"/> |АКИ = {{тӀекхетар}}0,731<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 84 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Ӏоманан риал]] |Домен=[[.om]] |Телефонан код=968 |Сахьтан аса=+4 |Авиакомпани = [[Oman Air]] <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Ӏоман''' ({{lang-ar|عُمان}}) — [[Хьалхара Ази|Хьалхара Азера]] [[пачхьалкх]], иза йу [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]н къилба-малхбалехьа. дозанаш ду [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]ца, [[Ӏаьрбийн Цхьанатоьхна Эмираташ]]ца а [[Йемен]]ца а. == Геогафи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} czvixmyj8pzqxktipyjvf370vz8le3m Пакистан 0 9563 25778666 24222302 2026-09-21T23:12:35Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778666 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Пакистан |Шен цӀе = Исламан Республика Пакистан {{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}} |Доланиг дожар = Пакистана |ХӀост =State_emblem_of_Pakistan.svg <!-- |Вместо ХӀоста= --> |Девиз=Iman, Ittehad, Nazm (Иймана, Барта, Низам) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Qaumi Tarana <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа =[[ийна республика]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]] ([[суннизм]]) |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =2 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =69 |lon_min =29 |lon_sec = 0 |region = PK |CoordScale = 8000000 |Картан тӀе = Pakistan (orthographic projection).svg |Картан тӀе2 = |Мотт=[[урду]] а [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а |кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = 14 август 1947 |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Исламабад]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Карачи]], [[Лахор]], [[Фейсалабад]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br /> [[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Хусейн, Мамнун|Мамнун Хусейн]]<br /> [[Шариф, Наваз|Наваз Шариф]] |Латтанца меттиг = 35 |Латта= 803 940 |Процент воды = |Бахархойн меттиг = 6 |Бахархой = {{тӀекхетар}}183 209 612<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Pakistan/|title=Счетчик населения Пакистана (18.10.13.)|date=2013}}</ref> |Бахархойн цӀерш = пакистанаш |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 224,9 |ДЧС = 488 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2011 |ДЧС меттиг = 28 |ХӀораннан а сина ДЧС = 2800<ref name="CIA"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,515<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 146 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[пакистанан рупи]], ([[ISO 4217|PKR, код 118]]) |Домен = <code>[[.pk]]</code> <!--|ISO=--> |Телефонан код = 92 |Сахьтан аса=+5<ref>[http://www.timeanddate.com/worldclock/timezone.html?n=106 Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а йац=* --> <!-- |Гимн йац=* --> }} '''Пакистан''' ({{lang-ur|پاکِستان}}‎), йа йеха цӀе: '''Исламан Республика Пакистан''' ({{lang-ur|اِسلامی جمہوریہ پاکِستان‎}}), мохк бу къилб Азехьа. Дунен тӀехьа 6-гӀ меттигехьа админ дуккхаллаца а, 212,742,631 бахархош бехаш. Латта доккхаллаца 33-гӀ меттигехьа йу дунен тӀехь 881,913 кв. км. йолаш. Пакистанан доза ду къилбехьа Ӏарбойн хӀорданца а Ӏуманан чукхет хӀорданца а 1,046 километр хӀорд йистош а, ХӀинди Республикаца малхбалехьа, ГӀежарийчоьца къилб-малхбузехьа, Чин Халкъан Республикаца къилбседа-малхбалехьа а. Пакистанан доза Таджикистанаца къаста до къилбседехьа ОвхӀанмохкан Вахан олу чӀожан каридоро, хӀордаца доза ду Ӏуман мохкаца а. 1956 шарахь ШариӀатан конституции тӀи-йицира, Исламан Республика йу аьлла Пакистан. Мехк чоьхьар барт иегӀайна тӀемаш хилла пакестанхойша йукъехьа, ХӀинди йукъе гӀоьртин 1971 шарахь, Малхбала-Пакестан олуш кӀошт Пакистанаха дӀа-къастина кхуьллира Бангладеш олу маьрша мохк. 6-гӀ меттигахьа йу Пакистан дунен тӀехь тӀемницӀаца а, [[ХӀоьънан герз]] долаш къилб Азехьа шоллогӀ пачхьалкха а, бусулба пачхьалкхашан йукъехьа цхьаъ бена йац [[ХӀоьънан герз]] долаш. Пакестан йукъе йолаш дунен гуламаш: [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]], [[Shanghai Cooperation Organisation]], [[OIC]], [[Commonwealth of Nations]], [[SAARC]], кхиъа [[Islamic Military Counter Terrorism Coalition]]. ==Дошбух== Пакистанан цӀе «цӀена йа без мохк» бохуг ду Урдуй а ГӀежарий матташкахь. Дошбух хӀоттам бу 'пак' "цӀена йа беза" ГӀежарийн а Пуштуйн метташкахь, тӀкъа дошан чекхи ـستان (- стан) гӀежарийн метта "латта йа мохк" бохуг ду. Мехк цӀе хил йеза Пакстан аьлла хьахина 'Пакестан Пачхьалкха Кхолла' олу чу тобан гуламхочо ЧоудхӀри Рахьмат Ӏали 1933 шарахь, ХӀунца йа ЦӀанцӀа олучу шена яздаршкахь , пачхьалкхан цӀе дошхӀоттам бира цуо 'ПАКСТАН' хӀокх меттигашкара цӀераши хьалхара аьлпашца: Пунжаб АвхӀаной, Кашмир, СиндхӀи а Балучистан. ТӀкъа "и" йукъе дигна ПАК'И'СТАН ала атта хилайта. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пакистан]] 6gs7tutwsvc6keojl8bd8ghj5dpgk9t Палау 0 9564 25778667 10112713 2026-09-21T23:12:37Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778667 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Палау |Шен цӀе = Beluu er a Belau |Доланиг дожар = Палау |ХӀост = <!-- |ХӀостан метта= --> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе= Belau loba klisiich er a kelulul <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =29 |lat_sec = 11 |lon_dir =E |lon_deg =134 |lon_min =33 |lon_sec = 12 |region = PW |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь = LocationPalau.png |Меттанаш= [[Ингалсан мотт|Ингалсан]], [[Палаусийн мотт|палаусийн]] |Маьрша йаьлла терахь = [[1 октябрь]] [[1994]] |Маьрша йелира= [[АЦШ]]х |Коьрта гӀала = [[Нгерулмуд]] |Йоккха гӀала = [[Корор (гӀала)|Корор]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Ременгесау, Томас (младший)|Томас Ременгесау]]<br />[[Антонио Беллс]] |Латтанца меттиг = 180 |Латта = 458 |Хина процент = |Бахархойн меттиг = 214 |Бахархой = 21 000 |Бахархой лерина шо = 2008 |Луьсталла = 43 <!-- |ДЧС= --> <!-- |ДЧС лерина шо= --> <!-- |ДЧС меттиг= --> <!-- |ХӀораннан а сина ДЧС= --> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,791<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 52 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[АЦШн доллар]] |Домен = [[.pw]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 680 |Сахьтан аса = +9 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Палау''' — гӀайре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} hc0d9ab3cwz4gt7w806rrzl2oa6t8rf Панама 0 9565 25778668 22531979 2026-09-21T23:12:39Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778668 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Панама |Шен цӀе= República de Panamá |Доланиг дожар= Панамы |ХӀост= Coat of Arms of Panama.svg |ХӀостан метта= |Девиз= Pro Mundi Beneficio ([[Латиннан мотт|лат.]] "На благо миру") |Шатлакхан Иллинан цӀе= Himno Istmeño |Аудио= |Маьрша йаьлла терахь= [[3 ноябрь]] [[1903 шо]] |Маьрша йелира= [[Колумби|Колумбех]] |lat_dir =N |lat_deg =9 |lat_min =9 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =79 |lon_min =42 |lon_sec = 0 |region = PA |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь= Panama (orthographic projection).svg |Мотт= [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Коьрта гӀала= [[Панама (гӀала)|Панама]] |Йаккхий гӀаланаш= [[Панама (гӀала)|Панама]] |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой= [[Рикардо Мартинелли]]<br />[[Хуан Карлос Варела]] |Латтанца меттиг= 115 |Латта= 75 517 |Хина процент= 2,9 |Бахархойн меттиг= 132 |Бахархой = {{тӀекхетар}}3 689 293<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Panama/|title=Счетчик населения Панамы (18.10.13)}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца= 3 661 868<ref>{{Перепись проводилась в январе 2013)}}</ref> |Бахархой лерина шо= 2013 |Луьсталла= 44,5 |ДЧС= 29 799 млн<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=283&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=28&pr.y=3 Report for Selected Countries and Subjects<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> |ДЧС лерина шо= 2011 |ДЧС меттиг= 90 |ХӀораннан а сина ДЧС= 13416 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,780<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 59 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча= [[Бальбоа (ахча)]] ([[PAB, код 590]]); [[АЦШн доллар]] ([[USD, код 840]]) |Домен=[[.pa]] |Телефонан код= 507 |Сахьтан аса= [[UTC-5]] }} '''Панама''' ({{lang-es|República de Panamá}} {{IPA|[re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ panaˈma]}}) — Йукъаметтера Ӏамеркин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == <center> {| class="standard" ! colspan="6" | Панаман административан йекъайалар |- | colspan="6" | [[Файл:Panama, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|750px|center|Панаман административан йекъайалар]] |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" style="background:white" !'''№''' !'''Административан <br />дакъа'''<br />[[нохчийн мотт|нох]]. !'''Административан <br />дакъа'''<br />[[испанхойн мотт|исп]]. !'''Административан <br />центр''' !'''Майда,<br /><ref>[http://www.statoids.com/upa.html Statoids]</ref>.км²''' !'''Бахархой,<br /><ref>http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/mapas.aspx|título=''Censos{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} nacionales 2010''</ref> адам. (2010)''' !'''Луьсталла,<br />адам./км²''' |- style="background:#eee;" | || align=center colspan="6" | '''Провинцеш''' |- align=left | 1 || [[Бокас-дель-Торо (провинци)|Бокас-дель-Торо]] || align=right| ''[[:es:Bocas del Toro (provincia)|Bocas del Toro]]'' || align=left| [[Бокас-дель-Торо (гӀала)|Бокас-дель-Торо]] || align=right| 4 601 || align=right| 125 461 || align=right| 27,27 |- align=left | 2 || [[Чирики (провинци)|Чирики]] || align=right| ''[[:es:Chiriquí|Chiriquí]]'' || align=left| [[Давид (гӀала)|Давид]] || align=right| 6 477 || align=right| 416 873 || align=right| 64,36 |- align=left | 4 || [[Верагуас]] || align=right| ''[[:es:Veraguas|Veraguas]]'' || align=left| [[Сантьяго-де-Верагуас]] || align=right| 10 677 || align=right| 226 991 || align=right| 21,26 |- align=left | 5 || [[Колон (провинци)|Колон]] || align=right| ''[[:es:Colón (provincia)|Colón]]'' || align=left| [[Колон (гӀала)|Колон]] || align=right| 4 891 || align=right| 241 928 || align=right| 49,46 |- align=left | 6 || [[Кокле (провинци)|Кокле]] || align=right| ''[[:es:Coclé|Coclé]]'' || align=left| [[Пенономе (гӀала)|Пенономе]] || align=right| 4 927 || align=right| 233 708 || align=right| 47,43 |- align=left | 7 || [[Эррера (провинци)|Эррера]] || align=right| ''[[:es:Herrera (provincia)|Herrera]]'' || align=left| [[Читре]] ||align=right| 2 341 || align=right| 109 955 || align=right| 46,97 |- align=left | 8 || [[Лос-Сантос (провинци)|Лос-Сантос]] || align=right| ''[[:es:Los Santos (provincia)|Los Santos]]'' || align=left| [[Лас-Таблас]] ||align=right| 3 805 || align=right| 89 592 || align=right| 23,55 |- align=left | 9 || [[Малхбузера Панама]] || align=right| ''[[:es:Provincia de Panamá Oeste|Panamá Oeste]]'' || align=left| [[Ла-Чоррера (гӀала)|Ла-Чоррера]] || align=right| 3 124 || align=right| 461 304 || align=right| — |- align=left | 10 || [[Панама (провинци)|Панама]] || align=right| ''[[:es:Panamá (provincia)|Panamá]]'' || align=left| [[Панама (гӀала)|Панама]] || align=right| 8 763 || align=right| 1 251 766 || align=right| — |- align=left | 13|| [[Дарьен (провинци)|Дарьен]] || align=right| ''[[:es:Darién (provincia)|Darién]]'' || align=left| [[Ла-Пальма (Панама)|Ла-Пальма]] || align=right| 11 091 || align=right| 48 378 || align=right| 4,36 |- style="background:#eee;" | || align=center colspan="6" | '''Комарки''' |- align=left | 3 || [[Нгобе-Бугле]] || align=right| ''[[:es:Ngöbe-Buglé|Ngöbe-Buglé]]'' || align=left| [[Льяно-Тугри]] (Llano Tugrí) || align=right| 6 673 || align=right| 156 747 || align=right| 23,49 |- align=left |''10.1''|| ''[[Куна-де-Мадуганди]]'' <sup>(1)</sup> || align=right| ''[[:es:Madugandí (comarca)|Madugandí]]'' || align=left| [[Акуа-Яла]] (Akua Yala) || align=right| 2 319 || align=right|4 271 || align=right| 1,84 |- align=left | 11|| [[Гуна-Яла]] || align=right| ''[[:es:Guna Yala|Guna Yala]]''<ref>[http://paseandoteporelperuyelmundo.blogspot.ru/2013_05_05_archive.html Segunda parte de mi Viaje a Panamá:El Mundo de los Gunas; Capítulo I , Historia y Organización Política. Historia y Organización Política. Parte 1. La gente que pierde su tradición pierde su alma.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120206093117/http://www.congresogeneralkuna.com/ISGAR.Dic.%20010.pdf El Congreso Nacional Guna decidió suprimir las letras P, T, K de su alfabeto, siendo esta última reemplazada por la letra G. Boletín Informativo del Congreso Nacional Guna, Diciembre de 2010, Consultado el 15 de noviembre de 2011]</ref><ref>[http://www.gunayala.org.pa/ Congreso General Guna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330212216/http://www.gunayala.org.pa/ |date=2014-03-30 }}</ref> || align=left| [[Эль-Порвенир]] || align=right| 2 393 || align=right| 33 109 || align=right| 13,84 |- align=left | 12|| [[Эмбера-Воунаан]] || align=right| ''[[:es:Emberá-Wounaan (comarca)|Emberá-Wounaan]]'' || align=left| [[Унион-Чоко]] || align=right| 4 398 || align=right| 10 001 || align=right| 2,27 |- align=left |''13.1''|| ''[[Куна-де-Варганди]]'' <sup>(2)</sup> || align=right| ''[[:es:Wargandí (comarca)|Wargandí]]'' || align=left| [[Морти (Панама)|Морти]] || align=right| 775 || align=right|1 914 || align=right| 2,47 |- style="background: #CCC;" | ||Всего|| || ||75 001||3 405 813||45,41 |} |- align=left | colspan="7" style="font-size:smaller" |<small><sup>(1)</sup> субпровинциальная комарка провинции Панама</small><br /><small><sup>(2)</sup> субпровинциальная комарка провинции Дарьен</small><br /> |} </center> {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 64bb8ib820xmwm28xutafhc73ggj3x7 Папуа — Керла Гвиней 0 9566 25778669 24222286 2026-09-21T23:12:42Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778669 wikitext text/x-wiki {{маьӀна|Папуа}} {{Кхин маьӀнаш|Гвиней (маьӀна)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Папуа — Керла Гвиней |Шен цӀе=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Доланиг дожар=Папуа — Керла Гвинейн |ХӀост =National Emblem of Papua New Guinea.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз= |Шатлакхан Иллинан цӀе=O Arise All You Sons <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]], [[ток-писин]], [[хири-моту]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1975]] шеран [[16 сентябрь]] |Маьрша йелира=[[Австрали|Австралех]] |Коьрта гӀала=[[Порт-Морсби]] |Йоккха гӀала=Порт-Морсби |Куьйгалхойн даржаш=[[Королева]]<br />[[Папуа — Керла Гвинейн генерал-губернатор|Генерал-губернатор]]<br />[[Папуа — Керла Гвинейн премьер-министрийн могӀам|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Елизавета II]]<br />[[Огио, Майкл|Майкл Огио]]<br />[[Питер О’Нил]] |Латтанца меттиг=54 |Латта=462 840 |Хина процент=2 |Бахархойн меттиг=104 |Бахархой = {{тӀекхетар}}7 334 638<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Papua_New_Guinea/|title=Счетчик населения Папуа — Новой Гвинеи (18.10.13)}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Бахархой ларарца=7 059 653 |Бахархой лерина шо=2011 |Луьсталла=13 |ДЧС=14,363 млрд |ДЧС лерина шо=2005 |ДЧС меттиг=126 |ХӀораннан а сина ДЧС=2,418 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,466 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=156 |Ахча=[[Кина]] |Домен=[[.pg]] |Телефонан код=675 |Сахьтан аса= +10 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Папуа — Керла Гвиней''', ({{lang-en|Papua New Guinea}} {{IPA|[ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni]}} (тж. {{IPA|ˈpɑːpuːə}}, {{IPA|ˈpæpjuːə}}), {{lang-tpi|Papua Niugini}}, {{lang-ho|Papua Niu Gini}}) — гӀайре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Папуа — Керла Гвиней]] m9dit72nhkj4z6mjcc5p4vgvyql6lvi Парагвай 0 9567 25778670 24222294 2026-09-21T23:12:44Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778670 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Парагвай |Шен цӀе={{lang-es|República del Paraguay}}<br />{{lang-gn|Tetã Paraguái}} |Доланиг дожар=Парагвайн |ХӀост= Coat_of_arms_of_Paraguay.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Байракх= Flag of Paraguay.svg <!-- |Вместо Байракха=--> |Девиз=Paz y justicia<br />({{lang-es|«Мир и правосудие»}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Paraguayos, República o Muerte <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[15 май]] [[1811]] |Маьрша йелира= [[Испани|Испанех]] |lat_dir = S|lat_deg =23 |lat_min =16 |lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg =58 |lon_min =12 |lon_sec = 0 |region = PY |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=Paraguay (orthographic projection).svg |Мотт= [[Испанхойн мотт|испанхойн]] а [[Гуарани (мотт)|гуарани]] а |Коьрта гӀала=[[Асунсьон]] |Урхаллин тайпа= [[Президентская республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Асунсьон]], [[Сьюдад-дель-Эсте]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Картес, Орасио|Орасио Картес]]<br />[[Офара, Хуан|Хуан Офара]] |Латтанца меттиг=58 |Латта=406 752 |Хина процент=2,3 |Бахархойн меттиг=101 |Бахархой=6 349 000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= }}</ref> |Бахархой лерина шо=2009 |Луьсталла=15,6 |ДЧС=27,6 млрд |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=96 |ХӀораннан а сина ДЧС=6,788 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,709<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/14/hdr2013_en_complete.pdf | year = 2013 | title = Human Development Report 2013 | page = 145}}.</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 111 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">'''лакхара'''</span> |Ахча=[[Гуарани (ахча)|Гуарани]] ([[PYG, код 600]]) |Домен=[[.py]] |Телефонан код=595 |Сахьтан аса=-4 }}'''Парагвай''' ({{lang-es|Paraguay}}, {{lang-gn|Paraguái}}), ' ({{lang-es|República del Paraguay}} {{IPA|[reˈpuβlika ðel paɾaˈɣwai]}}, {{lang-gn|Tetã Paraguái}}) — Къилба Амеркин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Парагвай]] 98ky5xlhaq3rdaxcaz0vzo61jllv7rl Перу 0 9568 25778671 24292665 2026-09-21T23:12:46Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778671 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Перу (маьӀнаш)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Перу |Шен цӀе={{lang-es|República del Perú}}<br />{{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}}<br />{{lang-ay|Piruw Suyu}} |Доланиг дожар=Перу |ХӀост=Escudo nacional del Perú.svg <!-- |ХӀостан метта=--> <!-- |Девиз=(диета мон андроид)--> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Somos libres, seámoslo siempre <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[28 июль]] [[1821]] |Маьрша йелира= [[Испани|Испанех]] |lat_dir = S|lat_deg =8 |lat_min =48 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =74 |lon_min =58 |lon_sec = 0 |region = PE |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=Peru (orthographic projection).svg |Мотт= [[Испанхойн мотт|испанхойн]], в регионах с преобладанием индейского населения официальными являются языки [[Кечуа (мотт)|кечуа]], [[Аймара (мотт)|аймара]] кхин меттигера меттанаш<ref>http://www.tc.gob.pe/constitucion.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102201958/http://www.tc.gob.pe/constitucion.pdf |date=2013-11-02 }} {{цитатин йуьхьиг}}Son idiomas oficiales el castellano y, en las zonas donde predominen, también lo son el quechua, el aimara y las demás lenguas aborígenes, según la ley.{{цитатин чаккхе|хьост=Constitución Política del Perú, 1993. Art. 48}}</ref> |Коьрта гӀала=[[Лима]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Лима]], [[Арекипа]], [[Трухильо (Перу)|Трухильо]] |Урхаллин тайпа=[[Президентская республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президенты Перу|Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министры Перу|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Умала, Ольянта|Ольянта Умала]]<br />[[Эспиноса Крус, Марисоль|Марисоль Эспиноса Крус]]<br />Вакантно<br />[[Корнехо, Рене|Рене Корнехо]] |Латтанца меттиг=20 |Латта=1 285 216 |Хина процент=8,8 |Бахархойн меттиг=42 |Бахархой={{тӀекхетар}}30 475 144<ref>{{cite web|url=http://www.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-dem/cuadro.asp?cod=3642&name=po01&ext=gif|title=Перу в цифрах|accessdate=2013-06-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HSKz8TAw|archivedate=2013-06-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703122624/http://www.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-dem/cuadro.asp?cod=3642&name=po01&ext=gif |date=2013-07-03 }}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Бахархой ларарца=28 220 764 |Бахархой лерина шо=2007 |Луьсталла=23 |ДЧС=344.998 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Peru|publisher=International Monetary Fund|}}</ref> |ДЧС лерина шо=2013 |ДЧС меттиг=47 |ХӀораннан а сина ДЧС=9107<ref name=imf2/> |АКИ = {{тӀекхетар}}0,741<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 77 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Керла соль]] ([[PEN, код 604]]) |Домен=[[.pe]] |Телефонан код=51 |Сахьтан аса= -5 }} '''Перу''' ({{lang-es|Perú}}, {{lang-qu|Piruw}}, {{lang-ay|Piruw}}), ({{lang-es|República del Perú}} {{IPA|[reˈpuβlika ðel peˈɾu]}}, {{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}} {{IPA|[piˈruw ˈmama ˈʎaχta]}}, {{lang-ay|Piruw Suyu}} {{IPA|[piˈruw ˈsuju]}}),  — Къилба-малхбален Америкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Перу]] 1p6a64vq69rmzhxsb4ozxtnqj5829m3 Руанда 0 9570 25778677 9092716 2026-09-21T23:13:02Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778677 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Руанда |Шен цӀе=Republika y'u Rwanda <br />Republic of Rwanda <br />République du Rwanda |Доланиг дожар=Руандан |Байракх=Flag of Rwanda.svg |ХӀост=Coat of arms of Rwanda.svg <!-- |Вместо ХӀоста=--> <!-- |Девиз=--> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Rwanda Nziza <!-- |Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir =S |lat_deg = 1|lat_min =59 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =53 |lon_sec =0 |region = RW |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Rwanda on the globe (Africa centered).svg |Мотт=[[руанда (мотт)|руанда]], [[ингалсан мотт|ингалсан]] а [[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[1 июль]] [[1962]] |Маьрша йелира=[[Бельги|Бельгех]] |Коьрта гӀала=[[Кигали]] |Йоккха гӀала=Кигали |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Кагаме, Поль|Поль Кагаме]]<br />[[Пьер Дамьен Хабумуремьи]] |Латтанца меттиг=144 |Латта=26 338 |Хина процент=5,3 |Бахархойн меттиг=73 |Бахархой={{тӀекхетар}}12 012 589<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=421 <!-- |ВВП=--> <!-- |ДЧС лерина шо=--> <!-- |ДЧС меттиг=--> <!-- |ХӀораннан а сина ДЧС=--> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,434 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=167 |Ахча=[[Руандан франк]]<ref>Название «руандийский франк» — согласно [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]] (см. раздел Ссылки).</ref> |Домен=[[.rw]] |Телефонан код=250 |Сахьтан аса=+2 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Руанда''' — жима Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} mlq5yiqsuamel5iqk6squuji9uokyk9 Сальвадор 0 9571 25778678 9092719 2026-09-21T23:13:05Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778678 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Эль-Сальвадор |Шен цӀе = República de El Salvador |Доланиг дожар = Сальвадора |ХӀост = Coat of arms of El Salvador.svg |Девиз = Dios, Unión, Libertad («Бог, Союз, Свобода») |lat_dir = N|lat_deg =13 |lat_min =43 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =88 |lon_min =49 |lon_sec = 0 |region = SV |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь = LocationElSalvador.svg |Мотт = [[Испанхойн мотт|Испанхойн]] |Коьрта гӀала = [[Сан-Сальвадор]] |Йоккха гӀала = [[Сан-Сальвадор]] |Урхаллин тайпа = [[Республика]] |Маьрша йаьлла терахь = [[15 сентябрь]] [[1821]] |Маьрша йелира = [[Испани|Испанех]] |Шатлакхан Иллинан цӀе = Saludemos la Patria orgullosos |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Фунес, Маурисио|Маурисио Фунес]]<br />[[Санчес Серен, Сальвадор|Сальвадор Санчес Серен]] |Пачхьалкхан дин = [[Католицизм]] |Латтанца меттиг=148 |Латта=21,040 |Хина процент=1,5 |Бахархойн меттиг=97 |Бахархой=6 900 000 |Бахархой лерина шо= 2009 |Луьсталла=307,5 |ВВП=29,41 млрд. |ДЧС лерина шо= |ДЧС меттиг=84 |ХӀораннан а сина ДЧС={{nts|4 600}} |ИРЧП = {{тӀекхетар}} 0,680<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 107 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча= [[Сальвадоран колон]] (до 2001 г.); [[АЦШн доллар]] ([[USD,код 840]]) |Домен=[[.sv]] |Телефонан код=503 |Сахьтан аса=-6 }} '''Сальвадор''', '''Республика Эль-Сальвадор''' (от {{lang-es|El Salvador}} — [[Иисус Христос|Спаситель]]) — Юкъаметтера lамеркан пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} pxjktp832eln0768ylogu46fnoy5xrg Самоа 0 9572 25778679 21578129 2026-09-21T23:13:07Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778679 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Самоа |Шен цӀе=Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa<br />Independent State of Samoa |Доланиг дожар=Самоа |Байракх=Flag of Samoa.svg |ХӀост=Public Seal of Samoa.svg |Девиз=Fa'avae i le Atua Samoa (Богом создано Самоа) |Шатлакхан Иллинан цӀе=The Banner of Freedom <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] <!--|Пачхьалкхан дин=--> |lat_dir = S|lat_deg = 13|lat_min =51 |lat_sec = 56 |lon_dir =W |lon_deg =172 |lon_min =1 |lon_sec =24 |region = WS |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=LocationSamoa.png |Меттанаш=[[Самоанийн мотт|самоанийн]], [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[1 январь]] [[1962]] |Маьрша йелира=[[Керла Зеланди|Керла Зеландех]] |Коьрта гӀала=[[Апиа]] |Йоккха гӀала=Апиа |Куьйгалхойн даржаш=[[О ле Ао О ле Мало]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Туиатуа Тупуа Тамасесе Эфи]]<br />[[Туилаэпа Саилеле Малиелегаои]] |Латтанца меттиг=166 |Латта=2832 |Хина процент=0,3 |Бахархойн меттиг=189 |Бахархой=188 540 |Бахархой лерина шо=2008 |Луьсталла=76 |ДЧС=670 млн долл. |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС=3641<ref>[http://be5.biz/makroekonomika/gdp/gdp_samoa.html#t1 Валовый внутренний продукт (ВВП) Самоа, 1970-2011 гг]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,702<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 96 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча= [[Тала (самоанан доллар)|Тала]] (WST) |Домены=[[.ws]] |Телефонан код=685 |Сахьтан асаш=+13 }} '''Самоа''' ({{lang-smo|Malo Sa’oloto Tuto’atasi o Samoa}}, {{lang-en|Independent State of Samoa}} {{IPA|[səˈmoʊə]}}) — жима гӀайра пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Административан йекъайалар == {| class="wikitable" ! bgcolor="#ffffff" colspan="25" width="100%" valign="top"| |- ! № ||гуо || Административан || Гуон майда,<br />км² || Гуон бахархойн дукхалла,<br />адам. (2006) || Майда,<br />адам./км² |- | colspan=6 align=center bgcolor="#EFEFEF" | ''' Уполу ''' |- | 1 ||[[Туамасага]]||[[Афега]]|| align="right" |479|| align="right" |85 112|| align="right" |177,69 |- | 2 ||[[Аана]]||[[Леулумоега]]|| align="right" |193|| align="right" |20 769|| align="right" |107,61 |- | 3 ||[[Аига-и-ле-Таи]]¹||[[Мулифануа]]|| align="right" |27|| align="right" |4 857|| align="right" |179,89 |- | 4 ||[[Атуа]]²||[[Луфилуфи]]|| align="right" |413|| align="right" |21 826|| align="right" |52,85 |- | 5 ||[[Ваа-о-Фоноти]]||[[Самамеа]]|| align="right" |38|| align="right" |1 624|| align="right" |42,74 |- | colspan=6 align=center bgcolor="#EFEFEF" | ''' Савайи ''' |- | 6 ||[[Фаасалелеага]]||[[Сафотулафаи]]|| align="right" |266|| align="right" |13 404|| align="right" |50,39 |- | 7 ||[[Гагаэмауга]]³||[[Салеаула]]|| align="right" |223|| align="right" |7 487|| align="right" |33,57 |- | 8 ||[[Гагаифомауга]]||[[Аопа]]|| align="right" |365|| align="right" |4 842|| align="right" |13,27 |- | 9 ||[[Ваисигано]]||[[Асау]]|| align="right" |178|| align="right" |6 478|| align="right" |36,39 |- | 10 ||[[Сатупаитеа]]||[[Гаутаваи]]|| align="right" |127|| align="right" |5 260|| align="right" |41,42 |- | 11 ||[[Палаули]]||[[Ваилоа и Палаули]]|| align="right" |523|| align="right" |9 082|| align="right" |17,37 |- style="background: #CCC;" | || Массо || || align="right" |2 832|| align="right" |180 741|| align="right" |63,82 |- |} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} sadtdvzobava8a8ible1xdhvugehysq Сан-Томе а, Принсипи а 0 9573 25778680 9092721 2026-09-21T23:13:09Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778680 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Сан-Томе а, Принсипи а |Шен цӀе=República Democrática de São Tomé e Príncipe |Доланиг дожар=Сан-Томе и Принсипи |ХӀост= Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg <!-- |ХӀостан метта=--> <!-- |Девиз= --> |Шатлакхан Иллинан цӀе=Independência total <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[12 июль]] [[1975]] |Маьрша йелира= [[Португали|Португалех]] |lat_dir =N|lat_deg =0 |lat_min =14 |lat_sec = 1 |lon_dir =E |lon_deg =6 |lon_min =36 |lon_sec =46 |region = ST |CoordScale =500000 |Картан тӀехь=Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg |Мотт= [[Португалихойн мотт|португалихойн]] |Коьрта гӀала=[[Сан-Томе (гӀала)|Сан-Томе]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Сан-Томе (гӀала)|Сан-Томе]]<br />[[Триндади (Сан-Томе и Принсипи)|Триндади]]<br />[[Невеш (Сан-Томе и Принсипи)|Невеш]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Пинту да Кошта, Мануэл|Мануэл Пинту да Кошта]]<br />[[Кошта, Габриэл|Габриэл Кошта]] |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Латтанца меттиг=183 |Латта=1001 |Хина процент=0 |Бахархойн меттиг=188 |Бахархой=163 000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=Организация объединённых наций | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2010-09-04}}</ref> |Бахархой лерина шо=2009 |Луьсталла=169,1 |ДЧС=191 млн<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=716&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|title=São Tomé and Príncipe|publisher=Международный валютный фонд|accessdate=2010-09-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/61ABAD3DR|archivedate=2011-08-24}}</ref> |ДЧС лерина шо=2009 |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС=1174 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,525<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 144 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча=[[добра]] (код STD) |Домен=[[.st]] |Телефонан код=239 |Сахьтан аса=+0 }} '''Сан-Томе а, Принсипи а''' ({{lang-pt|República Democrática de São Tomé e Príncipe}} {{IPA|[sɐ̃ũ tu'mɛ i 'pɾı̃sɨpɨ]}}) — гӀайре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} {{Африкин гӀайренийн пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} t0ugeojphelc8kwagdyfqj7cxqhmd9j СаӀудийн Ӏаьрбийчоь 0 9574 25778681 22657336 2026-09-21T23:13:12Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778681 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = СаӀудийн Ӏаьрбийчоь |Шен цӀе = {{lang-ar|السعودية}} |Доланиг дожар = СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан |ХӀост = Emblem of Saudi Arabia.svg |Девиз = [[ШахӀадат|АллахӀ воцург кхин дела вац,<br/>Мухьаммад — Делан элча ву]]<ref>{{cite news|title=العلم السعودي.. سيف القوة وراية التوحيد|url=http://classic.aawsat.com/details.asp?section=43&article=532257&issueno=11221#.VDpMcPl_trV|accessdate=12 أكتوبر، 2014|newspaper=[[صحيفة الشرق الأوسط]]|date=18 أغسطس 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200401101732/http://classic.aawsat.com/details.asp?section=43&article=532257&issueno=11221#.VDpMcPl_trV |date=2020-04-01 }}</ref> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Декъала хуьлда паччахь!<br />ГӀарабаларе а, алсам хиларе а гӀерта! |Аудио = Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga |Урхаллин тайпа = [[Абсолютни монархи]] |lat_dir =N |lat_deg =24 |lat_min =32 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = SA |CoordScale = 10000000 |Картан тӀехь = Saudi_Arabia_(orthographic_projection).svg |Мотт = [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Кхоьллина = [[1932 шо|1932-чу шеран]] [[23 сентябрехь]] |Маьрша йелира = |Коьрта гӀала = [[Рияд]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Рияд]], [[Макка]], [[Мадийнат]], [[Жидда]] | Куьйгалхочун дарж 1 = [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьийн список|Паччахь]] | Куьйгалхо 1 = [[Салман ибн Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд]] | Куьйгалхочун дарж 2 = [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц|Верасан принц а, премьер-министр а]] | Куьйгалхо 2 = [[Мухьаммад ибн Салман Аль СаӀуд]] |Латтанца меттиг = 12 |Латта = 2 149 000 |Хина процент = - |Бахархойн меттиг = 46 |Бахархойн цӀерш = саӀудхо, [[саӀудхой]], Ӏаьрби, Ӏаьрбо, [[Ӏаьрбий]] |Бахархой = {{тӀекхетар}}26 939 583<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html Справочник ЦРУ по пачхьалкхм мира (2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |date=2020-12-29 }}</ref><ref>В том числе около 5,6 млн. иностранных рабочих.</ref></span> |Бахархой лерина шо = 2013 |Пачхьалкхан дин = [[ислам]], [[суннатхой]] |Луьсталла = 12 |ДЧС = 691,5 млрд<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Справочник ЦРУ по пачхьалкхм мира (2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо = 2011 |ДЧС меттиг = 24 |ХӀораннан а сина ДЧС = 24 200<ref name="CIA"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,782<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 57 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[саӀудийн риал]] |Доменаш = [[.sa]], [[السعودية.]] |Телефонан код = 966 |Сахьтан асаш = +3 |Билгалдахарш = }} '''СаӀӯдийн Ӏаьрбийчо̄ь''', доцца '''СаӀудийчоь''', официалан '''СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан пачхьалкх''' ({{lang-ar|الْمَمْلَكَةُ الْعَرَبِيَّةُ السُّعُودِيَّةُ}} ''аль-Мамлакатул-Ӏарабийятус-СуӀудийяту'') — иза [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]нна тӀехь йолу йоккха пачхьалкх йу. Цуьнан дозанаш ду [[Урдан|Урдун]]ца а, [[Ӏиракъ]]ца а, къилбаседехь [[Кувайт]]аца а, малхбалехь [[КъатӀар]]ца а, [[Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ|Цхьаьнатоьхначу Ӏаьрбийн Эмираташ]]ца а, къилба-малхбалехь [[Ӏоман]]ца а, къилбехь [[Йаман]]ца а. Иза уьйш йу къилбаседа-малхбалехь [[ГӀажарийн айма]]ца а, малхбузехь [[ЦӀен хӀорд]]аца а. Иштта СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан цӀе йоккху: «Шина Хьараман мохк» олий, хӀунда аьлча, цигахь бусалбанийн коьрта йеза ши гӀала йу — [[Макка]] а, [[Мадийнат]] а. Ӏаьрбийн маттахь мехкан йоцца цӀе: ({{lang+ar|السعودية|ас-СуӀудийят}} — «СаӀудийчоь») йу. СаӀудийн Ӏаьрбийчоь хӀинцалерчу хенахь, шен [[СаӀудий]]н урхалла деш йолчу династин цӀе лелош йолчу дуьненан кхаа пачхьалкхах цхьаъ йу. == Географи == Къилбседехь [[Урдан]]ца а, [[Ӏиракъ]]ца а доза ду. Малхбалехь [[Кувейт]]ца, [[Катар|Къатарца]], [[Бахрейн]]ца, Цхьаьнакхетта Ӏаьрбийна Эмираташца а доза ду. Къилбехь [[Йемен]]ца, [[Оман|Ӏоманца]] доза долуш бу. Малхбалехь [[ГӀажарийчоь|ГӀажарийн]] чукхет-хӀорданца а, малхбузехь ЦӀен хӀорданца а аре йолуш мохк бу. [[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|left|thumb|СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан хьалхара паччахь [[Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд]]]] == Истори == Ӏаьрбийн ахгӀайрехь VII-чу бӀешаран юххехь [[Макка]]хь дӀадоладелла хилла [[Мухьаммад бин ӀабдуллахӀ]]ин пайхамаралла, маккин деланийхоша харцвина хилла иза. 13 шо чекхдаьлча иза [[Мадинат]]е (Ясрибе) дӀакхелхина, цигахь Ӏаш хилла [[Ӏаьрбий]] а, [[жуьгтий]] а. ТӀаьххьарчаьрца машаре барт берзийна хилла. Цуьнан лархой хуьлуш массо а [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]нан Ӏаьрбий хилла. == Ӏаьрбийн Халифат == [[632 шо|632-чу шарахь]] Мухьаммад пайхамар {{с.Ӏ.в.}} кхелхина чул тӀаьхьа, Мадинатан гӀала кхоьллина хилла [[Халифат|Ӏаьрбийн Халифат]], Ӏаьрбийн ахгӀайренан массо латта йукъалаьцна хилла цо. == Хьалхара СаӀудийн пачхьалкх == 1744-чу шарахь дӀайолаелла СаӀудийн пачхьалкх, Ӏаьрбийн ахгӀайренан центральни регионехь. Меттигера урхалча Мухьаммад бин СаӀуд а, [[ваххӀабизм]] диллина [[Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб]] а цхьаьнакхетта [[Хункар-мохк|Хункар-мехкан]] дуьхьала, еккъа цхьа чӀогӀа пачхьалкх кхолла Ӏалашо а йолуш хилла уьш. [[1824 шо|1824-чу шарахь]] ШолгӀа СаӀудийн пачхьалкх кхоьллина хилла. == СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьалла кхоллар == СаӀудийн Ӏаьрбийн империн паччахь хилла Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд, [[1893 шо|1893-чу шарахь]] эккхийна хилла иза, [[Кувайт]]ахь хилла иза. [[1902 шо|1902-чу шарахь]] 22-шо долуш волу Ӏабдул-Ӏазиза дукха эскар гулдина [[Рияд]] схьайаккха. [[1912 шо|1912-чу шарахь]] Ӏабдул-Ӏазиза йерриге [[Неджд]] схьаяьккхина хилла. 1925-чу шарахь Макка а, йерриг [[Хьиджаз]] а схьайаьккхина цо. Иза схьайаьккхина бахьанехь цара кхоьллина Недждан а, Хьиджазан а Паччахьалла. [[1932 шо|1932-чу шаран]] [[23 сентябрь|23 сентябрехь]] Неджадан а, Хьиджазан а цӀе хийцина «СаӀудийн Ӏаьрбийчоь» аьлла. == Пачхьалкхан дӀахӀоттам == [[Файл:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|[[Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|Салман]] паччахь]] {{main|СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан урхаллин коьрта низам}} СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан пачхьалкхан дӀахӀоттам билгалбина бу Паччахьаллин Коьрта законца, цунах олу [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан урхаллин коьрта низам]], [[1992 шо|1992-чу шарахь]] тӀелаьцна иза. Цо ма-бохху СаӀудийн Ӏаьрбийчоь абсолютни монархи йу, хьалхара паччахьан [[Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд|Ӏабдул-Ӏазизан]] кӀенташца а, церан берашца а урхалла деш йолу. Церан законаш исламан шарӀаца кхоьллина ду. Пачхьалкхан куьйгалхо паччахь ву. ХӀинцалерачу хенахь СаӀудийн Ӏаьрбийчохь куьйгалла деш верг мохк биллинчунна кӀант [[Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз]] ву, [[СаӀудий]]н династера ву иза. Церан бакъонан массо а гаьннаш паччахьан муьтӀахь ду. === Адаман бакъонаш === СаӀудийн зуламан бакъонаш шарӀаца кхоьллина йу. Церан махкахь кхерамца магийна дац алкоголь а, наркотикаш а, марзлуш долу ловзарш а лело. Къола дича тӀара (куьг) доккха<ref>{{cite web |url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.631994 |title=Saudi Arabia cuts off thief's hand as punishment |publisher=Haaretz |accessdate=2015-02-21 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221193427/http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.631994 |date=2015-02-21 }}</ref>. Зина дича валлалц шед а етта, тӀулгаш а детта. Гомосексуализм дича валлалц таӀзар до<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-25927595 |title=Where is it illegal to be gay? |publisher=BBC |accessdate=2015-02-21 |lang=en}}</ref>. Цхьаъ вийча а, холмачалла дича а, иштта вен суд йо. == Климат == СаӀудийн Ӏаьрбийчохь йолу климат чӀогӀа йокъо хӀуттуш йу. [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]] — иза аьхка даим 50&nbsp;°C хьалайолуш дуьненахь йолчу кӀеззиг меттигех цхьаъ йу. Наггахь ло догӀу Джазан олучу лам тӀехь. Уггаре лахара температура 8&nbsp;°C йу. == СаӀудийчоьнан административан йекъайалар == {{main|СаӀудийчоьнан административан йекъайалар}} [[Файл:SaudiArabiaNumbered.png|мини|300px|СаӀудийчоьнан административан гуонаш]] '''СаӀудийн Ӏаьрбийчоь 13 административан гуоах екъна ю<ref>{{Атлас мира|2010|118-119|Государства Аравийского полуострова}}</ref> ({{Lang-ar|المناطق الإدارية}}):''' {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ececec" ! <small>#</small> !! <small>№ <br />карта тӀехь</small> !! <small>Административан<br />гуо !! {{Lang-ar|}} !! <small>Административан<br />центр</small> !! <small>Майда,<br />км² </small> !! <small>Бахархой,<br />стаг <br />(2015)</small><ref name="СаудСтат">{{cite web|url=http://www.cdsi.gov.sa/pdf/PopulationEstimates2010-2025-admareas.pdf|title=Распределение и прогноз динамики населения королевства по административным округам|publisher=[http://www.cdsi.gov.sa/english/ Центрный департамент статистики и информатики Саудовской Аравии]|lang=ar|accessdate=July 1, 2014|year=2014|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509155043/http://www.cdsi.gov.sa/ar/indicators/1 |date=2016-05-09 }}</ref> !!<small> Чордо,<br />стаг/км²</small> |- |align="right"| 1 ||align="right"| 6 || [[Рияд (административан гуо)|Рияд]] ||align="right"| الرياض || [[Рияд]] ||align="right"| 404240 ||align="right"| 7910864 ||align="right"| 19,57 |- |align="right"| 2 ||align="right"| 11 || [[Макка (административан гуо)|Макка]] ||align="right"| مكة المكرمة || [[Макка]] ||align="right"| 153128 ||align="right"| 8099473 ||align="right"| 52,89 |- |align="right"| 3 ||align="right"| 4 || [[Мадинат (административан гуо)|Мадинат]] ||align="right"| المدينة المنورة || [[Мадинат]] ||align="right"| 151990 ||align="right"| 2061383 ||align="right"| 13,56 |- |align="right"| 4 ||align="right"| 5 || [[Аль-Къасим]] ||align="right"| القصيم || [[Бурайдат]] ||align="right"| 58046 ||align="right"| 1402974 ||align="right"| 24,17 |- |align="right"| 5 ||align="right"| 7 || [[Малхбалехьара провинци (административан гуо)|Малхбалехьара провинци]]||align="right"| المنطقة الشرقية || [[Ад-Даммам]] ||align="right"| 672522 ||align="right"| 4762871 ||align="right"| 7,08 |- |align="right"| 6 ||align="right"| 8 || [[Ӏасир (административан гуо)|Ӏасир]] ||align="right"| عسير || [[АбхӀа]] ||align="right"| 76693 ||align="right"| 2194463 ||align="right"| 28,61 |- |align="right"| 7 ||align="right"| 13 || [[Табук]] ||align="right"| تبوك || [[Табук (гӀала)|Табук]] ||align="right"| 146072 ||align="right"| 907494 ||align="right"| 6,21 |- |align="right"| 8 ||align="right"| 9 || [[Хьаиль]] ||align="right"| حائل || [[Хьаиль (гӀала)|Хьаиль]] ||align="right"| 103887 ||align="right"| 685820 ||align="right"| 6,60 |- |align="right"| 9 ||align="right"| 2 || [[Къилбаседера доза]] ||align="right"| الحدود الشمالية || [[ӀарӀар]] ||align="right"| 111797 ||align="right"| 367433 ||align="right"| 3,29 |- |align="right"| 10 ||align="right"| 10 || [[Джазан]] ||align="right"| جازان || [[Джазан]] ||align="right"| 11671 ||align="right"| 1568727 ||align="right"| 134,41 |- |align="right"| 11 ||align="right"| 12 || [[Наджран (административан гуо)|Наджран]] ||align="right"| نجران || [[Наджран]] ||align="right"| 149511 ||align="right"| 581789 ||align="right"| 3,89 |- |align="right"| 12 ||align="right"| 1 || [[Аль-Бахьат (административан гуо)|Аль-Бахьат]] ||align="right"| الباحة || [[-Баха (гӀала)|Аль-Бахьат]] ||align="right"| 9921 ||align="right"| 471755 ||align="right"| 47,55 |- |align="right"| 13 ||align="right"| 3 || [[Аль-Джавф]] ||align="right"| الجوف || [[Сакака]] ||align="right"| 100212 ||align="right"| 506372 ||align="right"| 5,05 |- |align="right"| ||align="right"| || йерриг ||align="right"| || ||align="right"| 2149690 ||align="right"| 31521418 ||align="right"| 14,66 |} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ}} {{СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш}} {{СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьан доьзал}}{{СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан оборонан министраш}}{{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{ВП-кеш|СаӀудийчоь}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] [[Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]] f5rmb8ystgtcgdj466fu31k8wpnsce7 Эсватини 0 9575 25778732 9092778 2026-09-21T23:15:29Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778732 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Эсватини |Шен цӀе = Kingdom of Eswatini<br />Umbuso weSwatini |Доланиг дожар = Свазилендан |ХӀост = Coat of arms of Eswatini.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = Мы — крепость<br />({{lang-ss|Siyinqaba}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] ([[де-юре]]),<br />[[Абсолютан монархи]] ([[де-факто]]) <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =S |lat_deg = 26|lat_min =34 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =29 |lon_sec = 0 |region = SZ |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь = Eswatini on the globe (Africa centered).svg |Меттанаш = [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а, [[свати]] а |Маьрша йаьлла терахь = [[6 сентябрь]] [[1968]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Мбабане]] <small>(официалан)</small>, [[Лобамба]] <small>(монархин а, парламентан а)</small> |Йоккха гӀала = [[Манзини]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Мсвати III]]<br />[[Барнабас Сибусисо Дламини]] |Латтанца меттиг = 153 |Латта = 17 363 |Хина процент = 0,9 |Бахархойн меттиг = 154 |Бахархой = 1 185 000<ref name=unpop>{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 68.2 |ДЧС= 4,1 млрд долл. |ДЧС лерина шо = 2011 <!-- |ДЧС меттиг= --> |ХӀораннан а сина ДЧС= $3 400<ref>[http://www.be5.biz/makroekonomika/gdp/gdp_swaziland.html#t1 Валовый внутренний продукт (ВВП) Свазиленда, 1970—2011 гг]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,536<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 141 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[лилангени]] |Домен = [[.sz]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 268 |Сахьтан аса = +2 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Эсватини''' ({{lang-en|Kingdom of Eswatini}}, {{lang-ss|Umbuso weSwatini}}) — Африкин пачхьалкх йу. [[File:Eswatini Regions map.png|left|400px]] {{clear}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} q8ghvhwoo1kpfdalev80pa3utyxnwr6 Сейшелан гӀайренаш 0 9576 25778683 9092723 2026-09-21T23:13:16Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778683 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Сейшелан гӀайренаш |Шен цӀе={{lang-fr|République des Seychelles}}<br />{{lang-en|Republic of Seychelles}}<br />{{lang-crs|Repiblik Sesel}} |Доланиг дожар=Сейшелан гӀайренашан |ХӀост=Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg |Девиз=Finis Coronat Opus ({{lang-la|''Конец — делу венец''}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Koste Seselwa <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] <!--|Пачхьалкхан дин=--> |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min =4 |lat_sec =3 |lon_dir = E|lon_deg =52 |lon_min =44 |lon_sec =4 |region = SC |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=LocationSeychelles.png |Меттанаш=[[Французийн мотт|французийн]], [[Сейшелийн креолийн мотт|сейшелийн]] а [[ингалсан мотт|ингалсан]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[29 июнь]] [[1976 шо]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Виктори (Сейшелан гӀайренаш)|Виктори]] |Йоккха гӀала=[[Виктория (Сейшелан гӀайренаш)|Виктори]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Мишель, Джеймс Аликс|Джеймс Мишель]]<br />[[Дэнни Фор]] |Пачхьалкхан дин= |Латтанца меттиг=180 |Латта=455 |Хина процент=кӀезиг |Бахархойн меттиг=198 |Бахархой=90 024 |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла=193 |ДЧС=1404 млн |ДЧС лерина шо=2006 |ДЧС меттиг=165 |ХӀораннан а сина ДЧС=25990 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,806<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 46 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> <!--|Авиакомпани=--> |Ахча=[[Сейшелан рупи]] |Домен=[[.sc]] |Телефонан код=248 |Сахьтан аса= +4 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Сейшелан гӀайреш''' ({{lang-fr|République des Seychelles}}, {{lang-en|Republic of Seychelles}}, {{lang-crs|Repiblik Sesel}}) — гӀайренийн пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{Африкин гӀайренийн пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} buoq6elxroynp6ghlbe9tir0v7helxu Сенегал 0 9577 25778684 8667602 2026-09-21T23:13:18Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778684 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Сенегал |Шен цӀе=République du Sénégal{{ref-fr}}<br />Réewum Senegaal{{ref-wo}}<br />Senegaal{{ref-ff}} |Доланиг дожар=Сенегалан |ХӀост=Coat of arms of Senegal.svg |Девиз= Цхьа халкъ, цхьа lалашо, цхьа дин |Шатлакхан Иллинан цӀе=Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons <!--|Аудио=--> |lat_dir =N |lat_deg =14 |lat_min =28 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =14 |lon_min =15 |lon_sec = 0 |region = SN |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь=Senegal (orthographic projection).svg |Мотт=[[французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[20 август]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Дакар]] |Йоккха гӀала=Дакар |Урхаллин тайпа=[[Йина республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Салл, Маки|Маки Салл]]<br />[[Туре, Аминату|Аминату Туре]] |Латтанца меттиг=86 |Латта=196 722 |Хина процент=2,1 |Бахархойн меттиг=71 |Бахархой={{тӀекхетар}}13 300 410<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=51 |ДЧС=20,504 млн |ДЧС лерина шо= |ДЧС меттиг=109 |ХӀораннан а сина ДЧС = 1 012,56 |АКИ = {{steady}} 0,470<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 154 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча = [[Франк КФА BCEAO|Франк КФА]] |Домен = [[.sn]] |Телефонан код = 221 |Сахьтан аса = 0 <!--|Билгалдахарш=--> }}'''Сенегал''' — Африкин мохк бу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} sf9gr2fr8uyrlcyxpqkvfw29t7fb8ps Сент-Винсент а, Гренадинаш а 0 9578 25778685 8667603 2026-09-21T23:13:20Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778685 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Сент-Винсент а, Гренадинаш а |Шен цӀе = Saint Vincent and the Grenadines |Доланиг дожар = Сент-Винсент а, Гренадинаш а |ХӀост = Coat of arms of Saint Vincent and the Grenadines.svg |Девиз = Pax et justitia ([[Латинан мотт|лат.]]=Мир и справедливость) |Шатлакхан Иллинан цӀе = St Vincent Land So Beautiful |lat_dir =N |lat_deg =12 |lat_min =57 |lat_sec =21 |lon_dir =W |lon_deg =61 |lon_min =15 |lon_sec =9 |region = VC |CoordScale =500000 |Картан тӀехь = LocationSaintVincentAndTheGrenadines.png |Мотт = [[Ингалсан мотт|Ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь = [[27 октябрь]] [[1979]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Кингстаун]] |Йоккха гӀала = [[Кингстаун]] |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Королева]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Елизавета II (королева Великобритании)|Елизавета II]]<br />[[Фредерик Баллантайн]]<br />[[Ральф Гонсалвиш]] |Латтанца меттиг = 183 |Латта = 389,3 |Хина процент = - |Бахархойн меттиг = 193 |Бахархой = 117 534 |Бахархой лерина шо = 2003 |Луьсталла = 300,3 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,733<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 83 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[Малхбален-карибан доллар]] ([[XCD, код 951]]) |Домен = [[.vc]] |Телефонан код = 1-784 |Сахьтан аса= -4 }}'''Сент-Винсент а, Гренадинаш а''' — маьрша пачхьалкх [[Карибийн хӀорд|Кариб хӀорда техь]]. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 6c0d4prkavud5qdbca3dt04m2ge5axs Сент-Китс а, Невис а 0 9579 25778686 8667604 2026-09-21T23:13:22Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778686 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Сент-Китс а, Невис а |Шен цӀе=Federation of Saint Kitts and Nevis |Доланиг дожар=Сент-Китс а, Невис а |ХӀост=Coat of arms of Saint Kitts and Nevis (variant).svg |Байракх=Flag of Saint Kitts and Nevis.svg |Девиз=Country Above Self (Пачхьалкх превыше личных интересов) |Шатлакхан Иллинан цӀе=O Land of Beauty! <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Парламентан монархи]] |lat_dir =N |lat_deg =17 |lat_min =15 |lat_sec =48 |lon_dir =W |lon_deg =62 |lon_min =39 |lon_sec =41 |region = KN |CoordScale =250000 |Картан тӀехь=LocationSaintKittsAndNevis.png |Мотт= [[Ингалсан мотт|Ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь= [[19 сентябрь]] [[1983]] ([[Йоккха Британи|Йоккха Британех]]) |Коьрта гӀала= [[Бастер]] |Йоккха гӀала= [[Бастер]] |Куьйгалхойн даржаш= [[Королева]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Елизавета II (Йоккха Британин монарх)|Елизавета II]]<br />[[Лоуренс, Эдмунд|Эдмунд Лоуренс]]<br />[[Дензил Дуглас]] |Латтанца меттиг= 207 |Латта = 261 |Хина процент =- |Бахархойн меттиг = 207 |Бахархой = 49 898 |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 164 |ДЧС = 753 млн. |ДЧС лерина шо = 2009 |ДЧС меттиг= 206 |ХӀораннан а сина ДЧС = 15,2 эзар. |АКИ= {{steady}}0,745<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 72 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Малхбалера-карибан доллар]] ([[XCD, код 951]]) |Домен=[[.kn]] |Телефонан код=1-869 |Сахьтан аса= [[UTC−4]] <!--|Билгалдахарш=--> }}''' Сент-Китс а, Невис а''' (''Федераци Сент-Кристофер а, Невис а'') — [[пачхьалкх]] малхбалера агӀора [[Кариб хӀоьрд|Кариб хӀоьрда чохь]], ши гӀойре — [[Сент-Китс]] а, [[Невис]] а. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 55imeno1mnajykumepy3d9rpzfks8i0 Сент-Люси 0 9580 25778687 9092724 2026-09-21T23:13:24Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778687 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Сент-Люси |Шен цӀе=Saint Lucia |Доланиг дожар=Сент-Люсин |ХӀост=Coat of Arms of Saint Lucia.svg |Девиз=The Land, The People, The Light (Родина, народ, просвещённость) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Sons and Daughters of Saint Lucia |Урхаллин тайпа=[[Парламентан монархи]] |lat_dir = N|lat_deg =13 |lat_min =53 |lat_sec =57 |lon_dir =W |lon_deg =60 |lon_min =58 |lon_sec =2 |region = LC |CoordScale =250000 |Картан тӀехь=LocationSaintLucia.png |Мотт=[[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[22 февраль]] [[1979]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Кастри]] |Йоккха гӀала=[[Кастри]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Королева]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Елизавета II]]<br />[[Перлетт Луизи]]<br />[[Энтони, Кенни|Кенни Энтони]] |Латтанца меттиг=177 |Латта=617 |Хина процент=1,6 |Бахархойн меттиг=191 |Бахархой=160 145 |Бахархой лерина шо=2002 |Луьсталла=260 |Ахча=[[Малбален-карибан доллар]] ([[XCD, код 951]]) |ВВП=2,833 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=30&pr.y=17 Международный валютный фонд (апрель 2008)]</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ВВП=866 млн. |ДЧС лерина шо=2004 |ДЧС меттиг=186 |ХӀораннан а сина ДЧС=4 800 |ИРЧП = {{тӀекхетар}}0,725<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 88 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Домен=[[.lc]] |Телефонан код=1-758 |Сахьтан аса=-4 }} '''Сент-Люси''' ({{lang-en|Saint Lucia}} {{IPA|[ˌseɪnt ˈluːʃɪə]}}) — гӀайре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 6lm2dg2l6b1qk7i8s0vd7fpsubn82id Сингапур 0 9581 25778689 10143152 2026-09-21T23:13:29Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778689 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Республика Сингапур |Шен цӀе={{lang-en|Republic of Singapore}}<br />{{lang-ms|Republik Singapura}}<br />{{lang-zh|新加坡共和国}}<br />{{lang-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}<br />[[Файл:Singapore montage.png|300px]] |Доланиг дожар=Сингапуран |ХӀост=Coat of arms of Singapore.svg |Девиз=Majulah Singapura<br />(Вперёд, Сингапур) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Majulah Singapura |Маьрша йаьлла терахь = [[9 август]] [[1965]] |Маьрша йелира = [[Малайзи|Малайзех]] |lat_dir = N|lat_deg =1 |lat_min =21 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =103 |lon_min =51 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale =250000 |Картан тӀехь=LocationSingapore2.png |Меттанаш= [[Ингалсан мотт|ингалсан]], [[Китайн мотт|китайн]] ([[путунхуа]]), [[Малайн мотт|малайн]], [[Тамилийн мотт|тамилийн]] |Коьрта гӀала= Сингапур |Йаккхий гӀаланаш= |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] с [[доминирующей партией]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Тарман Шанмугаратнам]]<br />[[Ли Сянь Лун]] |Латтанца меттиг=174 |Латта=715,8<ref>[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest_data.html#12 Statistics Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227040112/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest_data.html#12 |date=2014-12-27 }}</ref> |Хина процент=1,444 |Бахархойн меттиг =114 |Бахархой =5 312 400<ref>[http://www.singstat.gov.sg/stats/latestdata.html#12 Statistics Singapore - Latest Data<!-- корта добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226013104/https://www.singstat.gov.sg/stats/latestdata.html#12 |date=2018-12-26 }}</ref> |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла=7 437 |ДЧС = 161,947 млрд<ref>ВВП страны по паритету покупательной способности в [[2008 год]]у — $241,121 млрд</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=44 |ХӀораннан а сина ДЧС=51 649<ref>ВВП на душу населения по паритету покупательной способности в 2008 году — $51 649</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС яьккхина меттиг=4 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,895<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 19 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Сингапуран доллар]] (SGD) |Домен=[[.sg]] |Телефонан код=65 |Сахьтан аса=+8 }}'''Республика Сингапур''' ({{lang-en|Republic of Singapore}}; {{lang-ms|Republik Singapura}}; {{Цийн||新加坡共和國|Xīnjiāpō Gònghéguó}}; {{lang-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}} ''Ciŋkappūr Kudiyarasu'') — гlала пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} [[Файл:Gardens by the Bay, Singapore 2012.JPG|жима|left|Gardens by the Bay Park]] {{rq|empty}} {{external links}} gcazsk4ugfdz6xxut0t3gjo1uqzqd3t Сулейманан ГӀайренаш 0 9583 25778695 9092731 2026-09-21T23:13:45Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778695 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Сулейманан ГӀайренаш |Шен цӀе=Solomon Islands |Доланиг дожар=Сулейманан ГӀайренашан |ХӀост=Coat of arms of the Solomon Islands.svg |Девиз=To Lead is to Serve <br /> (Вести значит Служить) |Шатлакхан Иллинан цӀе=God Save Solomon Islands |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |lat_dir =S |lat_deg =9 |lat_min =40 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =160 |lon_min =12 |lon_sec =0 |region = SB |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=LocationSolomonIslands.png |Мотт=[[Ингалсан мотт|Ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[7 июль]], [[1978]] ([[Йоккха Британи|Йоккха Британех]]) |Коьрта гӀала=[[Хониара]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Хониара]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]] <br /> [[Генерал-губернатор]] <br /> [[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Елизавета II]] <br /> [[Фрэнк Кабуи]] <br /> [[Гордон Лило]] |Латтанца меттиг=142 |Латта=28 450 |Хина процент=3,2 |Бахархойн меттиг=170 |Бахархой=478 000 |Бахархой лерина шо=2005 |Луьсталла=17 |ДЧС=840 млн |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС=1522<ref>[http://be5.biz/makroekonomika/gdp/gdp_solomon_islands.html#t1 Валовый внутренний продукт (ВВП) Соломоновых островов, 1970-2011 гг<!-- корта добавлен ботом -->]</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,530<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 143 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча=[[Сулейманан ГӀайренийн доллар]] (SBD) |Домен=[[.sb]] |Телефонан код=677 |Сахьтан аса= +11}} '''Сулейманан ГӀайренаш''' (англ. Solomon Islands) — гӀайренаш пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 06egyw3h1v3xuuctuex8rxvuco0yccf Судан 0 9585 25778694 24222301 2026-09-21T23:13:43Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778694 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Судан (маьӀнаш)}} {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Судан |Шен цӀе={{lang-ar|جمهورية السودان}}<br />{{lang-en|Republic of Sudan}} |Доланиг дожар=Суданан |ХӀост=Emblem of Sudan.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Победа наша (an-Nasru la-naa) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Мы — армия Аллаха, армия отчизны &nbsp;<br />(Nahnu jundu l-Laahi, jundu l-watan) <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] |lat_dir = N |lat_deg = 13 |lat_min = 45 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 22 |lon_sec = 0 |region = SD |CoordScale = 11000000 |Картан тӀехь=Sudan-new (orthographic projection) highlighted.svg |Мотт=[[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]], [[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[1 января]] [[1956]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] а [[Мисар]]ах а |Коьрта гӀала=[[Хартум]] |Йоккха гӀала=[[Омдурман]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Омар аль-Башир|Омар Хассан аль-Башир]]<br />[[Али Осман Мухаммед Таха]]<br />[[Адам Юсеф]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]] ([[суннизм]]) |Латтанца меттиг=15 |Латта=1 886 068 |Хина процент=0 |Бахархойн меттиг=35 |Бахархой={{тӀекхетар}}34 847 910<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=16,4 <!--|ДЧС=--> <!--|ДЧС лерина шо=--> <!--|ДЧС меттиг=--> <!--|ХӀораннан а сина ДЧС=--> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,414 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=171 |Ахча= [[Суданан фунт]] (SDP) |Домен=[[.sd]] |Телефонан код=249 |Сахьтан аса=+3 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Судан''' ({{lang-ar|السودان}}), ({{lang-ar|جمهورية السودان}} (Джумхурийат ас-Судан)) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Судан]] 5vumxhu1aaq3ecpegfb1xv24f28foqh Суринам 0 9586 25778696 10148441 2026-09-21T23:13:48Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778696 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Суринам |Шен цӀе={{lang-nl|Republiek Suriname}} |Доланиг дожар=Суринаман |ХӀост=Coat of arms of Suriname.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=Justitia — Pietas — Fides<br>([[латынь]]. «Справедливость, благочестие, вера») |Шатлакхан Иллинан цӀе=God zij met ons Suriname <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[25 ноябрь]] [[1975]] |Маьрша йелира= [[Нидерландаш]]ах |lat_dir = N|lat_deg =4 |lat_min =5 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =55 |lon_min =50 |lon_sec =0 |region = SR |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь=Suriname (orthographic projection).svg |Мотт= [[Нидерландийн мотт|нидерландийн]] |Коьрта гӀала=[[Парамарибо]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] (с широкими президентскими полномочиями) |Йаккхий гӀаланаш=[[Парамарибо]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br>[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Баутерсе, Дези|Дези Баутерсе]]<br>[[Роберт Амирали]] |Латтанца меттиг=90 |Латта=163 821 |Хина процент=1,1 |Бахархойн меттиг=170 |Бахархой = 560 157<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |title = Suriname |work = [[Всемирная книга фактов ЦРУ|The World Factbook]] |publisher = [[Центральное разведывательное управление|Central Intelligence Agency]] |accessdate = 2013-12-18 |lang = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |date=2019-01-07 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 2,9 |ДЧС=3,79 млрд. |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=163 |ХӀораннан а сина ДЧС=6765 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,684<ref name="HDI">{{книга | автор = {{Iw|Малик, Халид|Khalid Malik||}} | заглавие = Human Development Report 2013 | ссылка = http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/14/hdr2013_en_complete.pdf | место = [[Нью-Йорк|New York]] | издательство = [[Программа развития ООН|United Nations Development Programme]] | год = 2013 | pages = 145 | allpages = 202 | isbn = 978-92-1-126340-4 }}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 105 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Суринаман доллар]] ([[SRD, код 968]]) |Домен=[[.sr]] |Телефонан код=597 |Сахьтан аса=-3 }} '''Сурина́м''' ({{lang-nl|Suriname}}, <small>[[МФА]]</small>: {{IPA|[ˌsyːriˈnaːmə]}}, {{lang-srn|Sranan}}), официалан цӀе — '''Респу́блика Сурина́м''' ({{lang-nl|Republiek Suriname}}, {{lang-srn|Ripoliku Sranan}}), хьалхо иштта йевзаш йара официалан йоцучу '''Нидерла́ндийн Гвиа́на''' цӀарца — [[Къилба Америка|Къилба Америкин]] къилбаседа-малхбалехьара декъера [[пачхьалкх]]. Дозанаш ду малхбузехьа [[Гайана]] республикица, малхбалехьа [[Французийн Гвиана|Французийн Гвианаца]], къилбехьа [[Бразили|Бразилица]], къилбаседехьа [[Атлантикин Ӏапказ]]ан берд бу. Коьрта гӀала — [[Парамарибо]]. Официалан мотт — ни­дер­ланд­ийн<ref>[https://bigenc.ru/geography/text/4174316 СУРИНАМ • Большая российская энциклопедия — электронная версия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230181253/https://bigenc.ru/geography/text/4174316 |date=2018-12-30 }}</ref>. == Этимологи == Нидерландийн хилла колони, Нидерландийн Гвиана 1975 шарахь кхайкхира маршо цӀе билгалйира «''Суринам''» цӀе йу [[Суринам (эрк)|Суринам]] гидронимах — Атлантикин Ӏапказах кхеташ долу, цигахь лаьтташ йу пачхьалкхан коьрта гӀала. Гидрониман этимологи схьайаьлла олу [[сурима]] цӀе йолучу тайпанах{{sfn|Поспелов|2002|с=401}}. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} a0dbsngdj7rctpx5l1olfgdi9l8z0x8 Сьерра-Леоне 0 9587 25778697 9092734 2026-09-21T23:13:50Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778697 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Сьерра-Леоне |Шен цӀе=Republic of Sierra Leone{{ref-en}}<br />Republic na Salone{{ref-kri}} |Доланиг дожар=Сьерра-Леоне |ХӀост=Coat of arms of Sierra Leone.svg |Девиз=Unity — Freedom — Justice (Единство — Свобода — Справедливость) |Шатлакхан Иллинан цӀе=High We Exalt Thee, Realm of the Free <!-- |Аудио=--> |lat_dir = N|lat_deg = 8 |lat_min = 35 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 11 |lon_min = 50 |lon_sec = 0 |region = SL |CoordScale = 2000000 |Картан тӀехь=Sierra Leone (orthographic projection).svg |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[27 апрель]] [[1961]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Фритаун]] |Йоккха гӀала=Фритаун |Урхаллин тайпа=[[Унитарни президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Эрнест Бай Корома]]<br />[[Сэмуэль Сумана]] |Латтанца меттиг=117 |Латта=71 740 |Хина процент=0,2 |Бахархойн меттиг=112 |Бахархой= 5 363 669 <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html Africa: Sierra Leone]</ref> |Бахархой лерина шо=2011 |Луьсталла=76 <!-- |ДЧС=--> <!-- |ДЧС лерина шо=--> <!-- |ДЧС меттиг=--> <!-- |ХӀораннан а сина ДЧС=--> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,359 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=177 |Ахча=[[Леоне Сьерра-Леоне]] |Домен=[[.sl]] |Телефонан код=232 |Сахьтан аса=0 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Сьерра-Леоне''' — Африкин пачхьалкх йу. Коьрта гӀала [[Фритаун]]. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Сьерра-Леоне| ]] lyiuc6jrig6ddxiqxkamkw8zxrl92do Таджикистан 0 9588 25778698 10456761 2026-09-21T23:13:52Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778698 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = '''Республика Таджикистан''' |Шен цӀе = {{unicode|{{lang|tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}}} |Доланиг дожар = Таджикистанан |байракх = Flag of Tajikistan.svg |ХӀост = Coat of arms of Tajikistan.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = Таджикистанан къоман шатлакхан илли |Аудио = Tajikistan anthem.ogg |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min =46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =71 |lon_min =17 |lon_sec =0 |region = TJ |CoordScale = 6000000 |Картан тӀехь = Tajikistan (orthographic projection).svg |Мотт = [[Таджикийн мотт|таджикийн]] <small>(пачхьалкхан мотт)</small> <br /> [[Оьрсийн мотт|оьрсийн]] <small>(цхьайолу официальни функцеш)</small> |Маьрша йаьлла терахь = [[9 сентябрь]] [[1991]] |Маьрша йелира = [[СССР]]х |Коьрта гӀала = [[Душанбе]] |Йаккхий гӀаланаш = Душанбе, [[Худжанд]], [[Курган-Тюбе]], [[Куляб]], [[Хорог]], [[Истаравшан]], [[Исфара]], [[Ганчи]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Рахмон, Эмомали|Эмомали Рахмон]]<br />[[Расулзада, Кохир|Кохир Расулзада]] |Латтанца меттиг= 93 |Латта = 142&nbsp;000 |Хина процент = 0,3 |Бахархойн меттиг = 96 |Бахархой = {{тӀекхетар}}10&nbsp;700&nbsp;000 |Мах хадина шо = 2025 |Бахархой ларарца = 7&nbsp;564&nbsp;500 |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 56,3 |ДЧС (НЭТ) = 17,555 млрд.<ref name="ВВП">[http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf Международный Банк, Gross domestic product 2012, PPP]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 127 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 2 247<ref name="ВВП"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = 8,572 млрд.<ref name="ВВП" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2013 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 1041<ref name="ВВП" /> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,622<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |АКИ меттиг = 125 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''средний'''</span> |ахчп = [[Сомони]] ([[ISO 4217|TJS, код 141]]) |Домен = [[.tj]] |ISO = TJ |Телефонан код = 992 |Сахьтан аса = +5 }} '''Таджикистан<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-tg|Тоҷикистон}}), официальни ({{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}) — Азера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Таджикистанан гӀаланаш}} {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Таджикистан|*]] p9ed6q938h6pimxspszwavbn9cgw53c Таиланд 0 9589 25778699 9092737 2026-09-21T23:13:54Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778699 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Таиланд |Шен цӀе=ราชอาณาจักรไทย |Доланиг дожар=Таиланда |ХӀост=Emblem of Thailand.svg |Гимнаг цӀе=Пхленг чат |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |lat_dir = N|lat_deg =14 |lat_min =27 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 100|lon_min =56 |lon_sec = 0 |region = TH |CoordScale =8000000 |Картан тӀехь=Location Thailand ASEAN.svg |Мотт=[[Тайн мотт|тайн]] |Коьрта гӀала=[[Бангкок]] |Йаккхий гӀаланаш=Бангкок |Кхоьллина=[[1238]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Vajiralongkorn|Rama X]]<br />[[Прают Чан-Оча]] |Пачхьалкхан дин=[[буддизм]] |Латтанца меттиг=50 |Латта=514 000 |Хина процент=0,4% |Бахархой лерина шо=25.12.2013 |Бахархойн меттиг=20 |Бахархой={{тӀекхетар}}70 498 494<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Луьсталла =130,5 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,690<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 103 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=฿ [[Тайн бат|бат]] (THB) |Сахьтан аса =+7 |Домен=[[.th]] |Телефонан код=66| }} '''Таиланд''' ({{lang-th|ประเทศไทย}}), ({{lang-th|ราชอาณาจักรไทย}} {{IPA|[râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]}}) — Азера пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 1dztg201g6nynejekgxuin7x8x7okcb Танзани 0 9590 25778700 9092739 2026-09-21T23:13:56Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778700 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Танзани |Шен цӀе = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania<br />United Republic of Tanzania |Доланиг дожар = Танзании |ХӀост = Coat of arms of Tanzania.svg |байракх = Flag of Tanzania.svg |Девиз = Uhuru na Umoja<br />(«Свобода и единство») |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |lat_dir = S |lat_deg = 5|lat_min = 55 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 32 |lon_sec = 0 |region = TZ |CoordScale = 7000000 |Картан тӀехь = Tanzania (orthographic projection).svg |Мотт= [[суахили]] а [[ингалсан мотт|ингалсан]] а |Кхоьллина = [[26 апрель]] [[1964]] (цхьаьнатоьхна [[Республика Танганьика|Танганьика]] а [[Занзибар а Пемба а|Занзибара а Пембах а]]) |Коьрта гӀала = [[Додома]] <small>(Ӏедалан коьрта гӀала)</small>, [[Дар-эс-Салам]] <small>(административан центр)</small> |Йоккха гӀала = [[Дар-эс-Салам]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Джакая Киквете]]<br />[[Мухаммед Гариб Билал]] <br />[[Мизенго Пинда]] |Латтанца меттиг = 31 |Латта = 945 203 |Хина процент = 6,2 |Бахархойн меттиг = 27 |Бахархой = {{тӀекхетар}}48 261 942<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 41,1 |ДЧС = 29,012 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=738&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=86&pr.y=14 Tanzania. Report for Selected Countries and Subjects] International Monetary Fund{{ref-en}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2012 |ДЧС меттиг = 82 |ХӀораннан а сина ДЧС = 674 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,476<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=UN|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GVp1qOx7|archivedate=2013-05-10}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 152 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Ахча = [[танзанин шиллинг]] |Домен = [[.tz]] |Телефонан код = 255 (+007 [[Кени]]н а [[Уганда]]н а) |Сахьтан аса = +3 }}'''Танзани''' ({{lang-sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}} {{IPA|[tanzaˈni.a]}}<ref>Tanzania. Dictionary.com. ''Dictionary.com Unabridged (v 1.1)''. Random House, Inc. [http://dictionary.reference.com/browse/tanzania http://dictionary.reference.com/browse/tanzania] (accessed: 27 March 2007)</ref>, {{lang-en|United Republic of Tanzania}} {{IPA|[ˌtænzəˈniːə]}} й {{IPA|[tænˈzeɪniə]}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} g0omrrbig02hwige8twglrpj4h4m7c2 Того 0 9591 25778702 10420661 2026-09-21T23:14:01Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778702 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Того |Шен цӀе=République togolaise |Доланиг дожар=Тогон |Байракх= Flag of Togo (3-2).svg |ХӀост= Emblem of Togo.svg |Девиз={{lang-fr|Travail, Liberté, Patrie}} |Девизан гоч = Къинхьегам, Маршо, Даймохк |Шатлакхан Иллинан цӀе=Salut à toi, pays de nos aïeux |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir =N |lat_deg =8 |lat_min =33 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =1 |lon_min =0 |lon_sec =0 |region = TG |CoordScale =2500000 |Картан тӀехь= LocationTogo.svg |Мотт=[[Французийн мотт|французийн]] |Маьрша йаьлла терахь=[[27 апрель]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Ломе]] |Йоккха гӀала=Ломе |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Гнассингбе, Фор Эссозимна|Фор Эссозимна Гнассингбе]]<br />[[Ахумей-Зуну, Квеси|Квеси Ахумей-Зуну]] |Латтанца меттиг=125 |Латта=56 785 |Хина процент=4,2 |Бахархойн меттиг=100 |Бахархой={{тӀекхетар}}7 154 237<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=108 |ДЧС =5 212 млн. |ДЧС лерина шо=2007 |ДЧС меттиг=146 |ХӀораннан а сина ДЧС=827 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,459 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=159 |Ахча=[[Франк КФА BCEAO|Франк КФА]] |Домен=[[.tg]] |Телефонан код=228 |Сахьтан аса=+1 |Билгалдахарш=[[Файл:To-map.png]] }} '''То́го''' ({{lang-fr|Togo}} {{IPA|[tɔˈgo]}}), официалан цӀе — '''Тоголе́зийн Респу́блика'''; ({{lang-fr|République togolaise}} {{IPA|[ʁe.py.bˈlik tɔˈgolɛz]}}) — [[Малхбузен Африка|Малхбузен Африкера]] пачхьалкх, дозанаш ду [[Гана]]ца малхбузехьа, [[Бенин]]ца малхбалехьа, [[Буркина-Фасо]]ца къилбаседехьа. Къилбехьа пачхьалкхан долахь йу [[Гвинейн айма]]н жима дакъа, циг бердйистехь йу пачхьалкхан коьрта гӀала [[Ломе]]. == Этимологи == [[Топоним]] «Того», цхьана версица, схьайаьлла [[Эве (мотт)|эве]] меттера дешах, оцу дешан маьӀна ду «лагунан дехьара меттиг»{{sfn|Поспелов|2002|с=418}}. Кхечу версес боху, цӀе [[Того (Ӏам)|Того]] [[гидроним]]ах схьайаьлла{{sfn|Никонов|1966|с=420}}. 1905 шарахь Германин колониалан Ӏедало шен колонин цӀе тиллира [[Тоголенд]] аьлла, ткъа 1960 шарахь пачхьалкхо кхайкхира маршо, «Тоголезин республика» цӀе а туьллуш. == Истори == {{Африкан Мехкаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 2pddozdsd7ukuvdivmjx82a35851pc2 Тонга 0 9592 25778703 9092741 2026-09-21T23:14:04Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778703 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Тонга |Шен цӀе = {{unicode|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}} <br /> Kingdom of Tonga |Доланиг дожар = Тонга |ХӀост = Coat of arms of Tonga.svg <!-- |ХӀостан метта= --> |Девиз = ''Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa'' <br /> (Бог и Тонга — моё наследие) |Шатлакхан Иллинан цӀе = ''Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga'' <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir = S |lat_deg = 19 |lat_min = 46 |lat_sec = 8 |lon_dir = W |lon_deg = 174 |lon_min = 37 |lon_sec = 25 |region = TO |CoordScale = 2000000 |Картан тӀехь = LocationTonga.png |Картан тӀехь2 = |Меттанаш = [[тонганийн мотт|тонганийн]], [[ингалсан мотт|ингалсан]] |Кхоьллина = |Маьрша йаьлла терахь = [[4 июнь]] [[1970]] |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала = [[Нукуалофа]] |Йаккхий гӀаланаш = Нукуалофа |Куьйгалхойн даржаш = [[Монарх]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Тупоу VI]]<br />[[Ту'ивакано, Сиале'атаонга|Сиале'атаонга Ту'ивакано]] |Латтанца меттиг = 189 |Латта = 748 |Хина процент = 4 % |Бахархойн меттиг = 188 |Бахархой = 120&nbsp;898 |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 162 |ДЧС = 548,1 млн |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 212 |ХӀораннан а сина ДЧС = 4600 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,710<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 95 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Паанга]]<br />([[ISO 4217|TOP, код 153]]) |Домен = [[.to]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 676 |Сахьтан аса = +13 <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а ХӀост а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }} '''Тонга''' ({{lang-ton|Tonga}}, {{lang-en|Tonga}} {{IPA|[ˈtoŋa]}}), ({{lang-ton|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}}, {{lang-en|Kingdom of Tonga}}) — гlойре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 5v044slyt762zq1jzytaq9hopip6x3q Тринидад а, Тобаго а 0 9593 25778704 10457711 2026-09-21T23:14:06Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778704 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Тринидад а, Тобаго а |Шен цӀе=Republic of Trinidad and Tobago |Доланиг дожар=Тринидад а, Тобаго а |ХӀост=Coat of arms of Trinidad and Tobago (2025).svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=Together we aspire, together we achieve (Вместе стремимся - вместе достигнем) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Forged From The Love of Liberty <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= [[31 август]] [[1962]] |Маьрша йелира= [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |lat_dir =N |lat_deg =10 |lat_min =36 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =61 |lon_min =9 |lon_sec = 0 |region = TT |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Trinidad and Tobago (orthographic projection).svg |Мотт= [[ингалсан мотт|ингалсан]] |Коьрта гӀала=[[Порт-оф-Спейн]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Чагуанас]]<br />[[Сан-Фернандо (Тринидад и Тобаго)|Сан-Фернандо]]<br />[[Сан-Хуан (Тринидад и Тобаго)|Сан-Хуан]]<br />[[Порт-оф-Спейн]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Кармона, Энтони|Энтони Кармона]]<br />[[Персад-Биссессар, Камла|Камла Персад-Биссессар]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] |Латтанца меттиг=171 |Латта=5 131 |Хина процент=кӀезиг |Бахархойн меттиг=146 |Бахархой = 1 346 350 |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла=254.4 |ДЧС=25,925 млрд. |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=90 |ХӀораннан а сина ДЧС=19,869 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,760<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 67 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Тринидад а, Тобаго а доллар]] (код TTD) |Домен=[[.tt]] |Телефонан код=1-868 |Сахьтан аса=−4 }}'''Тринидад а, Тобаго а''' ({{lang-en|Republic of Trinidad and Tobago}} {{IPA|[ˈtrɪnɨdæd ən təˈbeɪɡoʊ]}}) — гӀаре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 7crqi52ssya8hdneu6y77bruzz915gs Тунис 0 9595 25778705 24292299 2026-09-21T23:14:08Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778705 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Тунис |Шен цӀе={{lang-ar2|الجمهورية التونسية}} |Доланиг дожар=Туниса |ХӀост=Coat of arms of Tunisia.svg |Мотт= [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] |Коьрта гӀала=[[Тунис (гӀала)|Тунис]] |Маьрша йаьлла терахь=[[20 март]] [[1956]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Йоккха гӀала=[[Тунис (город)|Тунис]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Монсеф Марзуки]]<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/12/12/tunisia/|title=Новым президентом Туниса избран Монсеф Марзуки|date=12 декабря 2011|publisher=Лента.ру|accessdate=2011-12-13}}</ref><br /> [[Мехди Джомаа]] |Пачхьалкхан дин=[[ислам]] [[суннизм]] |Латтанца меттиг=89 |Латта=163 610 |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min =6 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg = 9|lon_min = 39|lon_sec =0 |region = TN |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь=Tunisia (orthographic projection).svg |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Хина процент=5,0 |Бахархойн меттиг=79 |Бахархой= {{тӀекхетар}} 10 835 873<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла=61,6 |ДЧС=100,3 млрд. |ДЧС лерина шо=2010 |ДЧС меттиг=70 |ХӀораннан а сина ДЧС=9 500 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,712<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 94 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Тунисан динар]]<br />([[ISO 4217|TND, код 143]]) |Домен=[[.tn]] |Телефонан код=216 |Сахьтан аса=+1 }} '''Тунис''' ({{lang-ar|تونس}}), ({{lang-ar|الجمهرية التونسية}}) — Африкер Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Тунисан административан йекъайалар}} {{Африкан Мехкаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Тунис]] gdxtpfwb6bjopljsn1q5ehgn0cyq5fj Туркмени 0 9596 25778706 22662590 2026-09-21T23:14:10Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778706 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Туьркмени |Шен цӀе={{lang-tm|Türkmenistan}} |Доланиг дожар=Туьркменин |Байракх = Flag of Turkmenistan.svg |ХӀост=Coat of Arms of Turkmenistan.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=Маьрша, нейтральни Туркменин пачхьалкхан шатлакхан илли |Аудио=National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga |Маьрша йаьлла терахь= [[27 октябрь]] [[1991]] |Маьрша йелира= [[СССР]] |lat_dir =N |lat_deg = 39|lat_min =4 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =60 |lon_min =16 |lon_sec =0 |region = TM |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=LocationTurkmenistan.svg |Мотт= [[Туркменийн мотт|туркменийн]] |Коьрта гӀала=[[Ашхабад]]<ref name="atlas" /> |Йаккхий гӀаланаш=[[Ашхабад]], [[Туркменабад]], [[Дашогуз]], [[Туркменбаши (город)|Туркменбаши]], [[Мары]] |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]] |Куьйгалхой=[[Бердымухамедов, Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] |Латтанца меттиг=53 |Латта=491 200 <ref>[http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 ИДЦ «Туркменистан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506082517/http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 |date=2008-05-06 }}</ref> |Хина процент=4,9 |Бахархойн цӀерш = туркменаш |Бахархойн меттиг=94 |Бахархой ={{тӀекхетар}}5&nbsp;169&nbsp;660<ref>[http://data.worldbank.org/country/turkmenistan Turkmenistan]</ref> |Бахархой лерина шо= 2012 |Луьсталла=10 |ДЧС (НЭТ) = 54,746 млрд.<ref name="ВВП">[http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года]</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2012 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 85 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 15 583<ref name="ВВП"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = 33,679 млрд.<ref name="ВВП" /> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2012 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 6 511<ref name="ВВП" /> |Ахча=[[Туркменан манат|Манат]]<br />([[ISO 4217|TMT, код 934]]) |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,698<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 102 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Авиакомпани= [[Туркменан Авиалинеш]] |Домен=[[.tm]] |Телефонан код=993 |Сахьтан аса=+5 |МОК = TKM }} '''Туьркмени''', официалан цӀе '''Туьркмениста́н''' ({{lang-tm|Türkmenistan}}) — [[Йуккъера Ази|Йуккъера Азера]] пачхьалкх йу. == Мехкбекъамаш == [[Файл:TurkmenistanNumbered.png|250px|Тукменистана областаш]] * гӀала [[Ашхабад]] * [[Ахалан велаят]]. Коьрта гӀала — [[Аннау]]<ref>[http://science.gov.tm Академия наук Туркменистана/Академия наук Туркменистана]</ref> * [[Балканан велаят]]. Коьрта гӀала — [[Балканабад]] (Небит-Даг). * [[Дашогузин велаят]]. Коьрта гӀала — [[Дашогуз]] (Ташауз). * [[Лебапин велаят]]. Коьрта гӀала — [[Туркменабад]] (Чарджоу). * [[Марыйн велаят]]. Коьрта гӀала — [[Мары]]. == Географи == Туркменоймехк гуонахь дозанаш ду: къилбседехьа — Казахстаница а, къилбседа-малхбалехьа — Узбекистаница а, къилб-малхбалехьа — Овхlанойчоьца, къилбехьа — Гlажарийчоьца а, малхбузехьа Каспийн хlорданаца а. == Истори == {{Туркменин гӀаланаш}} {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 6azezt5cjau77cr71xgf7f7lsdg8wre Туркойчоь 0 9597 25778707 15265672 2026-09-21T23:14:13Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778707 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Туркойчоь |Шен цӀе={{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}} |Доланиг дожар=Туркойчоьнан |ХӀост=Emblem of Turkey.svg |File:Emblem of Turkey.svg |Девиз=Yurtta Barış, Dünyada Barış<br />(«Машар цӀахь, машар дерриг дуьненахь») |ХӀостан цӀа=İstiklâl Marşı |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 00|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 00|lon_sec = 0 |region = GE |CoordScale = |Картан тӀехь=Turkey (orthographic projection).svg |Мотт=[[Туркойн мотт|Туркойн]] | sovereignty_type = [[Туркойчоьнан истори|Истори]] | Мур1 = [[Файл:Double-headed eagle of the Sultanate of Rum.svg|20x22пкс]] [[Руман султанат]] | Терахь1 = [[1077 шо|1077]] | Мур2 = [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|border|22пкс]] [[Ӏусманан импери]] | Терахь2 = [[1299 шо|1299]] | Мур3 = {{байракх|Туркойчоь}} '''Туркойн Республика''' | Терахь3 = [[1923]] ш. [[29 октябрь]] |Кхоьллина= |Дин=[[Ислам]] |Коьрта гӀала=[[Анкара]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Истмала]], [[Анкара]], [[Измир]], [[Бурса (город)|Бурса]], [[Адана]], [[Анталья]], [[Конья]], [[Мерсин]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]]<ref name="vesti-1698167">{{cite web|url=https://www.vesti.ru/article/1698167|title=Безграничные полномочия: Турция стала президентской республикой|work=[[Вести.ру]]|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514075540/https://www.vesti.ru/article/1698167|url-status=live}}</ref> | Куьйгалхойн дарж1 = [[Туркойчоьнан президент|Президент]] | Куьйгалхо1 = [[ЭрдогӀан, Реджеп Тайип|Реджеп Тайип ЭрдогӀан]] | Куьйгалхойн дарж2 = [[Туркойчоьнан вице-президент|Вице-президент]] | Куьйгалхо2 = [[Йылмаз, Джевдет|Джевдет Йылмаз]] | Куьйгалхойн дарж3 = [[Туркойчоьнан сийлахь къоман гулам]] спикер | Куьйгалхо3 = [[Нуман Куртулмуш]] |Латтанца меттиг=35 |Латта=783562<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/|title=Turkey|work=The World Factbook|publisher=CIA|lang=en|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/ |date=2021-01-10 }}</ref> |Хина процент=2,03 |Бахархойн меттиг=17 |Бахархой = {{ТӀекхетар}} 85 372 377<ref name=":0">{{Cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500|title=Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2021|website=data.tuik.gov.tr|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204112645/https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500|url-status=live}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2024 |Луьсталла=138 |Луьсталлина меттиг =74 |ДЧС (НЭТ)= 4.153 трлн<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2021-01-24 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129113112/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live }}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо=2023 |ДЧС (НЭТ) меттиг=10 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)= {{число|43 887}}<ref name="dataimf"/> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,838<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=2020 Human Development Report|year=2020|access-date=2022-03-23|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=2020-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live}}</ref> |Лерина шо АКИ=2021 |АКИ меттиг= 48 |Локхалла АКИ =<span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Бахархойн цӀерш=турко, туркой |Ахча=[[Туркойчоьнан лира]] ('''TRY''', [[ISO 4217|код 949]]) |Домен=[[.tr]] |Телефонан код=90 |Сахьтан аса=[[UTC+3:00|UTC+3]] }} '''Ту́ркойчоь''' йа '''Хункар-Мохк''' ({{lang-tr|Türkiye}} {{IPA|[ˈtyr̝cije]}}), официалан — '''Туркойн Респу́блика''' ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}} {{IPA|[ˈtyr̝cije d͡ʒumhuːɾije'ti]}}), — [[Хьалхара Ази|Малзбузен Азера]] (97 %) а, [[Къилба Европа|Къилба Европера]] (3 %) пачхьалкх. Бахархой — 85 372 377 стаг.<ref name=":0" /> (2024, дуьненахь 19-гӀа меттиг), майда — 783 562 км² (36-гӀа меттиг). Туркойчоьнан доза ду 14 пачхьалкхаца{{Дехьавалар|Дозанаш}}. [[Анкара]] коьрта шахьар йолу [[унитаран пачхьалкх]]. Пачхьалкхан мотт — [[туркойн мотт]]{{Дехьавалар|Мотт}}. Кхузаманан Туркойчоь кхоллайелла 1923 шарахь [[Хьалхара дуьненан тӀом|Хьалхара дуьненан тӀамехь]] эшар бахьнехь, цул тӀаьхьа туркойн къоман хиллачу [[Туркойчоьнан маршонан тӀом|къоман-маршадаккхаран тӀом]] бахьнехь, монархи дӀайаккхар бахьнехь, [[Ӏусманан импери йекъайалар]] бахьнехь, [[Малхбален Фраки|малхбален]] [[Фраки|Фракехь]], [[Жима Ази|Жима Азехь]], [[Эрмалойн акъари]] тӀаьхь туркойн къоман пачхьалкх йиллар бахьнехь. Ӏусманан империн йукъ хилале хьалха, и регион историн йохаллехь йара ладаме дакъа шира пачхьалкхийн: [[Хеттийн пачхьалкх]]ан, [[Ассири]]н, [[Урарту]]н, [[Сийлахь-йоккха Эрмалойчоь]]нан, [[Византи]]н, [[Гуьржийчоь]]нан ([[Колхида|Колхидин]] а, [[Иберин паччахьалла|Иберин]] а), [[АхеменидгӀеран пачхьалкх|ГӀажарийчоьнан]], [[Шира Рум|Руман]], кхин а. [[Индустриалан йукъаралла|Индустриалан]] мохк цхьаьнаэшшара кхуьучу экономикица. Бахархойн синна [[Чоьхьара валови сурсат|ЧВС]] чухоамца а, эцаран хьуьнараллин паритетца а — 41 887 [[АЦШ доллар|доллар]] шарахь (2023). 2023 шарахь Туркойчоьнан ЧВС номиналца хилира 1,154 трлн долл.; ЧВС эцаран хьуьнараллин паритетца — 3,613 трлн долл.; ЧВС чухоам номиналца хӀора синная — 13 383 доллар шарахь. 2026 шеран 1 январехь Туркойчохь [[Алапан минимум барам|белхан алапан минимум]] ― 33 эзар [[Туркойн лира|лира]]<ref>{{Cite web|url=https://www.pluxee.com.tr/blog/asgari-ucret-ne-kadar/|title=2026 Asgari Ücret Ne Kadar Oldu? Net ve Brüt Rakamlar|lang=tr-TR|website=www.pluxee.com.tr|date=2024-07-08|access-date=2026-03-01}}</ref> (654 [[евро]] йа 751[[АЦШ $|$]])<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/business/2026/02/03/minimum-wages-in-2026-which-countries-pay-the-most-across-europe|title=Minimum wages in 2026: Which countries pay the most across Europe?|lang=en|author=Servet Yanatma|website=www.euronews.com|date=03-02-2026|access-date=2026-03-01}}</ref>. [[НАТО]]-н декъахо 1952 шарахь дуьйна, [[Европин кхеташо]]нан декъахо 1949 шарахь дуьйна, [[Экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам]] декъахо 1961 шарахь дуьйна, кхин а Евробертан официалан кандидате декъахо 1999 шарахь дуьйна. == Этимологи == {{main|Туркойчоьнан цӀе}} Дош схьадолу шина дашах ''Туркой'' + ''чоь'', оцу дашо гойту туркой беха меттиг. 1299—1922 шерашкахь хилла [[Ӏусманан импери|Ӏусманан имперех]], цуьнан заманхоша «Туркойчоь» йа «Туркойн импери» олура. 2022 шарахь ВкъКх-но Туркойчоьнан республикин официалан кехаташ тӀехь цӀе хийца аларан дехарна жоп делира. «Туркойн Республикин» ({{lang-en|Republic of Turkey}}, {{lang-fr|République de Turquie}}) цӀе хийцира «Республика Туьркие» ({{lang-en|Republic of Türkiye}}, {{lang-fr|République de Türkiye}}). Йацйина вариант хӀинца хир йу ''Туьркие'' ({{lang-en|Türkiye}}), ткъа ''Turkey'', ''Turkei'' йа ''Turquie'' дӀайоху<ref>{{cite web |author= |url=https://ria.ru/20220602/turtsiya-1792499442.html |title=ООН сменила название Турции |website=ria.ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2022-06-02 |access-date=2022-06-02 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602005058/https://ria.ru/20220602/turtsiya-1792499442.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|author=Yürük, Betül; Yusupov, Abdulrahman|url=https://www.aa.com.tr/ru/мир/оон-одобрила-смену-международного-названия-турции-на-turkiye-/2603483|title=ООН одобрила смену международного названия Турции на Türkiye|website=aa.com.tr|publisher=[[Анадолу (информационное агентство)|Анадолу]]|date=2022-06-02|access-date=2022-06-02|archive-date=2022-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602000934/https://www.aa.com.tr/ru/мир/оон-одобрила-смену-международного-названия-турции-на-turkiye-/2603483|url-status=live}}</ref>. == Географи == {{main|Туркойчоьнан географи}} Туркойчоь лаьтта [[малхбален эхиг]]ехь. Цуьнан майда (чоьхьара хишца) 779 452 км² йу. Туркойчоьнан коьрта дакъа — 97 % — лаьтта [[Ази|Азехь]], кхин а 3 % — [[Европа|Европехь]]. Туркойчоьнан мехкан коьрта агӀо йу [[Жима Ази]] ахгӀайре, иза йерриг а цо дӀалаьцна йу. Туркойчоьнан Европера меттигех [[Румели]] олу. Пачхьалкхан географин башхалла йу иза лаьттар мехала некъаш вовшахкхеттачу меттехь, цара ширачу заманахь дуьйна Европа Азица, Ӏаьржа хӀордан пачхьалкхаш а, халкъаш а [[Лаьттайуккъера хӀорд]]аца уьйр йолуш хилла. Тахана Туркойчоьнахула лела автомагистралаш а, аьчканекъаш а, Европа Азин дуккха а пачхьалкхашца зӀене йоккхуш. Мехкан коьрта дакъа Жима Азина, йа Анатолина а, [[Эрмалойн акъарина]] а догӀу, жимхадерг — [[Ӏаьржа хӀорд|Ӏаьржа]] а, [[Лаьттайуккъера хӀорд|Лаьттайуккъера]] а хӀордашна йукъахь [[Балканан ахгӀайре]] тӀехь<ref name="Britan">Энциклопедия [[Британника]], статья [https://www.britannica.com/place/Turkey Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625023040/https://www.britannica.com/place/Turkey |date=2008-06-25 }}</ref><ref>[[Большой энциклопедический словарь]], статья Туркойчоь: … Большая часть Турции занята Анатолийским плоскогорьем и Армянским нагорьем (высота до 5165 м, г. Б. Арарат), на севере — Понтийские горы (высота до 3937 м), на юге — хребты Тавра (высота до 3726 м)…</ref>. Уггаре деха туркойн мехкан доза малхбузера малхбалехьа ду — 1600 км, Къилбаседера къилбехьа — 600 км. Кхаа агӀор хӀордаш ду: къилбаседехьа — [[Ӏаьржа хӀорд]], малхбузехьа — [[Эгейн хӀорд]], къилбехьа — Лаьттайуккъера хӀорд. Туркойчоьнан Европин а, Азин а дакъош декъна ду хин системо, цуо хӀорда чухула Ӏаьржа хӀорд чуьра Эгейн хӀорд чу вуьгу [[Мармаран хӀорд]] чухула, [[Босфор]] а, [[Дарданеллан хидоькъе|Дарданелла]] а хидоькъе чухула. Босфоран къилбехьа декъехь [[Дешин маӀа (Истмала)|Дешин маӀа]] бухтех (Мармаран хӀорд) лаьтта уггаре хазачех дуьненан гӀала а, уггар луьста бахархой болу а Туркойчоьнан гӀала — [[Истмала]] (хьалха Константинополь). <gallery class="center"> Butterfly Valley, Fethiye.jpg|[[Фетхие]]хь полланийн тогӀе Kaçkar mountains.JPG|[[Качкаран лаьмнаш]] KARLIYURT .jpg|Баганан хьун Туркойчохь Yedigöller (5).jpg|[[ГӀен диттийн хьун]] Sunlight in the snowy forest 2.jpg|Ӏа Туркойчохь A view in Cappadocia 2023 2.jpg|[[Каппадоки]] </gallery> === Дозанаш === Туркойчоьнан 8 пачхьалкхаца латта тӀехула а, 6 пачхьалкхаца хӀорда тӀехула а доза ду. Латта тӀехулара дозанаш: *{{Байракх/2|Болгари}}, {{Байракх/2|Желтойчоь}}, {{Байракх/2|Гуьржийчоь}}, {{Байракх/2|Эрмалойчоь}}, {{Байракх/2|Азербайджан}}, {{Байракх/2|Иран}}, {{Байракх/2|Ӏиракъ}} ({{Байракх|Кхурдистан}} [[Ӏиракъан Кхурдистан|Регион Кхурдистан]]), {{Байракх/2|Шема}}. ХӀордан дозанаш: *{{Байракх/2|Росси}}, {{Байракх/2|Румыни}}, {{Байракх/2|Украина}}, {{Байракх/2|Республика Кипр}}, {{Байракх/2|Къилбаседа Кипр}}{{efn|name=nchp|[[къобалйанза а, цхьаццама къобал йина а пачхьалкхаш|къобалйанза йа цхьаццама къобал йинапачхьалкх]].}}, {{Байракх/2|Абхази}}{{efn|name=nchp}}. === Пайден маьӀданаш === Туркойчохь 100 сов тайпана [[пайден маьӀданаш]] ду. Махкахь ду дуккху а кепара маьӀданаш, ламанан-химин, дагорган-энергетикин аьргаллин. Уггаре хьалха, хьахо деза [[Хроман маьӀданаш|хроман]], [[Вольфраман маьӀданаш|вольфраман]], цӀестан маьӀданаш, [[бораташ]], [[мармар]], [[тӀулган кӀора]], кхин а. Туркойчохь ду 25 % дуьненайукъара [[гинсу]] запасаш. 2022 шеран декабрехь Туркойчоьнан къилба-малхбалехь карийна [[Ширнак (ил)|Ширнак]] илехь Габар лам болчохь карийна мехкдаьтта доллу меттиг. Церан запасашна маххадабо 150 млн баррель<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/639772139a7947ac45992737|title=В Турции открыли нефтяное месторождение с запасами 150 млн барр.|lang=ru|website=РБК|date=2022-12-12|access-date=2024-03-12|archive-date=2024-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240312094901/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/639772139a7947ac45992737|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://neftegaz.ru/news/Geological-exploration/762515-na-yugo-vostoke-turtsii-otkryli-krupnoe-mestorozhdeniya-nefti/|title=На юго-востоке Турции открыли крупное месторождения нефти|lang=ru|website=neftegaz.ru|date=2022-12-13|access-date=2024-03-12|archive-date=2024-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240312094901/https://neftegaz.ru/news/Geological-exploration/762515-na-yugo-vostoke-turtsii-otkryli-krupnoe-mestorozhdeniya-nefti/|url-status=live}}</ref>. === Климат === {{Коьрта йаззам|Желтойчоьнан климат}} [[Файл:Marmaris harbor (aerial view), Muğla Province, southwest Turkey, Mediterranean.jpg|thumb|right|[[Мармарис]]]] Туркойчоьнан климат ― [[ЛаьттайуллъерахӀордан климат|лаьттайуккъера]], [[Барамера хӀордан климат|барамера-хӀордан]], континенталан, ломан йу. Туркойчоь доккхачу декъанна лаьмнин пачхьалкх йу, цундела цуьнан климат [[Локхаллин асанаш|дукха хьолахь хийцало локхалле хьаьжжина]]. Пачхьалкхан йуккъерачу декъехь [[Барамера климат|барамера]] [[Континентан климатӀконтинентан]] йовха, йекъа аьхка а, дикка шийла Ӏа а долуш йу. [[Эгейн хӀорданӀЭгейн]] а, [[Лаьттайуккъера хӀорд|Лаьттайуккъера хӀордан]] хӀордан климат йу, Ӏа чӀогӀа кӀеда хуьлу. Ӏаьржа хӀордан бердашца хӀордан климат йу, догӀанаш алссам догӀу, Ӏа шийло хуьлу, наггахь бен ца хуьлу нулел лахара температураш. Къилба-малхбалехь субтропикан йу, тропикан а, гӀум-аренан а температурин герга йу, чӀогӀа йовха аьхке йолуш. == Истори == {{main|Туркойчоьнан истори}} {{Хьажа кхин а|Анатолин истори|Туркойчоьнан урхалчийн исписка}} === Ӏусманал хьалхара мур === [[Файл:Troy National Park.jpg|thumb|right|[[Троя]]н легендин пенаш]] * 1071 шеран 25—26 август<ref>{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Die byzantinischen Kleinchroniken|ссылка= |викитека= |ответственный= Hrsg. von P. Schreiner |издание= |место=Wien |издательство=Verlag der ÖAW |год=1979 |том=1 |страницы=170 |страниц= |серия=Corpus Fontium Historiae Byzantinae |isbn= |тираж= }}</ref> — [[Манцикертера тӀом (1071)|Манцикертера тӀом]] (''Маназкерт, Манзикерт'', [[Эрмалойчоь (историн регион)|историн Эрмалойчуьра]] гӀала, хӀинца Туркойчоьнан малхбалехь, [[Муш (ил)|Муш]] провинцехь). [[СельджукгӀар|Туркоша-сельджукаша]] [[Алп-Арслан]] коьртехь волуш иэшийна [[Византин импер|византихой]], йийсар вина церан императора [[Роман IV Диоген]]. * 1077 шо — кхоллайелла [[Конин султанат|Конин (Руман) султанат]], туркойн-сельджукийн пачхьалкх коьрта шахьар [[Конья]] йолуш, цуо тӀаьхь-тӀаьхьа шордина шен дозанаш берриг аьлча санна Жима Азин махкахула. * 1243 шо — [[Конин султанат]]ах хилла [[Иран]]ан ильханийн ([[ХулагугӀар|ХулагугӀеран]]) монголийн вассал. [[1307 шо|1307 шарахь]] Руман султанат йекъайелла кегийра олаллашка. Царех цхьаъ — [[Ӏусманан бейлик]], [[XIV бӀешо]] долалуш [[Ӏусманан импери]]н буьйр хилла. * 1284 шо — хьалхарчу испанин ''«Estoria de Espanna»'' хроникехь [[Альфонсо X]] паччахьо хаам бо коьрта шахьар [[Экбатана]] йолчу ''Туркия'' (Turquia) паччахьаллех<ref>Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, стр. 60</ref>. * 1299 шарахь Ӏусман, [[Эртогрул]]ан кӀанта а, когаметтаволчо а, «султанан» титул тӀе а эцна Конин султанийн Ӏедал къобал ца дина. Цуьнан цӀарах туркойх ала долийна Ӏусманан туркой, йа Ӏусманаш. Жима Азехь церан Ӏедал даьржаш а, чӀагӀлуш а дара, Конин султанашка царна дуьхьало ца йан лора. * 1318 шарахь [[ХулагугӀар]]а, вожийра тӀаьххьара сельджукгӀеран султан, йохийра и пачхьалкх. * Византин империно Ӏусманан туркойх пайдаоьцура шен тӀемашкахь Болгарица а, Сербица а. Жимачу Азехь хьалха Византин долахь хиллачу латтанаш тӀехь Ӏусманан султанаша шайн куьйга кӀел кхин туркойн пачхьалкхаш вовшахтоха йолийра, 1326 шарахь византийшкара схьадаьхначу латтанаш тӀехь туркойн султанат кхоьллира, цуьнан коьрта шахьар Бурсехь а йолуш. == Административан йекъайалар == {{main|Туркойчоьнан административан йекъайалар}} [[Файл:Туркойчоьнан регионаш.svg|мини|Туркойчоьнан регионаш.]] [[Файл:Map of the administrative divisions of Turkey.svg|220px|мини|Административан йекъайалар]] === Транспорт === [[Файл:İstanbul Havalimanı Airport 2019 24.jpg|thumb|[[Истмала (керла аэропорт)]]]] === Туркойчоьнан космосан агенталла (ТКА) === 2018 шеран 13 декабрехь Туркойчоьнан Президенто [[Тайип Эрдоган]]а официалан кхоьллина [[Туркойчоьнан космосан агенталла]] (ТКА), цунна финансаш латтор йу пачхьалкхан бюджетера<ref>[https://tass.ru/kosmos/5906895 В Турции официально учредили Государственное космическое агентство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220621082309/https://tass.ru/kosmos/5906895 |date=2022-06-21 }} // ТАСС</ref>. === Туризм === {{Коьрта йаззам|Туризм Туркойчохь}} [[Файл:Ephesus Celsus Library Façade.jpg|thumb|left|[[Цельсан библиотека]]]] Туркойчохь дика кхиъна йу [[Туризм|туристийн]] [[Хьашташ|сервис]] а, инфраструктура а. Иза доьзна ду хӀордан [[курорт]]аш хиларца а, кхин тайп-тайпана сийлаллаш хиларца а. === Арахьара йохк-иэцар === {{main|Туркойчоьнан арахьара йохк-иэцар}} 2017 шарахь<ref>{{Cite web |url=https://oec.world/ru/profile/country/tur/ |title=Туркойчоь на справочнике внешней торговли The Observatory of Economic Complexity |access-date=2019-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819075104/https://oec.world/ru/profile/country/tur/ |archive-date=2019-08-19 |url-status=dead }}</ref> Туркойчоь 27-гӀае меттигехь йара арахьара йохк-иэцаран чухоамца, экспортан маххадабоа $166 млрд, импорт — $214 млрд, арахьара йохк-иэцаран харц сальдо йара — $48,6 млрд. Экспортан структурехь а алсама ду кийча сурсат, цврна йукъахь машенаш а, транспорт а, гӀирс а (33 % кхаччалц), йайн промышленностан сурсат, царна йукъахь духар а, мачаш а (18,2 %), металлаш а, лаламаш а, царна йукъахь болат а, прокат а (11,6 %), химин сурсаташ, царна йукъахь машена чкъургаш а, маьӀа Ӏумнаш а (8,8 %). Экспорте доьду иштта деши, ювелиран хӀуманаш, тайп-тайпана йуьртабахаман сурсаташ (стоьмаш, бӀараш, йалта, тонка). Коьрта оьцу пачхьалкхаш: [[Германи]] — 10 %, [[Йоккха Британи]] — 6,1 %, [[Итали]] — 5,6 %, [[ӀЦЭ]] — 5,5 %, [[Ӏиракъ]] — 5,4 %, [[АЦШ]] — 5,3 %; [[Росси]]н дакъа — 1,9 %. Махка йахьа коьртаниг машенаш, электроника, запасан дакъош (22,6 %), металлаш, лаламаш (13,5 %), транспортан гӀирсаш (11 %), деши (8 %), кхин а йуьртабахаман а, химин а аьргалла. Коьрта сурсаташ латториг: [[Цийчоь]] — 11 %, Германи — 10 %, Росси — 6,2 %, [[Итали]] — 5,3 %, АЦШ — 5,3 %. 2017 шеран хьолехь мехко 29-гӀа меттиг йоккху арахьарчу декхаран барамца - $429,6 млрд<ref>{{cite web|url=https://nonews.co/directory/lists/countries/external-debt|title=МогӀам стран по размеру внешнего долга|work=NoNews|access-date=2019-11-20|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411064835/https://nonews.co/directory/lists/countries/external-debt|url-status=live}}</ref>. == Оьздангалла == {{Масех сурт | зона = right | агӀо = horizontal | куьйган_зона = center | сурт1 = Osman Hamdi Bey - Two Musician Girls - Google Art Project.jpg | шоралла1 = 165 | сурт2 = Osman Hamdi Bey - The Tortoise Trainer - Google Art Project.jpg | шоралла2 = 130 | куьг = <small>''Ши музыкахо'' (аьрру агӀор) а, ''[[УьнтӀепхьидарчий Ӏамориг]]'' (аьтту агӀор) [[Ӏусман Хьаьмди-бей]]н, [[Перон музей]]</small> }} {{Масех сурт |зона = left |агӀо = horizontal |корта = |коьртан_зона = left/right/center |коьртан_фон = |куьг = |куьйган_зона = left/right/center |фонан_зона = |шоралла = |сурт1 = Simit-2x.JPG |шоралла1 =150 |хан1 = |куьг1 = [[Симит]] (бепиган кепара кунжутца чӀург санна даар) |сурт2 = Lahmacun being served.JPG |шоралла2 = 150 |хан2 = |куьг2 = шун тӀаьхь [[Лахмаджун]] (туркойн пицца) }} [[Файл:Baklava from Gaziantep.jpg|thumb|upright=0.6|[[Газиантеп]]ера [[Фисташка|фисташкин]] [[баклава]]]] {{main|Туркойчоьнан оьздангалла}} === Кухни === {{коьртаниг|Туркойн кухни}} === Музыка === {{main|Туркойчоьнан музыка}} Къоман гӀирсаш: [[танбур]], [[кеманча]], [[Уд (музыкин гӀирс)|уд]], [[сантур]], [[Канун (музыкин гӀирс)|канун]], [[рубаб]], [[дарбука]]. === Спорт === ==== Футбол ==== {{main|Футбол Туркойчохь}} Уггаре гӀарайаьлла спортан тайпа ду [[футбол]]. == ТӀеман ницкъаш == {{main|Туркойчоьнан тӀеман ницкъаш}} [[Файл:Otokar Cobra in Kabul.jpg|left|180px|thumb|[[Otokar]] «[[Otokar Cobra|ЦӀай]]» Къабулехь]] [[Файл:ANKA TUSAS.jpg|мини|слева|180px|Туркойн дрон ANKA]] Туркойн герзан ницкъаш (Türk Silahlı Kuvvetleri) — Туркойн Республикин герзан ницкъаш, пачхьалкхан паргӀато а, йозуш ца хилар а, мехкан цхьаалла а ларйарехь гӀуллакх деш бу. 2025-чу шарахь туркойн эскарехь 481 эзар стаг вара<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/3/can-europe-guarantee-ukraines-security-without-the-us|title=Can Europe offer Ukraine meaningful security guarantees without the US?|lang=en|first=Stephen|last=Quillen|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-03|archive-date=2025-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250303101317/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/3/can-europe-guarantee-ukraines-security-without-the-us|url-status=live}}</ref>. == Галерей == <gallery class="center"> Antep_erased2.jpg|[[Мозаикин музей (Зевгма)|Зевгмера мозаикин музейра]] экспонат Acheloos, detail of roman mosaic from Zeugma.jpg|Зевгмера руман мозаикин деталь [[Ахелой]] Kappadokien002-01.jpg|[[Каппадоки]]н ландшафт Cappadocia March 2006.jpg|[[Каппадоки]] — хьехийн йартийн мохк Mount Nemrut.jpg|Эрмалойн паччахьан каш. [[Немрут-Даг (лам)|Немрут лам]] Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|[[Ахтамар]] гӀайре а, [[эрмалой]]н килс а Apse mosaic Hagia Sophia Virgin and Child.jpg|[[Айя-Софира Византин мозаика]] Seraphim - Hagia Sophia.jpg|Айя-Софира серафиман мозаика Pamukkale3.jpg|[[Памуккале]] терахьаш GrandSynagogueEdirne (2).JPG|[[Эдирнера Йоккха Синагога]] Blue mosque Istanbul 2007 Roof.jpg|[[Айсина маьждиг (Истмала)|Султанахьмадан маьждиг]] Истмала гӀалахь Blue Mosque From Aya Sofya 2009.jpg|Айя-Софин лакхара гӀат тӀера Султанахьмадан маьждиг гар Bogazdacumhuriyet2007.jpg|<small>[[Республикин де|''Cumhuriyet Bayramı'']]: хӀора шеран фейерверкца [[Истмала]]хь [[Босфор]] тӀаьхь даздар</small> Night_Istanbul.jpg|[[Галатан бӀов]] буса Yerebatan Sarnıcı, 2022 (2).jpg|[[Базилика йай]] Head of Medusa, Basilica Cistern, Constantinople 02.jpg|Медузин коьртаца бӀогӀамаш Didim Didyema 2.JPG|Медузин корта. [[Дидим]], Туркойчоь St. Anthony of Padua Church in Istanbul 06.JPG|[[Истикляль (Истмала)|Истикляль]] урам тӀера килс Turkish tea.jpg|''[[Армуду]]'' стакан чохь [[туркойн чай]] Turkish coffee in Istanbul.jpg|[[Туркойн къаьхьуо]] [[рахат-лукум]]ца Türk Kahvesi - Bakir Cezve.jpg|Малхбален къаьхьуо Bakırcezve-fincan.jpg|Туркойн къаьхьуо кхехкайо цӀеста [[Турка|джезва]] TurkishDelightDisplay.jpg|Тайп-тайпана кепара [[рахат-лукум]] Истмалан туьканан гӀопаст тӀаьхь T Honey.jpg|[[Рахат-лукум]]ан масех вариант, кокосан чӀеш тӀетесна Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG|Ромб кепара хадийна 80 гӀат йолу [[пахлава]] Baklava(1).png|[[Газиантеп]]ера фисташкин пахлава, Туркойчоь 20120521 190543 Istanbul (33513658591).jpg|Эцархойн самукъадоккхуш ву туркойн морожни йухкург Döner kebab slicing.jpg|[[Дёнер-кебаб]] </gallery> === Панорамаш === {{Панорама|Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|1000px|ТӀаьхьара Ӏусманан муьрехь Галатан бӀевнан хьажаран майданан панорамин гар}} {{Панорама|Blue mosque interior panorama.jpg|700px|Султанахьмадан маьждиган чоьхьара сурт}} {{Панорама|The_Valens_Aqueduct_Bozdoğan_Kemeri_-_panoramio.jpg|700px|[[Валента акведук]]}} {{Панорама|Туркойчоь, Денизли, панорама горы Памуккале.jpg|700px|Памуккале Ӏоман а, ломан а панорама }} {{Панорама|Goreme banner2.jpg|700px|[[Каппадоки]] — бӀешерашкахь мохо а, догӀано а кӀеда тӀплаьмнийн тӀулг дӀабоккхуш кхоьллина регион. И кӀошт йевзаш йу туристийн меттиг санна, дозалла до дуккха а меттигашца, шатайпа геологин а, историн а, оьздангаллинн а башхаллаш йолу регион санна.}} == Хьажа иштта == * [[Туркойчоьнан ЮНЕСКО-н дерригдуьненан тӀаьхьенан объектийн могӀам]] * [[Авторан бакъо Туркойчохь]] == Билгалдахарш == '''Комментареш''' {{notelist}} '''Хьосташ''' {{Билгалдахарш|2}} == Литература == {{refbegin|2}} * {{Книга:Алиев Г. З.:Турция в период правления младотурок}} * Библиография Турции (1917—1975). — {{М.}}, 1982. * {{ВТ-ЭСБЕ|Турция|[[Воейков, Александр Иванович|Воейков А. И.]], [[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]], [[Рихтер, Дмитрий Иванович|Рихтер Д. И.]]}} * {{книга |автор=[[Горшков, Виктор Николаевич|Горшков В. Н.]]|часть=§ 1. Турция|ссылка часть= |заглавие=Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. — Часть 3: 1945—2001 |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|А. М. Родригеса]]|место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр Владос |год=2003|страницы=4—14|страниц=320|isbn=5-691-00644-4|isbn2=5-691-00821-8|тираж=25000|ref=Горшков}} * {{книга|автор =[[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Еремеев Д. Е.]]|заглавие = На стыке Азии и Европы: очерки о Турции и турках|ссылка = |ответственный = Отв. ред. [[Мейер, Михаил Серафимович|М. С. Мейер]]|место= М.|издательство= [[Наука (издательство)|Наука]] (Главная редакция восточной литературы)|год = 1980|страниц = 240|тираж = 15000}} (обл.) * {{книга|автор=[[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Еремеев Д. Е.]], [[Мейер, Михаил Серафимович|Мейер М. С.]]|заглавие=История Турции в Средние века и Новое время|место=М.|издательство=Издательство МГУ|год=1992}} * ''[[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Еремеев Д. Е.]]'' Турция в годы Второй мировой и «холодной» войн (1939—1990). — {{М.}}: Академия гуманитарных исследований, 2005. * ''[[Исазаде, Афкан Рафаил оглы|Исазаде А. Р.]]'' Государственный строй и правовая система Турции. — Баку: 2005. * Капитализм в Турции: Социально-экономическое развитие в [[1950-е годы|50]]—[[1980-е годы|80-х годах]]. — {{М.}}, 1987. * ''[[Киреев, Николай Гаврилович|Киреев Н. Г.]]'' История Турции, XX век. — {{М.}}: [[Институт востоковедения РАН]]; Крафт+, 2007. * ''[[Киреев, Николай Гаврилович|Киреев Н. Г.]]'' Развитие капитализма в Турции. — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1982. * {{книга|автор = [[Лудшувейт, Евгений Фёдорович|Лудшувейт Е. Ф.]]|заглавие= Турция: экономико-географический очерк|ответственный = Отв. ред. Ушаков; Переплёт художника В. Н. Ходоровского|место = М.|издательство = [[Географгиз]]|год = 1955|страниц = 400|тираж = 10000}} * ''[[Мейер, Михаил Серафимович|Мейер М. С.]]'' Ӏусманан импери в XVIII веке: Черты структурного кризиса. — {{М.}}: [[ГРВЛ]], 1991. * ''[[Миллер, Анатолий Филиппович|Миллер А. Ф.]]'' Турция и проблема проливов. — {{М.}}, 1947. * ''[[Миллер, Анатолий Филиппович|Миллер А. Ф.]]'' Краткая история Турции. — {{М.}}: [[Госполитиздат]], 1948. * ''Моисеев П. П.'' Турецкая Республика: Крестьянство и социально-политические процессы в деревне. — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1994. — 182 с. * Национально-освободительная борьба в Турции 1918—1923 гг. — {{М.}}: 1966. * Новейшая история Турции. — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]]. 1968. * ''[[Орешкова, Светлана Филипповна|Орешкова С. Ф.]], [[Ульченко, Наталия Юрьевна|Ульченко Н. Ю.]]'' Россия и Турция (проблема формирования границ) / Отв. ред. [[Арунова, Марианна Рубеновна|М. Р. Арунова]]. — {{М.}}: [[Институт востоковедения РАН]], 1999. — 230 с. * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари; Астрель; АСТ|год=2002|страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * ''[[Поцхверия, Борис Михайлович|Поцхверия Б. М.]]'' Турция между двумя мировыми войнами (очерки внешней политики) / Отв. ред. [[Гасратян, Манвел Арсенович|М. А. Гасратян]]. — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1992. — 254 с. * Проблемы современной Турции. М.: 1963. * ''[[Розалиев, Юрий Николаевич|Розалиев Ю. Н.]]'' Экономическая история Турецкой Республики / Отв. ред. А. Искандеров. — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1980. * Турция: История и современность. — {{М.}}, 1988. * Турция. Современные проблемы экономики и политики. / Отв. ред. Е. И. Уразова. — {{М.}}: [[Институт востоковедения РАН]], 1997. * Турецкая республика. Справочник / Отв. ред. Н. Ю. Ульченко, Е. И. Уразова. — {{М.}}: 2000. * Турция между Европой и Азией. Итоги европеизации на исходе XX века / Отв. ред. Н. Г. Киреев. М.: [[Институт востоковедения РАН]], Крафт+, 2001. * ''[[Уразова, Елена Измаиловна|Уразова Е. И.]]'' Экономика Турции: От этатизма к рынку (внутренние и внешние источники экономического роста). — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1993. * {{гочданза1|Япп, Малкольм Эдвард|Yapp M. E.||Malcolm Yapp}}, Dewdney J. C. ''[https://www.britannica.com/place/Turkey Turkey]'' // [[Encyclopædia Britannica]].{{ref|en}} {{refend}} == Хьажоргаш == {{Навигаци |Ков = Туркойчоь |Викидошам = Туркойчоь |Викицитатник = Категори:Туркойчоь |Викитека = Туркойчоь }} * {{Wikiatlas|Turkey}} * {{cite web|url=https://turkey.com/|title=Официальный сайт Турции|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/|archive-date=2015-05-22|access-date=2024-02-11|url-status=live}} * [https://web.archive.org/web/20161221160107/http://ru.forsecurity.org/что-такое-турция Что такое Турция?] * ''[[Сычёва, Лидия Андреевна|Лидия Сычёва]]''. [http://www.naslednick.ru/articles/travel/travel_30.html Путь к Босфору]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17988453 Профиль] на [[BBC News]]{{ref|en}} * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/tr Профиль] на [[UNESCO]]{{ref|en}} {{АХь}} {{Туьркийн кхеташо}} {{Лаьттайуккъера хӀордан барт}} {{G20}} {{ИДО}} {{ОЭС}} {{ЭЦКхКх}} {{НАТО}} {{ӀЭЦКх}} {{ШОС}} {{Ӏусманан импери йоьжначул тӀаьхьа туркойн пачхьалкхаш}} {{Туркойчоьнан истори}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{Азин пачхьалкхаш}} [[Категори:Туркойчоь|*]] [[Категори:Трансконтиненталан пачхьалкхаш]] [[Категори:Унитаран республикаш]] [[Категори:Туьркийн мехкаш]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] [[Категори:НАТО пачхьалкхаш]] [[Категори:Ӏаьржа хӀордан йистера мехкаш]] [[Категори:Лаьттайуккъера хӀордан йистера мехкаш]] 1gjzd2vkd8qclr5ecekzfue5u0xecpc Уганда 0 9598 25778708 9092748 2026-09-21T23:14:17Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778708 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Уганда |Шен цӀе=Republic of Uganda {{ref-en}} <br />Jamhuri ya Uganda {{ref-sw}} <br />Yamuhuri Ya Uganda {{ref-lg}} |Доланиг дожар=Угандан |Байракх = Flag of Uganda.svg |ХӀост = Coat of arms of Uganda.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе=«Oh Uganda, Land of Beauty» <!-- |Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Республика]] |lat_dir =N |lat_deg =1 |lat_min =25 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =32 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = UG |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь=Uganda (orthographic projection).svg |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]] а [[суахили]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[9 октябрь]] [[1962]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Кампала]] |Йоккха гӀала=[[Кампала]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Мусевени, Йовери Кагута|Йовери Мусевени]]<br />[[Эдвард Ссеканди]]<br />[[Амама Мбабази]] |Латтанца меттиг=81 |Латта=236 040 |Хина процент=15,39 |Бахархойн меттиг=36 |Бахархой={{тӀекхетар}}34 758 809<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=119 |ДЧС=29,036 млрд. |ДЧС лерина шо=2007 |ДЧС меттиг=97 |ХӀораннан а сина ДЧС=896 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,456 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=161 |Ахча=[[Угандан шиллинг]] |Домен=[[.ug]] |Телефонан код=256 (+006 [[Кени]]н а [[Танзани]]н а) |Сахьтан аса=+3 <!-- |Билгалдахарш=--> }}'''Уганда''' ({{lang-en|Republic of Uganda}}, {{lang-sw|Jamhuri ya Uganda}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} gqwkrvh7c3j6hmk4dt5wlofz3areybt Узбекистан 0 9599 25778709 22978010 2026-09-21T23:14:19Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778709 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Узбекистан |Шен цӀе= O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси |Доланиг дожар=Узбекистана |ХӀост=Coat of Arms of Uzbekistan.svg <!-- |ХӀостан метта=--> <!-- |Девиз=Gulla, yashna mustaqil O'zbekiston! (Гулла, яшна мустақил Ўзбекистон!)--> |Шатлакхан Иллинан цӀе= Serquyosh hur o'lkam (Мой солнечный, свободный край) |Аудио = Uzbekistan_anthem.ogg |Маьрша йаьлла терахь= [[31 август]] [[1991]] (СССРх) |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min =35 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =61 |lon_min =56 |lon_sec = 0 |region = UZ |CoordScale = 4000000 |Картан тӀехь= Узбекистан на глобусе.svg |Мотт= [[узбекийн мотт|узбекийн]] |Коьрта гӀала= [[Ташкент]] |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш= [[Ташкент]], [[Фергана]], [[Бухара]],[[Самарканд]], [[Наманган]], [[Андижан]], [[Карши]], [[Нукус]], [[Коканд]], [[Маргилан]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=Шавкат Мирзияев<br />Абдулла Арипов |Латтанца меттиг= 56 |Латта= 448 978<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Книга фактов ЦРУ|lang=en|accessdate=2013-06-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |date=2019-01-05 }}</ref> |Хина процент= 4,9 |Бахархойн меттиг= 41 |Бахархой= {{тӀекхетар}}37 543 167 стаг <ref>{{cite web|url=https://kun.uz/ru/news/2024/12/10/chislennost-postoyannogo-naseleniya-uzbekistana-prevysila-375-mln-chelovek|title= Численность постоянного населения Узбекистана превысила 37,5 млн человек}}</ref> <ref name="Stat2012">{{cite web|url=http://www.stat.uz/press/1/6875/|title=Численность Республики населения по состоянию на 1 июля 2013 года |publisher=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|language= |accessdate=2013-09-06|date=2013-09-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.uzreport.uz/news_4_r_108608.html|title=Численность населения Узбекистана превысила 30 млн. человек|publisher=Uzreport.com|language= |accessdate=2013-09-06|date=2013-09-05}}</ref> |Бахархой лерина шо= 2025 |Луьсталла= 82,3 |ДЧС (НЭТ) ={{тӀекхетар}} 425.238 млрд.<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=World Economic Outlook Database, Uzbekistan}}</ref> |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2024 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 57 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = {{тӀекхетар}} 11,572 <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=GPD per capita of Uzbekistan}}</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = |ДЧС (номинал) = {{тӀекхетар}} 115,628 млрд.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=GDP, current prices}}</ref> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2024 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = {{тӀекхетар}} 3,600 <ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=GDP, current prices}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD|title=GDP per capita (current US$)|accessdate=2014-02-28}}</ref> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,727<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2022 |АКИ меттиг= 102 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча= [[Узбекийн сум|сум]] ([[UZS, код 860]]) |Домен= [[.uz]] |Телефонан код= 998 |Сахьтан аса = +5 }} '''Узбекистан''' ({{lang-uz|O’zbekiston, Ўзбекистон}}) — Азера пачхьалкх йу. == Областаш == [[Файл:Uzbekistan provinces.png|380x380px|Узбекистана карта]] * [[Андижанан область]] (2) * [[Бухаран область]] (3) * [[Джизакан область]] (5) * [[Кашкадарьинан область]] (8) * [[Навоийн область]] (7) * [[Наманганан область]] (6) * [[Самаркандан область|Самаркандан область]] (9) * [[Сурхандарьинан область]] (11) * [[Сырдарьинан область|Сырдарьинан область]] (10) * [[Ташкентан область]] (12) * [[Ферганан область|Ферганан область]] (4) * [[Хорезман область]] (13) == Географи == Дозанашца йолу пачхьалкхаш: къилбседехьа [[Кхазакхстан]], къилбехьа [[Туркмени]] а [[ОвхӀан-пачхьалкх]] а, малхбалехьа [[ГӀиргӀазойчоь]] а [[Таджикистан]] а. == Истори == [[Файл:Chiwa panorama.jpg|thumb|700px|center|Xiva]] {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Узбекистан]] jvjcfqxchpae9u18swaaxjhw6aaqa9o Уругвай 0 9600 25778711 16255285 2026-09-21T23:14:24Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778711 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Уругвай |Шен цӀе = República Oriental del Uruguay |Доланиг дожар = Уругвайн |ХӀост = Coat_of_arms_of_Uruguay.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз = Libertad o Muerte<br />({{lang-es|«Свобода или смерть»}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе = Orientales, la Patria o la tumba <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь = [[25 август]] [[1825]] |Маьрша йелира = [[Бразили|Бразилех]] |lat_dir =S |lat_deg =32 |lat_min =48 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg =56 |lon_min =2 |lon_sec = 0 |region = UY |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь = Uruguay (orthographic projection).svg |Мотт = [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Коьрта гӀала = [[Монтевидео]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Монтевидео]], [[Мальдонадо (гӀала)|Мальдонадо]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] |Куьйгалхой = [[Васкес, Табаре|Табаре Васкес]] |Латтанца меттиг=88 |Латта=176 220 |Хина процент=1,5 |Бахархойн меттиг=130 |Бахархой=3 318 535 |Бахархой лерина шо=2011 |Луьсталла=19 |ДЧС=56,338 млрд. |ДЧС лерина шо=2012 |ДЧС меттиг=90 |ХӀораннан а сина ДЧС=16,334 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,792<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 51 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Уругвайн песо]] ([[код UYI, 940]]) |Домен=[[.uy]] |Телефонан код=598 |Сахьтан аса=-3 |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]] }} [[Файл:Физическая карта Уругвая.png|300px|thumb|Уругвайн карта]] '''Уругва́й''' ({{lang-es|Uruguay}}), {{lang-es|República Oriental del Uruguay}} {{IPA|[reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]}}) — [[Къилба Америка|Къилба Америкера]] пачхьалкх, иза йу [[Атлантикин Ӏапказ]]ан йистехь. Къилбаседехь доза ду [[Бразили]]ца, малхбузехь — [[Аргентина|Аргентинца]], малхбалехь а къилбехь а [[Атлантикин Ӏапказ]] бу. Лаьттахулара доза ду 1564 км, Хица ду — 660 км. == Географи == == Административан йекъайалар == {{main|Уругвайн административан йекъайалар}} [[Файл:Uruguay, administrative divisions - ru - colored.svg|thumb|right|400px|Уругван департаменташ]] ''Уругвайн'' йу 19 департамент. {| class="wikitable sortable" font-size:100%" |- style="background-color:#ffebad" ! № !! Департамент !! Административан<br />центр !! Майда,<br />км² !! Бахархой,<br />стаг<br />[[2011]] !! Луьсталла,<br />стаг/км² |- | 1 | [[Артигас (департамент)|Артигас]] |[[Артигас (город)|Артигас]]||align="center"|11 928||align="center"|73 378||align="center"|6,15 |- | 2 | [[Канелонес (департамент)|Канелонес]] |[[Канелонес]]||align="center"|4 536||align="center"|520 187||align="center"|114,68 |- | 3 | [[Серро-Ларго]] |[[Мело (гӀала)|Мело]]||align="center"|13 648||align="center"|84 698||align="center"|6,21 |- | 4 | [[Колония (департамент)|Колония]] |[[Колония-дель-Сакраменто]]||align="center"|6 106||align="center"|123 203||align="center"|20,18 |- | 5 | [[Дурасно (департамент)|Дурасно]] |[[Дурасно]]||align="center"|11 643||align="center"|57 088||align="center"|4,90 |- | 6 | [[Флорес (департамент)|Флорес]] |[[Тринидад (Уругвай)|Тринидад]]||align="center"|5 144||align="center"|25 050||align="center"|4,87 |- | 7 | [[Флорида (департамент)|Флорида]] |[[Флорида (Уругвай)|Флорида]]||align="center"|10 417||align="center"|67 048||align="center"|6,44 |- | 8 | [[Лавальеха (департамент)|Лавальеха]] |[[Минас (Уругвай)|Минас]]||align="center"|10 016||align="center"|58 815||align="center"|5,87 |- | 9 | [[Мальдонадо (департамент)|Мальдонадо]] |[[Мальдонадо (Уругвай)|Мальдонадо]]||align="center"|4 793||align="center"|164 300||align="center"|34,28 |- | 10 | [[Монтевидео (департамент)|Монтевидео]] |[[Монтевидео]]||align="center"|530||align="center"|1 319 108||align="center"|2488,88 |- | 11 | [[Пайсанду (департамент)|Пайсанду]] |[[Пайсанду]]||align="center"|13 922||align="center"|113 124||align="center"|8,13 |- | 12 | [[Рио-Негро (департамент)|Рио-Негро]] |[[Фрай-Бентос]]||align="center"|9 282||align="center"|54 765||align="center"|5,90 |- | 13 | [[Ривера (департамент)|Ривера]] |[[Ривера (город)|Ривера]]||align="center"|9 370||align="center"|103 493||align="center"|11,05 |- | 14 | [[Роча (департамент)|Роча]] |[[Роча (город)|Роча]]||align="center"|10 551||align="center"|68 088||align="center"|6,45 |- | 15 | [[Сальто (департамент)|Сальто]] |[[Сальто (город)|Сальто]]||align="center"|14 163||align="center"|124 878||align="center"|8,82 |- | 16 | [[Сан-Хосе (департамент)|Сан-Хосе]] |[[Сан-Хосе-де-Майо]]||align="center"|4 992||align="center"|108 309||align="center"|21,70 |- | 17 | [[Сорьяно (департамент)|Сорьяно]] |[[Мерседес (Уругвай)|Мерсе́дес]]||align="center"|9 008||align="center"|82 595||align="center"|9,17 |- | 18 | [[Такуарембо (департамент)|Такуарембо]] |[[Такуарембо]]||align="center"|15 438||align="center"|90 053||align="center"|5,83 |- | 19 | [[Трейнта-и-Трес (департамент)|Трейнта-и-Трес]] |[[Трейнта-и-Трес]]||align="center"|9 529||align="center"|48 134||align="center"|5,05 |- |colspan="4"| |- style="background: #CCC;" | ||Массо|| ||175 016||3 286 314||18,78 |- |} == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} == Хьажоргаш == * [http://portal.gub.uy/ República Oriental del Uruguay | Sitio oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809113827/http://portal.gub.uy/ |date=2011-08-09 }} {{ref-es}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Къилба Америка]] q8dfflk7e0vq4umtec567zjuuai3b3k Микронезин Федеративан штаташ 0 9601 25778650 10126045 2026-09-21T23:11:54Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778650 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Микронезин Федеративан штаташ |Шен цӀе=Federated States of Micronesia |Доланиг дожар=Микронезин Федеративан штатийн |ХӀост=Seal of the Federated States of Micronesia.svg |Девиз=Peace, Unity, Liberty (Машар, цхьаалла, маршо) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Patriots of Micronesia |Урхаллин тайпа=[[Республика]] |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =21 |lat_sec =18 |lon_dir =E |lon_deg =151 |lon_min =36 |lon_sec =55 |region = FM |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=LocationMicronesia.png |Мотт=[[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Маьрша йаьлла терахь=[[3 ноябрь]] [[1986]] |Маьрша йелира=[[США]] |Коьрта гӀала=[[Паликир]] |Йоккха гӀала=[[Вено (гӀала)|Вено]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Мори, Иммануил|Иммануил Мори]]<br />[[Алик Алик]] |Латтанца меттиг=173 |Латта=702 |Хина процент=- |Бахархойн меттиг=192 |Бахархой=106 104<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html#fm|title=Country Comparison to the World|publisher=The World Factbook|lang=en|accessdate=2013-10-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html#fm |date=2018-10-04 }}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=158,1 |ДЧС=277 млн. |ДЧС лерина шо=2002 |ДЧС меттиг=215 |ХӀораннан а сина ДЧС=2000 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,645<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 117 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[АЦШн доллар]] |Домен=[[.fm]] |Телефонан код=691 |Сахьтан аса= [[UTC+10]] и [[UTC+11]] }} '''Микронезин Федеративан штаташ''' ({{lang-en|Federated States of Micronesia}}) — гӀайре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] b0c7oqd4uls1oss21habjcaarxgfz8d Фиджи 0 9602 25778712 9092755 2026-09-21T23:14:27Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778712 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Фиджи |Шен цӀе=Republic of Fiji<br />Matanitu Tugalala o Viti<br />फ़िजी गणराज्य (Fijī Ganaradźja) |Доланиг дожар=Фиджи |ХӀост=Coat_of_arms_of_Fiji.svg |Девиз=Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui<br /> (Бойся Бога и почитай Королеву) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Боже, Благослови Фиджи |Урхаллин тайпа=[[Республика]] |lat_dir =S |lat_deg =17 |lat_min =48 |lat_sec =48 |lon_dir =E |lon_deg =179 |lon_min =24 |lon_sec =44 |region = FJ |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=Fiji_(orthographic_projection).svg |Меттанаш=[[ингалсан мотт|ингалсан]], [[Фиджийн мотт|фиджийн]], [[хиндустани]] |Маьрша йаьлла терахь=[[10 октябрь]] [[1970]] ([[Йоккха Британи|Йоккха Британех]]) |Коьрта гӀала=[[Сува]] |Йоккха гӀала=[[Сува]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Наилатикау, Эпели|Эпели Наилатикау]]<br />[[Мбаинимарама, Фрэнк|Фрэнк Мбаинимарама]] |Латтанца меттиг=155 |Латта=18 274 |Хина процент = кӀезиг |Бахархойн меттиг = 156 |Бахархой = 849 000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 46,4 |ДЧС= 3,678 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=819&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=73&pr.y=1|title=Fiji|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6173kUb8z|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо = 2008 |ДЧС меттиг = 153 |ХӀораннан а сина ДЧС = 4196<ref name="imf2" /> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,702<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 96 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Фиджин доллар]] ([[FJD, код 242]]) |Домен=[[.fj]] |Телефонан код=679 |Сахьтан аса= +12 }}'''Фиджи''' ({{lang-en|Republic of the Fiji Islands}}, {{lang-fj|Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti}}, {{lang-hif|Fidźi Dwip-samuh Ganaradźja}} / {{lang-hif3|फ़िजी द्वीप समूह गणराज्य}}) — гlойре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 7dhqcby0ycn2gvzvxiyxi42lfvoihhl Филиппинаш 0 9603 25778713 12707433 2026-09-21T23:14:30Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778713 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Филиппинаш |Шен цӀе=Republika ng Pilipinas<br />Republic of the Philippines |Доланиг дожар=Филиппинашан |ХӀост=Coat of Arms of the Philippines.svg <!--|ХӀостан метта=--> |Девиз=Maka-Diyos, Makatao, Makakalikasan, at Makabansa»<br />«За Бога, народ, природу и страну |Шатлакхан Иллинан цӀе=Lupang Hinirang»<br />«Избранная пачхьалкх <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=Унитарни президентан конституцин республика <!--|Пачхьалкхан дин=--> |lat_dir =N |lat_deg =12 |lat_min =48 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =122 |lon_min =3 |lon_sec =0 |region = PH |CoordScale =10000000 |Картан тӀехь=The Phillipines and ASEAN (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[Ингалсан мотт]], [[Филиппинийн мотт]] |Маьрша йаьлла терахь=&nbsp;[[12 июнь]]&nbsp;[[1898 шо]] ([[Испани|Испанех]])<br /> [[4 июль]] [[1946 шо]] ([[АЦШ]]х) |Коьрта гӀала=[[Манила]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Манила]] (в составе конурбации Метро-Манила), [[Кесон-Сити]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=Rodrigo Duterte<br />Leni Robredo |Латтанца меттиг=72 |Латта=299 764 |Хина процент=0,6 |Бахархойн меттиг=12 |Бахархой ={{тӀекхетар}}105 720 644<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=306 |ДЧС =317,964 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=566&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=63&pr.y=6|title=Philippines|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177Ztzj1|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=36 |ХӀораннан а сина ДЧС=3515<ref name="imf2" /> <!--|Авиакомпани=--> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,654<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 114 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=1 [[филиппинан песо]] = 100 сентаво (''сентимо'')&nbsp;(<code>[[ISO 4217|PHP]]</code>) |Домен=[[.ph]] |Телефонан код=63 |Сахьтан аса=+8 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Филиппи́наш''' ({{lang-en|Philippines}}, {{lang-tl|Pilipinas}}, {{lang-ru|Филиппи́ны}}), официалан цӀе — '''Респу́блика Филиппи́наш''' ({{lang-en|Republic of the Philippines}}, {{lang-tl|Republika ng Pilipinas}}, {{lang-ru|Респу́блика Филиппи́ны}}) — [[Къилба-Малхбален Ази]]н [[гӀайренан пачхьалкх]]. 2015 шарахь мах хадорца, бахархой 102 921 200 стаг<ref name="popcom2015" /> ву, мохк — 299 764 км² бу. [[Бахархойн барамца йолу исписка|Бахархойн барамца дуьненахь шийтталгӀа меттигехь]] йу, [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|майдан барамца 72-гӀа]] йу.{{Дехьавалар|Бахархой}}{{Дехьавалар|Географин хьал}} Коьрта шахьар — [[Манила]], уггаре йоккха гӀала — [[Кесон-Сити]]. Официалан мотт — [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а, [[Филиппинийн мотт|филиппинийн]] ([[Тагалан мотт|тагалан]]).{{Дехьавалар|Меттанаш}} [[Унитаран пачхьалкх]], [[президентан республика]]. 2016 шарахь 30 июнехь дуьйна [[Филиппинийн президентийн исписка|президентан]] даржехь ву [[Дутерте, Родриго|Дутерте Родриго]], [[Филиппинийн вице-президент|вице-президентан]] — [[Робредо, Лени|Робредо Лени]].{{Дехьавалар|Пачхьалкхан хӀоттам а, политика а}} Йекъало 81 провинцин.{{Дехьавалар|Административан йекъайалар}} Филиппинаш лаьтта [[Тийна Ӏапказ]]ан малхбузачу декъехь [[ХӀиндонези]]н а, [[Тайвань|Тайванан]] а йукъахь, цунна чудогӀу 7641 гӀайре. ГӀайренаш декъало кхаа тобане: [[Лусон (гӀайренан тоба)|Лусон]], [[Висайн гӀайренаш]], [[Минданао (гӀайренан тоба)|Минданао]].{{Дехьавалар|Географин хьал}} Динехь болчеран до́ккхаха долу дакъано [[католицизм]] дин леладо.{{Дехьавалар|Дин}} Динамикаца кхуьуш йолчу экономикийца индустрин мохк бу. 2016 шарахь [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] чухоам хилира {{терахь|310,312|миллиард [[АЦШ доллар]]}}<ref name=imf2/> (2978 АЦШ доллар гергга бахархойн цхьаьна синан). Ахча — [[филиппинийн песо]].{{Дехьавалар|Экономика}} 1521—1898 шерашкахь ша йукъахь хиллачу [[Испани|Испанех]] Филиппинийн мохк маьрша балар кхайкхийна [[1898 шо|1898 шеран]] [[12 июнь|12 июнехь]], цул тӀаьхьа, [[Парижан машаран барт (1898)|1898 шеран Парижан машаран бартаца]], гӀайренаш [[АЦШ]]н дакъа хилира, хецна маьршо йелира [[1946 шо|1946 шеран]] [[4 июль|4 июлехь]].{{Дехьавалар|Истори}} == Мехкан цӀе схьайалар == Филиппинашна цӀе тиллина Испанин паччахьан [[Филипп II (Испанин паччахь)|Филипп II-гӀачун]] (1527—1598) лерамна. Испанин талламхочо Руи Лопес де Вильялобоса шен экспедицехь [[1542 шо|1542 шарахь]] цӀе тиллина гӀайренна «Филиппины Лейте а, Самар а» ({{lang-es|Leyte and Samar Felipinas}}) оцу хенахь хиллачу Астурийн паччахьан кӀента цӀарах. ТӀаьхьа «Филиппинийн гӀайренаш» цӀе лелайора йерриг архипелаган цӀе санна. Цул хьалха царех олура «Малхбузен гӀайренаш» ({{lang-es|Islas del Poniente}}) йа [[Магеллан, Фернан|Магеллана]] йелла цӀе — «Сан-Ласаро». Архипелаган цӀе заман йохаллехь хийцира масийттаза. Филиппинашкара революци хенахь конгрессо кхайкхийра мохк «Республика Филиппинаш» («República Filipina» йа «Philippine Republic») аьлла. Филиппино-америкин тӀамехь (1899—1902) Америко толам баккхалц а, йуха маьрша мохк кхайкхабаллалц махках олура «Филиппинан гӀайренаш» («Philippine Islands»). 1898 шарахь Парижан барт баллалц архипелагах олура «Филиппинаш» («Philippines»). ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчу хенахь дуьйна архипелаг йу «Республика Филиппинаш». == Физикин-географин амал == [[Файл:Филиппинские острова.png|300px|thumb|Филиппинан гӀайренаш]] {{main|Филиппинийн географи}} === Географин хьал === Филиппинийн пачхьалкхо дӀалоцу [[Малайн архипелаг]]ан дакъа долу Филиппинийн гӀайренаш. Филиппинийн долара 7100 сов гӀайренех уггаре даккхийнарш: [[Лусон]], [[Минданао (гӀайре)|Минданао]], [[Самар]], [[Панай]], [[Палаван]], [[Негрос]], [[Миндоро]], [[Лейте]], [[Бохоль (гӀайре)|Бохоль]], [[Себу]]. Филиппинийн архипелаган къилбаседера къилбехьа йохалла 2000 км гергга, малхбузера малхбалехьа — 900 км. ГӀайренан малхбузехьа [[Къилба-Цийн хӀорд]] бу, малхбалехьа — [[Филиппинан хӀорд]] бу, къилбехьа — [[Сулавеси хӀорд]], къилбаседехьа Филиппинийн гӀайренаш [[Тайвань]] гӀайренах къастийна [[Баши]] хидоькъено. Филиппинийн гӀайренийн уггаре къилбаседан меттиг — гӀайре [[Батанес]] йу. Уггаре къилбаниг — гӀайре [[Сибуту]]. Уггаре малхбузаниг — гӀайре [[Балабак]], ткъа уггаре малхбалениг — гӀайре Минданао. Бердан асан йохалла 36,3 эз. км. ГӀайренийн ерриг майда — 299,7 эз. км². ГӀайренийн рельефехь коьртаниг лаьмнаш ду, уггаре лекханиг царех — [[Апо (тӀаплам)|тӀаплам Апо]] (2954 м) — лаьтта Минданаон гӀайрен тӀехь. Ломан даккъаш — тӀапломан кепара ду, хӀунда аьлчи архипелаг лаьтта материкан а, Ӏапказан а литосферан экъанаш хӀитталучохь, лаьтта [[ТийнаӀапказан цӀеран хӀоз]] йукъахь, ткъа цигахь лакхара сейсмолла а, тӀапломалла а йу. ХинкӀорген [[апари]]ш а, тӀапломан гӀайренаш а — Филиппинийн башха амал йу. Минданао гӀайренашна уллехула чекхйолу 10 830 м кӀорга йолу [[Филиппинийн апари]] — дуьненан Ӏапказ чохь уггаре кӀоргачех. === Климат === Филиппинашкахь тропикан хӀордан климат, иза йовха а, тӀуьна а йу. Шо кхаа замана доькъу: таг-инит йа таг-арав — йовха, йекъа хан (аьхке), лаьтта мартера май кхаччалц, таг-улан — догӀан зама, лаьтта июнера ноябрь кхаччалц, таг-ламиг — шийла йекъа зама, лаьтта декабрера февраль кхаччалц. Майра октябрь кхаччалц хуьлу къилба-малхбузан муссон, цунах «хагабат» олу, ноябрехь — апрелехь хуьлу «амихан» — къилбаседа-малхбален йекъа муссон. Температура хийцало 21 °C тӀиера 32 °C кхаччалц, амма, иза оцу гуранчура ара а йала тарло йоцучу заманна. Уггаре шийла бутт бу январь, ткъа уггаре бовханиг — май. Шеран йуккъера температуран барам 26,6 °C бу. Температура меттиге хьаьжина хийца кӀезиг ло. ГӀайренийн къилба дакъа хуьлда иза, йа къилбаседа, йа малхбуза — температура массанхьа тера йогӀу. Боккха Ӏаткъам бо хенан хӀоттаман хӀордан сизал локхалло. ХӀордал 1500 метр лакхахь йолу Багион шеран температуран йуккъера барам — 18,3 °C гергга бу, цуо и меттиг чӀогӀа гӀарайаьккхина. Июлера октябрь кхаччалц кхузахь догӀнаш оьху, хӀунда аьлчи цигахь тайфунийн асан хан хуьлу. Шеран йочанийн барам хийцало шарахь 5000 мм (200 дюйм) йиллинчу меттигехь, масала, малхбален бердаш, 1000 мм (39 дюйм) ораматаш йолчу атагӀашкахь. Архипелаг тӀиера уггаре тӀуьна циклон хилла 1911 шеран июлехь, оцу хенахь цхьаьна дийнахь деира 1168 мм (46 дюйм) догӀа. Багио — Филиппинашкара тропикан циклонийн мур. Мехкан къилбаседа кӀошташкахь сих-сиха [[тайфун]]аш хуьлу, [[цунами]] а хила тарло. === Ораматаш а, дийнаташ а === Филиппинийн ах гергга мохк тӀехь тӀуьна тропикан хьаннаш йу, алсама ду [[пальмаш]], [[каучуконос]]аш, [[баньян]], [[апитонг]], [[майяпис]], [[лауан]], дукха хаало [[Буту эрзаш|буту эрз]], [[орхидейш]], [[корица]]. 1200 м хӀордал лакхахь кхуьу коьллаш, ду байнаш. Филиппинийн гӀайренаш тӀехь деха дийнаташна йукъахь алсама хаало [[сай]], [[мангусташ|мангуст]], [[нал]]. Мехкан дийнатийн амалехь ду дукха кепара олхазарш а, [[текхаргаш]] а. Хин бердашца дукха кепара чӀара а, [[моллюск]]аш а йу, тӀаьхьарчарна йукъахь чӀогӀа билгалъевлла жовхӀардийриш — моллюскийн таро йу [[жовхӀар]] дан. == Пачхьалкхан хӀоттам а, политика а == Филиппинаш — президентан республика йу шина палатан парламентца а, маьрша суьдан системица а. Президент хоржу бахархоша 6 шеран, Сенат (24 меттиг) — иштта хоржу 6 шеран, Векалийн палата (240 меттиг) — 3 шеран. === Министраллаш === * [[Филиппинийн йуьртабахаман хийцамийн Министралла]] * [[Филиппинийн бюджетан а, урхаллин а Министралла]] * [[Филиппинийн чоьхьарчу гӀуллакхийн а, меттигера урхаллийн а Министралла]] * [[Филиппинийн арахьара гӀуллакхийн Министралла]] * [[Филиппинийн Ӏилманан а, технологийн а Министралла]] * [[Филиппинийн къам лардаран Министралла]] * [[Филиппинийн йукъараллин белхийн а, автомобилийн некъийн а Министралла]] * [[Филиппинийн социалан хьал тодаран а, кхиоран а Министралла]] * [[Филиппинийн йохк-иэцаран а, промышленностан а Министралла]] * [[Филиппинийн къинхьегаман а, белхан а Министралла]] * [[Филиппинийн энергетикан Министралла]] === Политикин партеш === 2007 шеран майхь хиллачу харжамийн жамӀаш: * Лакас/Кампи/Керста а, бусалба а демократаш — центристийн, 4 сенатор, 142 депутат * Къоман халкъан коалици — центристийн, 2 сенатор, 28 депутат * Либералан парти — аьрруцентристийн, 4 сенатор, 14 депутат * Къоман парти — аьтту центристийн, 3 сенатор, 8 депутат * [[Байан]] — аьрру, 7 депутат * Демократин парти/Лабан — аьрруцентристийн, 1 сенатор, 4 депутат * [[Пверса Масан]] — аьрруцентристийн, 2 сенатор, 3 депутат * Цхьаьнатоьхна оппозици — центристийн, 2 сенатор, 3 депутат == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 44rzaiqr9hl34cjy6n0jn5l47hjuwrz Йуккъерчу Африкин Республика 0 9604 25778605 10458864 2026-09-21T23:10:02Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778605 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Йуккъерчу Африкин Республика |Шен цӀе={{lang-fr|République Centrafricaine}}<br />{{lang-sg|Ködörösêse tî Bêafrîka}} |Доланиг дожар=Йуккъерчу Африкин Республикин |ХӀост=Coat_of_arms_of_the_Central_African_Republic.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=Unité, Dignité, Travail |Шатлакхан Иллинан цӀе=La Renaissance <!-- |Аудио=--> |lat_dir =N |lat_deg =6 |lat_min =36 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =43 |lon_sec = 0 |region = CF |CoordScale =5000000 |Картан тӀехь=Central African Republic (orthographic projection).svg |Языки=[[Французийн мотт|французийн]] а, [[санго]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[13 август]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Банги]] |Йоккха гӀала=[[Банги]] |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Самба-Панза, Катрин|Катрин Самба-Панза]]<br />[[Нзапэике, Андре|Андре Нзапэике]] |Латтанца меттиг=42 |Латта=622&nbsp;984 |Хина процент= 0 |Бахархойн меттиг=126 |Бахархой={{тӀекхетар}}5 057 000 |Бахархой лерина шо=2012 |Луьсталла=6,1 |ДЧС=4&nbsp;453&nbsp;млн. |ДЧС лерина шо=2005 |ДЧС меттиг=156 |ХӀораннан а сина ДЧС=391 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,352 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=180 |Ахча=[[Франк КФА BEAC|франк КФА]] |Домен=[[.cf]] |Телефонан код=236 |Сахьтан аса=+1 <!-- |Билгалдахарш=--> }} '''Йуккъерчу Африкин Республика<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' — (доцца '''ЙУАР''') ({{lang-fr|Republique Centrafricaine}} (''RCA'') {{IPA|[ʁe.py.bˈlik sɑ̃tʁafʁiˈkɛn]}}; {{lang-sg|Ködörösêse tî Bêafrîka}} {{IPA|[kōdōrōsésè tí bé.àfríkà]}}), наггахь '''Йуккъера А́фрика''' — [[Йуккъера Африка|Йуккъера Африкин]] [[пачхьалкх]], хӀордан бердйист йац. Дозанаш ду къилбаседа-малхбалехьа [[Судан]]ца, малхбалехьа [[Къилба Судан]]ца, къилбехьа — [[Демократин Республика Конго]]ца, къилба-малхбузехьа — [[Республика Конго]]ца, малхбузехьа — [[Камерун]]ца, къилбаседехьа — [[Чад]]ца. [[Африка|Африкин]] уггаре кӀезга бахархой болу пачхьалкхех цхьаъ, дуьненан уггаре къоьлла пачхьалкхех цхьаъ. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 34h3fa4lbb6632954aoz47y3tqsu5uc Чад 0 9605 25778721 8667643 2026-09-21T23:14:56Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778721 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Чад |Шен цӀе=République du Tchad <br />{{lang|ar|جمهورية تشاد}}<br />''<small>Jumhūriyyat Tshād</small>'' |Доланиг дожар=Чадан |ХӀост=Coat of arms of Chad.svg |Девиз=Unité, Travail, Progrès" ([[Французийн мотт|фр.]] Единство, труд, прогресс) |Шатлакхан Иллинан цӀе=La Tchadienne |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] |lat_dir = N|lat_deg =15 |lat_min =16 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =18 |lon_min =41 |lon_sec = 0 |region = TD |CoordScale =8000000 |Картан тӀехь=Chad (orthographic projection).svg |Меттанаш=[[Французийн мотт|французийн]] а, [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[11 август]] [[1960]] |Маьрша йелира=[[Франци|Францех]] |Коьрта гӀала=[[Нджамена]] |Йаккхий гӀаланаш=Нджамена |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Деби, Идрис|Идрис Деби]]<br />[[Деубе, Кальзеубе Пахими|Кальзеубе Пахими Деубе]] |Латтанца меттиг=20 |Латта=1 284 000 |Хина процент=1,9 |Бахархойн меттиг=74 |Бахархой={{тӀекхетар}}11 193 452<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо=2013 |Луьсталла=11,5 |ДЧС= |ДЧС лерина шо= |ДЧС меттиг= |ХӀораннан а сина ДЧС= |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,340 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=184 |Ахча=[[Франк КФА BEAC|Франк КФА]] |Домен=[[.td]] |Телефонан код=235 |Сахьтан аса= +1 }} '''Чад''' — [[Йуккъера Африка|Йуккъера Африкин]] пачхьалкх. Коьрта гӀала йу — [[Нджамена]]. Пачхьалкхан хӀордан йист йац. Дозанаш ду малхбузехьа [[Нигер]]ца а, [[Нигери]]ца а, [[Камерун]]ца а, къилбехьа йу [[Йуккъерчу Африкин Республика|Йуккъерчу Африкин Республикца]], малхбалехьа [[Судан]]ца, къилбаседехьа [[Ливи]]ца. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 74pbrtlg53a1j30or1ph4k881w61ntg Чили 0 9606 25778723 15920413 2026-09-21T23:15:02Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778723 wikitext text/x-wiki {{маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Республика Чили |Шен цӀе={{lang-es|República de Chile}} |Доланиг дожар= Чилин |ХӀост=Coat of arms of Chile.svg <!-- |ХӀостан метта=--> |Девиз=Por la razón o la fuerza<br />({{lang-es|Бакъонца йа ницкъаца}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Himno Nacional |Аудио=United States Navy Band - National Anthem of Chile.ogg |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=90|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |lat_dir = S|lat_deg =37 |lat_min =56 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =72 |lon_min =20 |lon_sec = 0 |region = CL |CoordScale =18000000 |Картан тӀехь=CHL orthographic.svg |Мотт=[[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Маьрша йаьлла терахь= [[1810 шо|1810 шеран]] [[18 сентябрь|18 сентябрехь]] |Маьрша йелира=[[Испани|Испанех]] |Коьрта гӀала=[[Сантьяго]] |Йоккха гӀала=[[Сантьяго]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Чилин президентийн исписка|Президент]] |Куьйгалхой=[[Себастьян Пиньера]] |Латтанца меттиг=37 |Латта=756 950<ref>Не включая 1 250 000 км² [[Антарктида|Антарктиды]], на которые претендует Чили.</ref> |Хина процент=1,07 |Бахархойн цӀерш = чилихо, чилихой |Бахархойн меттиг=65 |Бахархой={{тӀекхетар}}{{терахь|17789267}}<ref name="cia">{{cite web|title=Chile|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ci.html|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=2017-06-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530045652/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ci.html |date=2015-05-30 }}</ref> |Мах хадина шо=2017 |Луьсталла=22,81 |ДЧС =507 млрд<ref name="imf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=71&pr.y=12&sy=2019&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=228&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|website = World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=International Monetary Fund|title=Chile|accessdate=5 January 2019}}</ref> |ДЧС лерина шо=2019 |ДЧС меттиг=42 |ХӀораннан а сина ДЧС=27 058<ref name="imf"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,843<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2018 |АКИ меттиг = 44 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">чӀогӀа лакхара</span> |Ахча=[[Чилин песо]] ([[CLP,код 152]]) |Домен=[[.cl]] |Телефонан код=56 |Сахьтан аса=-3 |Билгалдахарш= }} '''Чи́ли''' ({{lang-es|Chile}}, официалан цӀе — '''Респу́блика Чи́ли''' ({{lang-es|República de Chile}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ˈʧile]}})) — [[Къилба Америка|Къилба Америкин]] къилба-малхбузера [[пачхьалкх]], дӀалоцу [[Тийна Ӏапказ]]ан а, [[Андаш]]на а йукъара йеха готта лаьттан аса. Малхбузехьа Тийна Ӏапказ ду, малхбалехьа доза ду [[Аргентина]]ца, къилбаседехьа — [[Перу]]ца, къилбаседа-малхбалехьа — [[Боливи]]ца. Чили [[бердйист]]ан аса йу 6435 км йохаллехь, эксклюзиван бакъо йу уллехь лаьтта хӀордан аренан, цунах олу Чилин хӀорд<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=249151&idVersion=1974-06-04 |title=Декрет 346 от 1974 года Министерства иностранных дел |accessdate=5 мая 2011 |format=HTML |author=Министерство иностранных дел |date=4 июня 1974}}</ref>, цунна чуйогӀу йиъ область<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29958&idVersion=1986-10-23 |title=Ley 18565 de 1986 |accessdate=3 может 2011 |format=HTML |author=Ministerio de Justicia |date=23 октября 1986}}</ref>: [[мехкан хиш]] ({{num|120827|км<sup>2</sup>}}), [[уллера зона]] ({{num|131669|км<sup>2</sup>}}), [[йукъарайаьккхина экономикин зона]] ({{num|3681989|км<sup>2</sup>}}), бердаца йолу континентан [[шельф]] ({{num|161338|км<sup>2</sup>}}). == Этимологи == Историка [[Акоста, Хосе де|де Акоста Хосес]] ма-дийцара, «''Chile''» бохург [[Кечуа (иотт)|кечуа]] маттахь «''шийла''»<ref>[https://archive.org/stream/colecciondehist00medigoog#page/n56/mode/1up/search/peru Coleccíon de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional]</ref> йа «''доза''»<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6979/ Вокруг Света &#124; Журнал &#124; Стручковые остряки]</ref> бохург ду. Кхечу версица иштта олура Чилин махкарчу коьрта тогӀенах. == Истори == {{main|Чилин истори}} [[Файл:Puente Calicanto.jpg|thumb|left|Сантьяго, 1779]] Чилин истори йолало оцу регионе нах хевшинчул тӀаьхьа 13 000 шо гергга хьалха. === Испанин колонизацин мур === Испанхой Чилин къилбаседа декъе чубаьхкале, цигахь дехара индихойн къаьмнаш [[Кечуа (къам)|кечуа]] а, [[аймара]] а, йуккъерчу декъехь — [[Мапуче (къам)|мапуче]], къилбехахь — [[алакалуфаш]], [[яганаш]], [[Она (этнос)|она]]. XIII бӀешо чекхдолуш — XIV бӀешо долалуш Чилин къилбаседа дакъа ([[Мауле (эрк)|Мауле]] эрк тӀекхаччалц) схьадаьккхира [[Инкийн импери|инкаша]]. Мауле эркан къилбехьа мапучен тайпанаш къар ца делира инкашка, чӀогӀа дуьхьало йира цара. [[Файл:Cronicadelperu.jpg|thumb|100px|left|«[[Перун хроника]]» жайнин хьалхара дакъа, ([[1553]])]] 1535-50 шерашкахь испанхойн [[конкистадор]]аш схьайоккху Чилин бердйист 40° къ. ш. гергга, цигахь кхуллу масех гӀала: [[Сантьяго]], [[Нуэва-Эстремадура]], [[Консепсьон (гӀала, Чили)|Консепсьон]], [[Вальдивия]]<ref>{{cite web | author = Педро де Сьеса де Леон. | url = http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-primera-al-ruso/ | title = Хроника Перу. Часть Первая. | publisher = www.kuprienko.info (А. Скромницкий) |date = 2008-07-24 | accessdate = 2012-11-12 | description = | archiveurl =https://archive.is/sQQr| archivedate =2012-07-09}}</ref>. Къилбаседа кӀошташ, цигара бахархой марзбелла бара инкашна куьйга кӀела Ӏан, испанхоша къарйира атта. Мапуче бехачу кӀошташкахь испанхой къилбехьа гӀертар тӀемаш бан безаш хуьлура. [[Сантильян, Фернандо де|де Сантильян Фернандо]] ву [[1558 шо|1558 шарахь]] Чилехь йукъайаьккхинчу гӀарайаьллачу {{гочданза 5|Сантильянан ял|Сантильянан йолан|es|Tasa de Santillán}} ({{lang-es|Tasa de Santillán}}) автор. Уьш дара [[испанхой]]н а, [[Мапуче (къам)|мапуче]] а къаьмнашна йукъара йукъаметтигаш нисъен дуьххьарлера [[Закон (бакъо)|законаш]]. Уьш хӀиттийнера бахархой кхалхар бахьнехь кӀезиг бисарна а, испанхой [[индихой|индихошца]] тӀех гӀуо хиларна а. Колонизаци йолалуш Чилин махкахь вехара 1 миллион гергга стаг, 1590 шеран гергахь индихойн барам охьабелира 549 эзаре кхаччалц, тӀемаш, цамгарш, лайн белхаш бахьнехь<ref>Платошкин Н. Н. Чили 1970—1973. Прерванная модернизация. 2011 с. 10</ref>. [[Файл:Mauricio rugendas - el malon.jpg|thumb|[[Арауканан тӀом]]]] Испанхошна ца карийра Чилехь алсама мехала металлийн маьӀданаш, колонизаци йирзира йуьртабахаман амале, XVII—XVIII бӀешерашкахь испанин къиечу [[Эстремадура]] провинцера а, кхин баскийн а мухажираш чубаржар бахьнехь. Чилин йуккъерачу декъехь Ӏаламан хьолаш тера дара испанерачух. Цигахь ден долийра кӀа, мукх, кӀуомал, кемсаш. Иштта лелон долийра бежнийн а, уьстагӀий а. XVIII бӀешарахь доккха маьӀна хилира цӀеста даккхаран. Иштта, колонин муьрехь бух биллира таханлерачу Чилин экономикин. Оцу муьрехь къаьмнаш иэн доладелира. XIX бӀешо долалуш метисаш бахархойх 80 % гергга бара. === Маршонан мур === {{main|Чилин мур}} [[Файл:Bernardo ohiggins.png|thumb|200px|Бернардо О’Хиггинс]] XIX бӀешо долалуш (1810—1823) [[Бернардо О’Хиггинс]] а, [[Родригес, Мануэль|Родригес Мануэль]] а коьртехь волуш чилин къомо [[Чилин маршо|Испанин колонин Ӏедалах маршо]] йаьккхира. [[1837 шо|1837 шарахь]] Чилин а, [[Аргентина]]н а [[Боливи]]н а, [[Перу]]н а дуьхьала аьтто болуш хилла тӀом, [[Хьалхара тийнаӀапказан тӀом|Хьалхара]] а, [[ШолгӀа тийнаӀапказан тӀом|ШолгӀа]] а «тийнаӀапказан тӀемаш» Чилин ло гӀоле хьал [[Къилба Америка|Къилба Америкин]] малхбуза бердйистехь. XIX бӀешеран йуккъехь Чилин цхьа могӀа нах хевшина меттигаш кхоьллира [[Германи|Германера]] мухажираш. Чилин [[ШолгӀа дуьненан тӀом]] болабаллалц хилла кхиамаш боьзна бара хьалха [[селитра]] а, [[цӀеста]] а даккхарца, цул тӀаьхьа баккха болийра [[кӀора]], даккха долийра [[дети]]. Пайден маьӀданаш даха долоро хаъал айира Чилин экономика. 1927—1931 — [[Карлос Ибаньес дель Кампо|Карлос Ибаньесан]] диктатура. Диктаторан урхаллин хьесапаш Ибаньеса иэн дора социалан демагогица, гойтура ша гӀийлачу нехан агӀонча а, олигархин мостагӀ а, цунах олура «Керлачу Дуьненан Mycсолини». 1931 — демократи йухахӀоттийна, президентан харжамаш хилла. [[1932 шо|1932 шеран]] июнехь аьрру эпсарийн [[хунта]]с харцам бина, вожийра демократица хаьржина президент, кхайкхийра [[Социалистийн республика Чили]] кхоллар, амма иза 12 дийнахь бен ца лаьттира. 1932 шеран октябрехь — демократи йухаерзийна, президентан харжамаш хилла. Цул тӀаьхьа 40 шо сов — демократин кхиар. 1938—1952 — Ӏедалехь йу аьрруцентристийн правительство. 1952—1958 — хилла волу диктаторан Ибаньесан демократица хаьржина президентан урхалла. 1964 шеран президентан харжамашкахь туьйлира шен хийцамийн «Маршонан хьолашкара революци» программица [[Керсталлин-демократин парти (Чили)|Керсталлин-демократин партин]] (КДП) корта [[Фрей Монтальва, Эдуардо|Фрей Монтальва Эдуардо]]. Аграрийн хийцамаш, пачхьалкхо цӀеста схьаэцар (пачхьалкхо схьаийцира цӀеста доккху предприятийн 51 % акцеш). === Альенден хийцамаш а, Пиночетан контрхийцамаш а === {{main|Сальвадор Альенде|Чилера 1973 шарахь хилла тӀеман харцам|Аугусто Пиночет}} Уггаре бес-бесара мах хадабо 1970—1988 шерийн муьро, иза боьзна бу президентан [[Альенде, Сальвадор|Альенде Сальвадоран]] правительствон гӀуллакхца а, инарла [[Пиночет Угарте, Аугусто Хосе Рамон|Пиночет Аугустон]] тӀеман хунтан хийцамашца а. Коьртехь [[Президентан харжамаш Чилехь (1970)|хаьржина (амма абсолютан дукхалла ца хилира)]] президент Альенде Сальвадор волу, Ӏедале блок «[[Халкъан марталла]]» (цхьаьнатоьхна аьрру а, аьрруцентристийн а партеш, кхолламаш) еиначул тӀаьхьа, 1970—1972 шерашкахь махкахь бира аьрру блокан цхьа комплекс социалан-экономикин хийцамаш: предприятеш а, [[банк]]аш а [[къоме ерзор]], аграрийн хийцамаш, социалан программаш кхочушйар, белхалошна гӀоле долчу агӀора белхан законаш хийцар. Оцу хенахь зийра пачхьалкхан экономикин компьютеран урхалла (проект [[Киберсин]]), хилира ийна жамӀ йуханехьа йолу зӀе меллиша хиларна. Альенден политика Ӏоттаелира консервативн финансийн, промышленностан а, [[латифунди]]н а гуонийн кхуьучу дуьхьалонца махкан чоьхьахьа а, кхечу мехкийн корпорацийн Ӏаткъамца арахьа а. Цуо кхачийра экономикин халонашка, тӀаккха цунах хилира [[экономикин бохам]]. Лакхара [[инфляци]]с а, [[сурсатан къоьлла|сурсатан къоьлло]] а айира социалан Ӏаткъам, цуьнца цхьаьна [[Аьттунарг (политика)|аьтту]] оппозицин ахчанех йира [[забастовка]]ш<ref name="Otero">[[Лисандро Отеро]]. [http://scepsis.ru/library/id_1185.html Разум и сила: Чили. Три года Народного единства]. М.: Прогресс. 1983. Стр. 190—192, 205—208, 210—212</ref>, урамашкахь низамаш дохийра<ref name="Otero" />, аьтту [[терроризм]] йолаелира. Ражах зие хиллачеран а, гӀурт йукъахь беллачеран а барам хууш бац. Экономикин хьал кхин а иэшийра, [[АЦШ|америкин]] а, дуьненайукъара а йаккхийчу [[банк]]ийн агӀора, Чилин йина [[Кредит (финансаш)|кредитан]] бойкото. Президент Альенден гуттаренна а Ӏаткъам бора цхьаьна агӀора аьррурадикалаш, цара сиха [[хийцам]]аш бие, дехьадовла арахецар къоме ерзорна тӀиера [[капиталист]]ийн доларниг йуьззина экспроприаци йаре; ткъа кхечу агӀора — аьттушан, цара бохура хийцамаш сацабие, йита кхайкхийна социалан гарантеш<ref name="Otero" />. [[Файл:Chile GDP growth.png|280px|thumb|right|Чилин дерриг чоьхьара сурсат шарахь хийцадаларан процент]] ЦТУ финансаш латтийра оппозицин массийн хаамийн гӀирсашна, политикашна, кхолламашна, гӀо дира кампанин махкара хьал эрча доккхуш<ref>[[Сеймур Херш]]. [http://saint-juste.narod.ru/CIA_vs_Chile.html Тайная война ЦРУ против Чили]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/ch01-01.htm|deadlink=yes|title=Report of CIA Chilean Task Force Activities}}</ref>. Альенден правительствос доху законаш чекх ца довлийтара «Халкъан марталлин» йукъара йоцучу парламентан дукхалло. Парламентан харжамаш 1973 шеран мартехь тӀечӀагӀдира йукъаралла йекъайалар. 1973 шеран 26 майхь Лакхара Суьдо бехке йира Альенден раж махкара законаш дохадарна. 1973 шеран 22 августехь Къоман конгрессо тӀеийцира резолюци, цуьнца правительство законехь йац аьлла кхайкхийра, Альенде бехке вира конституци йохайарна. Факт хилира, «Барто» кхойкхура тӀеман ницкъашка Ӏедалан дуьхьала бовларе, уьш «законан новкъа боллалц». Оппозицин дацара Альенде Ӏедалера дӀаваккха оьшу 2/3 дакъа аьзнаш. 1973 шеран сентябрехь пачхьалкхан Ӏедалан агӀо сецира. Лакхара инарлатето сацам бира [[1973 шеран Чилин тӀеман харцам|тӀеман харцам]] бан. Харцам беш [[президент]]ан гӀала йоккхуш [[Альенде, Сальвадор|Альенде Сальвадор]] вийра (ширачу хаамашца<!-- далее приведены источники 1974—1975 годов --><ref>''[[Лаврецкий И. Р.]]'' Сальвадор Альенде. — М.: Издательство ЦК ВЛКСМ «Молодая Гвардия», 1975. ([[Жизнь замечательных людей]]) — Стр. 269</ref><ref>''Волков В.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5004/ Ночь над Чили]. 1974</ref><ref>''Robinson Rojas Sandford''. [http://www.rrojasdatabank.info/murder.htm The Murder of Allende: And the End of the Chilean Way to Socialism]. Harper and Row, New York, 1975; Fitzhenry&Whiteside Ltd., Toronto, Canada, 1975. ISBN 0-06-013748-7</ref>) йа ша шен вийра (и верси елира 2011 шарахь Альенден дакъа схьадаьккхина теллинчул тӀаьхьа<ref>{{Cite book | first=Óscar | last=Soto | title=El Último dia de Salvador Allende }}</ref><ref>{{Cite book | first=Eugeno | last=Ahumada | title=Chile: La memoria prohibida }}</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2011/07/20/allende/ Смерть Сальвадора Альенде признали самоубийством]</ref>). Махкахь хӀоттийра Правительствон Хунтин коьртехь [[инарла]] [[Пиночет, Аугусто|Пиночет Аугусто]] волу диктатура. [[Файл:Reunión Pinochet - Kissinger.jpg|thumb|250px|[[Пиночет, Аугусто|Пиночет Аугусто]] а, [[Киссинджер, Генри|Киссинджер Генри]] а, 1976]] [[Конституци]] лелар сацийра, дӀасахийцира [[Чилин Къоман Конгресс]], законехь йоцуш кхайкхийра йерриг аьрру а, аьрруцентристийн а партеш а, кхолламаш, Халкъан марталлин йукъайоьдурш а, ца йоьдурш а, ца магийра [[Белхалойн марталлин профцентр]] (CUT), хӀаллакйира [[Киберсин]] проект, аьтту партийн болх «сацабар» кхайкхийра, ткъа [[1977 шо|1977 шарахь]] иштта маггане а ца магийра. ТӀаьхьа кхоьллира керланаш, тӀеман ражан тергонехь йолу можа [[профсоюз]]аш<ref>''Строганов А. И.'' Латинская Америка в XX веке. М.: Дрофа, 2002. С. 279.</ref><ref>''Collier S., Sater W. F.'' A History of Chile, 1808—1994. Cambridge (MA): [[Cambridge University Press]], 1996. P. 307.</ref>. Харцам бича хӀоттийна официалан хьал («[[Гуо лаьцна хьал]]»), лаьттира 11 сентябрал тӀаьхьа баттахь. Оцу муьрехь Чилехь вийра 30 эзар сов стаг<ref>История Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 209</ref><ref>Страны мира. Краткий политико-экономический справочник. М.: Издательство политической литературы, 1975. С. 445</ref><ref>[[Тарасов А. Н.]] [http://saint-juste.narod.ru/pin.htm Хватит врать о Пиночете!]</ref>. [[1990 шо|1990 шарахь]] Чилехь — [[АЦШ]] кховдийначу методикца — кхоьллира «Бакъ долчун а, маслаӀатан а комисси», цуо болх бира шарахь (зие хиллачеран дехаршца бен доцуш). Комиссис листира 4500 гергга диктатуро зулам диначеран гӀуллакхаш<ref>Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Editorial Sudamericana, 2001. P. 347. ISBN 956-262-144-8</ref>. [[Шо|Шерца]] доза тоьхна Комиссин хан йоцуш, Комиссин лимит елира шен таронашца [[1978 шо|1978 шарахь]] [[Пиночет Аугусто]]с тӀеэцна Амнистех Законаца, цуо суд йан йиш ца лора [[1973 шеран Чилера тӀеман харцам|харцаман]] муьран дукхаха долчу зулмашна. Иза бахьнехь Комисси хӀинца а емал еш йу [[Аьррунаг (политика)|аьрручеран]], [[либерал]]ийн, [[профсоюз]]ан, [[бакъоларйархо]]йн кхолламийн агӀора<ref>[http://www.scepsis.ru/library/id_2304.html Марта Абреу. Никто не отомстит за Серхио Чакона?]</ref>. 2004 шарахь президентан [[Лагос, Рикардо|Лагосан]] омарца кхоьллина [[Валечан доклад|Политика бахьнехь лецначеран а, ницкъ баран а гӀуллакхийн комисси]]н белхан жамӀашца баллалц долу пенси делира 28 эзар сов стагана, оцу йа кхечу агӀора тӀеман хунтан урхаллех лацар а, ницкъбар а бахьнехь зулам хиллачарна. Ӏедалан мостагӀий хӀаллакбар дӀадаьхьира мехкал арахьа а. ГӀараелира [[политикин эмигрант]]аш дӀабоху [[Операци «Кондор»]], иза йира [[Къоман талламан урхалла|Къоман талламан урхалло (ДИНА)]], Латинан Америкин кхечу диктатурийн баха гӀуллакхашца цхьаьна. Масала, [[операци «Коломбо»|«Коломбо» операцино]] «Чилера араваьккхина» 119 стаг вийра. Цуьнца цхьаьна Пиночетан ражо европин ультрааьтточаьрца оцу гӀуллакхна йукъаметтигаш латтийра<ref>''Серхио Сорин''. [http://saint-juste.narod.ru/FasPin.html Секретные связи Пиночета, Франко и П-2]</ref>. [[Инарла]] [[Пиночет]]ан урхаллин мур политикин агӀора [[гражданийн бакъонаш|гражданийн]] а, политикин а бакъонаш, [[оппозици]] къиза охьатаӀйаран бух тӀехь йара. [[Репрессеш]], лецарш, [[ницкъбар]] лаьттира [[диктатура]] чекхйаллалц<ref>{{cite web |url = http://www.memoriaviva.com/Tortura/Informe_Valech.pdf. |title = Доклад президентской Комиссии по делам политзаключённых и пыткам (2004) |deadlink = yes }}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.memoriaviva.com/Tortura/Por_un_manana_con_verdad.pdf Документ организации бывших политзаключённых о нарушениях прав человека в период диктатуры (2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323164753/http://www.memoriaviva.com/Tortura/Por_un_manana_con_verdad.pdf |date=2021-03-23 }}</ref>. ГӀараваьллачех репрессин кӀела вахнарг вара Чилин йишлакхархо-бард [[Хара, Виктор|Хара Виктор]]. [[Файл:Santiago Skyline.jpg|thumb|left|280px|Сантьяго, 2007]] Пиночета политикин тӀаьхье бахархойн социалан-экономикин бахаман къийсаме болх бу. Аьрручарна хетарехь, хаъал йухайаьлла правительство болийна [[неолиберал]]ан контрхийцамаш бахьнехь (хийцамашна йуьххьехь мехаш айаделира цхьаццанхьа 18—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, [[бепиг]], [[шура]], [[жижиг]], — 4-10-за<ref group=к>Цхьаццанхьа мехаш айаделира 8—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, бепиг, шура, жижиг, — 4-10-за. Чилихоша хӀинца дагалоьцу, Альенден правительствон дуьхьала болх баро бинчу Ӏаткъаман уггаре халчу хенахь, оцу хенахь кхоьллина хьашташ даархойн ассоциацис духкура сурсаташ мах ца ойуш пачхьалкхан мехаех, адамашна таро лора сий долуш даха. ХӀинца «паргӀата мехаш» къоьлле бигина хьалха таро йолуш хилла доьзалш а. Йуккъера хьолера доьзал, хьалха баххал тӀе хӀума догӀуш болу, хӀинца шайн дааран доза туху цхьаьна бошхап коьшца денна, жижиг шайн менюра дӀадаьккхина бевлла. Шуран сурсаташ чӀогӀа мехала хилла, дукхаха болу доьзалшка иза эца а ца ло, ткъа Альенден правительство хӀора денна беран маьхаза ах литр шура латтайора. // [[Марио Сильверман]]. [http://saint-juste.narod.ru/junta_monopoly.html [[Хунта]] на службе монополий]</ref>), иза бахьнехь тахана 20 % гергга бахархой (официалан хаамашца) беха [[Къоьлла|къоьллехь]]<ref>Пол Митчелл. [http://saint-juste.narod.ru/Chile_in_England.html Правительство Великобритании скорбит по чилийскому диктатору Пиночету]</ref>, ткъа [[приватизаци|приватизацех]] пайда эцна ша [[диктатор]]о, цуьнан доьзалша, кхин ражан гӀуллакххоша<ref>[[Хью О'Шонесси]]. [http://saint-juste.narod.ru/MoneyPin.html Потерянные миллионы Пиночета: британский след]. The Independent, 23 августа 2009 года</ref>. Аьттучара а, [[Неолиберализм|неолибералийн]] авторша иштта хиламийн интерпретаци къовсаме йуьллу, ткъа тешаллин балабо [[Чикаго-бойз#Чилера экономикин хийцамаш (1973-1989 шераш)|Пиночетан экономикин политикин куьйгаллица бина болу]] ладаме экономикин кхиамаш. Тахана Чилин йу уггаре эффектан экономика йерриг Латинан Америкехь, адаман потенциал кхиаран индексца лаьтта 44-гӀа меттигехь, йукъайоьду чӀогӀа лакхара адаман потенциал йолчу мехкашна. Transparency International рейтингца мехкан кхин а йу уггаре лахара коррупцин тӀегӀа — 2013 шарахь 20-гӀа меттиг. [[Файл:Casona Artillería Nº 156.JPG|thumb|left|280px|[[Вальпараисо]], 2011]] [[Файл:Pueblo de San Pedro de Atacama 2013-09-21 11-52-31.jpg|thumb|left|280px|[[Атакама]]]] [[1978 шо|1978 шарахь]] [[МХГӀ]] [[цензура]] мела а лагӀъелира цхьаццанхьа магийра «[[дуьхьала йолу эфир]]» [[радио]]хь а, [[телевидени|телевиденехь]]<ref>[[Тарасов А. Н.]] Верите, что можно подружиться с крокодилом? [http://scepsis.ru/library/id_685.html На «Скепсисе»], [http://saint-juste.narod.ru/crocodile.htm на Saint-juste]</ref> а. [[1980 шо|1980 шарахь]] махкахь тӀеийцира керла [[конституци]], амма йуьззина иза йукъайаккхар дӀатеттира [[1988 шо]] кхаччалц. [[1988 шо|1988 шарахь]] Чилин йерриг исторехь ца хиллачул йоккха [[протест]]аш а, [[АЦШ]] Ӏаткъам а бахьнехь, Пиночет реза хилира [[диктатура]] йисаран [[плебисцит]] йан. Плебисцит йолайалале бакъо елира болх бан [[Аьттунарг (политика)|аьтту]] партешна ([[фашист]]ийн партеш [[де-факто]] йара Чилехь диктатура йолуш а, массо партешна болх бан ца магийтана доллушехь)<ref>[[Тарасов А. Н.]] Хватит врать о Пиночете! [http://saint-juste.narod.ru/pin.htm На Saint-juste], [http://scepsis.ru/library/id_558.html на «Скепсисе»]</ref>. [[1988 шо|1988 шеран]] [[5 октябрь|5 октябрехь]] Пиночет ийшира [[плебисцит]]ехь, ткъа цуо гулйина [[Чилин Къоман кхерамазаллин кхеташо|Къоман кхерамазаллин кхеташоно]] тӀе ца ийцира [[диктатор]]ан лаам, тӀе ца иэцар плебисцитан жамӀаш, керла [[Пачхьалкхан харцам|харцам бар]]<ref>Кармен А. Р. [http://saint-juste.narod.ru/pinochet1.htm Мифотворчество невежд] // «[[Латинская Америка (журнал)|Латинская Америка]]», 2007, № 1.</ref>. [[1989 шо|1989 шарахь]] Чили дехьаелира [[демократи]]н урхалле, хилира [[Чилера Президентан харжамаш (1989)|харжамаш]], цигахь туьйлира диктатуран [[оппозици]] блок «[[Демократин партийн коалици]]». [[1990 шо|1990 шарахь]] [[Керсталлин демократи]] блока кандидат [[Патрисио Эйлвин]] дӀалецира [[президент]]ан дарж. Говзанчаша, [[1980 шо|1980 шеран]] [[конституци]]н бух тӀаьхь, мах хадабо Чилин [[пачхьалкх]]ан-[[бакъо]]нан хӀоттаман демократин а, диктатуран а йукъара компромисс санна, хӀунда аьлча цунна чохь йу гражданийн Ӏедалан [[ТӀеман ницкъаш|эскарна]] терго йан таронан доза туху механизмаш, цуо ло преференцеш хилачу тӀеман ражан гӀуллакххошна<ref>История Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 214—215</ref>. Аналитикийн хаамашца, хӀинца Чилис боккху 1-ра меттиг конкурент хила таро хиларан интегралан гайтамца Латинан Америкин мехкашна йукъахь (27 меттиг дуьненан рейтингехь), йукъайоьду хӀума иэца таро хиларан рейтингехь ткъе итт мехкан; рейтинг-агенталло [[Standard & Poor's]] риск-мехкийн классификацехь йелла лакхара A категори. == Политика == {{see also|Чилин арахьара политика}} === Конституци === Чилехь лела 1981 шеран 11 мартехь [[референдум]] йинчул тӀаьхьа тӀеэцна Конституци. Конституцин чудиллира Пиночета кхин а 8 шарахь урхаллехь вуьсур хилар, ткъа конституцин дукхаха йолу нормаш совцийра 1990 шо кхачале. 1988 шарахь референдуме даьккхира Пиночетан урхалла дӀадахьаран хаттар. Пиночет ийшира, кхайкхийра керла президентан харжамаш 1989 шаран. === Кхочушдаран Ӏедал === [[Файл:Sebastián Piñera, Fotografía Oficial junto a su gabinete ministerial (3).jpg|thumb|240px|Чилин министраш]] Пачхьалкхан корта — президент, изза — правительствон корта. Хоржу бахархоша 4 шаран, йуха харжа бакъо а йоцуш. Президентан бакъо йу векалш, правительствон декъашхой хӀитто, билгалбаха Лакхара а, Апелляцин а суьдийн декъашхой, дерриг тайпана тӀеман ницкъашна баьччаш хӀитто, Къоман полицин хьаькам хӀотто. Иштта президентан бакъо йу законаш йукъа а дохуш, парламенте уьш тӀеэцаре кхийдор. === Законаш кхолларан Ӏедал === ''Лакхара законаш кхолларан меже'' — шина палатан [[Чилин Къоман Конгресс|Къоман конгресс]]: * [[Чилин Сенат|Сенат]] — 38 декъашхо, хоржу бахархоша 8 шаран (цуьнца цхьаьна ах сенаторш хийцало хӀора 4 шарахь); * [[Чилин Депутатийн палата|Депутатийн палата]] — 120 декъашхо (шишша депутат 60 харжамийн гуонера), хоржу бахархоша 4 шаран. Къоман Конгресс 1990 шарахь дехьайаьккхира Сантьягора Ӏедалан децентрализаци йан Ӏалашо йолуш Вальпараисо гӀала. === Суьдан система === Махкара Лакхара суьдан тӀегӀа йу [[Чилин Лакхара суд]], цунна куьйга кӀела йу лахара суьдаш, царна йукъахь Апелляцин суд. === Политикин партеш === {{main|Чилин политикин партеш}} 2013 шеран ноябрера [[Чилера Парламентан харжамаш (2013)|харжамийн]] жамӀашца: '''«Керла дукхалла» (аьрруцентристаш а, аьррунарш а)''' — 21 сенатор а, 67 депутат а: * [[Керсталлин-демократин парти (Чили)|Керсталлин-демократин парти]] — 6 сенатор а, 21 депутат а * [[Чилин Социалистийн парти|Социалистийн парти]] — 6 сенатор а, 15 депутат а * Демократегахьа парти — 6 сенатор а, 15 депутат а * Радикалан социал-демократин парти — 6 депутат * [[Чилин Коммунистийн парти|Коммунистийн парти]] — 6 депутат * Шуьйра социалан болам — 1 сенатор * Чилин Аьрру гражданийн парти — 1 депутат * Партехь боцурш — 2 сенатор а, 4 депутат а; '''«[[Чилегахьа альянс|Альянс]]» (аьттуцентристаш)''' — 16 сенатор а, 49 депутат а: * Маьрша демократин союз — 8 сенатор а, 29 депутат а * Къам карладаккхар — 8 сенатор а, 19 депутат а * Партехь боцу аьттуцентристаш — 1 депутат; '''«Хьуна лаахь, Чили хийцалур йу» (центристаш а, аьрруцентристаш а)''' — 1 депутат: * Либералан парти — 1 депутат * Прогрессин парти — 0 депутат; '''Блокашкахь боцурш''' — 1 сенатор а, 3 депутат а; == Административан йекъайалар == {{main|Чилин административан йекъайалар}} [[Файл:Chile, administrative divisions - ce - colored.svg|220px|right|Чилин регионаш]] Чили йекъало 16 областан<ref>{{Атлас мира|2010|180—181|Парагвай, Уругвай, Чили, Аргентина}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|6}}</ref>, ткъа уьш 56 провинцин а, 348 йукъараллин а. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor=#ececec !Область!!Административан йукъ |- |[[Арика-и-Паринакота]] |[[Арика]] |- |[[Тарапака]] |[[Икике]] |- |[[Антофагаста (область)|Антофагаста]] |[[Антофагаста (гӀала)|Антофагаста]] |- |[[Атакама (область)|Атакама]] |[[Копьяпо]] |- |[[Кокимбо (область)|Кокимбо]] |[[Ла-Серена (Чили)|Ла-Серена]] |- |[[Вальпараисо (область)|Вальпараисо]] |[[Вальпараисо]] |- |[[Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс]] |[[Ранкагуа]] |- |[[Мауле (область)|Мауле]] |[[Талька (Чили)|Талька]] |- |[[Био-Био (область)|Био-Био]] |[[Консепсьон (Чилера гӀала)|Консепсьон]] |- |[[Араукания (область)|Араукания]] |[[Темуко]] |- |[[Лос-Риос (область)|Лос-Риос]] |[[Вальдивия]] |- |[[Лос-Лагос (область)|Лос-Лагос]] |[[Пуэрто-Монт]] |- |[[Айсен-дель-Хенераль-Карлос-Ибаньес-дель-Кампо]] |[[Койайке]] |- |[[Магальянес-и-ла-Антарктика-Чилена]] |[[Пунта-Аренас]] |- |[[Коьрта гӀалан область (Чили)|Коьрта гӀалан область]] |[[Сантьяго]] |- |[[Ньюбле (провинци)|Ньюбле]] |[[Чильян]] |} == Географин хьал == {{main|Чилин географи}} Чилин араволийла ду [[Тийна Ӏапказ|Тийна]] а, ткъа иштта [[Атлантикин Ӏапказ|Атлантикин а Ӏапказан]]. Чилин къилбаседера къилбехьа йохалла йу 4630 км (2880 миль), малхбузера малхбалехьа 430 км (265 миль). Чилин [[климат]] хийцало тропикан гӀум-арен тӀиера къилбаседехь, Ӏапказан барамера тӀекхаччалц къилбехахь. Йуккъера температура: * къилбехахь +3 °С - +16 °С * къилбаседехь +12 °С - +22 °С Уггаре лекха меттиг — [[Охос-дель-Саладо]] лам, 6893 м<ref>{{cite web|url=http://www.montipedia.com/montanas-altas/chile/|title=Montañas de Chile|author=|website=|date=8-05-2019|publisher=}}</ref> Пайден маьӀданаш — [[цӀеста]], [[эчиг]], [[марганцан маьӀданаш]], [[дети]]. == Экономика == {{main|Чилин экономика}} [[Файл:Chile GDP per capita (PPP).svg|thumb|350px|[[ДЧС]] хӀора а синна [[Иэцаран таронан паритет|ИТП]], 1950—2008. Латинан Америка (Куба йоцуш) — сира бос, Чили — сийна бос (АЦШ долларашкахь 2000 шо)]] Промышленностан коьрта отрасль йу маьӀда даккхар (цӀеста а, кхин металлаш а), Чили дуьненахь йаккхийчех [[цӀеста]]н [[экспортёр]] йу, иза доккху, лаладо къоман [[CODELCO]] предприятис. Кхечу промышленностан отраслашна йукъахь — металлургин, дечигтодаран, йуурган, текстилан. Йуьртабахамо, цунна йукъахь чӀара лацар а, хьаннаш лелор а, ло 7 % ЧКЪС (13 % болх бийриш), кхиина ду даьхнийлелор, кхиадо кӀа, кемсаш, кхоьш, шекаран буракъ, картол, стоьмаш. Чили — йаккхийчех цхьаъ экспортёр йу стоьмийн, ткъа иштта чӀеран, дечиган сурсатийн. 1994 шарахь ЧКЪС хилира $97,7 млрд. (ЧКЪС бахархойн синна — $7010), 2008 шарахь иза кхечира $169,6 млрд (бахархойн синна — $14,9 эз. [[Иэцаран таронан паритет|ИТПца]]<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html Книга фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |date=2015-11-06 }}</ref>). [[ДЧС бахархойн синна]] [[Иэцаран таронан паритет|ИТПн]] тӀегӀанца, 90-гӀа шераш долалуш, Чили совъелира Латинан Америкин йуккъерчу тӀегӀанал. И гайтам айаран тенденци дӀайахара тӀаьхьа а, 2013 шарахь Чилин йу уггаре лакхарчех бахархойн синна са Латинан Америкехь ([[Уругвай]]ца цхьаьна могӀарехь). Коьрта махлело мехкаш: Цийчоь, [[Американ-чилин йукъаметтигаш|АЦШ]], Япон, Бразили. Ахча — чилин песо (1 чилин песо (Ch$) йукъахь 100 сентаво ду). ЦӀерпоштнекъан бохалла — 7 766 км, автонекъийн − 79 025 км, чоьхьара хин некъаш — 725 км. Мехкан ладаме порташ: [[Икике]], [[Вальпараисо]]. 2008 шарахь (мах хадор) бюджетан са $44,79 млрд, дайар — $35,09 млрд. Экспорт 66,46 млрд долл. (2008 шарахь) — цӀеста, стоьмаш, чӀара, кехат, химин сурсаташ, чагӀар. [[Файл:Vista Panorámica de Santiago (Sanhattan).jpg|thumb|280px|Сантьяго, 2013]] Коьрта иэцархой (2008 шо): Цийчоь — 14,2 %, АЦШ — 11,3 %, Япон — 10,4 %, Бразили — 5,9 %, Къилба Корей — 5,7 %, Нидерландаш — 5,2 %. Импорт 57,61 млрд долл. (2008 шарахь) — мехкдаьтта а, мехкдаьттан сурсаташ а, химикаташ, электроника, промышленностан сурсаташ, автомобилаш, газ. Коьрта сурсаташ латторхой (2008 шарахь): АЦШ — 19,1 %, Цийчоь — 11,9 %, Бразили — 9,3 %, Аргентина — 8,8 %, Къилба Корей — 5,6 %, Япон — 4,6 %. '''ГӀоле дерш''': дуьненахь уггаре цӀеста дийриг. Стоьмийн экспорт. Йаккхий кхечу мехкашкара инвестицеш бина экономикин айам. Лакхара тӀегӀанера кредитан тешам, чилин песо а, финансийн базар а цхьаьнаэшшара хиларна, пачхьалкхан декхар ца хилира 5,2 % шеран ДЧСх (2008 шарахь; 2004 ш. — 12,8 %) — дуьненахь 121 меттиг. Кхиина ду [[Чилин чагӀардаккхар|чагӀардаккхар]] а, чӀерий кечдар а. '''ГӀийла агӀонаш''': дуьнанан базарахь цӀестан мах чӀогӀа охьабожаро цхьацца хенахь 40 % зие до экспортан. Арахьарчу мехкдаьтта латточарах чӀогӀа йозуш хилар (90 % дерриг дойу мехкдаьттах). Америкин мах лелочарех йозуш хилар. Кхечаьрца дуьстича гӀийла валюта (хийцаран курс 2008 шарахь 1 долларах 509 песо, амма 2004 шарахь 609 песо дара). Инфляци 8,7 % — 2008 ш. мах хадор (2007 ш. 4,4 %). [[Индекс Джини]] — 54,9 2003 ш. (дуьненахь 14 меттиг), 57,1 2000 ш. ЦӀера бахамаша хьаште хьажор (2006 ш.): уггаре мискачара 10 % хьаште хьажадо 1,6 %, ткъа 10 % уггаре хьалдолчара — 41,7 %. Къоьллин тӀегӀа 18,2 % (2005 ш.). 2018 шеран 3 сентябрехь уггаре лахара белхан алапан барам Чилехь хилира 288000 [[Чилин песо|песо]] баттахь ([[АЦШ доллар|$]]440.37 баттахь)<ref name="автоссылка4">[https://www.dt.gob.cl/consultas/1613/w3-article-60141.html ¿Cuál es el valor del ingreso mínimo mensual? — DT — Consultas]</ref><ref name="автоссылка4" /><ref name="автоссылка5">[http://www.salariominimo2017.de/chile/ salariominimo2017.de -&nbsp;Данный веб-сайт выставлен на продажу! -&nbsp;salariominimo2017 Ресурсы и информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206171534/http://www.salariominimo2017.de/chile/ |date=2019-12-06 }}</ref><ref name="автоссылка2">[https://www.t13.cl/noticia/negocios/nuevo-reajuste-del-salario-minimo-entra-vigencia-1-julio Nuevo reajuste del sueldo mínimo entra en vigencia el 1 de julio &#124; Tele 13]</ref><ref name="автоссылка1">[https://www.leychile.cl/Consulta/listado_n_sel?_grupo_aporte&sub=807&agr=2 Ley Chile — Leyes por tema — Ingreso mínimo desde 1990 hasta 2018]</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка3">[https://www.calcular.cl/sueldo-minimo-chile.html Sueldo mínimo en Chile]</ref>. Чилера йуккъера белхан алапан барам 2018 шеран хьолехь хилира 4761.92 [[Чилин песо|песо]] сахьтехь ([[АЦШ доллар|$]]7.28 сахьтехь). == [[ТӀеман ницкъаш]] == {{main|Чили ТӀеман ницкъаш}} == ГӀаланаш == {{main|Чилин гӀаланаш}}Коьрта гӀалийн агломерацеш (ст):<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Chile-Cities.html|title=ЧИЛИ : Регионы и городские агломерации|author=|website=|date=8-05-2019|publisher=}}</ref> {| class="standard" ! № ! width="150px" | Агломераци ! width="100px" | Бахархой<br>(19-04-2017) |- |1 |[[Сантьяго]] |align="right" |6.160.040 |- |2 |[[Вальпараисо]] |align="right" | 901.468 |- |3 |[[Консепсьон (гӀала, Чили)|Консепсьон]] |align="right" |722.929 |- |4 |[[Ла-Серена (Чили)|Ла-Серена]] |align="right" | 401.938 |- |5 |[[Антофагаста]] |align="right" | 352.638 |- |6 |[[Ранкагуа]] |align="right" | 290.864 |- |7 |[[Темуко]] |align="right" | 278.513 |- |8 |[[Талька (гӀала)|Талька]] |align="right" | 237.295 |- |9 |[[Арика]] |align="right" | 204.078 |- |10 |[[Чильян]] |align="right" | 191.983 |} == Бахархой == {{main|Чилин бахархой}} [[Файл:Metro santiago.JPG|thumb|280px|Сантьягон метро]] [[Файл:Bachelet sub 20(2).jpg|thumb|330px|Чилин [[Футболах ловзарах Чилин гулйина команда|команда]]]] 30 - 55 % [[Чилин бахархой|чилихой]] [[Кавказан раса|Кавказан расех]] бу. Метисаш — 45 - 65 %, индихой бу 5 % бахархойх<ref name="UC">{{cite web | title =5.2.6. Estructura racial | url =http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html | website =La Universidad de Chile | accessdate =2007-08-26 | lang =es | archiveurl =https://web.archive.org/web/20071016124831/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html | archivedate =2007-10-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016124831/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html |date=2007-10-16 }} ({{cite web |url = http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/ |title = Main page |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090916211140/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/ |archivedate = 2009-09-16 }})</ref><ref name="autogenerated2">{{cite book|url=https://books.google.cl/books?id=LcabJ98-t1wC&pg=PA93|title=Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI}}{{ref-es}}</ref>. Иммигрантийн къоман хӀоттам бан а бара, хӀинца а бу бес-бесара: алсама бу Испанера (коьртаниг баскаш а, галисихой а), Италера, Германера, Францера, Хорватера, Британин гӀайренаш тӀиера бевлларш. 5 процент бахархой бевлла немцойх, португалихойх, италихойх, французех, къилба славянех<ref>{{cite web|last=Thayer-Ojeda|first=Luis|title=Orígenes de Chile: Elementos Étnicos, Apellidos, Familias|year=1989|publisher=Editorial Andrés Bello|location=Santiago de Chile|url=https://books.google.com/books?id=QCCLWmy_8zcC&hl=es&pg=PA161&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|accessdate=3 April 2014|page=161 |lang = es }}</ref>. Колонин мур болуш Чилин махка баьхкина, охьахевшира 100 - 150 эзар европахо, коьртаниг испанихой. Цул тӀаьхьа, XIX бӀешеран 70 — 90-гӀа шерашкахь мехкан йуккъерачу декъан къилба кӀошташка кхелхира 20 эзар гергга немцой. 1880—1890-гӀа шерашкахь Чиле кхелхира 75 эзар керла гражданаш, царех 44 эзар испанхой, 19 эзар италихой а, французаш а, 12 эзар швейцарихой. XX бӀешарахь Чилин иммигрантийн барам кхечира 600 эзар сов стаге, коьртаниш испанихой, италихой, немцой, хорваташ, Ӏаьрбий. Таханлерачу дийнахь Чилехь веха, дозанал арахьа вина болу, 800 эзар сов стаг<ref name="emigracion" >[https://es.wikibooks.org/wiki/Chile_y_Latinoam%C3%A9rica_en_el_siglo_XX/Los_inmigrantes_europeos_en_Am%C3%A9rica_Latina_durante_el_siglo_XX Chile y Latinoamérica en el siglo XX. Los inmigrantes europeos en América Latina durante el siglo XX]</ref>. === Барам === {{терахь|17925262}} стаг (2018 ш. июль)<ref name="cia" />. === Этносан хӀоттам === [[Файл:Marcha cerca de Biblioteca Nacional de Chile, sept. 2013.jpg|thumb|280px|Сантьяго]] * [[Европахой|Европера бевлларш]] — 30-49 % * [[метисаш]] — 35-60 % * [[индихой]] — 5-12 %<ref name="UC"/><ref name="autogenerated2"/> === Ксенофоби === {{main|Ксенофоби Чилехь}} === Адаман дахаран йукъара барам === [[Дехара ду аьлла ларъен хан|Адаман дахаран йукъара барам]] — 79,1 шо<ref name="cia" />. * [[Божарий]] — 76 шо. * [[Зуда]]рий — 82,2 шо. ГӀалин бахархойн дакъа — 87,6 %<ref name="cia" />. == Оьздангалла == {{main|Чилин оьздангалла}} === Дин === Чилехь килс дӀакъастийра пачхьалкхах 1925 ш. конституцица, бахархойх 80 % сов бу [[Католикийн килс|Руман-католикийн килсанах]]. Дукха хьолахь килс наггахь бен ца гӀертара мехкан политикин дахарна йукъа, амма 1960-гӀа шераш чекхдовлуш, социалан белхана лерина папин [[энциклика]]шна тӀаьхьа дозуш, ткъа иштта европин католицизман социалан боламийн Ӏаткъам бахьнехь, чилин килса йолаелира ладаме роль ловзо махкахь социалан хийцамаш барехь, социалан жигара динан белхалойн барам хаъал тӀекхийтира. Цхьаболчу динан гӀуллакххоша гӀо дира Керсталлин-демократин партин Ӏаткъам сов боккхуш. 1970 шарахь Чилин католикийн килсо официалан кхайкхийна капитализме цабезам, дӀатесира дерриг шен хилла мехала кехаташ, ткъа иштта шайн хилла, са луш долу, латташ а, объекташ а. 1973 шерал тӀаьхьа килсо емал дора адамашна ницкъ бар, дайар, лечкъор. Католикаш боцуш, Чилехь йу онда тобанаш [[протестант]]ийн а (1992 шеран бахархой багарбаран терхьашца, уьш бахархойх 13 % бара), [[яхӀудий]]н а. Протестантийн килсан ладаме Ӏаткъам кхетало Йоккха Британино чӀогӀа гӀолацарца а, махкахь Къилбаседа Америкин динан кхолламаша кхоьллина цхьа могӀа дешаран меттигаш а, социалан институташ а хиларца<ref>[http://www.hrono.ru/land/cili/index.php Хронос]</ref>. == МХГӀ == Пачхьалкхан телекомпани — '''TVN''' (''Televisión Nacional'' — «Къоман телевизион»), шена чохь ду иштта цӀе йолу телеканал, коьллина 1969 шарахь. == Ӏиданаш == Чилехь хӀоттийна 15 официалан Ӏидан де, царех исс динан ду, йалх — дуьненан. Цул сов Ӏидан лору плебисцит, президентийн йа [[Чилера Парламентан харжамаш|парламентан харжамийн]]<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30082&idVersion=1988-05-06 |deadlink=yes |title=Ley 18700 de 1988 |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=6 может 1988 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170918202404/https://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30082&idVersion=1988-05-06 |archivedate=2017-09-18 }}</ref>, официалан бахархой багарбаран денош<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28960&idVersion=1970-12-10 |title=Ley 17374 de 1970 |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio de Economía |date=10 декабрь 1970}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=194251&idVersion=2002-02-01 |title=Ley 19790 de 2002 |accessdate=12 декабрь 2011 |format=HTML |author=[[Ministerio de Economía, Fomento y Reconstrucción de Chile|Ministerio de Economía, Fomento y Reconstrucción]] |date=1 февраль 2002}}</ref>. {|class="wikitable sortable" width=100% |- !colspan=5|Чилера мукъа денош |- !Терахь !!ЦӀе !!Оригиналан цӀе !!Амал !!Билгалдахарш |- |[[1 январь]]<ref name="l2977">{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=23639&idVersion=1915-02-01 |title=Ley 2977 de 1915 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=1 февраль 1915}}</ref> ||[[Керла шо]]|| ''Año Nuevo'' ||Гражданийн ||ТӀедиллина<ref name="l19973">{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=230132 |title=Ley 19973 de 2004 |accessdate=10 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=10 сентябрь 2004}}</ref> |- |rowspan=2 colspan=1|[[март]]-[[апрель]]<ref group=к>[[Сийлахь пӀераска]] а, [[Сийлахь шот]] — уьш догӀу шина денца [[Пасхан кӀиранде]] хилале долу, цуьнан терахь хӀора шарахь башха лору. Хьалхарчу терахь 20 мартан а, 23 апрелан а йукъахь ду, ткъа шолгӀачун — 21 мартан а, 24 апрелан а.</ref>||[[Сийлахь пӀераска]]<ref name="l2977"/> ||''Viernes Santo''||rowspan=2 colspan=1| Динан || |- |[[Сийлахь шот]]<ref name="l2977"/> || ''Sábado Santo'' || |- |[[1 май]]<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=4941&idVersion=1931-05-28 |title=Decreto con fuerza de ley 178 de 1931 del Ministerio de Bienestar Social |accessdate=9 Март 2011 |format=HTML |author=Ministerio de Bienestar Social |date=28 может 1931 |quote=Título IV - Art. 322. Se declara feriado el 1.º de mayo de cada año, día de la fiesta del trabajo}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=207436&idVersion=2003-01-16 |deadlink=yes |title=Decreto con fuerza de ley 1 de 2003 del Ministerio del Trabajo y Previsión Social - Código del trabajo |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=[[Ministerio del Trabajo y Previsión Social de Chile|Ministerio del Trabajo y Previsión Social]] |date=16 январь 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911190329/http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=207436&idVersion=2003-01-16 |archivedate=2016-09-11 }}</ref> ||[[Хьалхара май (Ӏида)|Къинхьегаман де]]||''Día del Trabajo'' ||Гражданийн ||ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу<ref name="l19973"/><ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=264651&idVersion=2007-09-14 |title=Ley 20215 de 2007 |accessdate=1 сентябрь 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Trabajo y Previsión Social |date=14 сентябрь 2007}}</ref> |- |[[21 май]]<ref name="l2977" /> ||Чилин ТӀеман-хӀордан флотан де |''Día de las Glorias Navales'' ||Гражданийн || |- |[[29 июнь]]<ref name="l2977"/><ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29840&idVersion=1985-09-17 |title=Ley 18432 de 1985 |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=17 сентябрь 1985}}</ref> ||[[Петран а, Павелан а де]] ||'' San Pedro y San Pablo'' ||Динан ||Дехьадоккху гергарчу мукъа деношна, нагахь иза нислахь шинаран а, пӀераскан а йукъарчу муьрехь<ref name="l19668">{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=160270&idVersion=2000-03-10 |title=Ley 19668 de 2000 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=10 март 2000}}</ref> |- |[[16 июль]]<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=257080&idVersion=2007-01-06 |title=Ley 20148 de 2007 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=6 январь 2007}}</ref> ||[[Кармен жӀаран|Кармен жӀаран де]] ||''Día de la Virgen del Carmen'' ||Динан || |- |[[15 август]]<ref name="l2977"/> ||[[Марьям хьалайаккхар]] ||''Asunción de la Virgen'' ||Динан || |- |[[18 сентябрь]]<ref name="l2977"/> ||[[Мехкашкара къоман Ӏиданийн исписка#Ч|Хьалхара правительствон иэсан де]] ||''Primera Junta Nacional de Gobierno'' ||rowspan=2 colspan=1|Гражданийн |ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу<ref name="l19973"/> |- |[[19 сентябрь]]<ref name="l2977"/> ||Эскаран де||''Día de las Glorias del Ejército de Chile'' ||ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1043726&idVersion=2012-09-14 |title=Ley 20629 de 2012 |accessdate=16 сентябрь 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Trabajo y Previsión Social |date=14 сентябрь 2012}}</ref> |- |[[12 октябрь]]<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=24262&idVersion=1921-11-24 |title=Ley 3810 de 1921 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=24 ноябрь 1921}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=202322&idParte=&idVersion=1974-10-10 |title=Decreto ley 687 de 1974 |accessdate=14 август 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=10 октября 1974}}</ref> ||[[Колумбан де]]||''Descubrimiento de Dos Mundos'' ||Гражданийн ||Дехьадоккху гергарчу мукъа деношна, нагахь иза нислахь шинаран а, пӀераскан а йукъарчу муьрехь<ref name="l19668"/> |- |[[31 октябрь]]<ref>{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=279294&idVersion=2008-10-11 |title=Ley 20299 de 2008 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=11 октября 2008}}</ref> ||[[Реформацин де]] ||''Día Nacional de las Iglesias Evangélicas y Protestantes'' ||Динан || |- |[[1 ноябрь]]<ref name="l2977"/> ||[[Берриг сийлахьчеран гулам]] ||''Día de Todos los Santos'' ||Динан || |- |[[8 декабрь]]<ref name="l2977"/> ||[[Марьям доьзалах хилар]] ||''Inmaculada Concepción'' ||Динан || |- |[[25 декабрь]]<ref name="l2977"/> ||[[Ӏийса пайхамар вина де]]||''Navidad'' ||Динан ||ТӀедиллина<ref name="l19973"/> |} == Хьажа кхин а == {{АгӀонийн дитт|Чили}} == Билгалдахарш == ;Комментареш {{билгалдахарш|2|group=к}} ;хьосташ {{билгалдахарш|2}} == Литература == {{refbegin|2}} ;Оьрсийн маттахь * ''Вильегас С.'' Стадион в Сантьяго. Преступления чилийской военной хунты. М.: Прогресс, 1976. * ''Зорина И. Н.'' Революция или реформа в Латинской Америке. Критика реформизма чилийской христианской демократии. М.: Наука, 1971. * ''Лабарка Годдард Э.'' Чили, раскалённое докрасна. М.: Прогресс, 1973. * ''[[Лисандро Отеро|Отеро Л.]]'' Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. М.: Прогресс, 1983. * Очерки истории Чили. М.: Наука, 1967. * Трагедия Чили. Материалы и документы. М.: Издательство политической литературы; Издательство Агентства печати Новости, 1974. * Чили: боль и борьба. М.: Правда, 1974. * Чили. Политика. Экономика. Культура. М.: Наука, 1965. ;Испанхойн маттахь * Adler Lomnitz L., Melnick A. Neoliberalismo y clase media: el caso de los profesores de Chile. Santiago: DIBAM, 1998. ISBN 956-244-074-5 * Cademartori J. Chile: el módelo neoliberal. Santiago:Chile-América CESOC, 2001. * Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Sudamericana, 2001. {{ISBN| 956-262-144-8}} * Fuentes M. Memorias secretas de Patria y Libertad y algunas confesiones sobre la Guerra Fría en Chile. Santiago: Grijalbo, 1999. {{ISBN| 956-258-094-6}} * González Pino M., Fontaine Talavera A. Los mil dias de Allende. Vol. 1. Santiago: Centro de Estudios Publicos, 1998. {{ISBN| 956-7015-23-6}} * Rojas A. Salvador Allende. Una época en blanco y negro. Buenos Aires: Aguilar, 1998. {{ISBN| 950-511-386-2}} * Uribe A. Intervención norteamericana en Chile: dos textos claves. Santiago: Sudamericana, 2001. {{ISBN| 956-262-123-5}} ;Ингалсан маттахь * ''Dinges, J.'' The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents. New York and London: New Press, 2004. * ''Schneider, C. L.'' Shantytown Protest in Pinochet’s Chile. Philadelphia: Temple University Press, 1995. * The Pinochet Case: Origins, Progress and Implications. London: Institute of Latin American Studies, 2003. {{refend}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Ков = Чили |Викидошам = Чили |Викитека = Чили |Викикерланаш = Чили }} * [http://www.congreso.cl Сайт парламента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329023718/http://www.congreso.cl/ |date=2020-03-29 }} * [https://chile.mid.ru/ Сайт посольства РФ в Чили] * {{Dmoz|Regional/South_America/Chile}} * {{Wikiatlas|Chile}} * [http://sobrechile.org/ Информационно-познавательный сайт о Чили] * [http://www.russianhome.cl/ Портал русскоязычного сообщества в Чили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122014746/http://russianhome.cl/ |date=2011-01-22 }} {{Библиоинформаци}} {{Чили теманашкахь}} {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} {{АПКХ}} {{CSN}} {{Меркосур}} [[Категори:Чили| ]] ci9c6icstegsoa8mqyb857pw9sg4bu5 Шри-Ланка 0 9607 25778727 10201477 2026-09-21T23:15:14Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778727 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Демократин Социалистин Республика Шри-Ланка |Шен цӀе={{lang-si|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය}}<br />{{lang-ta|இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு}}<ref>http://www.parliament.lk/languages/acts/T/2010/18th_amendment_act.pdf</ref> |Доланиг дожар=Шри-Ланки |ХӀост=Coat of arms of Sri Lanka.svg |Шатлакхан Иллинан цӀехь=Sri Lanka Matha |Урхаллин тайпа=[[Ийна республика]]<ref>{{cite web|url=http://www.mid.ru/bdomp/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/c85bc3c93685450f43256a53003c9c86!OpenDocument|title=Демократическая Социалистическая Республика Шри-Ланка|date=11.04.2011|publisher=[[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]|accessdate=2012-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Aq6Npf2|archivedate=2012-02-03}}</ref> |lat_dir = N |lat_deg = 7 |lat_min = 45 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 80 |lon_min = 46 |lon_sec = 0 |region = LK |CoordScale = 4000000 |Картан тӀехь=Sri Lanka on the globe (Asia centered).svg |Меттанаш=[[Сингалойн мотт|сингалойн]] а, [[Тамильхойн мотт|тамильхойн]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[4 февраль]] [[1948]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала= [[Шри-Джаяварденепура-Котте]] (часть столичных функций исполняет г. [[Коломбо]]) |Йаккхий гӀаланаш=[[Коломбо]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Махинда Раджапаксе]]<br />[[Дисанаяка Джаяратне]] |Латтанца меттиг=119 |Латта=65 610 |Хина процент =1,9 |Бахархойн меттиг=57 |Бахархой = {{тӀекхетар}}21 675 648<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла=308 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,715<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 92 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча=[[Ланкийн рупи]] |Домен=[[.lk]] [[.இலங்கை]] |Телефонан код=94 |Сахьтан асаш = +5:30 }} '''Шри-Ла́нка́'''<ref>{{cite web|url=http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook050/01/part-008.htm|title=Активные процессы в области ударения|author=Валгина Н. С.|date=03.04.2002|work=Активные процессы в современном русском языке|publisher=Институт открытого образования Московского государственного университета печати|accessdate=2011-04-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/618kgxaR8|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517222417/http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook050/01/part-008.htm |date=2011-05-17 }}</ref> ({{lang-si|ශ්‍රී ලංකාව}}, {{lang-ta|இலங்கை}}), официальни цӀе '''Демократи́н Социалистин Респу́блика Шри-Ла́нка́''' ({{lang-si|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය}}, {{lang-ta|இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு}}) — Къилба Азин пачхьалкх. {{Азин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] cfv8u9pdyd6onmveyokdkdblwxel3xo Эквадор 0 9608 25778728 16091586 2026-09-21T23:15:17Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778728 wikitext text/x-wiki {{Тардалар|Экватор|экваторах}}{{маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Республика Эквадор |Шен цӀе={{lang-es|República del Ecuador}} |Доланиг дожар=Эквадоран |Девиз=Dios, patria y libertad<br />({{lang-es|«Дела, Даймохк, маршо»}}) |Шатлакхан Иллинан цӀе=Salve, Oh Patria |Аудио= Anthem of Ecuador.ogg |Маьрша йаьлла терахь= [[1809 шо|1809 шеран]] [[10 август]] |Маьрша йелира= [[Испани|Испанех]] |lat_dir =S |lat_deg =1 |lat_min =24 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =78 |lon_min =28 |lon_sec = 0 |region = EC |CoordScale =5000000 |Йаккхий гӀаланаш=[[Кито]], [[Гуаякиль]] |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=86|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Куьйгалхойн даржаш=[[Президенты Эквадора|Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Гильермо Лассо]]<br />[[Альфредо Борреро]] |Латтанца меттиг=73 |Латта=283 561 |Хина процент=2,4 |Бахархойн меттиг=68<ref name=cia /> |Бахархой= {{тӀекхетар}} {{терахь|18267203}}<ref name="cia">{{cite web|title=Ecuador|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ec.html|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligenca Agency|accessdate=2020-08-28|lang=en|ref=cia|archive-date=2015-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530030004/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ec.html|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530030004/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ec.html |date=2015-05-30 }}</ref> |Мах хадина шо=2022 |Луьсталла=59,6 |ДЧС=205,989 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=311,213,314,313,316,339,218,223,228,233,238,321,243,248,253,328,258,336,263,268,343,273,278,283,288,293,361,362,364,366,369,298,299,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|accessdate=2020-10-16}}</ref> |ДЧС лерина шо=2019 |ДЧС меттиг=67 |ХӀораннан а сина ДЧС={{терахь|11929}}<ref name="dataimf"/> |АКИ = {{тӀекхетар}}0,758<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2019 |АКИ меттиг = 85 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча= [[АЦШн доллар]], [[эквадоран сентаво]];<br />[[эквадоран сукре]] (2000 шо кхаччалц) |Сахьтан аса=-5 <ref>UTC&nbsp;-6 на [[Галапагосские острова|Галапагосских островах]].</ref> |Билгалдахарш=<references/>}} '''Эквадо́р''' ({{lang-es|Ecuador}}), официалан цӀе — '''Респу́блика Эквадо́р''' ({{lang-es|República del Ecuador}} {{IPA|[reˈpuβlika ðel ekwaˈðor]}}), — [[Къилба Америка|Къилба Америкин]] къилбаседа-малхбузера [[пачхьалкх]]. Эквадоран малхбузехьа [[Тийна Ӏапказ]]ан хиш ду, къилбаседехьа доза ду [[Колумби]]ца, малхбалехьа а, къилбехьа а — [[Перу]]ца. Эквадоран йукъахь ду [[Галапагос]]ан гӀайренаш. [[Унитаран пачхьалкх]]. == Этимологи == 1830 шарахь [[Сийлахь Колумби|Сийлахь Колумбин республикех]] [[Сийлахь Колумби йохар|къаьстина]] Кито департаментах йира маьрша пачхьалкх «''Эквадор''» ({{lang-es|Ecuador}} схьадаьлла {{lang-es|ecuador}} — «экватор» дашах) цӀе а йолуш, цӀе йелира пачхьалкхан мохк [[экватор]]ан шинне агӀор латтарна{{sfn|Поспелов|2002|с=479}}. == Истори == {{main|Эквадоран истори}} === Испанин колонизацел хьалха === ХӀинцалера Эквадоран махкахь генарчу заманахь дуьйна даьхна тайп-тайпана [[индахой]]н тайпанаш — кара, [[киту]], тумбе, [[каньяри]], кхин а. Уьш бехара [[таллар]]ца, [[чӀаралацар]]ца, [[латталелор]]ца. Вайн эран 1-ра эзарлагӀа шо чекхдолуш бердаца деха кара тайпана индахой, тӀелетира ламанан кӀошташна, иэшийра меттигера бахархой — киту а, кхин а тайпанашкара индахой (цхьаберш хӀаллак бира, цхьаболчарна ассимиляци йира), йиллира пачхьалкх, цунах латинаамерикин литературехь олу «[[Киту]] паччахьалла». XV бӀешарахь ([[1460 шо гергга долуш]]) «Киту паччахьалла» схьайаьккхира инкийн пачхьалкхо [[Инкийн импери|Тауантинсуйус]] (схьайаккхаран тӀом бахбелира 15 шарахь гергга). Инкийн пачхьалкхан дукхаха болу бахархой (инкаш — урхаллера чкъор) бара [[Кечуа (къам)|кечуа]] тайпанан индахой. И мохк схьабаккхар бахьнехь [[Кечуа (мотт)|кечуа мотт]] уггаре баьржина индахойн мотт хилира хӀинцалера Эквадоран махкахь. === Испанин колонизаци === Эквадоран мохк [[Испани]]на баьккхира [[Писарро, Франсиско|Писарро Франсиско]] накъосташа — [[Бартоломе Руис]]а ([[1526]] — дуьххьара десант йоссар) а, [[Себастьян де Белалькасар]]а ([[1531 шо|1531 шарахь]] схьабаьккхира Эквадоран мохк) а. Цара шира индахойн йуьртан меттигехь йиллира Сан-Франсиско-де-Кито гӀала. [[1529 шо|1529 шарахь]] Писаррон Керла Кастилин (хӀокху заманан [[Перу]]н а, Эквадоран а мохк) инарла-капитан дарж делира, ткъа [[1539 шо|1539 шарахь]] шен ваша [[Писарро, Гонсало|Гонсало]] [[Кито |Сан-Франсиско-де-Китон]] урхалча хӀоттийра. Мохк схьа а баьккхина шортта [[деши]] а, [[дети]] а доллу меттиг ца карийна, испанхой махкахь плантацеш йан буьйлабелира, цигахь къахьоьгуш бара индахой а, [[Африка|Африкера]] балийна лайш а. Доккха маьӀна долуш дара ламанан кӀошташкахь [[уьстагӀийлелор]]. === Маршо === {{main|Эквадоран маршойаккхаран тӀом}} XIX бӀешарахь Эквадорехь а, йерриг Латинан Америкехь буьйлабелира къоман-маршонан тӀемаш а, революцеш а. Революцех цхьаъ хилира [[Кито]]хь [[1809 шо|1809 шеран]] августехь, цуьнан сийнна тӀаьхьа [[10 август]]ехь Эквадорехь кхайкхийра [[Маршонан де (Эквадор)|Маршонан де]]. 1820 шеран 9 октябрехь революци хилира, цуьнан жамӀехь пачхьалкх кхайкхийра — [[Маьрша провинци Гуаякиль]]. Къоман болам туьйлира [[1822 шо|1822 шарахь]], Колумбин эскарша испанхой хӀаллак бича. Эквадор карайахара [[Боливар, Симон|Боливар Симонна]]. [[1822]]—[[1830 шо|1830 шерашкахь]] — Эквадор [[Сийлахь Колумби]]н йукъахь, оцу хенахь махках олура «Кито область»<ref>[http://www.munze.ru/index8_2.html Нумизматика — Обзоры по континентам. Южная Америка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209143056/http://www.munze.ru/index8_2.html |date=2019-12-09 }}</ref>. [[1830 шо|1830 шеран]] [[13 май]]хь кхайкхийра маьрша республика Эквадор, нисса оцу терхьера дуьйна мехко лелайо таханлера цӀе. Дерриг XIX бӀешарахь а, XX бӀешеран хьалхара шерашкахь дуьйна Эквадоран дахар дӀадоьду шина партина — консерваторшна а, либералашна а — йукъара ира къийсамца. XIX бӀешерийн йуккъехь дуьйна Эквадоран кхеланна йукъагӀерта европин мехкаш. 1845 шарахь Британин агӀор болчу Ӏаткъамо Эквадорехь тӀеоьцу [[лолла]] дӀадоккху закон. 1860-гӀа шерашкахь эквадоран президенто (фактехь — диктатор) [[Гарсия Морено, Габриель|Гарсия Морено Габриела]] [[Франци]]ца [[протекторат]] хӀотто барт бан гӀерташ кехаташ йаздо. XIX бӀешеран чаккхенехь йолийра кхечу мехкийн инвестицеш Эквадоран капитална — британхой буьйлабелира мехкдаьтта лаха, ткъа америкахой — [[какао]]н а, [[къаьхьуо]]н а плантацеш кхио, цӀерпоштнекъаш дахка. === Эквадор XX а, XXI бӀешерашкахь === 1906 шарахь Конституцица католикин килс дӀакъастийна пачхьалкхах<ref>Галибина Е. С. Общее и особенное в Революции Мэйдзи и в либеральной революции в Эквадоре // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения. — 2008. — № 4. — С. 69</ref>. [[1923 шо|1923 шарахь]] Эквадорехь даккха долийна [[мехкадаьтта]]. Оццу хенахь (1920-гӀа шерашна йуьххьехь) Эквадорехь кхоллабала буьйлабелла радикалан кхолламаш — социалистийн, анархистийн, коммунистийн. 1925-28 шерашкахь цара бира Эквадорехь масех герзашца болу гӀаттам, уьш Эквадоран правительство охьатовӀийра. [[1941 шо|1941 шарахь]] — [[Перун-эквадоран тӀом|Эквадоран а, Перун а йукъахь тӀом]] хилира Амазонкин лакхенашкара шуьйра мохк бахьнехь. [[Перу]]н эскар алсама а, тӀом бан хьуьнар долуш а хилла цхьа могӀа иэшамаш бира эквадоран ницкъашна. ЖамӀехь, 280 эзар км² майда йолу къовсаме мохк Перун кхечира (иза герга йу таханлера Эквадоран майданна). * [[1972]] — инарла [[Родригес Лара, Гильермо |Родригес Ларин]] тӀеман харцам. * [[1975 шо|1975 шеран]] 31 августера 1 сентябран буса — америкин «Texaco Gulf Oil» фирмо ахча делла харцам бан гӀоьртира. * [[1979 шо|1979 шеран]] 29 апрелехь, тӀеман диктатурин итт шо сов даьлча, хилира конституцица мехкан президентан дуьххьарлера харжамаш. [[Рольдос Агилера, Хайме|Рольдос Агилера Хайме]] туьйлира оцу харжамашкахь, цунна Эквадорна рекорд йолу миллион сов кхаж белира, дарже веира 1979 шеран 10 августехь. «Цхьаьнатоьхна халкъан ницкъаш» (Concentracion de Fuerzas Populares) партера дӀаваьллачул тӀаьхьа, 1980 шарахь цуо кхоьллира «Халкъан хийцамаш а, демократи а» (Partido Pueblo, Cambio y Democracia) парти. 1981 шеран 24 майхь Рольдос тӀаьхь волу хӀаваан кема чудуьйжира Уайрапунга лаьмнашкахь [[Лоха (провинци)|Лоха]] провинцехь. Кхелхира берриг пассажираш: Рольдосан зуда Букарам Марта, дуьхьалонан министр Марко Субиа Мартинес зудчуьнца, шиъ тӀемлойн эпсар, кхин кхоъ новкъахо а<ref>[https://www.nytimes.com/1981/05/31/weekinreview/the-world-in-summary-plane-crash-kills-ecuador-president.html Президент Эквадора погиб в авиакатастрофе]</ref>. Шен хийцамийн политика бахьнехь, дахарна дуккха а кхерамаш тийсар тидаме оьцуш, таллам беш автобохамехь шиъ коьрта теш кхалхар бахьнехь, авиабохаман кхечу тешаш дуьйцург цхьаьна ца дарна, Рольдос валаро кхоьллира къайлаха барт бина иза вийна хиларан верси. * [[1984]]—[[1988]] шерашкахь урхалла дира президента [[Леон Фебрес Кордеро]]с (1931 шеран 9 март — 2008 шеран 15 декабрь), цуьнан аьттуйукъанан правительство Эквадоран исторехь хилла уггаре репрессийн йолучех цхьаъ. 1987 шарахь Кордерос охьатаӀийра коьртехь инарла Франк Варгас Пассоса волу тӀемлойн гӀаттам, Пассоса бехке йира Кордерон правительство коррупцех а, экстремизмех а. ГӀаттам охьатаӀийначул тӀаьхьа къиза репрессийн мур беира, оцу хенахь дукхаха болу оппозицин векалш лийцира, ницкъ бира, йа тӀепаза байра. Башха тидам тӀебахара вежарий Рестрепо (12 а, 16 а шо), Колумбера схьабовлар долу, тӀепаза бар, уьш полицис лецначул тӀаьхьа церан декъий ца карийра. * [[1997]] парламенто «мехкан урхалла дан хьекъал ца тоарна» Ӏедалера дӀаваьккхина президент [[ӀабдаллахӀ Букарам]]. * [[2000]] — [[9 январь|9 январехь]] тӀаьхьарчу президентан — [[Джамил МуӀад]]ан — администрацис кхайкхийра къоман валюта [[Эквадоран сукре|сукре]] дӀа а даьккхина, америкин доллар йукъадаккха воллуо фициалан валюта дина аьлла, экономикин къоьллара аравалархьама. Оцу балхо дуккха эзарнаш эквадоран индахой а, говзберташ а президентана реза ца хилар хаийтира арабевлла, коррупцина а, экономикин политикина а дуьхьала * [[2000]] — [[21 январь|21 январехь]] — президентан гӀарулийн полкан баьчча полковник [[Лусио Гутьеррес]], цунна омар деллера дуьхьала берш дӀасалахка аьлла, къоман парламентана тӀелеташ баьччалла а дитина йуьстаха велира, гӀишло схьалаьцча, иза гӀаттамхойн шина куьйгалхочуьнца цхьаьна йукъавахара къам кӀелхьарадаккхаран правительствона, амма иза масех сахьтехь бен ца лаьттира. * [[2000]] — [[22 январь|22 январехь]] — йукъагӀоьртина тӀеман ницкъийн баьччалло (инарла Мендоса) Ӏедал дӀаделира вице-президентана [[Густаво Нобоа]]н, ткъа Гутьеррес 6 баттана набахте воьллира. Гутьеррес маьрша велира гӀараваьлла политик хилла, цунна гӀолецира индахойн «Пачакутик» боламо, кхоьллира политикин парти «21 январан патриотин йукъаралла» (Sociedad Patriótica). * [[2002]] — президентан харжамашкахь Гутьеррес Лусио туьйлира Эквадоран уггаре хьалдолчу, «бананан паччахьал» [[Альваро Нобоа]]л (Álvaro Noboa). Толам цунна беира эквадоран маьхкдаьтта Эквадоран куьйгакӀела далор ду аьлла деллачу дашо. Амма сихха кхийтира, пачхьалкхан керла куьйгалхочо хаьржина эквадоран экономика тойаран хьесапаша хьал тодийр доций. Инфляци кхуьуш йара бохаман боларца, коррупцин ун кхийтира Ӏедалан йерриг тӀегӀанашна. ТӀаьххьара президентан дийзира [[АЦШ]]га а, [[ДВФ]]га а гӀо деха. Цунна тӀаьхьа богӀу экономикера морса белхаша кхин а къиен бира бахархой, цӀеххьана аьрру а, индахойн а партеш реза цахилар алсама делира. Вице-президент Паласио генавелира цунна, популистийн шира лозунгашна тешаме хилла. * [[2004]] — [[ноябрь|ноябрехь]] оппозици гӀоьртира президентана импичмент йан, реза цахиларан массашкахь акцеш йеш. Гутьеррес оцу хенахь кӀелхьара ваьккхира эскаро а, оппозицин йукъахь бекъабаларш а хилла. Реза ца хиларан бахьна хилира Гутьерреса Конституци йохайар лакхара суьдан Ӏедалан агӀор — 2004 шеран декабрехь. Мехкан парламентехь цуьнан агӀончаша хийцира Лакхара суьдан дукхаха болу декъахой. Иза бахьнехь Лакхара суд, оппозицин тӀетовжийла йолу, Гутьеррес Лусион тешаме хилира. Пачхьалкхан куьйгалхочун дуьхьала болчара сихха бехке вира иза урхаллин диктатуро хӀотто гӀертарна. Оцу хенахь президенто кховдорца Лакхара суьдо берриг бехкаш дӀабехира Эквадоран хиллачу президенташна ӀабдаллахӀ Букараман (1996—1997) а, Нобоа Густавон (2000—2003 шераш) а тӀера, уьш бехке беш беш бара коррупцина. Жимма тӀаьхьа цуо бакъо а йелира шинне президентана эмиграцера даймахка верза. Оцу балхо кхачийра массашкахь нах реза цахилар. * [[2005]] — [[15 апрель|15 апрелехь]] чӀагӀлуш йолу политикин къоьлла бахьнехь, президента Гутьерреса чолхе хьал хӀоттийна мехкан коьрта шахьрахь [[Кито]]хь, Лакхара суьдан керла хӀоттам дӀасахецарх кхайкхийна, гӀоьртира адаманна цабеза сацам баран бехк царна тӀебилла. Оппозицис йуха а бехке вира Гутьеррес Лусио Ӏедал доладаккхарна, Китохь урамаш тӀебевлира реза боцурш. [[16 апрель|16 апрелехь]] чолхе хьал дӀадаьккхира. Массашкахь адам карзахдалар бахьнехь, цхьацца хаамашца, кхелхира цхьанна тӀера кхаанна тӀекхаччалц стаг, иттаннашна чевнаш йира, бӀаьргаш Ӏийжо газца дӀовш туьйхира. [[19 апрель|19 апрелехь]] балхара мукъа велира Эквадоран полицин шеф инарла Хорхе Поведа, ткъа цул тӀаьхьа президентан куьйга кӀелара дӀадолу аьлла кхайкхийра эскаро. * [[2005]] — [[20 апрель|20 апрелехь]] «[[Бананийн путч]]»: Эквадоран парламент — Къоман конгресс (Congreso Nacional) (сессехь оппозицин депутаташ бен бацара) Ӏедалера мукъаваьккхира Гутьеррес Лусио, ткъа кхин а сахьт даьлча пачхьалкхан куьйгалхочун чӀагӀо йайтира вице-президенте [[Альфредо Паласио]]га. Гутьеррес ведира президентан гӀалара беркеманна тӀехь, махкара аравала таро цахилла политикин къайлавалар лоьхуш лечкъира [[Бразили]]н вакийлатехь. Эквадоран инарлин прокуратуро Гутьеррес лаца ордер йелира, экс-президент бехке вира демонстранташца къиза хиларна. * [[2006]] — [[25 ноябрь|25 ноябрехь]] хилира харжамаш, цигахь толам баьккхира аьрру ницкъийн кандидато [[Рафаэль Корреа]]с. Цунна кхаж тесира 57 % харжамхочо. Цуьнан оппонентна [[Альваро Нобоа]]на (Alvaro Noboa) 43 % кхаьжнаш тесира. Харжамашла хьалха Рафаэль Корреан толам гуш бацара. Хьалхара турехь иза шолгӀа вара, онда масштабан пиар-кампани бахьнехь цунах харжамал хьалхара къовсаман лидер хилира. Цул хьалха Рафаэль Корреа Эквадоран финансийн министр вара. Европехь а, АЦШхь а дешна къона экономисто, дош делира кхечу мехкан маьхкдаьттан компанеш мехкара арайаха, арахьара декхар 10 млрд доллар дӀа ца далар. ЖамӀехь Рафаэль Корреа эккхийра правительствера, амма гӀаравелира эквадоран мискачу наханна йукъахь, уьш бу 75 % мехкара 14 миллион вахархочух. Цуо дош ло Эквадорах кхин цхьаъ онда президентан Ӏедал долу пачхьалк йан, Венесуэлин масалца, цигахь мехкдаьттан са хьажайо социалан хьашташна. Харжамашкахь иэшна Альваро Нобоа нисса бӀостанехьа ву шен къовсамочунна. Иза уггаре хьалдолу стаг ву Эквадорехь. [[1994 шо|1994 шарахь]] дегара кхаьчна йоккха бизнес-импери 110 предприяти, доьзалан хьал са даьккхина, бананашца мах лелош — маьхкдаьтта дӀадаьлча Эквадоран коьрта Ӏаламан бахам. Коьрта башхалла кандидаташна йукъахь [[АЦШ]]аца йолу йукъаметтиг йара. Рафаэль Корреа вевза шен америкин дуьхьала хиларца, доттагӀалла дара КӀайчу цӀийнан коьртачу мостагӀчуьнца — [[Венесуэла|Венесуэлин]] президентаца [[Уго Чавес]]ца. Альваро Нобоа, нисса дуьхьала, лууш вара, Венесуэлица а, [[Куба|Кубица]] а Эквадоро йукъаметтигаш шелйина, церан меттана АЦШца йукъаметтигаш чӀагӀйан. == Географи == == Экономика == === Арахьара мах лелор === {{see also|Америкин-эквадоран йукъаметтигаш}} 2017 шеран экспорт<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html По данным книги фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612194511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |date=2007-06-12 }}</ref> — 19.12 млрд долл. — маьхкадаьтта, бананаш, зезагаш, креветкаш, какао, къаьхьуо, дечиг, чӀара, кӀуомал. Коьрта эцархой — АЦШ — 31,5 %, Вьетнам — 7,6 %, Перу — 6,7 %, Чили — 6,5 %, Панама — 4,9 %, Росси — 4,4 %, Цийчоь — 4 %. 2017 шеран импорт — 19.03 млрд долл. — промышленностан сурсаташ, маьхкадаьтта сурсаташ, хьаштан сурсаташ. === Энергетика === 45 % электроэнерги йоккху [[ЙЭС]] тӀехь, йисинарг [[ГЭС]] тӀехь, амма Эквадоран гидроэнергетикин таронаш йерриг лелош йац — хин резервийн доккхаха долу дакъа (Андашкахь) лелош дац. === Хьуьнан бахам === [[Аре]]нийн а, [[Лам|лаьмнийн]] а доккхаха долу дакъа (44 %) тӀуьна экваторан [[хьун|хьаннаш]] йолуш ду. ТӀаьхьарчу заманахь гӀаш долу дитташ хьакхар алсама даьлла. Хьуьнан промысел кхуьуш йу, масала кечдеш ду бальзан дитт, гевейан мут, капока а, [[тагуа|пальмин бӀар]] гулдар. 75 % дечиг йагочунна лелош ду. === Транспорт === Ламанан ландшафто транспортан маша кхиорехь новкъарло йо. Дерриг цӀерпоштнекъийн дохалла ду 1200 [[километр]]. Онда къовлам болу автонекъаш — {{nobr|23 256 км}}, лаьттан — 5044 км. Бердйисташкара а, кхи чоьхьара а гӀаланаш вовшахтосу [[Панамерикин шоссе|Панамерикин некъ]], чекхболу коьртачу шахьрахула — [[Кито]]х. коьрта цӀерпоштнекъан хаамаша вовшахтосу Гуаякиль [[Куэнка (Эквадор)|Куэнкица]] а, Китоца а. [[Гуаякиль]] а, [[Пуэрто-Боливар]] а — уггаре йаккхий порташ йу. 10 коммерцин авиаасанаша дуьненайукъара а, кхин чоьхьара а хӀаваан дӀасалелориш до [[Аэропорт Хосе Хоакина де Ольмедо|Хосе Хоакина де Ольмедо]] аэропортера. == ТӀеман ницкъаш == {{main| Эквадоран тӀеман ницкъаш}} [[Файл:Kfir CE front.JPG|мини|Эквадора тӀеман-хӀаваан ницкъаш]] Эквадоран тӀеман ницкъаш ({{lang-es|Fuerzas Armadas del Ecuador}}) — пачхьалкх маьрша а, латта ца даккхийта а, машар ларбаран а Ӏалашо йолу Республика Эквадоран дерриг эскар. Лаьтта [[Эквадоран лаьттахулара эскар|лаьттахулара]], [[Эквадоран тӀеман-хӀордан ницкъаш|тӀеман-хӀордан]], [[Эквадоран тӀеман-хӀаваан ницкъаш|тӀеман-хӀаваан ницкъех]]. 1996 шарахь герзашца болу ницкъашкахь гӀуллакхехь вара 125 185 стаг. 1995 шарахь тӀеман хьашташна дайира 386 млн долл., йа 2,1 % ДЧС. == Бахархой == {{main|Эквадоран бахархой}} [[Файл:Ecuador_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|[[Эквадоран бахархойн хенийн-сте-боьшаллин пирамида]] 2020 шарна]] Бахархойн барам — {{терахь|16904867}}<ref name="cia" /> (2020 шарахь мах хадор). Бахархой гулбелла шина уггаре йоккха гӀалахь — [[Гуаякиль|Гуаякилехь]] а, [[Кито]]хь а, мехкан йисина нах беха меттигаш 400 эз. стагал сов йац. Шарахь тӀекхета — 1,2 %; Дуьненна тӀе бовлар — 17 стаг 1000 стеганна; Адам далар — 5,2 стаг 1000 стегах; Эмиграци — 0 стаг 1000 стегах. Адам дахаран йуккъера барам — 74,5 божарий; 80,6 зудаий. Иммунокъоьллин вирус кхеттарш ([[ВИЧ]]) — 0,4 % (2018 шеран мах хадорца). Этно-расин хӀоттам: [[метисаш]] 65 %, [[индахой]] 25 %, хӀукӀайнаш 7 %, хӀуӀаьржанаш 3 % Грамоталла — 94 % божарий, 92 % зударий (2017 шеран хаамашца). Дин: католикаш 74 %, кхин берш 26 % — уьш бу Керстачеран а, Дин даржоран а Альянсан, [[Делан Ассамблейш|Эквадорера Делан Ассамблейн Инжилан конференцеш]], [[Делан килс (Кливленд, Теннесси)|Делан килсан]] тӀаьхьабозурш, [[баптисташ]], [[адвентисташ]]. ==== Меттанаш ==== Цхьаъ бен боцу официалан мотт Эквадоран Конституцин 1 коьртан 2 йаззамца бу испанхойн мотт, къаьмнашна йукъахь буьйцу меттанаш официалан къобал бина цуьнца цхьаьна [[Кечуан меттанаш|кечуа]] а, [[Шуар (мотт)|шуар]] а. Орамера къаьмнийн кхин меттанаш лелабо гуттаренна гулахь деха къаьмнийн шеш бехачура официалан мотт санна.<ref>{{Cite web|url=https://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Ecuador/english08.html|title=Ecuador: 2008 Constitution in English|website=pdba.georgetown.edu|access-date=2021-07-26}}</ref> === ГӀаланаш === {{main|Эквадоран гӀаланаш}} [[Урбанизаци]]н тӀегӀа йу 64,2 % (2020 шарахь), уггаре луьста бахархой хевшина мехкан малхбузехь (бердйист) а, йуккъехь а. Эквадоран коьрта шахьар [[Кито]], йиллина испанхоша жима индахойн эвлан меттехь. [[Гуаякиль]] — шен барамца уггаре йоккха гӀала, йоккха порт а, махлелоран йукъ а йу, лаьтта хьена латта долчу йуьртабахаман регионехь. [[Куэнка (Эквадор)|Куэнка]] — шен барамца кхоалгӀа гӀала йу, лору мехкан «оьздангаллин йукъ», дуккха а студенташ болуш, америкин а, европахойн а пенсионерашна йукъахь гӀарайаьлла - [[Экспатриаци|экспаташца]]. [[Манта (гӀала)|Манта]] — 250 000 вахархо волу хӀордан порт йу. Тойеш йу, цуо Мантина таро лур йу регионехь уггаре йаккхийчех порт хила. == Оьздангалла == {{main|Эквадоран оьздангалла}}Эквадор къаьста испанин оьздангаллин тӀаьхье орамера бахархойн оьздангаллин ламастийн тӀаьхье цхьаьнакхетарца. Мацца а цкъа мехкан латта йукъахь дара инкийн империн. [[Кито]], [[Къилба Америка|Къилба Америкин]] колонийн коьрта шахьрехь уггаре дика лаьтташ йерг, хьалхара колонийн архитектурин чӀогӀа дика кепаш йу. Колонин муьрехь йерриг говзаллин кепаш кхуьура килсан Ӏаткъамца, цара леладора [[Европа|Европехь]] коьрта долчу [[барокко]]н хотӀан ларраш. ХӀинца дукхаха йолу болх беш йолу килсаша, [[Кито]]хь Ӏалашдо мехала исбаьхьаллин кхолламаш: суьрташ, килсан пхьегӀаш, аьгна дечиг, статуяш, тайп-тайпана хаздерш. == Кухни == Эквадоран кухнехь индахойн къаьмнийн ламасташ ду, дукха кепара даарш ду. ЧӀогӀа деза даар ду кхузахь: ягуарлокро (картолийн чорпа цӀийца), локро-де-кесо (картолийн чорпа нехчанца а, авокадоца а), кальдо-де-пата (эсанан кхаьрзина бергех йина чорпа), [[севиче]] (буьда хӀордан сурсаташ: чӀара, креветкаш, лаймин мутт чу, кӀуон бурч тухуш бераме йоьхкина устрицаш), кхаьрзина банан патакон, иза хьалха йуьллу тӀекхалла йа гарнир санна, кангрехада (кхехкийна крабаш). ГӀарайаьлла кхаьрзина куй (хӀордан хьакха) иза хьалхайуьллу ламанан декъехь а, бердйистехь а. [[Орельяна (провинци)|Орельяна]] провинцехь меттигера бахархоша йуу<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ByLLY-uzsSs youtube: н. п. Помпея, завтрак из личинок пальмового жука]</ref> [[чуйн]] тӀаьхь кхаьрзина [[ЦӀен пальмин чхьуьйриг|пальмин чхьуьйриган]] нӀаьвцицигаш. Эквадоран йий Къилба Америкехь лору уггаре дикачех. Цул сов, барашкахь ца кхоьрруш лур ду къоман «чичу», шекаран эрзаш даьккхина «[[Писко (малар)|писко]]» йа «агуардиенте» къаркъа. == Арахьара политика == {{Main|Эквадоран арахьара политика}} Эквадоран коьрта арахьараполитикин Ӏалашо йу: арахьара агрессех мохк ларбар а, чоьхьара законехь доцу гӀуллакхех лардалар а; [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]о (ВКъКх) а, [[Америкин пачхьалкхийн кхоллам]] (АПКх) гӀолацар; чӀара лаца берд йистера 200 миль хӀордан мехкан реза цахилар; 1942 шеран Машарех, доттагӀаллех, дозанех лаьцна [[Перу]]с а, Эквадоро а махк къийсаран [[Перун-эквадоран йукъаметтигаш|дов]] дерзоран протоколанна (Протокол Рио) реза цахилар. Эквадоран арахьамахлелоран йукъаметтигаш ламаста [[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ]]ка [[Америкин-эквадоран йукъметтигаш|йирзина]] йара, 1970-гӀа а, 1980-гӀа а шерашкахь Эквадоро [[Маьхкдаьтта дозанал арадоккху — мехкийн кхоллам]]ан (ОПЕК) декъахо хиларна цкъаццӀа йозуш йоцу арахьара политика лелайора. [[Борха Севальос, Родриго|Борха Севальос Родриго]] президент волуш, 1980-гӀа шерашкахь, Эквадоран дуьненайукъара арахьараполитикин уьйранаш хилира алсама тайп-тайпана, президент [[Фебрес-Кордеро Рибаденейра, Леон|Фебрес-Кордеро Рибаденейра Леон]] волуш хиллачул, иза Цхьаьнатоьхна Америкин политике хьаьжна вара. Масала, Эквадоро шен уьйранаш жигарайаьхна [[КхолгӀа дуьненан мехкаш]]ца, дуьненайукъара кхолламашца, [[Малхбузен Европа|Малхбузен Европица]], [[Социалистийн агӀора гӀоьртина мехкаш|социалистийн мехкашца]]<ref>[http://countrystudies.us/ecuador/76.htm Ecuador — Foreign Relations]</ref>. 1969 шарахь Эквадоро а, [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|Советийн Союзо]] а дӀатесира [[Советийн-эквадоран йукъаметтигаш|дипломатин йукъаметтигаш]], амма 1972 шарахь, Эквадор ОПЕК йукъайахча бен, СССР бала ца хилла оцу мехкана. 1970-гӀа шерашна йуккъехь Советийн Союзо [[Кито]]хь латтайора вакилат, АЦШца оцу мехкан Ӏаткъамна къовсам латтабора<ref name=cs>[http://countrystudies.us/ecuador/78.htm Ecuador — Other Nations and International Organizations]</ref>. === Эквадоро делла политикин къайлабовларш === * 16.08.2012 Эквадоро [[политикин къайлавалар|къайлаваьккхина]] [[Лондон]]ера шайн вакийлатан латта тӀехь [[WikiLeaks]] йиллина — [[Ассанж, Джулиан|Ассанж Джулиан]]. 11.04.2019 Ассанж Джулианан Эквадоран гражданалла дӀа а йаьккхина Лондонан полицин дӀавелла. * 24.06.2013 Эквадоро делла ЦТУ хилла белхалочун [[Эдвард Сноуден| Сноуден Эдвардна]] мухӀажиран кехаташ<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2013/06/24/n_2994377.shtml Эквадор выдал Сноудену документы беженца]</ref>. == Ӏиданаш == * [[1 январь]] — [[Керла шо]] * [[март]] — [[Шовкъе кӀира]]. * [[1 май]] — [[Хьалхара май (Ӏида)|Къинхьегаман де]]. * [[24 май]] — [[Пичинчера тӀом|Пичинчера тӀеман]] де. * [[26 май]] — [[Ӏийса пайхамаран ДегӀан а, ЦӀийн а Ӏида]]. * [[24 июль]] — [[Боливар, Симон|Боливар Симонан]] де. * [[10 август]] — Маршонан де. * [[2 ноябрь]] — [[Берриг тешаме беллачеран де]]. * [[25 декабрь]] — [[Ӏийса пайхамар вина де|Вина де]]. == Хьажа кхин а == * [[Эквадоран визин политика]] == Билгалдахарш == {{билгалдахарш}} == Литература == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ |Ков = Эквадор |Викитека = ЭСБЕ/Экуадор |Викидошам = Эквадор }} * [http://www.presidencia.gob.ec Президент Эквадора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816030007/http://www.presidencia.gob.ec/ |date=2012-08-16 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html Данные об Эквадоре в Книге Фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612194511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |date=2007-06-12 }}{{ref-en}} * [http://www.galapagocruise.com/geography.html Galapagos geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183102/http://www.galapagocruise.com/geography.html |date=2016-03-03 }}{{ref-en}} * [http://www.darwinadventure.com/galapagos-darwin-research-station.htm Галапагосские острова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205141231/http://www.darwinadventure.com/galapagos-darwin-research-station.htm |date=2009-02-05 }}{{ref-en}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Эквадор/}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1212882.stm Ecuador profile] from the [[BBC News]]{{ref-en}} * {{wikiatlas|Ecuador}} {{АХь}} {{Къилба Америкин пачхьалкхаш}} {{Эквадор теманашкахь}} {{АПКХ}} {{CSN}} {{Меркосур}} [[Категори:Эквадор| ]] [[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 1tb9li1t63txmlvdotxxlzgsatj2fvk Экваторан Гвиней 0 9609 25778729 9092776 2026-09-21T23:15:20Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778729 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Экваторан Гвиней |Шен цӀе= {{lang-es|República de Guinea Ecuatorial}}<br />{{lang-fr|République de la Guinée Équatoriale}}<br />{{lang-pt|República da Guiné Equatorial}} |Доланиг дожар= Экваторан Гвинейн |Девиз= Unidad, Paz, Justicia («Единство, Мир, Справедливость») |Шатлакхан Иллинан цӀе= Caminemos pisando las sendas <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа= [[Президентан республика]] |lat_dir = N |lat_deg = 1 |lat_min = 37 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 10 |lon_min = 29 |lon_sec = 0 |region = GQ |CoordScale = 1000000 |Кхоьллина= |Маьрша йаьлла терахь= [[12 октябрь]] [[1968]] |Маьрша йелира= [[Испани|Испанех]] |Йоккха гӀала=[[Бата (Экваторан Гвиней)|Бата]] |Меттанаш =французийн мотт, португалихойн мотт а испанхойн мотт |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Нгема Мбасого, Теодоро Обианг|Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] <br /> [[Танг, Игнасио|Игнасио Милам Танг]] |Латтанца меттиг= 141 |Латта= 28 051 |Хина процент= кӀезиг |Бахархойн меттиг= 166 |Бахархой = 704 001<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Countries and Areas Ranked by Population|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|lang=en|accessdate=2013-10-26}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 25,14 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,554<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 136 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |ДЧС=9,1 млрд |ДЧС лерина шо= 2004 |ДЧС меттиг=182 |ХӀораннан а сина ДЧС=16,507 |Ахча=[[Франк КФА BEAC|Франк КФА]] (CFA franc) |Сахьтан аса = UTC+1 <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Экваторан Гвиней''' ({{lang-es|República de Guinea Ecuatorial}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ɣiˈne.a ekwatoˈɾjal]}}, {{lang-fr|République de Guinée équatoriale}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} bx5bfa0ce96tyj92xsozjftrzax5946 Эритрей 0 9610 25778730 9092777 2026-09-21T23:15:23Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778730 wikitext text/x-wiki {{falseredirect|Эритрейн экономика}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Эритрей |Шен цӀе=ሃገረ ኤርትራ{{ref-ti}}<br />{{lang-ar2|دولة إرتري}}{{ref-ar}} |Доланиг дожар=Эритрейн |ХӀостан метта=Эмблема <!--|Девиз=--> |Шатлакхан Иллинан цӀе=ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа=[[Президентан республика]] <!--|Пачхьалкхан дин=--> |lat_dir =N |lat_deg =15 |lat_min =9 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =39 |lon_min =37 |lon_sec = 0 |region = ER |CoordScale =4000000 |Меттанаш=''бац''; дуку. [[тигринья]], [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] а [[Ингалсан мотт|ингалсан]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[24 май]] [[1993]] |Маьрша йелира=[[Эфиопи|Эфиопех]] |Йоккха гӀала=Асмэра |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]] |Куьйгалхой=[[Афеворки, Исайяс|Исайяс Афеворки]] |Латтанца меттиг=100<!-- из английской ВП --> |Латта=121 100 |Хина процент=кӀезиг |Бахархойн меттиг=118<!-- из английской ВП --> |Бахархой=6 086 495<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate=}}</ref> |Мах хадина шо = 2012 |Бахархой ларарца=5 291 370 |Бахархой лерина шо = 2008 |Луьсталла=43,1 |ДЧС=3 743 млн<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=643&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=89&pr.y=10|title=Eritrea|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6173a3u5y|archivedate=2011-08-22}}</ref> |ДЧС лерина шо=2008 |ДЧС меттиг=168<!-- из английской ВП --> |ХӀораннан а сина ДЧС=747<ref name="imf2" /> |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,351 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=181 |Авиакомпания=[[Eritrean Airlines]] |Ахча=[[Эритрейн накфа|накфа]] ([[ERN, 232]]) <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Эритре''' — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} 82c9xnjjpkoapowotti997i8mumwfnf Эфиопи 0 9611 25778734 9092779 2026-09-21T23:15:35Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778734 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Федеративная Демократическая Республика Эфиопия |Шен цӀе = {{lang-am2|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}} {{ref-am}} <br />Federaalawaa Dimokraatawaa Repabliikii Itoophiyaa {{ref-om}} |Доланиг дожар = Эфиопии |Девиз = |Байракх = Flag_of_Ethiopia.svg |ХӀостан метта = Эмблема |Шатлакхан Иллинан цӀе = (Вперёд, милая мать Эфиопия) <!--|Аудио = --> |lat_dir =N |lat_deg = 8|lat_min =58 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =39 |lon_min =34 |lon_sec = 0 |region = ET |CoordScale =7000000 |Кхоьллина = [[X век до н. э.]] |Йоккха гӀала = [[Аддис-Абеба]] |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] <br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Тешоме, Мулату|Мулату Тешоме]]<br />[[Хайлемариам Десалень]] |Латтанца меттиг = 27 |Латта = 1 104 300 |Хина процент = 0,7 |Бахархойн меттиг = 13 |Бахархой = {{тӀекхетар}}93 877 025<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 77 |ДЧС = 30 млрд.<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=8&sy=2012&ey=2012&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=PPPGDP&grp=0&a=#download|title=Report for Selected Countries and Subjects October 9,2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=9&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=001%2C998&s=PPPGDP&grp=1&a=1|title=World Economic Outlook Database, October 2013}}</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС = 483 |ДЧС меттиг = 93 |АКИ= {{тӀекхетар}} 0,396 |Локхалла АКИ = <span style="color:#e0584e">лахара</span> |Лерина шо АКИ=2013 |АКИ меттиг=173 |Ахча = [[Эфиопин быр]] ([[ETB, код 230]]) <!--|Билгалдахарш = --> }} '''Эфио́пи''' йа '''Хьабашийчоь''' ({{lang2|am|ti|ኢትዮጵያ}} {{IPA|[ʾiːtjoːṗṗjaː]}}, {{lang-om|Itoophiyaa}}), официальни цӀе — '''Федерати́вни Демократи́н Респу́блика Эфио́пи''' ({{lang-am|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}} {{IPA|[je.iːtjoːṗṗjaː feːdeːralaːwiː diːmoːkraːsiːjaːwiː riːpebliːk]}}, {{lang-om|Federaalawaa Dimokraatawaa Repabliikii Itoophiyaa}}), кхин хьаохо йевзаш йара '''Абиссини''' — [[Малхбалера Африка|Малхбалера Африкин]] пачхьалкх. {{Африкан Мехкаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Африка]] [[Категори:Пачхьалкхаш]] eujakcmxlsdp3aoi2lbynt326jswy6f Къилба-Африкин Республика 0 9612 25778628 9092664 2026-09-21T23:10:57Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778628 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Къилба-Африкин Республика |Шен цӀе = Republic of South Africa <br />Republiek van Suid-Afrika<sup>[[#Языки и официальные названия|1]]</sup> |Доланиг дожар = Къилба-Африкин Республикин |ХӀост =Coat of arms of South Africa.png |Девиз = !ke e: ǀxarra ǁke» ([[цъхам]]) &nbsp;«Разные люди объединяются |Шатлакхан Иллинан цӀе = <!--|Аудио=--> |Урхаллин тайпа = [[Парламентан республика]] |lat_dir = S |lat_deg = 29 |lat_min = 10 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = ZA |CoordScale = 5000000 |Мотт=[[ингалсан мотт|ингалсан]], [[африкаанс]], [[Венда (мотт)|венда]], [[зулу]], [[Коса (мотт)|коса]], [[къилбера ндебеле]], [[свати]], [[къилбаседера сото]], [[сесото]], [[Тсвана (мотт)|Тсванг]] а [[Тсонга (мотт)|тсонга]] а |Маьрша йаьлла терахь=[[31 май]] [[1961]] |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Коьрта гӀала=[[Претори]] <small>(администрацин)</small><br />[[Кейптаун]] <small>(законодательная)</small><br />[[Блумфонтейн]] <small>(судебная)</small> |Йаккхий гӀаланаш=[[Йоханнесбург]], [[Кейптаун]], [[Дурбан]], [[Претория]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой=[[Зума, Джейкоб|Джейкоб Зума]]<br />[[Мотланте, Кгалема|Кгалема Мотланте]] |Латтанца меттиг=24 |Латта=1 219 912 |Хина процент=кӀезиг |Бахархойн меттиг=26 |Бахархой={{охьадалар}}48 601 098<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=41 |ДЧС=505,2 млрд |ДЧС лерина шо=2009 |ДЧС меттиг=26 |ХӀораннан а сина ДЧС=10 243 |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,619<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2011|year=2011|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=August 21, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnKgBRkb|archivedate=2013-01-19}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2011 |АКИ меттиг= 123 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> <!--|Билгалдахарш=--> }} '''Къилба-Африкин Республика''' йа '''КЪАР''' ({{lang-af|Republiek van Suid-Afrika}}, {{lang-en|Republic of South Africa}}) — Африкин пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == == Провинцеш == [[Файл:South Africa 1991.jpg|Къилба-Африкин Республикин провинцеш (1991)|300px|thumb]] [[Файл:SouthAfricaNumbered.png|thumb|300px|Къилба-Африкин Республикин провинцеш]] {| class="wikitable sortable" ! width="40"| № ! Провинци ! Административан центр ! Майда,<ref>{{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/Census2011/Products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=9780621413885 |page=9}}</ref><br />км² ! Бахархой,<ref>{{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/Census2011/Products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=9780621413885 |page=18}}</ref><br />стаг (2011) ! Люсталла,<br />стаг/км² |- | 1 | [[Малхбузен Капийн провинци]] | [[Кейптаун]] | align="right" | 129 462 | align="right" | 5 822 734 | align="right" | 44,98 |- | 2 | [[Къилбаседа Капийн провинци]] | [[Кимберли (ЮАР)|Кимберли]] | align="right" | 372 889 | align="right" | 1 145 861 | align="right" | 3,07 |- | 3 | [[Малхбален Капийн провинци]] | [[Бишо (гӀала)|Бишо]] | align="right" | 168 966 | align="right" | 6 562 053 | align="right" | 38,84 |- | 4 | [[Квазулу-Натал]] | [[Питермарицбург]] | align="right" | 94 361 | align="right" | 10 267 300 | align="right" | 108,81 |- | 5 | [[Маьрша пачхьалкх (КЪАР)|Маьрша пачхьалкх]] | [[Блумфонтейн]] | align="right" | 129 825 | align="right" | 2 745 590 | align="right" | 21,15 |- | 6 | [[Къилбаседа-малхбузен провинци (КЪАР)|Къилбаседа-малхбузен провинци]] | [[Мафекинг]] | align="right" | 104 882 | align="right" | 3 509 953 | align="right" | 33,47 |- | 7 | [[Гаутенг]] | [[Йоханнесбург]] | align="right" | 18 178 | align="right" | 12 272 263 | align="right" | 675,12 |- | 8 | [[Мпумаланга]] | [[Нелспрёйт]] | align="right" | 76 495 | align="right" | 4 039 939 | align="right" | 52,81 |- | 9 | [[Лимпопо (провинци)|Лимпопо]] | [[Полокване]] | align="right" | 125 754 | align="right" | 5 404 868 | align="right" | 42,98 |- style="background: #CCC;" | || Массо || || 1 220 813 || 51 770 560 || 42,41 |} {{Африкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] bwrtinlqt2agghr5p3tb77b66y8ug86 Ямайка 0 9613 25778735 10212017 2026-09-21T23:15:38Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778735 wikitext text/x-wiki {{маьӀна}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Ямайка |Шен цӀе=Jamaica |Доланиг дожар=Ямайкан |Девиз=Out of Many One People (Из многих людей — единый народ) |lat_dir =N |lat_deg =18 |lat_min =10 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =77 |lon_min =20 |lon_sec =0 |region = JM |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь = Jamaica (orthographic projection).svg |Маьрша йаьлла терахь = [[7 август]] [[1962]] |Шатлакхан Иллинан цӀе = Jamaica, Land We Love |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]] |Мотт=[[Ингалсан мотт|ингалсан]] |Йоккха гӀала=[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]] |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]<br />[[Генерал-губернатор]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Йоккха Британин монарх Елизавета II|Елизавета II]]<br />[[Патрик Аллен]]<br />[[Симпсон-Миллер, Поршия|Поршия Симпсон-Миллер]] |Латтанца меттиг=160 |Латта=10 991 |Хина процент=1,5 |Бахархойн меттиг=138 |Бахархой = 2 868 380<ref name=WorldFactbook>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html The CIA World Factbook - Jamaica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |date=2018-12-24 }}</ref> |Бахархой лерина шо = 2011 |Луьсталла = 252 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,730<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 86 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Ахча = [[ямайкан доллар]] ([[JMD,код 388]]) |Сахьтан аса = [[UTC-5]] }} '''Ямайка''' ({{lang-en|Jamaica}} {{IPA|[dʒəˈmeɪkə]}}) — гlойре пачхьалкх йу. == Географи == == Истори == {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] hkkhoqbjaq8wcpqwj760it52sea0hyn Япони 0 9614 25778736 24233484 2026-09-21T23:15:41Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778736 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Япони |Шен цӀе = 日本 |Доланиг дожар = Японин |ХӀост = Japanese Imperial Seal.svg |ХӀостан метта = |Девиз = |Шатлакхан Иллинан цӀе = Кими га йо |Аудио = Kimi ga Yo instrumental.ogg |Урхаллин тайпа = [[Конституцин монархи]] |Пачхьалкхан дин =дан дац |lat_dir =N |lat_deg =37 |lat_min = 25 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =138 |lon_min =57 |lon_sec = 0 |region = JP |CoordScale = 6000000 |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[японийн мотт|японийн]]<ref group="прим">Закона об официальном языке нет.</ref> |кхоьллина = III-IV века<ref>{{книга|автор = Мещеряков А. Н., Грачев М. В.| заглавие = История древней Японии | издательство = СПб.: Гиперион|год = 2002|страница = 81, 84}}</ref> |Маьрша йаьлла терахь = |Маьрша йелира = |Коьрта гӀала = {{Байракх/2|Токио}} |Йаккхий гӀаланаш = [[Токио]], [[Иокогама]], [[Осака]], [[Саппоро]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Император]]<br />[[Премьер-министр]] |Куьйгалхой= [[Naruhito]]<br />[[Yoshihide Suga]] |Латтанца меттиг = 61 |Латта = 377 944<ref>{{cite web|datepublished=2008|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c01cont.htm|title=Statistical Handbook of Japan. Land and Climate|lang=en|publisher=Японское бюро статистики|accessdate=2010-01-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/616oXymRf|archivedate=2011-08-21}}</ref> |Хина процент = 0,8 |Бахархойн цӀерш = ипно , ипной |Бахархойн меттиг = 10 |Бахархой = {{тӀекхетар}}127 253 075<ref name="Naselenie">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Мах хадина шо = 2013 |Луьсталла = 334,5 |Луьсталлина меттиг = 25 |ДЧС (НЭТ) = 4,395 трлн.<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=158&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=55&pr.y=16|title=Japan|publisher=[[Международный валютный фонд]]|accessdate=2011-02-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/616oZV40Y|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ДЧС (НЭТ) меттиг = 2011 |Место по ВВП (ППС) = 4 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 34.611<ref name="imf2"/> |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 24 |ДЧС (номинал) = 5,390 трлн.<ref name="imf2"/> |ДЧС (номинал) лерина шо = 2010 |ДЧС (номинал) меттиг = 3 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 42 325<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=158&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=55&pr.y=16|title=Japan|publisher=[[Международный валютный фонд]]|accessdate=2011-02-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/616oZV40Y|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 17 |АКИ = {{steady}} 0,912<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/|title=Reports (1990—2013)|date=|publisher=United Nations Development Programme|lang=en|accessdate=2013-04-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G0mlgLy7|archivedate=2013-04-20}}</ref> |АКИ меттиг= 2013 |Место по ИРЧП = 10 |Локхалла АКИ = <span style="color:#090;">лакхара</span> |Авиакомпани = |Ахча = [[Японин иена|Иена]] ([[JPY, код 392]]) |Сахьтан аса = {{JST}} |Билгалдахарш = }} '''Япони''' (японийн маттахь, Ниппон, {{lang-ja|日本, 日本国}}) — Малхбале Азехехьара гӀайренан мохк бу. Японин латтанаш ду Тийна хӀорда чохь.Цхьана хенахь «Малхан Мохк» йа «Малхбалехь латта» аьлла йевзаш йара Япони, кхин а цуьнан хаьлжаг тӀехь малх бу, ша малхбалехь мохк хилар тера. == Пачхьалкхан хоттам == {{main|Японин Пачхьалкхан хоттам}} === Пачхьалкхан хоттаман бух === == Географи == == Истори == Японин истори шатайпа бесбесара шира тептаршкара схьаэцна йу, и тептарш а, археологин карийна тоьшаллаш а цхьана тоьхча, меттахоттало политически дахар а, социальни кхиамаш а, кӀорггера шира заманчура дуьйна.{{Азин пачхьалкхаш}} ==Notes== <references group="прим"/> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{1000}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Япони]] rpdukd7itmjsaqyx5lif6j8enbtugfy Себорга 0 9625 25778682 10420920 2026-09-21T23:13:14Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778682 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Статус = виртуальни |Нохчийн цӀе = Себорга |Шен цӀе = {{lang-it|Principato di Seborga}}<br />{{lang-fr|Principauté de Seborga}} |Доланиг дожар = Олалла Себорга |Байракх = Flag of the Principality of Seborga (current).svg |Герб = Coat of Arms of the Principality of Seborga.png <!--- Coat of Arms, Seborga, Italy.jpg — Герб коммуны Себорги в провинции Империя, Гербовый щит Княжества Себорга изображен на флаге, герб на http://states-world.ru/state.php/1974 ---> |Девиз = «Sub umbra Sedi» (Сидим в тени) |Гимнан цӀе= La Speranza <!-- |Аудио= --> |Урхаллин тайпа= [[конституцин монархи]] <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =49 |lat_sec =34 |lon_dir =E |lon_deg =7 |lon_min =41 |lon_sec =40 |region = |CoordScale =10000 |Къовсаме статус = хӀаъ |Кхоьллина = |Кхоьллина терахь = |Маршо кхайкхина = |Дипломатин къобал яр = |Маьрша йелира = |Картан тӀехь = SeborgaMap.jpg |Картан тӀехь2 = |Меттанаш= [[италийн мотт|италийн]], [[лигурийн мотт (хӀинцалера)|лигурийн]], [[французийн мотт|французийн]] |Коьрта гӀала= [[Себорга]] |Йаккхий гӀаланаш = [[Себорга]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Эла]] |Куьйгалхой= [[Менегатто, Марчелло|Марчелло І Менегатто]] |Латтанца меттиг = |Латта= 4,91 |Хина процент = |Бахархойн меттиг = |Бахархой= 323 |Бахархой леррина шо = 2006 |Луьсталла = 65,78 <!-- |ДЧС (НЭТ) = --> <!-- |ДЧС (НЭТ) лерина шо = --> <!-- |ДЧС (НЭТ) меттиг = --> <!-- |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = --> <!-- |ДЧС (номинал) = --> <!-- |ДЧС (номинал) лерина шо = --> <!-- |ДЧС (номинал) меттиг = --> <!-- |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = --> <!-- |АКИ = --> <!-- |Леррина шо АКИ = --> <!-- |АКИ меттиг = --> <!-- |Локхалла АКИ = --> |Валюта = Луиджино |Домен/Домены = <!--|ISO=--> |Телефонный код = |Часовой пояс/Часовые пояса= <!-- |Примечания= --> <!-- |Без флага и герба=* --> <!-- |Без гимна=* --> }} '''Себорга''' ({{lang-it|Principato di Seborga}}, {{lang-fr|Principauté de Seborga}}) — жима пачхьалкх йу, дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Италин мехкан дакъа ду. == Географи == == Истори == == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Commonscat|Principality of Seborga}} [[Категори:Итали]] iqmyd0bfs6szw7wwn7xdfeejuvczin7 Къилба ХӀирийчоь 0 9628 25778627 11744362 2026-09-21T23:10:55Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778627 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Къилба ХӀирийчоь |Шен цӀе = {{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}} |Доланиг дожар = Къилба ХӀирийчоьнан |Герб = Coat of arms of South Ossetia.svg |Байракх = Flag of South Ossetia.svg{{!}}border |Девиз= |Гимнан цӀе = Уарзон Ирыстон! |Аудио= |Урхаллин тайпа = [[Президентан республика]]<ref>[http://cominf.org/node/1127818105 Конституция Республики Южная Осетия. Статья 47, пункт 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105 |date=2009-08-11 }} {{цитатин йуьхьиг}}Президент Республики Южная Осетия является главой государства и главой исполнительной власти{{цитатин чаккхе}}</ref> |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min = 5 |lon_sec = |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь = Europe Location South Ossetia.svg |Меттанаш = [[хӀирийн мотт|хӀирийн]], [[Оьрсийн мотт|оьрсийн]], {{abbr|гуьржийн|официальный язык в местах компактного проживания граждан Республики Южная Осетия грузинской национальности|Гуьржийн мотт}}<ref name="конст.яз.">[http://cominf.org/print/node/1127818105 Конституция Республики Южная Осетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020062255/http://cominf.org/print/node/1127818105 |date=2013-10-20 }} — статья 4 — [[ИА РЕС]]</ref> |Маьрша елла хан= [[20 сентябрь]] [[1990]] |Маршо кхайкхина= [[21 декабрь]] [[1991]] |Маьрша йелира=[[Гуьржийчоь]] |Коьрта гӀала= [[Цхинвали]]<ref>[http://cominf.org/print/node/1127818105 Конституция Республики Южная Осетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020062255/http://cominf.org/print/node/1127818105 |date=2013-10-20 }} — статья 3 — [[ИА РЕС]]</ref> |Йаккхий гӀаланаш = [[Цхинвали]], [[Квайса]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]<br />[[Парламентан председатель]]<br />[[Ӏедалан председатель]] |Куьйгалхой= [[Тибилов, Леонид Харитонович|Леонид Тибилов]]<br />[[Кочиев, Станислав Яковлевич|Станислав Кочиев]]<ref>[http://www.kp-pmr.ru/news/2012-07-03-2365 Коммунист Станислав Кочиев вновь возглавил парламент Южной Осетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121060046/http://www.kp-pmr.ru/news/2012-07-03-2365 |date=2015-11-21 }}</ref><br />[[Доменти Кулумбегов]] (и.о.)<ref>[http://mir24.tv/news/politics/9705024 Президент Южной Осетии отправил правительство в отставку]</ref> |Латтанца меттиг= 167 |Латта= 3900 |Хина процент = |Бахархойн меттиг = 197 |Бахархой = |Бахархой леррина шо = 2007 |Луьсталла=18,46 |Луьсталлина меттиг = |ДЧС (НЭТ)= |ДЧС (НЭТ) лерина шо=2007 |ДЧС (НЭТ) меттиг= |ДЧС = |ДЧС (номинал) меттиг = |Место по ВВП (номинал) = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) яьккхина меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)= 553 |АКИ = |Леррина шо АКИ = |Дукхалло йаьккхина меттиг АКИ = |Локхалла АКИ = |Этнохороним= |Ахча= [[Россин рубль]] ([[RUB, код 643]]) |Домен= |Телефонан код= 7 9971,<br />+7 9976,<br />+7 99744,<br />+7 995344<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия вошла в зону России|date=1.10.09|publisher=Газета.Ru|accessdate=2009-12-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/617XDsvBg|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Сахьтан аса= [[UTC+4]]<ref>[http://lenta.ru/news/2011/11/14/dzhioeva/ Алла Джиоева вышла вперед на президентских выборах в Южной Осетии] {{цитатин йуьхьиг}}ЦИК не мог обнародовать результаты голосования, которое закончилось в 20:00 по московскому времени (совпадает с местным).{{цитатин чаккхе}}</ref> |Статус = ах къобалйина }} '''Къилба ХӀирийчоь''' ({{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}, {{lang-ka|რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთი}} — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Гуьржийчоьнан дакъа ду. == Географи == Шадол латта 3900 км² ду. Дукхахь долу латта 1000 метарелла лакхахь ду. Жим дакъа доцурга Къилба Хlирийчохь лаьмнаш ду. Уггаре лекха лам - [[Халаца]] бу, 3938 метр лекха<ref>http://www.etomesto.ru/map-atlas_5-verst-kavkaz/</ref>. Докхий хиш республикехь – [[Лихвинка|Докха Лиахви]], [[Ксани (Гуьржийчоь)|Ксани]], [[Жима Лиахви]] ду. == Истори == {{Азин пачхьалкхаш}} {{СССРн мехкан тӀера къобал цайина а ахкъобал йина пачхьалкхаш}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} nsiq89hdlt3m7swe44wcu0wtvi6dvug Эйзенштейн, Сергей Михайлович 0 12263 25778801 23978378 2026-09-22T11:02:24Z InternetArchiveBot 24482 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 25778801 wikitext text/x-wiki {{Адам |ЦӀе = Сергей Михайлович Эйзенштейн |Шен цӀе = |Вича тиллина цӀе = |Сурт = Sergei Eisenstein 03.jpg |Шоралла = |Суьртан тӀехь = |ГӀуллакхан тайпа = |Вина терахь = 22.1.1898 |Вина меттиг = {{ВинаМеттиг|Рига|Ригехь}}, [[Россин импери]] |Гражданалла = {{Байракх|Россин импери}} [[Россин импери]] → {{USSR}} |Пачхьалкхалла = |Кхелхина терахь = 11.2.1948 |Кхелхина меттиг = {{КхелхинМеттиг|Москва|Москвахь}}, [[СССР]] |Да = Михаил Осипович Эйзенштейн |Нана = Юлия Ивановна Конецкая |Зуда = Пера Моисеевна Фогельман |Бераш = |СовгӀаташ = * Ленинан орден * Сталинан совгӀат ([[1941 шо]]) * Сталинан совгӀат ([[1946 шо]]) * [[РСФСР]] исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо |Сайт = http://www.eisenstein.ru/ |Куьг таӀор = Sergej Eisenstein (signature).png |Викиларма = Sergei Eisenstein }} '''Серге́й Миха́йлович Эйзенште́йн''' ([[1898 шо|1898 шеран]] [[10 январь]] ([[22 январь]]), [[Рига]], [[Россин импери]] — [[1948 шо|1948 шеран]] [[11 февраль]], [[Москва]], [[СССР]]) — оьрсийн а, советан а [[режиссёр]], [[художник]], [[сценарист]], исбаьхьаллин теоретик, педагог. [[РСФСР]]н исбаьхьаллин Сийлахь белхало ([[1935 шо]]). [[ВГИК]]ан [[профессор]]. Исбаьхьаллалелоран доктор ([[1939 шо]]), кинематограф теорехь лецна кӀоргера белхашийн автор. === Иван Грозный === ==== Режиссёр ==== # [[1923 шо]] — Дневник Глумова # [[1924 шо]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки») # [[1925 шо]] — Броненосец «Потёмкин» («1905 год») # [[1927 шо]] — Октябрь # [[1929 шо]] — Штурм Ля Сарраса/''The Storming of La Sarraz'' # [[1929 шо]] — Старое и новое («Генеральная линия») # [[1930 шо]] — Сентиментальный романс ''/ Le Romance sentimentale'' # [[1931 шо]] — Мексикехь лецна документальны фильм «Оахакехь мохкбегабар» # [[1931 шо]] — чекхйаккхаза фильм «Да здравствует Мексика!» (1979 шарахь Г.Александровс тайина) # [[1933 шо]] — Эйзенштейн в Мексике/''Eisenstein in Mexico'' (документальны) # [[1933 шо]] — Буря над Мехико # [[1934 шо]] — День смерти/''Death Day'' (йоцу метраж йолу фильм) # [[1935 шо]] — [[1937 шо]] — Бежин луг (хӀаллкйина фильм, фотофильман кепехь меттахӀоттайина Н. И. Клейманс а, С. И. Юткевичас а) # [[1938 шо]] — Александр Невский # [[1940 шо]] — Время на Солнце/''Time in The Sun'' (документальны; Григорий Александровца цхьани йаьккхина фильм) # [[1941 шо]] — Мексиканская симфония/''Mexican Symphony'' # [[1941 шо]] — Свободная земля/''Land of Freedom'' # [[1941 шо]] — Идол надежды/''Idol of Hope'' # [[1941 шо]] — Обретение креста/''Conquering of Cross'' # [[1941 шо]] — Семена Свободы/''Seeds of Freedom'' (Ганс Бюргерца цхьани йаьккхина фильм) # [[1944 шо]] — Иван Грозный (1 сери) # [[1945 шо]] — Иван Грозный (2 сери, «Боярский заговор»), прокатехь 1958 шо дуьйнадӀа # [[1946 шо]] — Иван Грозный (чекхйаккхаза фильм, 3-я серия) ==== Сценариш ==== # [[1924 шо]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки») # [[1927 шо]] — Октябрь («Десять дней, которые потрясли мир») # [[1929 шо]] — Старое и новое («Генеральная линия») # [[1935 шо]]—[[1937 шо]] — Бежин луг # [[1938 шо]] — Александр Невский # [[1944 шо]] — Иван Грозный (1 сери) # [[1945 шо]] — Иван Грозный (2 сери, «Боярский заговор») # [[1946 шо]] — Иван Грозный (чекхйаккхаза, 3 сери) == СовгӀаташ == * Хьалхара даржан Сталинан совгӀат ([[1941 шо]]) — «Александр Невский» фильман ([[1938 шо]]) * Хьалхара даржан Сталинан совгӀат ([[1946 шо]]) — «Иван Грозный» фильман 1 серин ([[1944 шо]]) * РСФСРн исбаьхьаллин Сийлахь белхало ([[1935 шо]]) * Ленинан орден ([[1939 шо]]) — «Александр Невский» фильман ([[1938 шо]]) * «Знак Почёта» орден == Культурехь а, искусствехь а == === Литература === * Аксёнов И. А. Сергей Эйзенштейн. Портрет художника / Общ. ред., послеслов. и коммент. Н. И. Клеймана. М. Киноцентр. 1991 — [http://raspopin.den-za-dnem.ru/index_b.php?text=25 рецензи] * Барт Р. [http://community.livejournal.com/kinoseminar/103289.html Третий смысл]. Исследовательские заметки о нескольких фотограммах Эйзенштейна. Строение фильма (сборник статей). ответственный К.Разлогова. М. Радуга. 1984] * Барт Р., Брехт, С. Эйзенштейн. Как всегда — об авангарде. М. ГИТИС. 1992. ISBN 5-85717-009-5 * Иванов Вяч. Вс. [http://ec-dejavu.ru/i/Ivanov_Eisenstein.html Эйзенштейн и культуры Японии и Китая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312025425/http://ec-dejavu.ru/i/Ivanov_Eisenstein.html |date=2012-03-12 }}. // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации. М. Наука. 1988 * Доминик Фернандес. Эйзенштейн. Санкт-Петербург. ИНАПРЕСС. 1996. ISBN 5-87135-011-9 * [http://kogni.narod.ru/eisenstein.htm Иванов Вяч. Вс. Неизвестный Эйзенштейн — художник и проблемы авангарда. Озорные рисунки Эйзенштейна и «главная проблема» его искусства. Отв. Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры. М. Языки русской культуры. 1998. 1. Знаковые системы. Кино. Поэтика. ISBN 5-7859-0073-4 * Забродин В. Эйзенштейн: попытка театра: Статьи и публикации. М. Эйзенштейн-центр. 2005. ISBN 5-901631-15-3 * Забродин В. Эйзенштейн о Мейерхольде: 1919—1948. М. Новое издательство. 2005. ISBN 5-98379-022-6 * Фрейлих С. И. Теория кино: От Эйзенштейна до Тарковского. М. Академический проект; Фонд «Мир». 2008. ISBN 978-5-902358-03-9, * Шкловский В. Б. Эйзенштейн. М. «Искусство». 1976 === Документальны фильмаш === * 1958 — Сергей Эйзенштейн, Василий Катанян<ref>[http://net-film.ru/ru/film-4995/ Сергей Эйзенштейн (фильм)] <u>net-film.ru</u></ref> * 1998 — Дом мастера, Марианна Киреёва «Сергей Эйзенштейн: Уроки монтажа», В. Чубасов. Учебный фильм по монтажу. По заказу Киевского Государственного института театрального искусства им. И. К. Карпенко-Карого. == Библиографи == * ''Эйзенштейн С.'' Монтаж аттракционов: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_attpakcionov.txt К постановке «На всякого мудреца довольно простоты» А. Н. Островского в московском Пролеткульте] // Леф. 1923. № 3. С.70 — 75. * ''Эйзенштейн С.'' Два черепа Александра Македонского // Новый зритель. 1926. № 35. С.10. * ''Эйзенштейн С.'', ''Пудовкин Вс.'', ''Александров Г.'' Будущее звукового фильма: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Заявка] // Жизнь искусства. 1928. № 32. То же: Советский экран. 1928. * Эйзенштейн С. Нежданный стык // Жизнь искусства. 1926. № 34. * ''Эйзенштейн С. М.'' Иван Грозный: Киносценарий. М.: Госкиноиздат, 1944. — 192 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Как я стал режиссёром. Рига: Госкиноиздат, 1946. — 340 с.:фотоилл. * ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные статьи. М.: Искусство, 1956. — 456 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Динамический квадрат: Предложения в пользу новых пропорций экрана, выдвинутые в связи с вопросом о практической реализации «широкого» фильма // Вопросы киноискусства. М.: АН СССР, 1960. Выпуск 4. — 424 с. * ''Эйзенштейн \ Eisenstein''. Рисунки / Dessins / Drawings. М.: Искусство, 1961. — 226 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные произведения. В 6-и томах. М.: Искусство, 1964 — 1971. ** Т.1: Автобиографические записки разных лет, замыслы. Краткая летопись жизни и деятельности, фильмография, библиография. М., 1964. — 696 с. ** [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Select_2/ Т.2: Работы 1923—1940 гг.]: цикл работ о монтаже, программа преподавания режиссуры во Всесоюзном государственном институте кинематографии, выступление на творческом совещании 1935 года; статьи и заметки разных лет; «Заявка Эйзенштейна, Пудовкина, Александрова» ([http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Будущее звуковой фильмы"]), перевод доклада на английском языке, [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_1938.txt «Монтаж 1938»] и др. исследования. М., 1964. — 566 с. ** Т.3: Теоретические исследования 1945—1948 гг. М., 1964. — 672 с. ** Т.4: «Искусство мизансцены». М.: 1966. — 790 с. ** Т.5: История и теория кино: «Проблема советского исторического фильма», «Диккенс, Гриффит и мы»; Критика и публицистика. М., 1968. — 600 с. ** Т.6: Киносценарии. М., 1971. — 560 с. * ''Эйзенштейн С.'' [http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html Немчинов пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120150053/http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html |date=2020-01-20 }}: воспоминания о К.Малевиче / Публ. ''И.Вакар'' // Новые рубежи: Одинцово, Московской обл. 1988. 28 января. № 12-13 (11051-11052) * ''Эйзенштейн С.'' [http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html Чет — Нечет] / Публ. ''Н.Клеймана'' // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации. М.: Наука, 1988. Вып.3. С.234—278. * ''То же'' в сб.: Великий и загадочный И-цзин: антология. [[Челябинск]]: Аркаим, 2004. С.401—412 (Серия «Антология тысячелетий») — ISBN 5-8029-0509-3 * ''Эйзенштейн С.'', ''Александров Г.'' Базар похоти: Сценарий на 9 частей Тараса Немчинова: трагикомедия о прифронтовом доме терпимости в эпоху первой мировой войны, 1925 // НЛО. 1993 № 4. C.5 — 19. * ''Эйзенштейн С''. '''Монтаж''': [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html Монтаж аттракционов; За кадром; Четвёртое измерение в кино; Монтаж 1938; Вертикальный монтаж]; [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html#Вкладыш Вкладыш]: учебное издание] / Предисловие ''Р.Юренева''. М.: ВГИК, 1998. — 193 с. — ISBN 5-87149-038-7 * ''Эйзенштейн С''. Мемуары / Составление, предисловие, комментарии ''Н. И. Клеймана''. М.: Труд; Музей кино, 1997. [http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm Том 1. Wie sag' ich’s meinem Kinde?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503145146/http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm |date=2009-05-03 }} — 432 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-009-2 * ''Эйзенштейн С''. Мемуары. М.: Труд; Музей кино, 1997. [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Mem_2/ Т.2: Автобиография; Обезьянья логика; Истинные пути изобретания; Профили]. — 544 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-010-6 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226878964 Театральные тетради С. М. Эйзенштейна] («Заметки касательно театра» и другие записи). Публ., вст. ст., коммент. и текстология М. К. Ивановой и В. В. Иванова. При участии И. Ю. Зелениной//Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 /Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 190—279. * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879029 Теории новой антропологии актёра и статья С. Эйзенштейна и С. Третьякова «Выразительное движение»]. Публ., вст. ст. и примеч. А. С. Миляха // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 280—305. * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879034 С. Эйзенштейн — оперный режиссёр. К истории постановки «Валькирии»]. Публ., вст. текст и коммент. С. И. Савенко // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 310—326. * ''Эйзенштейн С''. Монтаж. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, 2000. — 592 с. — ISBN 0235-8212 * ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 1: Grundproblem. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, 2002. — 495 с. — ISBN 0235-8212 * ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 2: Тайны мастеров. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, 2002. — 688 с. — ISBN 5-901631-02-1 * ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 1: Чувство кино. М.: Эйзенштейн-центр]], Музей кино, 2004. — 687 с — ISBN 5-901631-09-9 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_3#_Toc223751368 С. М. Эйзенштейн. «Интернациональный театр»] / Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Иванова // Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 3 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: АРТ, 2004. С.200-208; 537—539. * ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 2: О строении вещей / Сост. ''Н.Клеймана''. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, 2006. — 624 с — ISBN 5-901631-12-9 * ''Эйзенштейн С''. Психологические вопросы искусства [сб. статей] / Сост., ред., вступит. ст. ''Е.Басина''. М.: Смысл, 2002. — 336 с — ISBN 5-89357-114-2 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_4#_Toc316637113 «Все великое просто» С. М. Эйзенштейн о театре. 1919—1923]. Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Забродина // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 4 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: Индрик, 2009. С. 437—505. * [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/ Сергей Эйзенштейн Мошкован библиотекехь] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == * Жорж Садуль. Всеобщая история кино: Европа после первой мировой войны. М. Искусство. 1982. Под ред. С. И. Юткевича * Шкловский В. Б. Эйзенштейн. М. Искусство. 1976. Жизнь в искусстве == Хьажоргаш == {{Commons|Sergei Eisenstein}} * {{imdb name|id=0001178|name=Сергей Эйзенштейн}} * [http://www.eisenstein.ru/ Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна] * [http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105203401/http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ |date=2013-11-05 }} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйзенштейн%20Сергей%20Михайлович/ Сергей Эйзенштейн в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507164248/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AD%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%20%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2011-05-07 }} * [http://www.manwb.ru/articles/arte/cinema/eizenshtein_ashram/ «Духовная семья Эйзенштейна»] — Интервью директора Музея кино, директора Эйзенштейн-центра, хранителя музея-квартиры Эйзенштейна Наума Клеймана, приуроченное к 110-летию Эйзенштейна {{1000}} {{кечдар}} i0qogy7h5caeoucsxfosmeade20svhb Сири 0 13430 25778690 24222308 2026-09-21T23:13:33Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778690 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= Сири |Шен цӀе= {{lang-ar|سوريا}} |Доланиг дожар= Сирин Ӏаьрбийн Республикан |Байракх = Flag of Syria (2025-).svg |ХӀост = Emblem of Syria (2025–present).svg <!-- |Девиз=--> |Шатлакхан Иллинан цӀе = Хомат ад-Дияри |Маьрша йаьлла терахь = 1946 шеран 17 апрелехь<ref>Дуьххьара маршо кхайкхина 1936 шеран сентябрехь, цул тӀаьхьа — 1944 шеран 1 январехь; къобалйина 1946 шеран 17 апрелехь.</ref> |Маьрша йелира= [[Франци|Францех]] |lat_dir =N |lat_deg =35 |lat_min =18 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =38 |lon_min =38 |lon_sec = 0 |region = SY |CoordScale =4000000 |Картан тӀехь= Syria (orthographic projection).svg |Мотт = [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]]<ref>[[Разновидности арабского языка|Сиро-месопотамская группа диалектов]].</ref> |Коьрта гӀала=[[Димашкъ]] |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]] с [[Система с доминирующей партией|доминирующей партией]]<br /><ref group="Прим.">Правительство Сирии фактически не контролирует всю территорию страны; на некоторых территориях существуют альтернативные органы власти, см. [[Гражданская война в Сирии]]</ref> |Йаккхий гӀаланаш=[[Хьалаб]], [[Димашкъ]], [[Хьимс]] |Куьйгалхойн даржаш= |Куьйгалхой= |Латтанца меттиг=87 |Латта=185&nbsp;180<ref group="Прим.">Из них около 1150 км² [[Оккупация|оккупированы]] [[Исраил|Израилем]] в [[1967 год]]у по результатам [[Шестидневная война|Шестидневной войны]], а затем [[Аннексия|аннексированы]] в [[1980 год]]у</ref> |Хина процент=0,06 |Бахархойн метти=53 |Бахархой ={{охьадалар}}22 457 336<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref><ref name=CIA>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=59&pr1.y=13&c=463&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Syria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=22 April 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E6ZcYprC|archivedate=2013-02-01}}</ref> |Бахархой лерина шо=2013 |Луьсталла=121 |ДЧС =107,400 млрд.<ref name=autogenerated1>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}</ref> |ДЧС лерина шо=2010- 2011 |ДЧС меттиг=67 |ХӀораннан а сина ДЧС=4800<ref name="CIA"/> |АКИ = {{тӀекхетар}} 0,648<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг= 116 |Локхалла АКИ = <span style="color:#fc0;">'''йукъара'''</span> |Ахча=[[Сирийн фунт]] ([[ISO 4217|SYP, 138]]) |Домен=[[.sy]] |Телефонан код=963 |Сахьтан асаш=+2&nbsp;<ref>На территории Сирии применяется переход на [[летнее время]].</ref> }} '''Сири, Шема''' ({{lang-ar|سُورِيَا}} йа {{lang-ar2|سُورِيَةُ}} ''Сурия'', ''Сурият''), официалан цӀе '''Сирин Iаьрбийн Республика<ref>«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)</ref>''' ({{lang-ar|الْجُمْهُورِيَّةُ الْعَرَبِيَّةُ السُّورِيَّةُ}}; ''аль-ЖумхӀурийятул-Ӏарабийятус-Сурийят'') — иза [[Йуккъера Малхбале|Йуккъерчу Малхбалехь]] йолу [[Ӏаьрбий]]н пачхьалкх а, унитаре республика а йу. Цуьнан дозанаш ду къилба-малхбузехь [[Ливан]]ца а, [[Исраил]]ца а, къилбехь [[Урдан]]ца а, малхбалехь [[Ӏиракъ]]аца а, къилбаседехь [[Туркойчоь]]нца а. Малхбузехь [[Лаьттайуккъера хӀорд|Лаьттайуккъерчу хӀордана]] го баьккхина йу иза. Йуккъерчу хlорданца аре йолуш бу Шема мохк. Шема махкахь 20 миллион сов адам дехаш ду, дукхах болу бахархой бусалба бу. 1963-шо хенахь дуьйна "БаӀас" боху тоба махкана куьйгалла деш йу. 1946-шарахь Шема мохк маьрша баьлла Паранцех.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/400/ |title = Report of the Commission Entrusted by the Council with the Study of the Frontier between Syria and Iraq |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |accessdate = 2013-07-08 }}</ref> == Географи == Мехк доза кхочу: къилбседехь — Туркойчоьца, малхбалехьа — Ӏиракъаца, къилб-малхбалехьа — Йорданаца, къилбехьа а къилб-малхбузехьа — Либнанаца а Исраилца, малхбузехьа — Йуккъерчу Азера хӀорданаца а Кипр лаьтта-дакъаца хӀордан доза. == Истори == == Мухьафазаташ == {| | |align="center" width="70%"| {{Сирин мухьафазаташ}} |} {| |- bgcolor="#DDDDDD" !№ !align="center"| [[Нохчийн мотт|Нохчийн]]<br />цӀе !align="center"| [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]]<br />цӀе !align="center"| административан центр !align="center"| Майда,<br />км² !align="center"| Бахархой,<br />(2011) стаг !align="center"| Луьсталла,<br />стаг/км² |- bgcolor="#EEEEEE" |- bgcolor="#EEEEEE" |1.|| [[Димашкъ]]|| دمشق || [[Димашкъ]] ||align="right" | 118 || align="right" | 1 754 000 ||align="right" | 14 864,41 |- bgcolor="#EEEEEE" |2.|| [[Димашкъ (мухафаза)]] || ریف دمشق || [[Димашкъ]] || align="right" | 18 018 || align="right" | 2 836 000 || align="right" | 157,40 |- bgcolor="#EEEEEE" |3.|| [[Дейр-эз-Зор (мухафаза)|Дейр-эз-Зор]] || دير الزور || [[Дейр-эз-Зор]] || align="right" | 33 060 || align="right" | 1 239 000 || align="right" | 37,48 |- bgcolor="#EEEEEE" |4.|| [[Деръа (мухафаза)|Деръа]] || درعا || [[Деръа]] || align="right" | 3 730 || align="right" | 1 027 000 || align="right" | 275,34 |- bgcolor="#EEEEEE" |5.|| [[Идлиб (мухафаза)|Идлиб]]|| ادلب || [[Идлиб]] || align="right" | 6 097 || align="right" | 1 501 000 || align="right" | 246,19 |- bgcolor="#EEEEEE" |6.|| [[Латакия (мухафаза)|Латакия]] || اللاذقية || [[Латакия]] || align="right" | 2 297 || align="right" | 1 008 000 || align="right" | 438,83 |- bgcolor="#EEEEEE" |7.|| [[Ракка (мухафаза)|Ракка]] || الرقة || [[Ракка]] || align="right" | 19 618 ||align="right" | 944 000 || align="right" | 48,12 |- bgcolor="#EEEEEE" |8.|| [[Тартус (мухафаза)|Тартус]] || طرطوس || [[Тартус]] || align="right" | 1 896 || align="right" | 797 000 || align="right" | 420,36 |- bgcolor="#EEEEEE" |9.|| [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]] || حلب || [[Халеб|Халеб (Алеппо)]] || align="right" | 18 498 || align="right" | 4 868 000 || align="right" | 263,16 |- bgcolor="#EEEEEE" |10.|| [[Хама (мухафаза)|Хама]] || حماه || [[Хама]] || align="right" | 10 163 || align="right" | 1 628 000 || align="right" | 160,19 |- bgcolor="#EEEEEE" |11.|| [[Хасеке (мухафаза)|Хасеке]] || الحسكة || [[Хасеке]] || align="right" | 23 334 || align="right" | 1 512 000 || align="right" | 64,80 |- bgcolor="#EEEEEE" |12.|| [[Хомс (мухафаза)|Хомс]] || حمص || [[Хомс]] || align="right" | 40 940 || align="right" | 1 803 000 || align="right" | 44,04 |- bgcolor="#EEEEEE" |13.|| [[Эль-Кунейтра (мухафаза)|Эль-Кунейтра]] || القنيطرة || [[Эль-Кунейтра]] || align="right" | 1 861 || align="right" | 90 000 || align="right" | 48,36 |- bgcolor="#EEEEEE" |14.|| [[Эс-Сувейда (мухафаза)|Эс-Сувейда]] || السويداء || [[Эс-Сувейда]] || align="right" | 5 550 || align="right" | 370 000 || align="right" | 66,67 |- style="background: #CCC;" | || Массо || || || align="right" | 185 180 || align="right" | 21 377 000 || align="right" | 115,44 |} {{Азин пачхьалкхаш}} ==Notes== <references group="Прим."/> == Хьостанаш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Шема]] denkepez18g7igvzr0ufcfcv7hqc13s Эзар а, цхаьа а буьйса 0 17603 25778800 7652739 2026-09-22T11:01:35Z InternetArchiveBot 24482 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 25778800 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=январь 2014}} [[File:Aladdin and the Wonderful Lamp (1917).webm|thumb|thumbtime=6|''Aladdin and the Wonderful Lamp'' (1917).]] '''Эзар а, цхаьа а буьйса''' ({{lang-fa|هزار و يك شب}} ''hezār o yek šab''; {{lang-ar|كتاب ألف ليلة وليلة}} ''kitāb 'alf layla wa layla'')  — [[Ӏаьрбий]]н а, [[гӀажарий]]н а юккъерачу бӀешерашкахь кхоьллина литературин масал, [[Шахрияр]] цӀе йолу гӀажарийн паччахьах а, цуьнан [[Шахерезада]] цӀе йолу зудчунах а лаьцна дийцарийн гулам. <!-- == История создания == Вопрос о происхождении и развитии «1001 ночи» не выяснен полностью до настоящего времени. Попытки искать прародину этого сборника в [[Индия|Индии]], делавшиеся его первыми исследователями, пока не получили достаточного обоснования. Прообразом «Ночей» на арабской почве был, вероятно, сделанный в X веке перевод персидского сборника «Хезар-Эфсане» (Тысяча сказок). Перевод этот, носивший название «Тысяча ночей» или «Тысяча одна ночь», был, как свидетельствуют арабские писатели того времени, очень популярен в столице восточного [[халифат]]а, в [[Багдад]]е. Судить о характере его мы не можем, так как до нас дошёл лишь обрамляющий его рассказ, совпадающий с рамкой «1001 ночи». В эту удобную рамку вставлялись в разное время различные рассказы, иногда — целые циклы рассказов, в свою очередь обрамленные, как например «Сказка о горбуне», «Носильщик и три девушки» и другие. Отдельные сказки сборника, до включения их в писанный текст, существовали часто самостоятельно, иногда в более распространенной форме. Можно с большим основанием предполагать, что первыми редакторами текста сказок были профессиональные рассказчики, заимствовавшие свой материал прямо из устных источников; под диктовку рассказчиков сказки записывались книгопродавцами, стремившимися удовлетворить спрос на рукописи «1001 ночи». === Гипотеза Хаммер-Пургшталя === При исследовании вопроса о происхождении и составе сборника европейские учёные расходились в двух направлениях. [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Й. фон Хаммер-Пургшталь]] стоял за их индийское и персидское происхождение, ссылаясь на слова Мас’удия и библиографа Надима (до [[987 год]]а), что старо-персидский сборник «Хезâр-эфсâне» («Тысяча сказок»), происхождения не то ещё [[Ахемениды|ахеменидского]], не то [[Аршакиды|аршакидского]] и [[Сасаниды|сасанидского]], был переведен лучшими [[арабы|арабскими]] литераторами при Аббасидах на [[арабский язык]] и известен под именем «1001 ночи». По теории Хаммера, перевод персидского «Хезâр-эфсâне», постоянно переписываемый, разрастался и принимал, ещё при [[Аббасиды|Аббасидах]], в свою удобную рамку новые наслоения и новые прибавки, большей частью из других аналогичных индийско-персидских сборников (среди которых, например, [[Книга о семи мудрецах|«Синдбадова книга»]]) или даже из произведений греческих; когда центр арабского литературного процветания перенесся в [[XII]]—[[XIII век]]а из [[Азия|Азии]] в [[Египет]], 1001 ночь усиленно переписывалась там и под пером новых переписчиков опять получала новые наслоения: группу рассказов о славных минувших временах [[халифат]]а с центральной фигурой [[халиф]]а [[Харун ар-Рашид|Гаруна ар-Рашида]] ([[786]]—[[809]]), а несколько позже — свои местные рассказы из периода египетской династии вторых [[Мамлюки|мамелюков]] (так называемых черкесских или борджитских). Когда завоевание [[Египет|Египта]] [[османы|османами]] подорвало арабскую интеллектуальную жизнь и литературу, то «1001 ночь», по мнению Хаммера, перестала разрастаться и сохранилась уже в том виде, в каком её застало османское завоевание. === Гипотеза де Саси === Радикально противоположное воззрение высказано было [[Саси, Сильвестр де|Сильвестром де Саси]]. Он доказывал, что весь дух и мировоззрение «1001 ночи» — насквозь [[Ислам|мусульманские]], нравы — [[Арабы|арабские]] и притом довольно поздние, уже не [[Аббасиды|аббасидского периода]], обычная сцена действия — арабские места ([[Багдад]], [[Мосул]], [[Дамаск]], [[Каир]]), язык — не классический арабский, а скорее простонародный, с проявлением, по-видимому, [[Сирия|сирийских]] диалектических особенностей, то есть близкий к эпохе литературного упадка. Отсюда у де Саси следовал вывод, что «1001 ночь» есть вполне арабское произведение, составленное не постепенно, а сразу, одним автором, в [[Сирия|Сирии]], около половины [[XV век]]а; смерть, вероятно, прервала работу сирийца-составителя, и потому «1001 ночь» была закончена его продолжателями, которые и приписывали к сборнику разные концовки из другого сказочного материала, ходившего среди арабов, — например, из Путешествий [[Синдбад-мореход|Синдбада]], Синдбâдовой книги о женском коварстве {{nobr|и т. п.}} Из персидского «Хезâр-эфсâне», по убеждению де Саси, сирийский составитель арабской «1001 ночи» ничего не взял, кроме заглавия и рамки, то есть манеры влагать сказки в уста Шехрезады; если же какая-нибудь местность с чисто арабской обстановкой и нравами подчас именуется в «1001 ночи» [[Персия|Персией]], [[Индия|Индией]] или [[Китай|Китаем]], то это делается только для большей важности и порождает в результате одни лишь забавные [[анахронизм]]ы. === Гипотеза Лэйна === Последующие учёные постарались примирить оба взгляда; особенно важным в этом отношении оказался авторитет Эдварда Лэйна ([[:en:E. W. Lane|E. W. Lane]]), известного знатока [[этнография|этнографии]] [[Египет|Египта]]. В соображениях о позднем времени сложения «1001 ночи» на позднеарабской почве индивидуальным, единоличным писателем Лэйн пошёл ещё дальше, чем де Саси: из упоминания о мечети Адилийе, построенной в [[1501 год]]у, иногда о [[кофе]], один раз о [[табак]]е, также об [[Огнестрельное оружие|огнестрельном оружии]] Лэйн заключал, что «1001 ночь» начата была в конце [[XV век]]а и закончена в 1-й четверти [[XVI век]]а; последние, заключительные фрагменты могли быть присоединены к сборнику даже при [[османы|османах]], в [[XVI]] и [[XVII]] вв. Язык и стиль «1001 ночи», по Лэйну, — обыкновенный стиль грамотного, но не слишком учёного египтянина [[XV]]—[[XVI век]]а; условия жизни, описанной в «1001 ночи», специально египетские; топография городов, хотя бы они были названы персидскими, месопотамскими и сирийскими именами, есть обстоятельная топография [[Каир]]а поздней [[Мамлюки|мамелюкской]] эпохи. В литературной обработке «1001 ночи» Лэйн усматривал такую замечательную однородность и выдержанность позднего египетского колорита, что не допускал вековой постепенности сложения и признавал только одного, максимум, двух составителей (второй мог окончить сборник), которые — или который — в течение недолгого времени, между [[XV]]—[[XVI век]]ами, в [[Каир]]е, при [[Мамлюки|мамелюкском]] дворе, и скомпилировал «1001 ночь». Компилятор, по Лэйну, имел в своем распоряжении арабский перевод «Хезâр-эфсâне», сохранившийся с [[X век|X]] до [[XV век]]а в своём старинном виде, и взял оттуда заглавие, рамку и, быть может, даже некоторые сказки; пользовался он также и другими сборниками персидского происхождения (сравни повесть о летательном коне) и индийского («Джильâд и Шимâс»), [[Арабы|арабскими]] воинственными романами времен [[крестоносцы|крестоносцев]] (Царь Омар-Номâн), наставительными (Мудрая дева Таваддода), мнимо-историческими Повестями о [[Харун ар-Рашид|Гаруне ар-Рашиде]], специально-историческими арабскими сочинениями (особенно теми, где есть богатый [[анекдот]]ический элемент), полунаучными арабскими [[география]]ми и [[космография]]ми (Путешествия Синдбада и космографию [[Закарийа ибн Мухаммед ал-Казвини|Казвини]]), устными юмористическими народными побасенками {{nobr|и т. д.}} Все эти разнородные и разновременные материалы египетский составитель [[XV]]—[[XVI век]]ов скомпилировал и тщательно обработал; переписчики [[XVII]]—[[XVIII век]]ов внесли в его редакций только несколько изменений. Воззрение Лэйна считалось в учёном мире общепринятым до [[1880-е|80-х годов]] [[XIX]] в. Правда, и тогда статьи де-Гуе ([[:en:M. J. de Goeje|M. J. de Goeje]]) закрепляли, с слабыми поправками по вопросу о критериях, старый Лэйновский взгляд на компиляцию «1001 ночи» в [[Мамлюки|мамелюкскую]] эпоху (после [[1450]] г., по де-Гуе) единоличным составителем, да и новый английский переводчик (впервые не побоявшийся упрёка в скабрёзности) Дж. Пэйн ([[:en:John Payne (poet)|J. Payne]]) не отступил от теории Лэйна; но тогда же, с новыми переводами «1001 ночи», начались и новые исследования. Ещё в [[1839]] г. X. Торренсом (H. Torrens, «Athenaeum», 1839, 622) была приведена цитата из историка [[XIII век]]а ибн-Саида ([[1208]]—[[1286]]), где о некоторых приукрашенных народных рассказах (в Египте) говорится, что они напоминают собой «1001 ночь». Теперь на те же слова ибн-Саида обратил внимание неподписавшийся автор критики<ref>«Edinburgh Review» 1886, № 164</ref> на новые переводы Пэйна и [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Бёртона]] ([[:en:Richard Francis Burton|R. F. Burton]]). По основательному замечанию автора, многие культурно-исторические намёки и другие данные, на основании которых Лэйн (а за ним Пэйн) отнёс составление «1001 ночи» к [[XV]]—[[XVI век]]ам, объясняются как обычная [[интерполяция]] новейших переписчиков, а нравы на Востоке не так быстро меняются, чтоб по их описанию можно было безошибочно отличить какой-нибудь век от одного—двух предыдущих: «1001 ночь» могла поэтому быть скомпилирована ещё в XIII веке, и недаром цирюльник в «Сказке о горбуне» начертывает гороскоп для [[1255 год]]а; впрочем, в течение двух следующих веков переписчики могли внести в готовую «1001 ночь» новые дополнения. А. Мюллер<ref>«Deutsche Rundschau», 1887, июль</ref> справедливо заметил, что если по указанию ибн-Саида «1001 ночь» существовала в Египте в [[XIII]] в., а к [[XV век]]у, по довольно прозрачному указанию Абуль-Махâсына, успела уж получить свои новейшие наращения, то для прочных, правильных суждений о ней необходимо прежде всего выделить эти позднейшие наращения и восстановить, таким образом, ту форму, какую имела «1001 ночь» в [[XIII век]]е Для этого нужно сличить все списки «1001 ночи» и отбросить неодинаковые их части как наслоения [[XIV]]—[[XV век]]ов. Обстоятельно такую работу произвели X. Зотенберг<ref>H. Zotenberg, Париж, 1888, отт. из XXVIII т. «Notices et extraits»</ref> и Ричард Бёртон в послесловии к своему переводу, 1886—1888; краткий и содержательный обзор рукописей есть теперь и у Шовена (V. Chauvin) в «Bibliographie arabe», 1900, т. IV; сам Мюллер в своей статье также сделал посильное сличение. Оказалось, что в разных списках одинакова преимущественно первая часть сборника, но что в ней, пожалуй, вовсе нельзя найти тем египетских; преобладают повести о багдадских [[Аббасиды|Аббасидах]] (особенно о [[Харун ар-Рашид|Гаруне]]), да ещё есть в небольшом количестве индийско-персидские сказки; отсюда следовал вывод, что в [[Египет]] попал уже большой готовый сборник сказок, составившийся в [[Багдад]]е, вероятно, в [[Х век]]е и сосредоточенный по содержанию вокруг идеализированной личности [[халиф]]а [[Харун ар-Рашид|Гарун Аль-Рашида]]; эти сказки были втиснуты в рамку неполного арабского перевода «Хезâр-эфсâне», который был сделан в [[IX век]]е и ещё при Мас’удии был известен под именем «1001 ночи»; значит, создана она, как думал Хаммер — не одним автором сразу, а многими, постепенно, в течение веков, но главный её составной элемент — национальный арабский; персидского мало. На почти такую же точку зрения стал араб А. Сальхâний<ref>см. его предисловие к I т. и прилож. к V т. бейрутского изд. «1001 ночи», 1888—1890; русск. пер., проверенный и дополненный А. Крымским, в «Юбил. сборн. Вс. Миллера», М., 1900</ref>; кроме того, основываясь на словах Надима, что араб Джахшиярий (багдадец, вероятно, [[X век]]а) тоже взялся за составление сборника «1000 ночей», куда вошли избранные персидские, греческие, арабские и другие сказки, Сальхâний высказывает убеждение, что труд Джахшиярия и есть первая арабская редакция «1001 ночи», которая затем, постоянно переписываемая, особенно в Египте, значительно увеличилась в объёме. В том же [[1888 год]]у [[Нёльдеке, Теодор|Нёльдеке]]<ref>Th. Nöldeke, «Z. D. Morg, Ges.», т. XLII</ref> указал, что даже историко-психологические основания заставляют в одних сказках «1001 ночи» видеть египетское происхождение, а в других — багдадское. === Гипотеза Эструпа === Как плод основательного знакомства с методами и исследованиями предшественников, появилась обстоятельная диссертация И. Эструпа<ref>J. Østrup, «Studier over Tusind og en nat», Копенгаген, 1891</ref>. Вероятно, книгой Эструпа пользовался и новейший автор истории араб. литерат. — К. Броккельманн<ref>C. Brockelmann, Берлин, 1899, т. II, стр. 58—62</ref>; во всяком случае, предлагаемые им краткие сообщения о «1001 ночи» близко совпадают с положениями, разработанными у Эструпа. Содержание их следующее: * нынешнюю свою форму «1001 ночь» получила в [[Египет|Египте]], больше всего в первый период владычества [[Мамлюки|мамелюков]] (с [[XIII]] в.). * Вся ли «Хезâр-эфсâне» вошла в арабскую «1001 ночь» или только избранные её сказки — это вопрос второстепенный. С полной уверенностью можно сказать, что из «Хезâр-эфсâне» взята рамка сборника (Шехрияр и Шехрезада), Рыбак и дух, Хасан Басрийский, Царевич Бадр и царевна Джаухар Самандальская, Ардешир и Хаят-ан-нофуса, Камар-аз-заман и Бодура. Эти сказки по своей поэтичности и психологичности — украшение всей «1001 ночи»; в них причудливо сплетается действительный мир с фантастическим, но отличительный их признак — тот, что сверхъестественные существа, [[Дух (мифология)|духи]] и [[демон]]ы являются не слепой, стихийной силой, а сознательно питают дружбу или вражду к известным людям. * Второй элемент «1001 ночи» — тот, который наслоился в [[Багдад]]е. В противоположность сказкам персидским багдадские, в [[семиты|семитском]] духе, отличаются не столько общей занимательностью [[фабула|фабулы]] и художественной последовательностью в её разработке, сколько талантливостью и остроумием отдельных частей повести или даже отдельных фраз и выражений. По содержанию это, во-первых, городские [[новелла|новеллы]] с интересной любовной завязкой, для разрешения которой нередко выступает на сцену, как [[deus ex machina]], благодетельный [[халиф]]; во-вторых — рассказы, разъясняющие возникновение какого-нибудь характерного поэтического двустишия и более уместные в историко-литературных, стилистических [[хрестоматия]]х. Возможно, что в багдадские [[извод]]ы «1001 ночи» входили также, хоть и не в полном виде, Путешествия [[Синдбад-мореход|Синдбада]]; но Броккельман полагает, что этот роман, отсутствующий во многих рукописях, вписан был в «1001 ночь» уже позже. * Когда «1001 ночь» начала переписываться в [[Египет|Египте]], в неё вошёл третий составной элемент: местные [[каир]]ские сказки, del' genero picaresco, как говорит Эструп. Каирских сказок два типа: одни — бытовые [[фаблио]], в которых излагаются ловкие проделки плутов (например, искусного вора Ахмеда ад-Данафа) и всякие забавные происшествия, причём бросаются камешки в огород нечестных и подкупных властей и духовенства; другие — сказки с элементом сверхъестественным и фантастическим, но совсем иного рода, чем в персидских сказках: там духи и демоны имеют среди людей своих любимцев и нелюбимцев, а здесь играет роль [[талисман]] (например, волшебная лампа [[Аладдин]]а), слепо помогающий своему владетелю, кто бы он ни был, и стихийно обращающийся против своего прежнего владетеля, если попадет в другие руки; темы таких сказок, вероятно, унаследованы арабским Египтом от классического, древнего Египта<ref>ср. Масперо, «Les contes pop. de l’Eg. anc.», Париж, 1889; Ф. Петри, «Eg. tales», 1898; В. Шпигельберг, «Die ägypt. Novellen», Страсбург, 1898</ref>. * В Египте же с той целью, чтобы сказочного материала хватило как раз на «1001 ночь», некоторые переписчики вставляли в сборник такие произведения, которые прежде имели совершенно отдельное литературное существование и составились в разные периоды: длинный роман о царе Номâне, враге христиан, Синдбадова книга (о женском коварстве), быть может, Приключения [[Синдбад-мореход|Синдбада-морехода]], Царь Джильâд и министр Шимас, Ахыкâр Премудрый (древнерусский Акир), Таваддода и др. В 1899 г. В. Шовен («La récension égyptienne des 1001 n.», Люттих), рассмотрев египетские сказки «1001 ночи» с точки зрения художественности, отметил, что между ними есть талантливые (вроде «Сказки о горбуне» со вставленными историями «Молчаливого цирюльника»), а остальные — бездарные. По соображениям Шовена (требующим, впрочем, ещё проверки), первая группа составилась раньше второй. Так как во второй (объёмистой) группе рассыпано много рассказов об обращении [[евреи|евреев]] в [[ислам]] и есть много прямо заимствованного из литературы еврейской, то Шовен заключает, что последним, заключительным редактором «1001 ночи» был еврей, принявший [[Ислам]]; по его мнению, таким евреем мог бы быть псевдо[[маймонид]], автор еврейской книги «Клятва», напечатанной в Константинополе в [[1518]] г.<ref>См. ещё Р. Бассе, «Notes sur les 1001 n.» (1894—1898, в «Revue des trad. populaires», т. IX, XI, XII, XIII), и А. Крымского, «Введение в историю араб. повестей и притч» (печат. в серии изд. Лаз. инстит. вост. яз.). Прочие работы и исследования перечислены у А. Крымского: «К литературной истории 1001 ночи» («Юбил. сборник В. Миллера» — «Труды Этногр. отдела Моск. общ. любит. естеств.», т. XIV) и у В. Шовена: «Bibliographie arabe» (т. IV, [[Люттих]], 1900).</ref> == Содержание == Столкнувшись с неверностью первой жены, [[Шахземан]] казнил ее и отправился к своему брату Шахрияру поделиться горем. Однако жена брата оказалась ещё более распутной, чем жена Шахземана. А вскоре братья встретили женщину, которая носила ожерелье из 570 перстней. Столько раз она изменила своему мужу-[[джинн]]у прямо в его присутствии, пока тот спал. Братья вернулись домой к Шахрияру и казнили его жену и наложниц. С тех пор, решив, что все женщины распутны, Шахрияр каждый день берёт невинную девушку, овладевает ею, а на рассвете следующего дня казнит её. Однако этот страшный порядок нарушается, когда очередь доходит до [[Шахерезада (персонаж)|Шахерезады]] — мудрой дочери [[визирь|визиря]] Шахрияра. Каждую ночь она рассказывает увлекательную историю и прерывает рассказ «на самом интересном месте, после чего ложились вместе спать»{{Нет АИ|2013|08|21}} — и царь не в силах отказаться услышать окончание истории. Каждое утро он думает: «Казнить её я смогу и завтра, а этой ночью услышу окончание истории». Так продолжается тысячу и одну ночь. По их прошествии Шахерезада пришла к царю с тремя сыновьями, рождёнными за это время, «один из которых ходил, другой ползал, а третий сосал грудь». Во имя них Шахерезада попросила царя не казнить её. На что Шахрияр сказал, что помиловал её ещё раньше, до появления детей, потому что она чиста, целомудренна и богобоязненна. Сказки Шахразады могут быть разбиты на три основные группы, которые условно можно назвать сказками героическими, авантюрными и плутовскими. === Героические сказки === К группе героических сказок относятся фантастические повести, вероятно составляющие древнейшее ядро «Тысячи и одной ночи» и восходящие некоторыми своими чертами к ее персидскому прототипу «Хезар-Эфсане», а также длинные рыцарские романы эпического характера. Стиль этих повестей — торжественный и несколько мрачный; главными действующими лицами в них обычно являются цари и их вельможи. В некоторых сказках этой группы, как например в повести о мудрой деве Такаддул, отчетливо видна [[дидактика|дидактическая]] тенденция. В литературном отношении героические повести обработаны более тщательно, чем другие; обороты народной речи из них изгнаны, стихотворные вставки — по большей части цитаты из классических арабских поэтов — наоборот, обильны. К «придворным» сказкам относятся, например, «Камар-аз-Заман и Будур», «Бадр Басим и Джаухар», «Повесть о царе Омаре ибн-ан-Нумане», «Аджиб и Гариб» и некоторые другие. === Авантюрные сказки === Иные настроения находим мы в «авантюрных» [[новелла]]х, возникших, вероятно, в торговой и ремесленной среде. Цари и [[султан]]ы выступают в них не как существа высшего порядка, а как самые обыкновенные люди; излюбленным типом правителя является знаменитый [[Харун ар-Рашид]], правивший с 786 по [[809 год]], то есть значительно раньше, чем приняли свою окончательную форму сказки Шахерезады. Упоминания о [[халиф]]е Харуне и его столице [[Багдад]]е не могут поэтому служить основой для датировки «Ночей». Подлинный [[Харун ар-Рашид]] был очень мало похож на доброго, великодушного государя из «Тысячи и одной ночи», а сказки, в которых он участвует, судя по их языку, стилю и встречающимся в них бытовым подробностям, могли сложиться только в Египте. По содержанию большинство «авантюрных» сказок — типичные городские [[фабльо]]. Это чаще всего любовные истории, героями которых являются богатые купцы, почти всегда обречённые быть пассивными исполнителями хитроумных планов своих возлюбленных. Последним в сказках этого типа обычно принадлежит первенствующая роль — черта, резко отличающая «авантюрные» повести от «героических». Типичными для этой группы сказок являются: «Повесть об Абу-ль-Хасане из Омана», «Абу-ль-Хасан Хорасанец», «Нима и Нум», «Любящий и любимый», «[[Аладдин]] и волшебная лампа». === Плутовские сказки === «[[Плутовской роман|Плутовские]]» сказки натуралистически рисуют жизнь городской бедноты и деклассированных элементов. Героями их обычно являются ловкие мошенники и плуты — как мужчины, так и женщины, например, бессмертные в арабской сказочной литературе [[Али Зибак]] и [[Далила-хитрица]]. В этих сказках нет и следа почтения к высшим сословиям; наоборот, «плутовские» сказки полны насмешливых выпадов против представителей власти и духовных лиц. Язык «плутовских» повестей близок к разговорному; стихотворных отрывков, малопонятных неискушенным в литературе читателям, в них почти нет. Герои плутовских сказок отличаются мужеством и предприимчивостью и представляют разительный контраст с изнеженными [[гарем]]ной жизнью и бездельем героями «авантюрных» сказок. Кроме рассказов об Али Зибаке и Далиле, к плутовским сказкам относятся великолепная повесть о Маруфе-башмачнике, сказка о рыбаке (по имени) Халифа, стоящая на грани между рассказами «авантюрного» и «плутовского» типа, и некоторые другие повести. == Издания текста == — неполное первое [[калькутта|калькуттское]] (1814—1818), полное второе калькуттское В. Макнотена (1839—1842), булакское (1835; часто переиздаваемое), бреславльское (совр. Вроцлав в Польше) М. Хабихта и Г. Флейшера (1825—1843), очищенное от скабрезностей бейрутское (1880—1882), ещё более очищенное [[бейрут]]ское-иезуитское, очень изящное и дешевое (1888—1890). Тексты изданы с рукописей, значительно отличающихся одна от другой, да и не весь ещё рукописный материал издан. Обзор содержания рукописей (старейшая — [[Галлан, Антуан|Галлановская]], между 1425 и 1537 гг.) см. у Зотенберга, Бёртона, а вкратце — у Шовена («Bibliogr. arabe»). В 1984—1995 гг. в Лейдене вышло принципиально новое издание Мухсина Махди по старейшим рукописям, в том числе Галлановской. == Переводы == В [[Европа|Европе]] впервые цикл получил известность благодаря неполному французскому переводу Антуана Галлана (издан в 1704—1717). Старейший ''французский'' неполный — [[Галлан, Антуан|А. Галлана]] (1704—1718), который был в свою очередь переведён на все языки; он не буквален, и переделан согласно вкусам двора [[Людовик XIV|Людовика XIV]]: научные переиздания — Лоазлера де’Лоншана 1838 г. и Бурдена 1838—1840 г. Он был продолжен Казоттом и Шависом (1784—1793) в том же духе. С 1899 г. издавался буквальный (с булакского текста) и не считающийся с европейскими приличиями перевод Ж. Мардрю. ''Немецкие'' переводы делались сперва по Галлану и Казотту; общий свод с некоторыми дополнениями по арабскому оригиналу дали Хабихт, Хаген и Шалль (1824—1825; 6-е издание, 1881) и, по-видимому, Кёниг (1869); с арабского — Г. Вейль (1837—1842; 3-е исправленное издание 1866—1867; 5-е издание, 1889) и, полнее, со всевозможных текстов, М. Хеннинг (в дешёвой Рекламовской «Библиотеки классиков», 1895—1900); неприличия в немецком переводе удалены. ''Английские'' переводы делались сперва по Галлану и Казотту и получали дополнения по арабским оригиналам; лучший из таких переводов — Джонатана Скотта (1811), но последний (6-й) том, переведённый с [[арабский язык|арабского]], не повторялся в последующих изданиях. Две трети 1001 ночи, с исключением мест неинтересных или грязных, с арабского (по Булак. изданию) перевел В. Лэйн (1839—1841; в 1859 г. вышло исправленное издание, перепечатано с издания 1883). Полные английские переводы, вызвавшие много обвинений в безнравственности: Дж. Пэйна (1882—1889), и сделанные по многим редакциям, со всевозможными разъяснениями (историческими, фольклорными, этнографическими и др.) — [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Рич. Бёртона]]<ref>Burton; Бенарес, 1885—1888; переиздано в 12 томах, с исключением наиболее непристойных мест, Лондон, 1894</ref>. На ''русском'' языке еще в XVIII веке появились переводы с французского<ref>М., 1763—1774 и 1794—1795; см. ещё «Новые арабские сказки», Смол., 1796</ref>. Наиболее научный перевод — Ю. Доппельмайер<ref>М., 1889—90, с добавленной статьёй академика А. Веселовского</ref>. Английский перевод Лэна, «сокращённый вследствие более строгих цензурных условий», перевела на русский язык Л. Шелгунова в приложении к «Живописному обозрению» (1894): при 1-м томе есть статья В. Чуйко, составленная по де-Гуе. Первый русский перевод с арабского выполнен [[Салье, Михаил Александрович|Михаилом Александровичем Салье]] ([[1899]]—[[1961]]) в [[1929]]—[[1939]]. Прочие переводы указаны в вышеупомянутых работах А. Крымского («Юбилейном сборнике В. Миллера») и В. Шовена (т. IV). Успех Галлановой переделки побудил Петиса де ла Круа напечатать «Les 1001 jours»<ref>Париж, 1710; перевод с французского Михайло Попов, СПб., 1778—79; 2-е изд. 1801; статья в «СПб. вестнике», 1778, ч. I, № 4, стр. 316—320</ref>. И в популярных, и даже в фольклорных изданиях «1001 день» сливается с «1001 ночью». По словам Пети де ла Круа, его «Les 1001 jours» — перевод персидского сборника «Хезâр-йäк руз», написанного по сюжетам индийских комедий [[исфахан]]ским [[дервиш]]ем Мохлисом около [[1675 год]]а; но можно с полной уверенностью сказать, что такого персидского сборника никогда не существовало и что «Les 1001 jours» составлен самим Петисом де ла Круа, неизвестно по каким источникам. Например, одна из наиболее живых, юмористических его сказок «Папуши Абу-Касыма»<ref>отд. по-русски в «Сыне Отеч.», 1850, кн. 5, стр. 44—48. прекрасная малорусская стихотворная обработка Ив. Франко, Львов, 1895, 2-е изд., Черкассы, 1900</ref> отыскивается по-арабски в сборнике «Самарâт аль-аурâк» ибн-Хиджже. --> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Тысяча и одна ночь}} == Хьажоргаш == {{commonscat|Arabian Nights}} * [http://allskazki.ru/night.html Почти полная версия книги «1001 ночь» с комментариями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101221747/http://allskazki.ru/night.html |date=2011-11-01 }} ** [http://nemaloknig.ru/read-192299/ Дополнение к ночи 584]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bartleby.com/16/ Английский перевод Эдварда Лэйна] * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/56940/ Халиф 1001 ночи: народная мечта. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] {{1000}} [[Категори:Эзар а, цхаьа а буьйса]] 6ku0db0usoduihi5w6y9u8mp8x2gbh0 Шотланди 0 23774 25778726 24079993 2026-09-21T23:15:13Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778726 wikitext text/x-wiki {{Фамили, ЦӀе, Ден цӀе}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе =Шотланди |Шен цӀе ={{lang2|en|sco|Scotland}}<br>{{lang-gd|Alba}}<br>{{lang-ga|Albain}} |Доланиг дожар = Шотландин |ХӀост = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Байракх = Flag of Scotland.svg{{!}}border |Девиз = {{lang-en2|In My Defens God Me Defend}} - Со ларбарехь Дала ларбо со! |Шатлакхан Иллинан цӀе = Flower of Scotland <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь = |Маьрша йелира = |lat_dir =N |lat_deg = 56|lat_min =39 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =4 |lon_min =12 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale =2000000 |Картан тӀехь =Scotland in the UK and Europe.svg |картан куьг = '''Шотланди''' латтар (таьӀна-баьццара):<br>— [[Европа|Европехь]] (таьӀна-сира)<br>— [[Йоккха Британи|Йоккха Британехь]] (сирла-баьццара) |Мотт = [[Ингалсан мотт|ингалсан]], [[Шотландин мотт (кельтийн)|гэлийн]], [[Шотландин мотт (германийн)|скотс]] |Дин = [[Пресвитерианалла]] ([[Шотландин килс]])<ref>Официальной государственной религии в Шотландии нет, Церковь Шотландии отделена от государства и имеет статус национальной</ref> |Коьрта гӀала =[[Эдинбург]] |Урхаллин тайпа = [[Парламентан монархи]] |Йаккхий гӀаланаш =[[Глазго]], [[Эдинбург]], [[Абердин]], [[Данди]] |Куьйгалхойн даржаш1 =[[Британин монархи|Монарх]] |Куьйгалхой1 =[[Елизавета II]] |Куьйгалхойн даржаш2 =[[Шотландин хьалхара министр|Хьалхара министр]] |Куьйгалхой2 =[[Никола Стерджен]] |Латтанца меттиг = |Латта =78 722<ref name="short">{{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/923/0010669.pdf |title=Scotland in short |publisher=gov.scot |date=2003.02.17 |accessdate=2015.12.06 |format=pdf |lang=en}}</ref> |Хина процент =3 |Бахархойн меттиг = |Бахархой = {{тӀекхетар}}5 438 000 |Бахархой лерина шо = 2018 |Луьсталла = 69,07 |Бахархойн цӀерш =шотланхо, шотландхой |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал) =245 267 млн<ref>{{cite web |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy |title=Economy Statistics |publisher=gov.scot |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}</ref> |ДЧС (номинал) лерина шо =2013 |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) =45 904 |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча =[[Стерлингийн фунт]] (GBP) |Домен =[[.scot]] |Телефонан код =44 |Сахьтан аса =[[UTC±0:00]] ([[Аьхкенан хан|аьхка]] UTC+1:00) |Билгалдахарш=<references/> }} {{кхин маьӀнаш|тайп=цӀе}} '''Шотла́нди''' ({{lang2|en|sco|Scotland}}, {{lang-gd| ''Alba''}}) — [[Йоккха Британи]]н [[автономи]]н административан-политикин дакъа долу [[Йоккха Британин мехкаш|мохк]]<ref>http://bse.sci-lib.com/article124364.html Большая советская энциклопедия</ref><ref>{{cite web|url=http://www.webcitation.org/6HaIGYfvJ|title=WebCite query result|publisher=www.webcitation.org|lang=en|accessdate=2018-04-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.webcitation.org/6HaIJSq3b|title=WebCite query result|publisher=www.webcitation.org|lang=en|accessdate=2018-04-03}}</ref>. ДӀалоцу [[Йоккха Британи (гӀайре)|Йоккха Британи]] гӀайренан къилбаседа дакъа, латта тӀехула доза ду [[Ингалс]]ца. Кхечу агӀонашкахь [[Атлантикин Ӏапказ]]ан хӀордаш ду: [[Къилбаседа хӀорд]] малхбалехь, [[Къилбаседа хидоькъе]] а, [[Ирландин хӀорд]] а малхбузехь а, къилба-малхбузехь а. Британин гӀайрен тӀиера коьрта мохк боцуш, Шотландин иштта ду 790 гергга жима гӀайренаш, дукха дерш тӀехь стаг а воцуш<ref name="short" />. [[Эдинбург]] — Шотландин [[коьрта гӀала]] а, барамца мехкан шолгӀа гӀала а йу [[Глазго]]н тӀаьхьа. XVIII бӀешарахь Эдинбургах хилира [[Шотландин Ӏилма]]нан йукъ, цуо Шотландин ладаме коммерцин а, Ӏилманан а, промышленностан а [[Европа|Европин]] регион хила таро йира. [[Глазго]] — уггаре йоккха мехкан гӀала йу, цхьана хенахь йара дуьненан промышленностан гӀаланех хьалха<ref>{{cite web |url=http://glasgowcitycentre.co.uk/guides/a-quick-guide-to-glasgow/ |title=A Quick Guide to Glasgow |publisher=glasgowcitycentre.co.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203184814/http://glasgowcitycentre.co.uk/guides/a-quick-guide-to-glasgow/ |date=2014-12-03 }}</ref>. Шотландин ду Атлантикин Ӏапказан хин дакъа, масала, Къилбаседа хӀордах, цунна чохь йаккхий мехкдаьттан меттигаш йу. Барамца мехкан кхоалгӀа гӀала йу, [[Абердин]], ''Европин мехкдаьттан а, энергетикан а коьрта гӀала''цӀе лелайо<ref>{{cite web |url=http://www.scottishaccommodationindex.com/aberdeenpics.htm |title=Welcome to Aberdeen |publisher=scottishaccommodationindex.com |accessdate=2015.12.06 lang=en}}</ref>. [[Шотландин паччахьалла]] — маьрша пачхьалкх хилла 854 - 1707 шерашкахь. 1603 шарахь [[СтюартгӀар|СтюартгӀеран]] некъех волу Шотландин паччахь [[Яков I (Ингалсан паччахь)|Яков VI-гӀа]] [[Ингалс]]ан а, [[Ирланди]]н а дуьххьара паччахь хилира. 1706 шарахь Шотландин а, Ингалсан а йукъахь «[[Униях барт]]» кӀела куьг таӀийра, ткъа 1707-гӀа шарахь шинне а мехкан парламенташа ратификации йира «[[Униях акт (1707)|Униях актан]]», цуо кхоьллира [[Йоккха Британин паччахьалла]]<ref name="keay">{{книга |автор={{s|Keay, John}}, {{s|Keay, July}} |заглавие=Collins encyclopaedia of Scotland |место=London |издательство=HarperCollins |год=1994 |страниц=1046 |isbn=0002550822}}</ref><ref name="mack">{{книга |автор=Mackie, J.D. |заглавие=A history of Scotland |место=Baltimore |издательство=Penguin Books |год=1964 |страниц=406}}</ref>, цул тӀаьхьа [[Шотландин парламент]] дӀасахийцира, ткъа марталлин парламент болх бан йолаелира [[Вестминстер]]ехь. Шотландин бакъонан система [[Ингалс а, Уэльс а|Ингалсан а, Уэльсан а]], [[Къилбаседа Ирланди]]н системех маьрша йисира, иштта, махкахь лелайо шайн долара а, публикан а юакъо<ref>{{cite web |url=http://assets.cambridge.org/052178/2600/sample/0521782600ws.pdf |title=Conflict of Laws |author=J.G. Collier |publisher=Cambridge University Press |format=pdf |accessdate=2015.12.06 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927011924/http://assets.cambridge.org/052178/2600/sample/0521782600ws.pdf |date=2011-09-27 }}</ref>. 1997 шеран референдумал тӀаьхьа, 1998 шарахь хилла [[1998 шеран Шотландех долу акт|Шотландин акто]] 1999 шарахь меттахӀоттийра Шотландин парламент. 2014 шеран 18 сентябрехь махкахь дӀайаьхьна [[Шотландин маршонан референдум]], цуьнан жамӀашца кхаж тесначарех 55,3 % лаам гайтира Йоккха Британин йукъахь йиса<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-29255449 |title=In maps: How close was the Scottish referendum vote? |publisher=bbc.com |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}</ref>. 2016 шеран 23 июнехь [[Йоккха Британин Европин бартан декъалла|Европин барт йукъара арадовларх референдумал]] тӀаьхьа, цигахь 62 % Шотландин бахархоша кхаж тесира мохк [[Европин барт|ЕБ]] йукъара арабаларан дуьхьала (38 % реза бара), {{iw|Шотландин правительствос||en|Scottish Government}} сацам бира, шен йозаш йоцу арахьара политика лелор, [[Европин барт]] йукъахь дакъа а долуш<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/news/2016/06/160624_britain_scotland_independence|title=Шотландия собирается провести референдум о независимости - BBC Русская служба|lang=ru|accessdate=2016-07-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scotsman.com/news/msps-give-nicola-sturgeon-mandate-to-hold-direct-eu-talks-1-4164489|title=MSPs give Nicola Sturgeon mandate to hold direct EU talks|publisher=www.scotsman.com|accessdate=2016-07-25}}</ref>. == ЦӀеран этимологи == {{main|Шотландин цӀе}} Шотланди дош даьлла латинан дешах ''Scoti'', цуо билгала бохура [[гэлаш]]. ТӀаьхьарчу [[Латинан мотт|латинехь]] ''Scotia'' («Гэлийн латта») цӀарца кхетайора Ирланди. XI бӀешарахь оцу дешан кхетам бара Шотландин [[Форт (эрк)|Форт]] эркан къилбаседехьара дакъа<ref>{{книга |автор={{s|Ayto, John}}, {{s|Crofton, Ian}} |заглавие=Brewer's Britain & Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands. |место=London |издательство=Weidenfeld & Nicolson |год=2005 |страниц=1326 |isbn=030435385X}}</ref>. ХӀинцалера мехкан латтах [[ТӀаьхьара БӀешераш|ТӀаьхьарчу БӀешерашкахь]] ала долийра ''Scotland'', ткъа цигахь дехачу адамех, — ''Scots'' <ref name="keay" />. == Истори == {{main|Шотландин истори}} === Шира истори === {{main|Исторел хьалхара Шотланди}} Шотландехь дуьххьарлера адамаш 13 эзар шо хьалха, [[ТӀаьххьара шен мур]] чекхбаьллачул тӀаьхьа, гучудевлла хилар тардолийта Ӏилманчаша<ref>{{книга |автор=Moffat, Allistair |заглавие=Before Scotland : the story of Scotland before history |место=London |издательство=Thames & Hudson |год=2005 |страниц=352 |isbn=050005133X}}</ref>. Дуьххьарлера гӀишлош йина 9 500 шо гергга хьалха, ткъа гуттара беха бахархой — 6 эзар шо хьалха. Царех йу [[неолит]]а муьрера дика лаьттина цхьа эвла — [[Оркнейн гӀайренаш]] тӀиера [[Скара-Брей]]. Оцу муьран кхин иэсаш хаало [[Арахьара Гебридийн гӀайренаш|Арахьара Гебридийн]] а, [[Шетландин гӀайренаш|Шетландин]] а гӀайренаш тӀаьхь, иза кхетадо кӀезиг ораматаш а хилла, шайн хӀусамаш тӀулгех йан йезарца<ref>{{книга |автор=Pryor, Francis |заглавие=Britain B.C. : life in Britain and Ireland before the Romans |издательство=Harper Perennial |место=London |год=2004 |страниц=488 |isbn=000712693X}}</ref>. === Руман Ӏаткъам === Шотландин [[йозан истори]] йолало [[Руман импери|Румо]] Британи йаккхарца. Йаьккхинчул тӀаьхьа царна руман провинций статус йелира, ала долийра [[Руман Британи|Британи]], иза бара хӀинцалера [[Ингалс]]ан а, [[Уэльс]]ан а мохк. Къилба Шотландин дакъа кӀеззиг йолчу хенан карадахара Руман дуьххьала дӀа йоцучу тергонан. Къилбаседехьа лаьттара Румо даханза латтанаш, — пиктийн а, [[Гэлаш|гэлийн]] а тайпанаш деха [[Каледони]]. Руман историко [[Тацит]]а дийцарехь, [[каледонхой|каледонхоша]] йолийра «йоккха масштабан тӀеман дуьхьало», румхойн [[легион]]ашна тӀелеташ. Цхьаьна буьйсана тӀелетта хӀаллакйира [[IX Испанин легион]], йерриг хӀаллакйарх кӀелхьара йаьккхира иза [[Гней Юлий Агрикола]]н дошлой тӀелатаро<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/the_romans/ |title=The Romans in Scotland |publisher=bbc.co.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}</ref>. Вайн эран 83—84 шерашкахь Агриколас иэшийра каледонхой [[Граупийн лаьмнашкара тӀом|Граупийн лаьмнашкара тӀамехь]]. Тацита дийцарехь, тӀом болалуш каледонхойн тхьамда [[Калгак]] вистхилира шен тӀемлошка, цуо царех «лайн буржолаш цадевза нах» элира<ref>{{книга |автор=Публий Корнелий Тацит |заглавие=Жизнеописание Юлия Агриколы |ответственный=Утченко, С.Л. |ссылка=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1346763637 |место=М |издательство=Ладомир |год=1993 |том=I |isbn=5-86218-024-9, 5-86218-021-4}}</ref>. толам баьккхинчул тӀаьхьа румхоша йира [[Гаск-Ридж]] фортийн цхьа аса, амма кхо шо даьлчи юхабевлира [[Къилба-Шотландин акъари]]н тӀе<ref>{{книга |автор={{s|Edwards, Kevin}}, {{s|Ralston, Ian}} |заглавие=Scotland after the Ice Age : an environmental and archaeological history, 8000 BC - AD 1000 |место=Edinburgh |издательство=Edinburgh University Press |год=2003 |страниц=336 |isbn= 0748617361}}</ref>. Британин мохк ларбархьама, 122—126 шерашкахь румхоша [[Адрианан вал]] бира<ref name="snyder">{{книга |автор=Snyder, Christopher A. |заглавие=The Britons |место=Malden |издательство=Buckwell Publishing |год=2003 |страниц=331 |isbn=063122260X }}</ref>, цунах Империн къилбаседа доза хилира. ТӀаьхьа, 144—146 шерашкахь кхин а къилбаседехьа, [[Йуккъерашотландин аре]]нахь бира [[Антонинан вал]], иза битира императоран [[Септимий Север]]ан омарца 208 шарахь<ref name="snyder" />. Шотландин доккхаха долу дакъа руман куьйгакӀелахь 40 шарахь бен ца лаьттинехь а, цуо ладаме Ӏаткъам бира тӀехь [[вотадинаш]] а, [[дамнонеш]] а беха мехкан къилба декъана. Валлийхойн ''Yr Hen Ogledd'' ([[Шира Къилбаседа]]) цӀе лелайора, румхой дӀабаханчул тӀаьхьа, Къилбаседа Ингалсан а, Къилба Шотландин а мехкашкахь кхоллаелла паччахьаллаш билгалйохуш<ref name="snyder" />. IX а, X а бӀешерийн тептаршца, IX бӀешо кхочуш Малхбуза Шотландин махкахь кхоьллира гэлийн паччахьалла [[Дал Риада]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/immig_emig/scotland/western/article_5.shtml |title=Dalriada: The Land of the First Scots |publisher=bbc.co.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://britannica.com/topic/Scot |title=Scot Ancient people |publisher=britannica.com |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}</ref>. === Йуккъера бӀешераш === {{main|Йуккъера бӀешерийн Шотланди|Шотланди Лакхарчу БӀешерашкахь|Шотландин историн областаш|ГӀайренийн паччахьалла}} [[Пикташ|Пиктийн]] паччахьаллашна йукъахь уггаре йоккханиг йара [[Фортриу]], иза йевзара ''Alba'' йа ''Scotland'' цӀарца. Пикташ масийттаза кхечира уггаре лакхарчу кхиаме: [[Бруде III]]-гӀачун (671—693) урхаллехь [[Нехтансмерера тӀом|Нехтансмерера тӀом]] чекхбаьлча а, [[Энгус I (пиктийн паччахь)|Энгус I]]-чун урхаллехь а<ref>{{книга |автор={{s|Brown, Michelle}}, {{s|Ann Farr, Carol}} |заглавие=Mercia : an Anglo-Saxon kingdom in Europe |место=London ; New York |издательство=Continuum |год=2003 |страниц=386 |isbn=0826477658 }}</ref>. [[Шотландин паччахьалла]] кхоьллина шо лору [[843 шо|843]], [[скотташ|скоттийн]] а, пиктийн а цхьаьнатоьхна паччахьаллин паччахь [[Кеннет I|Кеннет Макальпин]] хиллачул тӀаьхьа. ТӀаьхьарчу бӀешерашкахь [[Шотландин паччахьалла]] шоръелира хӀинцалерачу Шотландин дозанашка кхаччалц. [[Давид I]]-чун урхаллехь Шотланди хилира [[Феодализм|феодалийн]] паччахьалла, цунна чохь урхаллин хийцамаш бира, йукъайаьккхира [[Бург (Шотланди)|бургийн]] система. Оцу муьрехь мехкан латта тӀе кхелха французийн а, ингалс-французийн рыцарш а, килсан гӀуллакххой а. Иза бахьнехь паччахьаллин малхбален а, къилба-малхбален а мехкаш ингалс мотт буьйцуш хилира, ткъа бисина махко буьйцура гэлийн мотт, ткъа Оркнейн а, Шетландин а гӀайренаш буьйцура норвегийн мотт, Норвегийн паччахьаллин куьйга кӀела йисира 1468 шо кхаччалц<ref>{{книга |автор=Whiters, Charles W.J. |заглавие=Gaelic in Scotland, 1698-1981 : the geographical history of a language |место=Edinburgh |издательство=John Donald |год=1984 |страниц=352 |страницы=16—41 |isbn=0859760979}}</ref><ref name="barr">{{книга |автор=Barrow, Geoffrey W.S.|заглавие=Robert Bruce and the community of the realm of Scotland |место=Edinburgh |издательство=Edinburgh University Press |год=1988 |страниц=421 |isbn=0852246048}}</ref>. XII а, XIV а бӀешерашна йукъахь Шотландехь хӀутту дикка паргӀата мур, оцу хенахь хилира машаре йукъаметтигаш Ингалсца, кхиира континентца йохк-эцаран йукъаметтигаш, ткъа цхьаболу Ӏилманчийн, масала, [[Иоанн Дунс Скот]] санна болчеран, боккха Ӏаткъам бара мехкал генна арахьа. [[Файл:Stirlingcastle.jpg|thumb|left|250px|[[ГӀап-гӀала Стерлинг]]]] [[XIII бӀешо]] Шотландин ладаме зиеделларг хилира. 1286 шарахь паччахь [[Александр III (Шотландин паччахь)|Александр III-гӀа]] веллачул тӀаьхьа ца бисира когаметта болу божарий, цундела паччахь-аьзни кхайкхийра [[Маргарет Норвегин ЙоӀ|Маргарет]], Норвегин паччахьехь [[Эрик II Магнуссон|Эрик II-гӀачунгахь]] марехь йолу Александр III-гӀачун йоьӀан йоӀ. Ингалсан паччахь [[Эдуард I (Ингалсан паччахь)|Эдуард I-ра]] гӀоьртира Шотланди юха а куьйга кӀела лаца, цуо йийхира паччахь-аьзни Маргарет шен паччахь хин волчу кӀантана [[Эдуард II]]-гӀачун, иза жима йоллушехь. Амма Маргаретан ловзар а, тажтиллар а ца хилира, новкъахь иза шелон лазар кхетта, шотландин латта тӀе кхачале йелира Оркнейн гӀайренаш тӀехь. Уллера гергара когаметтаберш дӀабевлира, 1290 шарахь Ӏарше кхача лаам дӀахаийтира масех кандидата, царна йукъахь Давид Хантингдонан йоккхаха йолчу йоьӀан кӀант Иоанн Баллиол а (паччахьийн Малькольм IV-гӀачун а, Вильгельм I Лоьман а ваша), Давидан йуккъерачу йоьӀан кӀант [[Брюс, Роберт, Аннандейлан 5-гӀа лорд|Роберт Брюс, 5-й лорд Аннандейла]] а. Луучех цхьаъ вара ша Эдуард I-ра а, иза вара [[Матильда Шотландин]] тӀаьхьенах. Амма ингалсан паччахьо ша харжаран мах лахара буй хууш, «Боккха Къовсаман» суьдан коьрте хӀоьттира, дов листархьама. 1292 шарахь Эдуард I-чо сацам бира Иоанн Баллиолехьа, 1292 шеран 30 ноябрехь Иоанна Шотландин паччахьан тажтиллира. Шен гӀолацарна баркалла олуш [[Иоанн I (Шотландин паччахь)|Иоанн I Баллиола]] къобал йира Ингалсан [[сюзерен]]итет<ref name="conq">{{cite web |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/conquered.htm |title=Scotland Conquered, 1174-1296 |publisher=nationalarchives.gov.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}</ref>. Тажтиллин йолушехь, Иоаннан Ӏаршан бакъо къобал ца йира [[Брюс, Роберт, Аннандейлан 5-гӀа лорд]] коьртехь волу шотландин баронийн цхьаьна декъо. Ткъа Эдуард I волавелира Шотландица йукъаметтигаш лело иза шайн куьйга кӀелара мохк болуш санна, Иоаннан дийзийтира ингалсан суьдашкахь жоп дала шотландийн доьвнаш луьстуш, хӀиттайора шотландийн гӀопашкахь ингалсан гарнизонаш. Ингалсан Ӏаткъам лагӀбар Ӏалашо йолуш Иоанн Баллиола 1295 шарахь карлабаьккхира [[Шира барт]] олуш болу [[Франци]]ца а, [[Норвеги]]ца барт, тӀаккха виллина дуьхьалавелира Эдуард I-чун<ref name="conq" />. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Йоккха Британи]] sjo8n6vgatn4xs01e42ujgkb2k605an Александровка (Республика Алтай) 0 24168 25778773 25027311 2026-09-22T02:58:05Z ~2026-50964-77 48114 25778773 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Александровка (маьӀнаш)}} {{Кхин маьӀнаш/НБМ}} {{Orphan|date=сентябрь 2014}} {{НБМ-Росси |статус= эвла |нохчийн цӀе= Александровка |шен цӀе ={{lang-ru|Александровка}} |пачхьалкх = Росси |хӀост =Coat of Arms of Altai Republic.svg |байракх =Flag of Altai Republic.svg |lat_deg = |lat_min =|lat_sec = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |пачхьалкхан картин барам = |регионан картин барам = |кӀоштан картин барам = |регион = Республика Алтай |регион таблицехь= Республика Алтай |кӀоштан тайпа = Муниципалан кӀошт |кӀошт = Майман кӀошт{{!}}Майман |кӀоштан тайпа = |йукъараллин тайпа = йуьртан меттиг |йукъаралла = |йукъаралла таблицехь = |йукъара йекъайалар = |корта = |йиллина терахь = |дуьххьара хьахор = |хьалхара цӀерш = |статус йелла терахь = |мәйда= |хӀордан сизал локхалла = |бахархой = 317 |бахархой ларар шо = 2010 |луьсталла = |агломераци = |къаьмнийн хӀоттам =[[алтайш]] (45%),<ref name="Дика хьост">Дика хьост.</ref> [[оьрсий]] (55%). |динан хӀоттам = |бахархойн цӀерш = |поштан индекс = 649108 |UTC = + 10 |поштан индексаш= |телефонан код = |идентификаторан тайпа = ОКАТО |идентификаторан терахьаш = |категори Commons чохь = |сайт = }} '''Александровка''' ({{lang-ru|Александровка}}) — [[Республика Алтай]]н [[Майман кӀошт]]ара эвла. == Бахархойн дукхалла == Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:'''<ref>[http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/ru/statistics/population/ Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Республики Алтай по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615180507/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/ru/statistics/population/ |date=2018-06-15 }}.</ref> |--- class='bright' | colspan=2 | Леррана || colspan=2 | Стен-боьршалла (2010) |--- class='shadow' | 2002 || 2010 || божарий || зударий |--- | 324|| 317|| 167|| 150 |} [[2002]] шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: [[алтайш]] (45%)<ref name="Дика хьост"/>, [[оьрсий]] (55%)<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Майман кӀошт}} {{rq|stub|img|sources|translate}} [[Категори:Майман кӀоштан нах беха меттигаш]] [[Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш]] {{Altai-geo-stub}} {{Хьажоргаш йац}} li56rz4tg5i6ic2q8bensw8vppev6bk Манжерок 0 24274 25778774 25394415 2026-09-22T02:58:41Z ~2026-50964-77 48114 25778774 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=июль 2014}} {{НБМ-Росси |статус= эвла |нохчийн цӀе= Манжерок |шен цӀе ={{lang-ru|Манжерок}} |пачхьалкх = Росси |хӀост =Coat of Arms of Altai Republic.svg |байракх =Flag of Altai Republic.svg |lat_deg = |lat_min =|lat_sec = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |пачхьалкхан картин барам = |регионан картин барам = |кӀоштан картин барам = |регион = Республика Алтай |регион таблицехь= Республика Алтай |кӀоштан тайпа = Муниципалан кӀошт |кӀошт = Майман кӀошт{{!}}Майман |кӀоштан тайпа = |йукъараллин тайпа = йуьртан меттиг |йукъаралла = |йукъаралла таблицехь = |йукъара йекъайалар = |корта = |йиллина терахь = |дуьххьара хьахор = |хьалхара цӀерш = |статус йелла терахь = |мәйда= |хӀордан сизал локхалла = |бахархой = 1535 |бахархой ларар шо = 2010 |луьсталла = |агломераци = |къаьмнийн хӀоттам =[[оьрсий]] (98%). |динан хӀоттам = |бахархойн цӀерш = |поштан индекс = 649113 |UTC = + 10 |поштан индексаш= |телефонан код = |идентификаторан тайпа = ОКАТО |идентификаторан терахьаш = |категори Commons чохь = |сайт = }} '''Манжерок''' ({{lang-ru|Манжерок}}) — [[Республика Алтай]]н [[Майман кӀошт]]ара эвла. == Бахархойн дукхалла == Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:'''<ref>[http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/ru/statistics/population/ Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Республики Алтай по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615180507/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/ru/statistics/population/ |date=2018-06-15 }}.</ref> |--- class='bright' | colspan=2 | Леррана || colspan=2 | Стен-боьршалла (2010) |--- class='shadow' | 2002 || 2010 || божарий || зударий |--- | 1 407|| 1535|| 730|| 805 |} [[2002]] шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: [[оьрсий]] (98%)<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Майман кӀошт}} {{rq|stub|img|sources|translate}} [[Категори:Майман кӀоштан нах беха меттигаш]] [[Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш]] {{Altai-geo-stub}} {{Хьажоргаш йац}} 4po1pavnhlsyrnsg2xolqs9j7labudf Пуэрто-Рико 0 38240 25778674 9617518 2026-09-21T23:12:55Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778674 wikitext text/x-wiki {{маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Пуэрто-Рико |Шен цӀе = '''{{lang-es|Estado Libre Asociado de Puerto Rico}}'''<br>'''{{lang-en|Commonwealth of Puerto Rico}}''' |Доланиг дожар = Пуэрто-Рикон |ХӀост = Coat of arms of the Commonwealth of Puerto Rico (variant).svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = |Аудио = |Маьрша йаьлла терахь = |Маьрша йелира = |lat_dir = N |lat_deg = 18 |lat_min = 13 |lat_sec = 8 |lon_dir = W |lon_deg = 66 |lon_min = 34 |lon_sec = 24 |region = PR |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь = Puerto_Rico_(orthographic_projection).png |картан куьг = |Официалан мотт = [[Испанхойн мотт|Испанхойн]], [[Ингалсан мотт|ингалсан]]<ref>{{Cite book |url = https://books.google.com/?id=vyQDYqz2kFsC&pg=RA1-PA62&lpg=RA1-PA62&dq=%22puerto+rico%22+official+language+1993 |title = Puerto Rico: Culture, Politics, and Identity |author=Nancy Morris |year = 1995 |publisher=Praeger/Greenwood |page = 62 |isbn = 0275952282 |postscript = <!--None-->}} + ''Crawford J.'' [http://www.languagepolicy.net/archives/can-pr.htm Puerto Rico and Official English] 1997</ref> |Дин = |Коьрта гӀала = [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] |Урхаллин тайпа = [[АЦШ мохк|АЦШн инкорпораци йанза кхолламан мохк]]; АЦШца [[Ассоциаци йина пачхьалкх|ассоциаци йина]] пачхьалкх |Йаккхий гӀаланаш = [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] |Паччахь = |Куьйгалхойн даржаш = [[Пуэрто-Рикон губернаторийн исписка|Губернатор]] |Куьйгалхой = [[Рикардо Росельо]] |Латтанца меттиг = |Латта = 9104 |Хина процент = 1,6 |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 3 725 789<ref>[http://electionspuertorico.org/referencia/censo2010/ Población de Puerto Rico] on ElectionsPuertoRico.org</ref> |Бахархой леррина шо = 2010 |Луьсталла = 409 |Бахархой цӀерш = [[Пуэрторикахой]] |ДЧС (НЭТ) = 77.4 млрд. |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2007 |ДЧС (НЭТ) меттиг = 70 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 19 600 |ДЧС (номинал) = |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = |АКИ = |Леррина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча =[[АЦШ доллар]] ([[Ерригроссийн валютийн классификатор|USD, код 840]]) |Домен =[[.pr]];[[.us]] |Телефонан код =1(787) а, 1(939) а |Сахьтан аса =[[UTC−04:00]] |Билгалдахарш=<references/> }} '''Пуэ́рто-Ри́ко''' ({{lang-es|Puerto Rico}} — «хьал долу порт»), официалан — '''Маьрша ассоциаци йина пачхьалкх Пуэрто-Рико''' ({{lang-es|Estado Libre Asociado de Puerto Rico}}), йа '''ДоттагӀалла Пуэрто-Рико''' ({{lang-en|{{iw|ДоттагӀалла (АЦШн коьрта мехкаш)|Commonwealth||Commonwealth (U.S. insular area)}} of Puerto Rico}}) — «[[АЦШ мохк|инкорпораци йанза кхолламан мохк]]» статус йолу [[АЦШ]]х бозу мохк (АЦШн урхаллехь бу, цуьнан дакъа а доццушехь); [[АЦШ Конституци]] махкахь доза тоьхна йу; лакхара Ӏедал карахь ду [[АЦШ Конгресс]]ан, амма мехко ша шена урхалла до. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{АЦШн административан йекъайалар}} {{external links}} [[Категори:Пачхьалкхаш]] bac5u3jxn68t0lk70dk1rc880et9ly2 Аруба 0 38629 25778551 9092591 2026-09-21T23:07:52Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778551 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Статус = регион |Нохчийн цӀе = Аруба |Шен цӀе = {{lang2|nl|pap|Aruba}} |Доланиг дожар = Арубан |Герб = Coat of arms of Aruba.svg <!-- |Гербан метта= --> <!-- |Девиз= --> |Гимнан цӀе = Aruba Dushi Tera |Аудио = Aruba Dushi Tera instrumental.ogg |Урхаллин тайп = [[Конституцин монархи]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |lat_dir = N | lat_deg = 12 | lat_min = 30 | lat_sec = 21 |lon_dir = W | lon_deg = 69 | lon_min = 58 | lon_sec = 17 |region = AW |CoordScale = 200000 |Картан тӀехь = LocationAruba.png |Картан тӀехь2 = |Мотт = [[Нидерландийн мотт|нидерландийн]],<br />[[папьяменто]] |Кхоьллина = |Маьрша елла хан = [[1 январь]] [[1986]] |Маьрша йелира = [[Нидерландские Антильские острова|Нидерландских Антильских островов]] |Коьрта гӀала = [[Ораньестад (Аруба)|Ораньестад]] |Йаккхий гӀаланаш = Ораньестад,<br />[[Синт-Николас]],<br />[[Ноорд (Аруба)|Ноорд]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Нидерландийн монархи|Монарх]]<br />Губернатор<br />[[Премьер-министр Арубы|Премьер-министр]] |Куьйгалхой = [[Виллем-Александр]]<br />[[Фредис Рефуньол]]<br />[[Михель Годфрид Эман]] |Латтанца меттиг = |Латта = 193 |Хина процент = кӀезиг |Бахархойн цӀераш = |Бахархойн меттиг = 195 |Бахархой = 103 065<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aa.html Aruba] from the [[CIA World Factbook]]</ref> |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 534,02 |ДЧС = 2,400 млрд |ДЧС лерина шо = 2007 |ДЧС меттиг = 182 |ХӀораннан а сина ДЧС = 23 831 <!-- |АКИ = --> <!-- |Леррина шо АКИ= --> <!-- |Дукхалло йаьккхина меттиг АКИ= --> <!-- |Авиакомпани= --> |Ахча = [[Арубан флорин]] ([[AWG,код 533]]) |Домен = [[.aw]] <!--|ISO=--> |Телефонан код = 297 |Сахьтан аса = [[UTC-4]] <!-- |Билгалдахарш= --> <!-- |Байракх а герб а яц=* --> <!-- |Гимн яц=* --> }}'''Ару́ба''' (Нид.) ({{lang2|nl|pap|Aruba}}), юьззина официальни форма — '''Ару́ба''' ({{lang2|nl|pap|Aruba}}) — [[Къилбаседа Америка|Къилбаседа Америкера]] жима гӀайренна пачхьалкх. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}} [[Категори:Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш]] s5npqbfuqiivwkzlnw3x3nkkxz1ne37 Кеп:Пачхьалкх 10 39797 25778482 25778474 2026-09-21T13:53:27Z Takhirgeran Umar 1134 25778482 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |билгало15 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст15 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |блок16 = {{{Ӏедал|}}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |блок18 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |билгало25 = [[Ахча]] |текст25 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш25 = P38 |билгало26 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст26 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш26 = P78 |билгало27 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст27 = |викихаамаш27 = P297 |билгало28 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст28 = |викихаамаш28 = P984 |билгало29 = [[Телефонан код]] |текст29 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш29 = P474 |билгало30 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст30 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш30 = P421 |билгало31 = Автомобилийн некъаш |текст31 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш31 = P1622 |текст32 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ32 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> bc7xlzdijw2aodefh7q8nzt1zdamm4e 25778485 25778482 2026-09-21T13:55:53Z Takhirgeran Umar 1134 25778485 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |билгало15 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст15 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст16 = {{{Ӏедал|}}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |блок18 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |билгало25 = [[Ахча]] |текст25 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш25 = P38 |билгало26 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст26 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш26 = P78 |билгало27 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст27 = |викихаамаш27 = P297 |билгало28 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст28 = |викихаамаш28 = P984 |билгало29 = [[Телефонан код]] |текст29 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш29 = P474 |билгало30 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст30 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш30 = P421 |билгало31 = Автомобилийн некъаш |текст31 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш31 = P1622 |текст32 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ32 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> g0qhszfhmi771m0kiqms8zol3wd86fo 25778496 25778485 2026-09-21T14:15:46Z Takhirgeran Umar 1134 25778496 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок23 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало24 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст24 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш24 = |билгало25 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст25 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш25 = |билгало26 = [[Ахча]] |текст26 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш26 = P38 |билгало27 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст27 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш27 = P78 |билгало28 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст28 = |викихаамаш28 = P297 |билгало29 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст29 = |викихаамаш29 = P984 |билгало30 = [[Телефонан код]] |текст30 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш30 = P474 |билгало31 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст31 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш31 = P421 |билгало32 = Автомобилийн некъаш |текст32 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш32 = P1622 |текст33 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ33 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 8tv0snxy855aniq0mjslikjkcro9rhc 25778497 25778496 2026-09-21T14:17:26Z Takhirgeran Umar 1134 25778497 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |корта23 = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |коьртан_хатӀ23 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок24 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта25 = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта27 = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |коьртан_хатӀ27 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:left; |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало29 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст29 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш29 = |билгало30 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст30 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш30 = |билгало31 = [[Ахча]] |текст31 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш31 = P38 |билгало32 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст32 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш32 = P78 |билгало33 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст33 = |викихаамаш33 = P297 |билгало34 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст34 = |викихаамаш34 = P984 |билгало35 = [[Телефонан код]] |текст35 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш35 = P474 |билгало36 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст36 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш36 = P421 |билгало37 = Автомобилийн некъаш |текст37 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш37 = P1622 |текст38 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ38 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> t8d1kyjkv4yb7q1tqtxd1y93wk4xywm 25778498 25778497 2026-09-21T14:20:12Z Takhirgeran Umar 1134 25778498 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |корта23 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ23 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок24 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало27 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст27 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш27 = |билгало28 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст28 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш28 = |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> jdxaw094zkelsmzabfstunrtnmc6xlt 25778500 25778498 2026-09-21T18:46:43Z Takhirgeran Umar 1134 25778500 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> f5vvu0ynfvi1ocv548m76xea9hng6e4 25778501 25778500 2026-09-21T18:48:32Z Takhirgeran Umar 1134 25778501 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 1bqp3x0wyiz5la5cy6gp8jry4at8n2m 25778504 25778501 2026-09-21T19:18:30Z Takhirgeran Umar 1134 25778504 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> diwec3pvlc93uhtzkrg0ul03xtqhxrk 25778505 25778504 2026-09-21T19:19:51Z Takhirgeran Umar 1134 25778505 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = background:#f8f9fa; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> g5alqzr19hg5ydp9qqhh6hs6ss6gyl6 25778506 25778505 2026-09-21T19:21:43Z Takhirgeran Umar 1134 25778506 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = background:#f8f9fa !important; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> f80ihq6vz0po8vgj15qfhdtaftal2zn 25778507 25778506 2026-09-21T19:22:54Z Takhirgeran Umar 1134 25778507 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> b1z4bj852b7ttnux6bikoh6qqnaicrr 25778508 25778507 2026-09-21T19:25:15Z Takhirgeran Umar 1134 25778508 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{{Ӏедал|}}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> py0u97ybruheygg2dlq7f8f8huhs44s 25778525 25778508 2026-09-21T20:40:33Z Takhirgeran Umar 1134 25778525 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало16 = [[Пачхьалкхан урхаллин тайпа|Урхаллин тайпа]] |текст16 = {{{Урхаллин тайпа|}}} |текст17 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало18 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст18 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш18 = |корта19 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ19 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок20 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта21 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ21 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок22 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало23 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст23 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш23 = |билгало24 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст24 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш24 = |корта25 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ25 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок28 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта29 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Ахча]] |текст30 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш30 = P38 |билгало31 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст31 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш31 = P78 |билгало32 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст32 = |викихаамаш32 = P297 |билгало33 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст33 = |викихаамаш33 = P984 |билгало34 = [[Телефонан код]] |текст34 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш34 = P474 |билгало35 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст35 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш35 = P421 |билгало36 = Автомобилийн некъаш |текст36 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш36 = P1622 |текст37 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ37 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 9ndo07wa4p8ad0e5cilzcphfayml2e2 25778526 25778525 2026-09-21T20:43:03Z Takhirgeran Umar 1134 25778526 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст22 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> cef6tf2b8c1hc4e6ioy71y61znb2xzx 25778527 25778526 2026-09-21T20:45:00Z Takhirgeran Umar 1134 25778527 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] {{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }} |текст22 = {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС лерина шо|}}} | ({{{ДЧС лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг {{#if: {{{ДЧС (НЭТ) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (НЭТ) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС)|{{{ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (ППС) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |блок27 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг {{#if: {{{ДЧС (номинал) лерина шо|}}} | ({{{ДЧС (номинал) лерина шо}}}) }} |текст1 = {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}}{{#if: {{{ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал)|{{{ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}}{{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> an72f2rryr1awh5rspayo3ksasurlrf 25778530 25778527 2026-09-21T21:18:03Z Takhirgeran Umar 1134 25778530 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Econ|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Econ|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АДКИ|}}} | {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Econ|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Econ|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Econ|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Econ|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Econ|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> b599kyorryq82e85dgw88kp39mmvze4 25778533 25778530 2026-09-21T22:15:21Z Takhirgeran Umar 1134 25778533 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархой меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АДКИ|}}} | {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> dgdamsqx8zkvyedwt0xy12znalpepml 25778535 25778533 2026-09-21T22:40:33Z Takhirgeran Umar 1134 25778535 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархой меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АДКИ|}}} | {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> kmik2xjfwtgwlms27njw7yo07l2dqdt 25778536 25778535 2026-09-21T22:43:07Z Takhirgeran Umar 1134 25778536 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Бахархойн луьсталла|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Бахархойн луьсталла}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АДКИ|}}} | {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> g5bexop05m9i6v4pra5j9i8hp9f7z9q 25778537 25778536 2026-09-21T22:48:36Z Takhirgeran Umar 1134 25778537 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АДКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АДКИ|}}} | {{{АДКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АДКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АДКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АДКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АДКИ}}}{{#if: {{{АДКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АДКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> tabbt3dv4x83kiiivoeylhh2bb3o7l2 25778743 25778537 2026-09-21T23:17:33Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778743 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 0tb8s6pziq1fwu1u1gkqc1j0lqndmf5 25778748 25778743 2026-09-21T23:25:58Z Takhirgeran Umar 1134 25778748 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Пачхьалкхан Ӏедал|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = [[Финансаш а, кодаш а]] |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 8wpltbd8ym0u6ub9473fmh73vibqr67 25778762 25778748 2026-09-21T23:41:07Z Takhirgeran Umar 1134 25778762 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = Финансаш а, кодаш а |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> bwgi2j3kt85sbevavsaegbavc0lo4to 25778763 25778762 2026-09-21T23:44:05Z Takhirgeran Umar 1134 25778763 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:90%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = Финансаш а, кодаш а |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> r4albu95swtcdqx0wwmnw7qqfsdslax 25778764 25778763 2026-09-21T23:45:04Z Takhirgeran Umar 1134 25778764 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:200%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = Финансаш а, кодаш а |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 7xiup94eqff7qnw4w2f679fi7erupy6 25778765 25778764 2026-09-21T23:45:32Z Takhirgeran Umar 1134 25778765 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:150%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = Финансаш а, кодаш а |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 9naz76lfmqxohndq5b12s9jp2eoanxr 25778766 25778765 2026-09-21T23:46:02Z Takhirgeran Umar 1134 25778766 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:110%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = Финансаш а, кодаш а |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 9kr1wfk36jv8k2okklopeoposffyya7 25778767 25778766 2026-09-21T23:46:30Z Takhirgeran Umar 1134 25778767 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:120%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |корта28 = Финансаш а, кодаш а |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> h4l3xdqzkl5hjh2shg1njfnz9tlmpp1 25778768 25778767 2026-09-21T23:54:16Z Takhirgeran Umar 1134 25778768 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:120%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} |билгало29 = [[Ахча]] |текст29 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш29 = P38 }} }} |корта28 = Кхин а хаамаш |коьртан_хатӀ28 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 1sc859mpkjpwq6tjc89rxffiorjyze9 25778769 25778768 2026-09-21T23:55:37Z Takhirgeran Umar 1134 25778769 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:120%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Виртуалан пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} |билгало28 = [[Ахча]] |текст28 = {{{Ахча|}}} |викихаамаш28 = P38 }} }} |корта29 = Кхин а хаамаш |коьртан_хатӀ29 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало30 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст30 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш30 = P78 |билгало31 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст31 = |викихаамаш31 = P297 |билгало32 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст32 = |викихаамаш32 = P984 |билгало33 = [[Телефонан код]] |текст33 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш33 = P474 |билгало34 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст34 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш34 = P421 |билгало35 = Автомобилийн некъаш |текст35 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш35 = P1622 |текст36 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ36 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 33pwtm8x00xeap5gpwaqmggpuhs16em 25778770 25778769 2026-09-22T00:01:45Z Takhirgeran Umar 1134 25778770 wikitext text/x-wiki {{Карточка |цӀе = Пачхьалкх |автокортош = хӀаъ |коьртанийн_хатӀ = border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; background:transparent; font-size:120%; |лакхахь0 = {{#switch: {{{Статус|}}} | виртуalan = [[Виртуalan пачхьалкх]] | къобалцайина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Къобалцайина пачхьалкх]] }} | ахкъобалйина = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | [[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|Ахкъобалйина пачхьалкх]] }} }} |лакхахь = {{карточка/цӀе2|{{{Нохчийн цӀе|}}}}} |лакхахь2 = {{карточка/цӀеран оригинал2|{{карточка/официалан цӀе|{{{Шен цӀе|}}}}}}} |сурт = {{Карточка/байракх а, хӀост а | байракх = {{{Байракх|}}} | байракхан шоралла = {{{Байракхан барам|}}}{{{байракхан барам|}}} | байракхах лаьцна = [[{{#if: {{{Байракхан тӀе хьажорг|}}} | {{{Байракхан тӀе хьажорг}}} | {{{Доланиг дожар}}} байракх }}|Байракх]] | хӀост = {{{ХӀост|}}} | хӀостан шоралла = {{{ХӀостан барам|}}}{{{хӀостан барам|}}} | хӀостах лаьцна = {{#if: {{{ХӀостан гушдолу куьг|}}} | {{{ХӀостан гушдолу куьг}}} | {{#if: {{{ХӀостан метта|}}} | [[{{{ХӀостан метта}}} {{{Доланиг дожар}}}|{{{ХӀостан метта}}}]] | [[{{{Доланиг дожар}}} хӀост|ХӀост]] }} }} }} |текст1 = {{br separated entries | {{#if: {{{Девиз|}}} | [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»'' }} | {{#if: {{{Девизан гоч|}}} | ''«{{{Девизан гоч}}}»'' }} }} |текст2 = {{#if: {{{Гимн йоцуш|}}} || {{#if: {{{Гимнан цӀе|}}} | {{br separated entries | [[Шатлакхан Илли]]: [[{{{Доланиг дожар}}} Шатлакхан Илли|''«{{{Гимнан цӀе}}}»'']] | {{#if: {{{Гимнан цӀеран гоч|}}} | ''«{{{Гимнан цӀеран гоч}}}»'' }} }} | [[{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли|{{{Доланиг дожар<noinclude>|</noinclude>}}} Шатлакхан Илли]] }}{{#if: {{{Аудио|}}} | {{#if: {{{Аудио|}}} | [[Файл:{{{Аудио|}}}|center]] }} }} }} |текст3 = {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|plain=true}} | {{wikidata|p242|{{{Картин тӀехь|}}}|size={{#if: {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | {{{Картин барам|}}}{{{картин барам|}}} | 300x300px }}|caption={{{Картин куьг|}}}{{{картин куьг|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{Картин тӀехь2|}}} | <br>[[Файл:{{{Картин тӀехь2}}}|{{{Картин барам2|{{{картин барам2|300x300px}}}}}}]] }} }} |корта4 = {{#if: {{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}} | [[Истори {{{Доланиг дожар}}}|Истори]] }} |коьртан_хатӀ4 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок5 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = {{nobr|{{{Терахь1}}}}} |текст1 = {{{Мур1|}}} |билгало2 = {{nobr|{{{Терахь2}}}}} |текст2 = {{{Мур2|}}} |билгало3 = {{nobr|{{{Терахь3}}}}} |текст3 = {{{Мур3|}}} |билгало4 = {{nobr|{{{Терахь4}}}}} |текст4 = {{{Мур4|}}} |билгало5 = {{nobr|{{{Терахь5}}}}} |текст5 = {{{Мур5|}}} |билгало6 = {{nobr|{{{Терахь6}}}}} |текст6 = {{{Мур6|}}} |билгало7 = {{nobr|{{{Терахь7}}}}} |текст7 = {{{Мур7|}}} |билгало8 = {{nobr|{{{Терахь8}}}}} |текст8 = {{{Мур8|}}} |билгало9 = {{nobr|{{{Терахь9}}}}} |текст9 = {{{Мур9|}}} |билгало10 = {{nobr|{{{Терахь10}}}}} |текст10 = {{{Мур10|}}} |билгало11 = {{nobr|{{{Терахь11}}}}} |текст11 = {{{Мур11|}}} |билгало12 = {{nobr|{{{Терахь12}}}}} |текст12 = {{{Мур12|}}} }} |корта6 = - |билгало7 = [[Пачхьалкх кхоллар|{{#if: {{{Кхоьллина|}}} | Кхоьллина | Кхоьллина }}]] |текст7 = {{{Кхоьллина|}}} |викихаамаш7 = <!-- КЪОВСАМЕ СТАТУС --> <!-- Къовсаме статус йуьзина --> |билгало8 = [[Пачхьалкх кхоллар|Кхоьлина терахь]] |текст8 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Кхоьлина терахь|}}} }} |викихаамаш8 = |билгало9 = Маьрша йалар кхайкхина |текст9 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{#if: {{{Маьрша йалар кхайкхина|}}} | {{{Маьрша йалар кхайкхина}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш9 = |билгало10 = Дипломатица къобалйина |текст10 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} | {{{Дипломатица къобалйина|}}} }} |викихаамаш10 = <!-- Къовсаме статус йуьзина йац --> |билгало11 = {{#if: {{{Гуш олу маршонан тайпа|}}} | {{{Гуш олу маршонан тайпа}}} | [[Суверенитет|{{#if: {{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | Маьрша йаьлла | Маьрша йаьлла }} терахьаш]] }} |текст11 = {{#if: {{{Къовсаме статус|}}} || {{#if: {{{Маьрша йаьлла терахь|}}}{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}} | {{{Маьрша йаьлла терахь|{{{Маьрша йаьлла терахьаш|}}}}}} {{#if: {{{Маьрша йелира|}}} | ({{{Маьрша йелира}}}) }} }} }} |викихаамаш11 = <!-- / КЪОВСАМЕ СТАТУС --> |билгало12 = [[Официалан мотт|{{#if: {{{Мотт|}}} | Официалан мотт | Официалан меттанаш }}]] |текст12 = {{{Мотт|{{{Меттанаш|}}}}}} |викихаамаш12 = p37 |билгало13 = [[Коьрта гӀала]] |текст13 = {{{Коьрта гӀала|}}} |викихаамаш13 = p36 |билгало14 = {{#if: {{{Йоккха гӀала|}}} | Йоккха гӀала | Йаккхий гӀаланаш }} |текст14 = {{{Йоккха гӀала|}}}{{{Йаккхий гӀаланаш|}}} |викихаамаш14 = |корта15 = [[Мехкан урхалла|Ӏедал]] |коьртан_хатӀ15 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |текст16 = {{Пачхьалкх/Ӏедал}} |билгало17 = [[Пачхьалкхан дин|Пачхь. дин]] |текст17 = {{{Пачхьалкхан дин|}}} |викихаамаш17 = |корта18 = [[Пачхьалкхан майда|Латта]] |коьртан_хатӀ18 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок19 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{Латта|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Латта|}}}|км²}}{{#if: {{{Латтанца меттиг|}}} | &nbsp;([[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|{{{Латтанца меттиг}}}-гӀа дуьненахь]]) }} | {{терахь|{{{Латта2|}}}|км²}} }} | {{#invoke:Stats|area}} }} |билгало2 = % {{abbr|хина тӀехле|0}} |текст2 = {{#ifeq: {{{Хина процент|}}} | - || {{{Хина процент|}}} }} }} |корта20 = [[{{Пачхьалкхан бахархой|{{PAGENAME}}}}]] |коьртан_хатӀ20 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок21 = {{Карточка/маркершца блок |билгало1 = Мах хадор {{#if: {{{Мах хадина шо|}}} | ({{{Мах хадина шо}}}) }} |текст1 = {{#if: {{{Бахархой|}}} | {{br separated entries | {{терахь|{{{Бахархой|}}}|стаг}}{{#if: {{{Бахархойн меттиг|}}} | &nbsp;([[Бахархойн дукхаллица пачхьалкхаш|{{{Бахархойн меттиг}}}-гӀа]]) }} | {{терахь|{{{Бахархой2|}}}|стаг}} }} | {{#invoke:Stats|population}} }} |билгало2 = Ларар {{#if: {{{Бахархой лерина шо|}}} | ({{{Бахархой лерина шо}}}) }} |текст2 = {{терахь|{{{Бахархой ларарца|}}}|стаг}} |билгало3 = [[Бахархойн луьсталла|Луьсталла]] |текст3 = {{терахь|{{{Бахархойн луьсталла|}}}|стаг/км²}}{{#if: {{{Луьсталлин меттиг|}}} | &nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Луьсталлин меттиг}}}-гӀа]]) }} }} |билгало22 = [[Адаман кхиаман индекс|АКИ]] |текст22 = {{#if: {{{АКИ|}}} | {{{АКИ|}}}{{#if: {{{Лерина шо АКИ|}}} | <span style="font-weight:normal;">({{{Лерина шо АКИ}}})</span> }}{{#if: {{{Локхалла АКИ|}}} | &nbsp;({{{Локхалла АКИ}}}{{#if: {{{АКИ меттиг|}}} | &#059; [[Список стран по индексу человеческого развития|{{{АКИ меттиг}}}-гӀа&nbsp;меттиг]] }}) }} | {{#invoke:Stats|hdi}} }} |викихаамаш22 = |билгало23 = [[Бахархойн цӀерш]] |текст23 = {{{Бахархойн цӀерш|}}} |викихаамаш23 = |корта24 = [[Экономика|Экономика]] |коьртан_хатӀ24 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |блок25 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">([[Нийсонца эцаран таро|НЭТ]])</span> |билгало1 = Шадерг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (НЭТ)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPPP}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} }} |блок26 = {{Карточка/маркершца блок |корталг = [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] <span style="font-weight:normal;">(номинал)</span> |билгало1 = Берриг |текст1 = {{#if: {{{ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ДЧС (номинал)|}}}|[[АЦШн доллар|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpNominal}} }} |билгало2 = ХӀораннан а сина |текст2 = {{#if: {{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}} | {{терахь|{{{ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)|}}}|[[Доллар США|долл.]]}} | {{#invoke:Stats|gdpPerCapita}} }} |билгало3 = [[Ахча]] |текст3 = {{{Ахча|}}} }} |корта27 = Кхин а хаамаш |коьртан_хатӀ27 = padding-bottom:0; border-bottom:0; text-align:center; |билгало28 = [[Лакхарчу тӀегӀан домен|{{wikidata number switch|P78|{{{Домен|}}}|{{{Доменаш|}}}|Интернет-домен|Интернет-доменаш}}]] |текст28 = {{{Домен|}}}{{{Доменаш|}}} |викихаамаш28 = P78 |билгало29 = [[ISO 3166-1|Код ISO]] |текст29 = |викихаамаш29 = P297 |билгало30 = [[Список кодов МОК|Код МОК]] |текст30 = |викихаамаш30 = P984 |билгало31 = [[Телефонан код]] |текст31 = {{#if: {{{Телефонан код|}}} | {{#ifeq: {{{Телефонан код|}}} | - | - | +{{{Телефонан код}}} }} }} |викихаамаш31 = P474 |билгало32 = [[Сахьтан аса|{{wikidata number switch|P421|{{{Сахьтан аса|}}}|{{{Сахьтан асаш|}}}|Сахьтан аса|Сахьтан асаш}}]] |текст32 = {{{Сахьтан аса|}}}{{{Сахьтан асаш|}}} |викихаамаш32 = P421 |билгало33 = Автомобилийн некъаш |текст33 = {{{Автомобилийн некъаш|}}} |викихаамаш33 = P1622 |текст34 = {{{Билгалдахарш|}}} |текстан_хатӀ34 = border-top:1px solid #a2a9b1; color:#54595d; padding-top:0.5em; text-align:left; |лахахь = {{карточка/Викиларма}} }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if: {{{lat_dir|}}} | {{{lat_dir}}} | N }}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if: {{{lon_dir|}}} | {{{lon_dir}}} | E }}|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}|format=dms|display=title}} | {{#if: {{#property: p625}} | {{wikidata|p625|type=country|region={{{region|}}}|scale={{{CoordScale|}}}}} | [[Категори:Википеди:Географин координаташ доцу пачхьалкхаш]] }} }}<!-- -->{{#switch: {{{Статус|}}} | виртуалан = [[Категори:Виртуалан пачхьалкхаш]] | къобалцайина = [[Категори:Къобалйина йоцу пачхьалкхаш]] | ахкъобалйина = [[Категори:Ахкъобалйина пачхьалкхаш]] | [[Категори:Пачхьалкхаш абатца]] }}<!-- -->{{Пачхьалкх/Викихаамаш}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 5n7qgwci97kipba8gm9068vfpnvbwxr Адаман кхиаман индекс 0 39829 25778744 6086104 2026-09-21T23:24:37Z Takhirgeran Umar 1134 Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Адаман дукхаллийн кхиаман индекс]] → [[Адаман кхиаман индекс]] дӀасахьажорг цайуьтуш 6086104 wikitext text/x-wiki [[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |title= Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=22–25 |accessdate=9 December 2019}}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Адаман дукхаллийн кхиаман индекс''' (АДКИ) — хӀора шарахь адаман дукхаллийн кхиам гайтар ду. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == == Хьажоргаш == {{кечдар}} [[Категори:Экономикин статистика]] [[Категори:Бахархой]] depe3butcbh2nxcll5fo95w4wryxk5l 25778746 25778744 2026-09-21T23:25:03Z Takhirgeran Umar 1134 /* Преамбула */ 25778746 wikitext text/x-wiki [[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |title= Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=22–25 |accessdate=9 December 2019}}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Адаман кхиаман индекс''' (АКИ) — хӀора шарахь адаман кхиам гайтар ду. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == == Хьажоргаш == {{кечдар}} [[Категори:Экономикин статистика]] [[Категори:Бахархой]] mozg2alznen93ucwk8dl6kvwl1m1ruh Нахичеванан Автономин Республика 0 87765 25778657 9092694 2026-09-21T23:12:14Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778657 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Нахичеванан Автономин Республика |Шен цӀе=''Naxçıvan Muxtar Respublikası'' |Доланиг дожар=Словакин |Герб=Coat of arms of Azerbaijan.svg |Байракх = Flag of Azerbaijan.svg |Гимнан цӀе= <!-- |Аудио= --> |Маьрша елла хан= |Маьрша йелира= |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =18 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =30 |lon_sec = 0 |region = AZ |CoordScale =1000000 |Картан тӀехь=Azerbaijan-Nakhichevan.png |картан куьг = |Мотт= [[Азербайджанийн мотт|Азербайджанийн]] |Дин= |Коьрта гӀала=[[Нахичевань]] |Пачхьалкхан урхаллин тайп= |Йаккхий гӀаланаш=[[Нахичевань]], [[Джульфа (Азербайджан)|Джульфа]], [[Ордубад]] |Куьйгалхойн даржаш= Лакхарчу <br />Меджлисан Председатель |Куьйгалхой=[[Талыбов, Васиф Юсиф оглы|Васиф Талыбов]] |Латтанца меттиг= |Латта=5363 |Хина процент= |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 427 200 |Бахархой леррина шо = 2009 |Адамийн луьсталла = 75 |Бахархой цӀераш : |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |АКИ = |Леррина шо АКИ = |Дукхалло йаьккхина меттиг АКИ = |Локхалла АКИ = |Ахча=[[Азербайджанан манат]]<br />([[ISO 4217|AZN, код 944]]) |Домен=[[.az]] |Телефонан код=994 |Сахьтан аса=+4/+5 |Статус = регион |Билгалдахарш=<references/> }}'''Нахичева́нан Автоно́мин респу́блика''' ({{lang-az|Naxçıvan Muxtar Respublikası}}) — [[Азербайджан]]ан [[эксклав]], [[Азербайджанан конституци|Азербайджанан конституцеца]] а шен конституцеца а, иза йу Азербайджанан йукъайогӀуш автономни пачхьалкх. <!-- Кроме этих конституций, статус автономии регулируется [[Московский договор (1921)|Московским]] и [[Карсский договор|Карсским]] договорами 1921 года.--> Латта — 5,6 эзар. км². Бахархой — 427 200 адам (2009), 99,1 % [[азербайджанаш]]<ref>[http://www.nakhchivan.az/portal-ru/index-ru.htm Naxçivan Muxtar Respublİkasi | rəsmi portal<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518031336/http://www.nakhchivan.az/portal-ru/index-ru.htm |date=2014-05-18 }}.</ref><ref>[http://www.azstat.org/region/az/001.shtml The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213132849/http://www.azstat.org/region/az/001.shtml |date=2012-02-13 }}.</ref>. Коьрта гӀала — гӀала [[Нахичевань]]. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Кавказ}} [[Категори:Автономин республикаш]] hev2n2gg6auhoop0sybec6cxvucuxtj Аьрдачу Еленин а, Стиглание-Ваккхарин а, Тристан-да-Куньян а гӀайренаш 0 100280 25778552 9230965 2026-09-21T23:07:54Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778552 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Аьрдачу Еленин а, Стиглание-Ваккхарин а, Тристан-да-Куньян а гӀайренаш |Шен цӀе ={{lang-en|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} |Доланиг дожар = |ХӀост = |Байракх = Flag of Saint Helena.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе = <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь = |Маьрша йелира = |lat_dir = S |lat_deg = 15 |lat_min = 57|lat_sec = 34 |lon_dir = W |lon_deg = 5 |lon_min = 42 |lon_sec = 13 |region = SH |CoordScale = 100000 |Картан тӀехь =LocationStHelena.png |картан куьг = |Мотт = |Дин = |Коьрта гӀала =[[Джеймстаун (Аьрдачу Еленин гӀайре)|Джеймстаун]] |Урхаллин тайпа = [[Джеймстаун (Аьрдачу Еленин гӀайре)|Джеймстаун]] |Йаккхий гӀаланаш = |Куьйгалхойн даржаш = |Куьйгалхой = |Латтанца меттиг = |Латта =420 |Хина процент = |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 5231<ref>[http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2013/07/2-Population-and-vital-statistics.pdf Население Островов Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья (перепись 2008 года)]</ref> |Бахархой лерина шо = 2008 |Луьсталла = 12,45 |Бахархойн цӀерш = |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал) = |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча = |Домен =[[.sh]] а, [[.ac]] а |Телефонан код =290 а, 247 а |Сахьтан аса =[[UTC+0]] }}'''Аьрдачу Еленин а, Стиглание-Ваккхарин а, Тристан-да-Куньян а гӀайренаш''' ({{lang-en|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}) — [[Йоккха Британи]]н хӀордал дехьара мохк. [[Аьрдачу Еленин гӀайре|Аьрдачу Еленин]] а, [[Стиглание Ваккхарин гӀайре|Стиглание Ваккхарин]] а, [[Тристан-да-Кунья (гӀайренаш)|Тристан-да-Кунья]] а г1айренаш архипелаг йукъара йу. И мохк бу [[Атлантикин Ӏапказ|Къилба Атлантикехь]] [[Африка|Африкин]] хӀордйистан малхбузехьа. Цуьнан йара кхин цӀерш а '''Аьрдачу Еленин гӀайре а, Мохк а''' ({{lang-en|Saint Helena and Dependencies}}) 2009 шеран 1 сентябрь кхаччалц. ТIаккха ницкъалле йуьйлира хIора а гIайренан тобанан цхьатерра йолу бакъонаш билгалйаьхна йолу керла конституци<ref>[http://www.legislation.gov.uk/uksi/2009/1751/article/4/made The St Helena, Ascension and Tristan da Cunha Constitution Order 2009] {{ref-en}}</ref>. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} de9k5dbvbc7mv1pxwx7tj6nqlgh3vxe Къилба Судан 0 100285 25778626 19805293 2026-09-21T23:10:53Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778626 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Къилба Судан |Шен цӀе = {{lang-en|Republic of South Sudan}} |Доланиг дожар = Къилба Суданан |Девиз = |Название гимна = |Форма правления = |Шатлакхан Иллинан цӀе = Эмблема |lat_dir = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0 |region = KE |CoordScale = |Язык = [[Ингалс мотт|ингалс]] |Маьрша йаьлла терахь = [[2011]] шаран [[9 июль]] |Маьрша йелира = [[Судан]]ах |Коьрта гӀала = [[Джуба]] |Урхаллин тайпа = [[Республика]] |Куьйгалхойн даржаш = [[Къилба Суданан президент|Президент]]<br />[[Вице-президент]] |Куьйгалхой = [[Киир, Салва|Салва Киир]]<br />Джеймс Вани Игга (James Wani Igga) |Латтанца меттиг = 43 |Латта = 619 745 |Хина процент = |Бахархойн меттиг = 76 |Бахархой = {{ТӀекхетар}}11 090 104<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2013 |Луьсталла = 13,33 |ДЧС = |ДЧС лерина шо = |ДЧС меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС = |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча = [[Къилба Суданан фунт]]<ref>{{cite web | datepublished = 19.07.2011 | url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=513378 | title = Къилба Суданехь йукъадаьккъина шен ахча — фунт | publisher = ''vesti.ru'' | accessdate = 2011-7-20 | lang = ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/65sQNK5AH | archivedate = 2012-03-03 }}</ref> |Сахьтан аса = [[UTC+3]] }} '''Къилба Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}), официалан цӀе '''Республика Къилба Судан''' ({{lang-en|Republic of South Sudan}}) — [[Африка|Африкера]] пачхьалкх, коьрта гӀала йу [[Джуба]]. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Африкин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} qx688748bmltduigsc7obw0aivqki2y Ӏиракъан Курдистан 0 100368 25778740 9052363 2026-09-21T23:15:51Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778740 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Ӏиракъан Курдистан |Шен цӀе={{lang-ku|حكومه تى هه ريمى كوردستان, Ḧikumetî Herêmî Kurdistan}} |Доланиг дожар=Ӏиракъан Курдистанан |Герб=Coat of Arms of Kurdistan.svg |Байракх =Flag of Kurdistan.svg |Гимнан цӀе= Эй, Ракиб! <!-- |Аудио= --> |Маршо кхайкхина = [[2006]] шаран [[15 март]] |Маьрша йаьлла терахь= |Маьрша йелира= |lat_dir = N |lat_deg = 36 |lat_min = 11 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 00 |lon_sec = |region = |CoordScale = |Картан тӀехь=Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg |картан куьг = |Мотт= [[курдийн меттанаш|курдийн]], [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]]<ref>{{cite web|title=Iraq|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293631/Iraq/232258/Arabs|website=Encyclopaedia Britannica|accessdate=2 February 2015}}</ref> |Кхоьллина = 1991 |Дин= |Коьрта гӀала=[[Эрбиль]] (курд. Hewlêr) |Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Эрбиль]], [[Киркук]] [[Сулеймани]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Ӏиракъан Курдистанан президент|Президент]]<br />[[Автономни Ӏиракъан Курдистанан регионан премьер-министр|Премьер-министр]] |Куьйгалхой=[[Барзани, Масуд|Масуд Барзани]]<br />[[Барзани, Нечирван|Нечирван Барзани]] |Латтанца меттиг= |Латта=40643 |Хина процент= |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 5.332.600 |Бахархой леррина шо = 2013 |Адамийн луьсталла = 90 |Бахархой цӀераш : |ДЧС = $ 23,6 млрд{{тӀекхетар}} |ДЧС лерина шо = 2011 |ДЧС меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |АКИ = |Леррина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча=[[Ӏиракъан динар]] |Домен=[[.krd]] |Телефонан код=964 |Сахьтан аса=+3 |Статус = [[Автономи]] |Билгалдахарш=<references/> }}'''Ӏиракъан Курдистан''' — ({{lang-ku| ههرێمی کوردستان Herêmî Kurdistan}}) — [[Ӏиракъ]]ан йукъайогӀу курдийн пачхьалкхан кхоллар. Ӏиракъан керла конституцица цуна йу шуьйра автономин бакъонаш; мадарра ах маьрша йу. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Азин пачхьалкхаш}} [[Категори:Ӏиракъ]] 3id16xge1ov6tz861q5h6959mang8yk ХӀиндин Ӏапказ чуьра Британин мохк 0 100446 25778718 10179722 2026-09-21T23:14:47Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778718 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе= ХӀиндин Ӏапказ чуьра Британин мохк |Шен цӀе={{lang-en|British Indian Ocean Territory}} |Доланиг дожар= |ХӀост=Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе= God Save the Queen |Девиз = {{lang-la|In tutela nostra Limuria}} |Аудио = Reinounido.ogg |Маьрша йаьлла терахь= |Маьрша йелира= |lat_dir = S |lat_deg = 7 |lat_min = 19 |lat_sec = 6 |lon_dir = E |lon_deg = 72 |lon_min = 25 |lon_sec = 38 |region = IO |CoordScale = 250000 |Картан тӀехь=British Indian Ocean Territory on the globe (Afro-Eurasia centered).svg |картан куьг = |Мотт= ингалсан |Дин= |Коьрта гӀала=[[Диего-Гарси]] |Урхаллин тайпа= [[конституцин монархи]], [[Британин хӀордал дехьара латтанаш]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Диего-Гарси]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Йоккха Британин монархи|Зуда-паччахь]]<br />Губернатор<br />Премьер-министр |Куьйгалхой=[[Елизавета II (Йоккха Британин зуда-паччахь)|Елизавета II]]<br />[[Colin Roberts]]<br />[[Joanne Yeadon]] |Латтанца меттиг= |Латта=60 |Хина процент=0 % |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 2800<ref name="worldstatesman.org">{{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/Br_Indian_Ocean_Terr.html|title=British Indian Ocean Territory|publisher=worldstatesman.com|accessdate=2013-04-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWg70cDs|archivedate=2013-05-11}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 46,67 |Бахархойн цӀерш : |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча=[[Доллар АЦШ]]<ref name="FCO">{{cite web|url=http://www.factba.se/fco-page.php?bc=IO|title=UK FCO Country Profiles — British Indian Ocean Territiry|work=Foreign and Commonwealth Office|publisher=factba.se|accessdate=2013-06-23|lang=en|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcHqsuR0|archivedate=2013-06-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013005056/http://www.factba.se/fco-page.php?bc=IO |date=2013-10-13 }}</ref> |Домен = [[.io]] |Телефонан код=246 |Сахьтан аса=+6 }}'''ХӀиндин Ӏапказ чуьра Британин мохк''' ({{lang-en|British Indian Ocean Territory}}) — [[Йоккха Британи]]н хӀордал дехьара латта, иза [[ООН-н генеральни Ассамблей]] дуьхьала хилар тергал а ца деш, карадерзийна латта ду<ref>[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/1514(XV) 1960 шаран ООН-н Генеральни ассамблейн 15-чу сессин 1514 резолюци]</ref><ref>[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/2066(XX) 1965 шаран ООН-н Генеральни ассамблейн 20-чу сессин 2066 резолюци]</ref>. Iуьллуш ду [[ХӀиндин Ӏапказ|ХӀиндин Ӏапказ чохь]] [[Мальдиваш|Мальдив]]ийн къилбехьо. Карарчу ханна, латта шайн ду бохуш Маврикий а, Сейшелан гӀайренаш а йу. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Йоккха Британи]] dpie947vw43k089iqoo4kp44yrx8r5j Макао 0 100449 25778641 9092674 2026-09-21T23:11:34Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778641 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Макао |Шен цӀе={{Цийн|澳門特別行政區<br />|<br />|Àomén Tèbié Xíngzhèngqū}}<br />{{lang-pt|Região Administrativa Especial de Macau}} |Доланиг дожар=Макао |ХӀост=Coat of arms of Macao.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе= Марш добровольцев <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= |Маьрша йелира= |lat_dir = N |lat_deg = 22 |lat_min = 9 |lat_sec = 42 |lon_dir = E |lon_deg = 113 |lon_min = 33 |lon_sec = 30 |region = MO |CoordScale = 150000 |Картан тӀехь=Macau locator map.svg |картан куьг = |Мотт= [[Цийн мотт|Цийн]]<ref>В [[Основной закон Макао|Основном законе Макао]] записано, что официальными языками территории являются «китайский и португальский». В то же время закон не указывает, какая из разновидностей китайского языка является стандартом. В [[Материковый Китай|материковом Китае]] в качестве стандартизированной формы устного языка используется [[путнхуа]], а письменного — [[упрощённые иероглифы]], в то время как [[стандартный кантонский]] и [[полные иероглифы]] уже долгое время [[де факто]] являются стандартными языковыми формами в Макао.</ref>, [[Португалихойн мотт|Португалихойн]] |Дин= |Коьрта гӀала= |Урхаллин тайпа= Дозуш долу латта<ref>Макао никогда не был независимым государством. В разное время он находился под суверенитетом Китая, Португалии. В 1999 году Китай возвратил себе суверенитет над территорией. В то же время Макао сохраняет значительную автономию и формально может независимо выбирать руководителя.</ref> <!-- |Пачхьалкхан дин= --> |Йаккхий гӀаланаш= |Куьйгалхойн даржаш=''Ккхочушдаран Iедалан<br />Куьйгалхо'' |Куьйгалхой=[[Фернандо Чуй]] |Кхоьллина = [[1557]]: Португалин колони; ---- [[13 августехь]] [[1862]]: Португалин колони; ---- [[20 декабрехь]] [[1999]]: суверенитет дIайалар |Латтанца меттиг=224 |Латта=27,2 |Хина процент=0 |Бахархойн меттиг = 165 |Бахархой = 541 200<ref>{{cite web|url=http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx|title=Estimates of population|accessdate=10 November 2009|publisher=Statistics and Census Service (DSEC) of the Macau Government|archiveurl=http://www.webcitation.org/65CYkFqLj|archivedate=2012-02-04}}</ref> |Бахархой лерина шо = 2009 |Луьсталла = 20 044 |Бахархойн цӀерш : |ДЧС = 15,997 млрд<!-- from the data of DSEC --> |ДЧС лерина шо = 2007 |ДЧС меттиг = 94 |ХӀораннан а сина ДЧС = 36 357<ref>{{cite web|url=http://www.dsec.gov.mo//english/indicator/e_pib_indicator_1.html|title=Gross domestic product (GDP) and per-capita GDP|accessdate=2007-06-03|publisher=Statistics and Census Service (DSEC) of the Macau Government|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071008061519/www.dsec.gov.mo//english/indicator/e_pib_indicator_1.html|archivedate=2007-10-08}}</ref> |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча=[[Патака Макао|Патака]] |Домен = [[.mo]] |ISO = CN-92 |Телефонан код=853 |Сахьтан аса=+8 }} {{маьӀнаш|Макао (маьӀнаш)}} '''Мака́о''' (юьззина цӀе Леррина Административан кӀошт Мака́о) ({{lang-pt|Macau}}) ({{Цийн|澳門|澳门|Àomén|}}; [[Йель романизацин системаш|йель.]] ''Oumun'', [[Юэ (мотт)|кант.]] Оумунь) — [[Цийчоь]]нан йукъадогӀуш йолу автономни латта. Хьалха [[Португали]]н [[колони]] санна лаьттина йу. Бахархой — 541 200 стаг ([[2009]]). Официалан меттанаш: [[португалихойн мотт|португалихойн]] а, [[китайн мотт|китайн]] а (дукху болчера [[кантонийн диалект]] ю). == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{кечдар}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Макао]] 7n0nuv7p8fv1e5qa5xmyctrb7cvcint Теркс а, Кайкос а 0 100502 25778701 10149336 2026-09-21T23:14:00Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778701 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Теркс а, Кайкос а |Шен цӀе={{lang-en|Turks and Caicos Islands}} |Доланиг дожар=Терксан а, Кайкосан а |ХӀост= |Шатлакхан Иллинан цӀе= God Save the Queen <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= |Маьрша йелира= |lat_dir = N |lat_deg = 21 |lat_min = 46 |lat_sec = 4 |lon_dir = W |lon_deg = 71 |lon_min = 43 |lon_sec = 28 |region = |CoordScale = 1000000 |Картан тӀехь=Turksandcaicos.jpg |картан куьг = |Мотт= ингалсан |Дин= |Коьрта гӀала=[[Коберн-Таун]] |Урхаллин тайпа= [[Конституцин монархи]], [[Британин хӀордал дехьара латтанаш|Йоккха Британин хӀордал дехьара латтанаш]] |Йаккхий гӀаланаш=[[Провиденсьялес]] |Куьйгалхойн даржаш=[[Королева Великобритании|Королева]]<br />Губернатор<br />Премьер-министр |Куьйгалхой=[[Елизавета II (королева Великобритании)|Елизавета II]]<br />[[Питер Бекингем]]<br />[[Руфус Юинг]] |Латтанца меттиг=199 |Латта=430 |Хина процент= |Бахархойн меттиг = 208 |Бахархой = 31 458 |Бахархой лерина шо = 2012 |Луьсталла = 54,65 |Бахархойн цӀерш : |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча=[[АЦШ доллар]] |Домен= |Телефонан код=1-649 |Сахьтан аса=5; UTC-4 }}'''Теркс а, Кайкос а'''<ref>Согласно [[ГОСТ 7.67|ГОСТ 7.67-2003]] — «Т'''ё'''ркс и Кайкос»</ref> ({{lang-en|Turks and Caicos Islands}}) — [[Вест-Инди|Вест-Индера]] Британин хӀордал дехьара латтанаш. [[2012]] шеран [[15 октябрь|15 октябрехь]] керла конституци чӀагӀъелла, 2011 шарахь тӀеэцна йолу, оцу конституцица урхалла деш йу Британин администраци<ref name=autogenerated1>{{cite news|url=http://dominicavibes.dm/news/new-turks-and-caicos-constitution-comes-into-effect|title=New Turks and Caicos constitution comes into effect|publisher=dominicavibes.dm|date=15 октября 2012 года}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709070721/http://www.dominicavibes.dm/news/new-turks-and-caicos-constitution-comes-into-effect |date=2015-07-09 }}</ref>. ГӀайре [[ЮНЕСКО]] йукъа баха рогӀехь бу. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Вест-Инди]] ssdpfo1nrsiyobfca6n7n6irybmugsz Бермуда гӀайренаш 0 100503 25778561 9228448 2026-09-21T23:08:14Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778561 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=август 2016}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Бермуда гӀайренаш |Шен цӀе={{lang-en|Bermuda}} или The Somers Isles |Доланиг дожар=Бермуд |ХӀост=Coat_of_arms_of_Bermuda.svg |Шатлакхан Иллинан цӀе= Боже, храни Королеву <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= |Маьрша йелира= |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 19 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 64 |lon_min = 45 |lon_sec = 0 |region = BM |CoordScale = 100000 |Картан тӀехь=LocationBermuda.png |картан куьг = |Мотт= ингалсан |Дин= |Коьрта гӀала= |Урхаллин тайпа= [[Йоккха Британин хӀордал дехьара латтанаш|Йоккха Британин мохк]] <ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> |Йаккхий гӀаланаш=Гамильтон |Куьйгалхойн даржаш=Королева<br />Губернатор<br />Премьер-министр |Куьйгалхой=[[Елизавета II]]<br />Джордж Фергюссон<br />Крейг Кэннонир |Латтанца меттиг=224 |Латта= 53,2 |Хина процент=26% |Бахархойн меттиг = 202 |Бахархой = 64 237<ref name="census">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/bermuda/Bermuda_new.pdf Население Бермудских островов (2010 год)]</ref> |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 1207,46 |Бахархойн цӀерш : |ДЧС = 5,85 млрд<ref name=Gazette17Dec08>[http://www.royalgazette.com/siftology.royalgazette/Article/article.jsp?articleId=7d8c8b730030001&sectionId=60 Bermuda leads in GDP per capita], ''The Royal Gazette'', 07/12/08</ref> |ДЧС лерина шо = 2007 |ДЧС меттиг = 149 |ХӀораннан а сина ДЧС = 91 477 |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча=[[Бермудан доллар]] (1970 шаран февралехь дуьйна) ([[Ерригроссийн ахчан классификатор|BMD,код 60]]) |Домен=[[.bm]] |Телефонан код=1-441 |Сахьтан аса=-4 }} '''Бермуда гӀайренаш''' ({{lang-en|Bermuda}}) — Йоккха Британин хӀордал дехьара латтанаш, латта ду [[коралл]]ийн гӀайренийн тобан йукъахь [[Атлантикин Ӏапказ]] къилбаседа-малхбузера дакъохь, Къилбаседа Америкин 900 километрехь. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Атлантикин Ӏапказ]] [[Категори:Йоккха Британи]] [[Категори:Къилбаседа Америка]] i4eyt31fzia1lh9aahl9vi3d23fj49u Британин Виргинийн гӀайренаш 0 100504 25778567 10105986 2026-09-21T23:08:27Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778567 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе=Британин Виргинийн гӀайренаш |Шен цӀе={{lang-en|British Virgin Islands}} |Доланиг дожар=Британин Виргинийн гӀайренийн |ХӀост=Coat of Arms of the British Virgin Islands.svg|100px |Шатлакхан Иллинан цӀе= God Save the Queen <!-- |Аудио= --> |Маьрша йаьлла терахь= |Маьрша йелира= |lat_dir = N |lat_deg = 18 |lat_min = 29 |lat_sec = 4 |lon_dir = W |lon_deg = 64 |lon_min = 31 |lon_sec = 54 |region = VG |CoordScale = 500000 |Картан тӀехь=LocationBritishVirginIslands.png |картан куьг = |Мотт= |Дин= |Коьрта гӀала=[[Род-Таун]] |Урхаллин тайпа= [[Британин хӀордал дехьара латтанаш|Йоккха Британин латта]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |Йаккхий гӀаланаш= |Куьйгалхойн даржаш= |Куьйгалхой= |Латтанца меттиг= |Латта=[[153]] |Хина процент= |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 25000 |Бахархой лерина шо = 2010 |Луьсталла = 163,00 |Бахархойн цӀерш : |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал)= |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= |АКИ = |Лерина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча= [[АЦШ доллар]] |Домен=[[.vg]] |Телефонан код=1-284 |Сахьтан аса=-4 }} '''Британин Виргинийн гӀайренаш''' (БВГӀ) ({{lang-en|British Virgin Islands}} (BVI)) — 36 гӀайренийн тоба (йерриг майда 153 км²), уьш бу [[Виргинийн гӀайренаш (АЦШ)|Виргинийн гӀайренийн (АЦШ)]] уллехь. 16 гӀайренан тӀехь бен бахархой бац. Бакхий гӀайренаш бу [[Тортола]] (55 км²), [[Анегада]] (38 км²), [[Верджин-Горда]] (21 км²) а, [[Йост-ван-Дейк]] а (8 км²). Коьрта гӀала — [[Род-Таун]], иза йу [[Тортола]] гӀайре тӀехь. Массо гӀайренийн бахархой бу 25 эзар герг стаг, царах гергарчу хьесапехь 90 % [[Тортола]] гӀайренан тӀехь Ӏаш бу. Британин Виргинийн гӀайренаш — Британин хӀордал дехьара латтанаш. Официалан мотт — [[Ингалсан мотт|ингалсан]]. Коьрта ахча — [[АЦШ доллар]] ([[1959]]). == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Йоккха Британи]] p6bhr55rt5r0jk0crpjp8ivirxivvn1 Лежнево (Ивановн область) 0 116741 25778747 25355632 2026-09-21T23:25:37Z Spokiyny 41752 25778747 wikitext text/x-wiki {{кхин маьӀнаш|Лежнево (маьӀнаш)}} {{Кхин маьӀнаш/НБМ}} {{Orphan|date=июнь 2015}} {{НБМ-Росси |статус = гӀалин кепара эвла |нохчийн цӀе = Лежнево |шен цӀе = {{lang-ru|Лежнево}} |хӀост = |байракх = |lat_deg = |lat_min =|lat_sec = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |пачхьалкхан картин барам = |регионан картин барам = |кӀоштан картин барам = |регион = Ивановн область |регион таблицехь = Ивановн область |кӀоштан тайпа = Муниципалан кӀошт |кӀошт = Лежневан кӀошт |кӀошт таблицехь = Лежневан кӀошт{{!}}Лежневан кӀошт |йуьртан меттиган тайпа = йуьртан меттиг |йуьртан меттиг = |йуьртан меттиг таблицехь = |йукъара йекъайалар = |коьртан тайпа = |корта = |йиллина терахь = |дуьххьара хьахор = |хьалхара цӀерш = |статус йелла терахь = |майда = |хӀордан сизал локхалла = |бахархой = 6800 |бахархой ларар шо = 2026<ref name="SuperWEB2.2026"/> |луьсталла = |агломераци = |къаьмнийн хӀоттам = |динан хӀоттам = |бахархойн цӀерш = |поштан индекс = 155120 |поштан индексаш = |сахьтан аса = +3 |автомобилан код = 37 |телефонан код = |идентификаторан терахьаш = |категори Commons чохь = |сайт = }} '''Лежнево''' ({{lang-ru|Лежнево}}) — [[Росси|Россин Федерацин]] [[Ивановн область|Ивановн областан]] [[Лежневан кӀошт]]ара гӀалин кепара эвла. == Бахархойн дукхалла == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=2 | Бахархойн дукхаллин хийцам |- class='shadow' |[[2002 шо|2002]]<ref name="SuperWEB2. 2002 2010">{{cite web|url = http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D#|title = SuperWEB2. Микроданные переписи 2002 2010 гг|publisher = |date = |accessdate = |deadlink = yes|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D|archivedate = 2018-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref> |[[2010 шо|2010]]<ref name="SuperWEB2. 2002 2010"/> |- |8315 |8032 |} == Климат == Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу<ref>[http://trasa.ru/region/ivanovskaya_clim.html Климат Ивановской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725220346/http://trasa.ru/region/ivanovskaya_clim.html |date=2020-07-25 }}</ref>. == Сахьтан аса == [[Файл:Map of Russia - Moscow time zone.svg|left|100px]] Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. [[Сахьтан аса]] йу UTC+3. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * [http://ruspostindex.ru/rf37/pochtovye-indeksy-lezhnevskiy-raion.html Лежневан кӀоштан индексаш]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Лежневан кӀошт}} {{rq|stub|img|sources|translate}} [[Категори:Лежневан кӀоштан нах беха меттигаш]] [[Категори:Белхан категори]] [[Категори:Ивановн областан гӀалин кепара эвлаш]] {{Ivan-obl-geo-stub}} {{Хьажоргаш йац}} rpzvb9vv626bw5z85n5dxu6hwwbjocr Википеди:Мириада/МогӀам/Географи/ГӀаланаш 4 122560 25778752 10455477 2026-09-21T23:30:23Z Takhirgeran Umar 1134 25778752 wikitext text/x-wiki {| class="plainrowheaders sortable wikitable" style="width:900px; text-align:center" |- ! style="width:50px; background-color:#ddcc55; font-family:verdana;"| <div style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;"><big>#</big></div> ! style="width:300px; background-color:#ddcc55; font-family:verdana;"| <div style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;"><big>Йаззам</big></div> ! style="width:100px; background-color:#ddcc55; font-family:verdana;"| <div style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;"><big>Барам</big></div> ! style="width:300px; background-color:#ddcc55; font-family:verdana;"| <div style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;"><big>Ингалсан йаззам</big></div> ! style="width:100px; background-color:#ddcc55; font-family:verdana;"| <div style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;"><big>Барам</big></div> ! style="width:50px; background-color:#ddcc55; font-family:verdana;"| <div style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;"><big>#</big></div> |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| [[Абиджан]] | style="text-align:center;"| 16907 байт | style="text-align:center;"| {{en|Abidjan}} | style="text-align:center;"| 88149 байт | style="text-align:center;"| 212 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| [[Абу-Даби]] | style="text-align:center;"| 16035 байт | style="text-align:center;"| {{en|Abu Dhabi}} | style="text-align:center;"| 69923 байт | style="text-align:center;"| 244 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| [[Абуджа]] | style="text-align:center;"| 9113 байт | style="text-align:center;"| {{en|Abuja}} | style="text-align:center;"| 8367 байт | style="text-align:center;"| 250 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| [[Аккра]] | style="text-align:center;"| 28098 байт | style="text-align:center;"| {{en|Accra}} | style="text-align:center;"| 60137 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| [[Аддис-Абеба]] | style="text-align:center;"| 28444 байт | style="text-align:center;"| {{en|Addis Ababa}} | style="text-align:center;"| 45182 байт | style="text-align:center;"| 272 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| [[Ахмадабад]] | style="text-align:center;"| 20625 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ahmedabad}} | style="text-align:center;"| 87885 байт | style="text-align:center;"| 176 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 7 | style="text-align:center;"| [[Искандри]] | style="text-align:center;"| 42755 байт | style="text-align:center;"| {{en|Alexandria}} | style="text-align:center;"| 71656 байт | style="text-align:center;"| 246 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 8 | style="text-align:center;"| [[Алжир (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 12504 байт | style="text-align:center;"| {{en|Algiers}} | style="text-align:center;"| 48777 байт | style="text-align:center;"| 276 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 9 | style="text-align:center;"| [[Алма-Ата]] | style="text-align:center;"| 161228 байт | style="text-align:center;"| {{en|Almaty}} | style="text-align:center;"| 43460 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| [[Ӏамман]] | style="text-align:center;"| 14377 байт | style="text-align:center;"| {{en|Amman}} | style="text-align:center;"| 48823 байт | style="text-align:center;"| 256 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 11 | style="text-align:center;"| [[Амстердам]] | style="text-align:center;"| 42779 байт | style="text-align:center;"| {{en|Amsterdam}} | style="text-align:center;"| 131251 байт | style="text-align:center;"| 390 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| [[Анкара]] | style="text-align:center;"| 43258 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ankara}} | style="text-align:center;"| 82525 байт | style="text-align:center;"| 342 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| [[Антананариву]] | style="text-align:center;"| 9667 байт | style="text-align:center;"| {{en|Antananarivo}} | style="text-align:center;"| 66932 байт | style="text-align:center;"| 230 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 14 | style="text-align:center;"| [[Апиа]] | style="text-align:center;"| 11317 байт | style="text-align:center;"| {{en|Apia}} | style="text-align:center;"| 24616 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 15 | style="text-align:center;"| [[Ашхабад]] | style="text-align:center;"| 85274 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ashgabat}} | style="text-align:center;"| 35762 байт | style="text-align:center;"| 250 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 16 | style="text-align:center;"| [[Асмэра]] | style="text-align:center;"| 13591 байт | style="text-align:center;"| {{en|Asmara}} | style="text-align:center;"| 33194 байт | style="text-align:center;"| 222 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| [[Астана]] | style="text-align:center;"| 89682 байт | style="text-align:center;"| {{en|Astana}} | style="text-align:center;"| 39413 байт | style="text-align:center;"| 296 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 18 | style="text-align:center;"| [[Асунсьон]] | style="text-align:center;"| 28259 байт | style="text-align:center;"| {{en|Asunción}} | style="text-align:center;"| 37420 байт | style="text-align:center;"| 240 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 19 | style="text-align:center;"| [[Асуан]] | style="text-align:center;"| 10008 байт | style="text-align:center;"| {{en|Aswan}} | style="text-align:center;"| 16616 байт | style="text-align:center;"| 132 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| [[Афина]] | style="text-align:center;"| 89502 байт | style="text-align:center;"| {{en|Athens}} | style="text-align:center;"| 120512 байт | style="text-align:center;"| 378 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 21 | style="text-align:center;"| [[Атланта]] | style="text-align:center;"| 34141 байт | style="text-align:center;"| {{en|Atlanta}} | style="text-align:center;"| 121436 байт | style="text-align:center;"| 254 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 22 | style="text-align:center;"| [[Окленд (Керла Зеланди)]] | style="text-align:center;"| 42615 байт | style="text-align:center;"| {{en|Auckland}} | style="text-align:center;"| 81148 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| [[Багдад]] | style="text-align:center;"| 37556 байт | style="text-align:center;"| {{en|Baghdad}} | style="text-align:center;"| 59609 байт | style="text-align:center;"| 318 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| [[Бакох]] | style="text-align:center;"| 148734 байт | style="text-align:center;"| {{en|Baku}} | style="text-align:center;"| 75427 байт | style="text-align:center;"| 314 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 25 | style="text-align:center;"| [[Бамако]] | style="text-align:center;"| 14223 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bamako}} | style="text-align:center;"| 38642 байт | style="text-align:center;"| 238 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 26 | style="text-align:center;"| [[Бандар-Сери-Бегаван]] | style="text-align:center;"| 8190 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bandar Seri Begawan}} | style="text-align:center;"| 21278 байт | style="text-align:center;"| 210 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 27 | style="text-align:center;"| [[Бангалор]] | style="text-align:center;"| 51041 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bangalore}} | style="text-align:center;"| 130294 байт | style="text-align:center;"| 204 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 28 | style="text-align:center;"| [[Бангкок]] | style="text-align:center;"| 50773 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bangkok}} | style="text-align:center;"| 134877 байт | style="text-align:center;"| 322 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 29 | style="text-align:center;"| [[Банги]] | style="text-align:center;"| 19525 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bangui}} | style="text-align:center;"| 49792 байт | style="text-align:center;"| 200 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 30 | style="text-align:center;"| [[Банжул]] | style="text-align:center;"| 9120 байт | style="text-align:center;"| {{en|Banjul}} | style="text-align:center;"| 12822 байт | style="text-align:center;"| 206 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 31 | style="text-align:center;"| [[Барселона]] | style="text-align:center;"| 88840 байт | style="text-align:center;"| {{en|Barcelona}} | style="text-align:center;"| 107575 байт | style="text-align:center;"| 326 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 32 | style="text-align:center;"| [[Бастер]] | style="text-align:center;"| 5351 байт | style="text-align:center;"| {{en|Basseterre}} | style="text-align:center;"| 17529 байт | style="text-align:center;"| 158 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 33 | style="text-align:center;"| [[Пекин]] | style="text-align:center;"| 119798 байт | style="text-align:center;"| {{en|Beijing}} | style="text-align:center;"| 109064 байт | style="text-align:center;"| 410 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 34 | style="text-align:center;"| [[Бейрут]] | style="text-align:center;"| 32692 байт | style="text-align:center;"| {{en|Beirut}} | style="text-align:center;"| 93867 байт | style="text-align:center;"| 270 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 35 | style="text-align:center;"| [[Белград]] | style="text-align:center;"| 50942 байт | style="text-align:center;"| {{en|Belgrade}} | style="text-align:center;"| 118882 байт | style="text-align:center;"| 330 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 36 | style="text-align:center;"| [[Бельмопан]] | style="text-align:center;"| 3894 байт | style="text-align:center;"| {{en|Belmopan}} | style="text-align:center;"| 18966 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 37 | style="text-align:center;"| [[Белу-Оризонти]] | style="text-align:center;"| 27149 байт | style="text-align:center;"| {{en|Belo Horizonte}} | style="text-align:center;"| 65932 байт | style="text-align:center;"| 184 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 38 | style="text-align:center;"| [[Берлин]] | style="text-align:center;"| 79165 байт | style="text-align:center;"| {{en|Berlin}} | style="text-align:center;"| 126129 байт | style="text-align:center;"| 474 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 39 | style="text-align:center;"| [[Берн]] | style="text-align:center;"| 26003 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bern}} | style="text-align:center;"| 47858 байт | style="text-align:center;"| 312 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 40 | style="text-align:center;"| [[Бирмингем]] | style="text-align:center;"| 16650 байт | style="text-align:center;"| {{en|Birmingham}} | style="text-align:center;"| 170914 байт | style="text-align:center;"| 238 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 41 | style="text-align:center;"| [[Бишкек]] | style="text-align:center;"| 76700 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bishkek}} | style="text-align:center;"| 35303 байт | style="text-align:center;"| 254 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 42 | style="text-align:center;"| [[Бисау]] | style="text-align:center;"| 8520 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bissau}} | style="text-align:center;"| 13402 байт | style="text-align:center;"| 222 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 43 | style="text-align:center;"| [[Блумфонтейн]] | style="text-align:center;"| 16353 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bloemfontein}} | style="text-align:center;"| 27344 байт | style="text-align:center;"| 180 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 44 | style="text-align:center;"| [[Богота]] | style="text-align:center;"| 44159 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bogotá}} | style="text-align:center;"| 84090 байт | style="text-align:center;"| 304 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 45 | style="text-align:center;"| [[Бордо]] | style="text-align:center;"| 46115 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bordeaux}} | style="text-align:center;"| 51056 байт | style="text-align:center;"| 238 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 46 | style="text-align:center;"| [[Бостон]] | style="text-align:center;"| 34541 байт | style="text-align:center;"| {{en|Boston}} | style="text-align:center;"| 130355 байт | style="text-align:center;"| 280 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 47 | style="text-align:center;"| [[Бразилиа]] | style="text-align:center;"| 50902 байт | style="text-align:center;"| {{en|Brasília}} | style="text-align:center;"| 57237 байт | style="text-align:center;"| 302 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 48 | style="text-align:center;"| [[Братислава]] | style="text-align:center;"| 25415 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bratislava}} | style="text-align:center;"| 106986 байт | style="text-align:center;"| 326 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 49 | style="text-align:center;"| [[Браззавиль]] | style="text-align:center;"| 19433 байт | style="text-align:center;"| {{en|Brazzaville}} | style="text-align:center;"| 13382 байт | style="text-align:center;"| 230 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 50 | style="text-align:center;"| [[Бриджтаун]] | style="text-align:center;"| 9465 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bridgetown}} | style="text-align:center;"| 37258 байт | style="text-align:center;"| 186 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 51 | style="text-align:center;"| [[Брюсселан коьрта гӀалан регион]] | style="text-align:center;"| 36542 байт | style="text-align:center;"| {{en|Brussels}} | style="text-align:center;"| 93264 байт | style="text-align:center;"| 234 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 52 | style="text-align:center;"| [[Бухарест]] | style="text-align:center;"| 28554 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bucharest}} | style="text-align:center;"| 86684 байт | style="text-align:center;"| 326 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 53 | style="text-align:center;"| [[Будапешт]] | style="text-align:center;"| 65250 байт | style="text-align:center;"| {{en|Budapest}} | style="text-align:center;"| 102954 байт | style="text-align:center;"| 364 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 54 | style="text-align:center;"| [[Буэнос-Айрес]] | style="text-align:center;"| 284668 байт | style="text-align:center;"| {{en|Buenos Aires}} | style="text-align:center;"| 131034 байт | style="text-align:center;"| 384 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 55 | style="text-align:center;"| [[Бужумбура]] | style="text-align:center;"| 41838 байт | style="text-align:center;"| {{en|Bujumbura}} | style="text-align:center;"| 7625 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 56 | style="text-align:center;"| [[Пусан]] | style="text-align:center;"| 26130 байт | style="text-align:center;"| {{en|Busan}} | style="text-align:center;"| 51419 байт | style="text-align:center;"| 170 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 57 | style="text-align:center;"| [[Каир]] | style="text-align:center;"| 40219 байт | style="text-align:center;"| {{en|Cairo}} | style="text-align:center;"| 88068 байт | style="text-align:center;"| 364 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 58 | style="text-align:center;"| [[Канберра]] | style="text-align:center;"| 76194 байт | style="text-align:center;"| {{en|Canberra}} | style="text-align:center;"| 137912 байт | style="text-align:center;"| 278 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 59 | style="text-align:center;"| [[Кейптаун]] | style="text-align:center;"| 38494 байт | style="text-align:center;"| {{en|Cape Town}} | style="text-align:center;"| 79594 байт | style="text-align:center;"| 282 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 60 | style="text-align:center;"| [[Каракас]] | style="text-align:center;"| 28612 байт | style="text-align:center;"| {{en|Caracas}} | style="text-align:center;"| 53321 байт | style="text-align:center;"| 280 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 61 | style="text-align:center;"| [[Касабланка]] | style="text-align:center;"| 11288 байт | style="text-align:center;"| {{en|Casablanca}} | style="text-align:center;"| 52147 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 62 | style="text-align:center;"| [[Кастри]] | style="text-align:center;"| 3581 байт | style="text-align:center;"| {{en|Castries}} | style="text-align:center;"| 9921 байт | style="text-align:center;"| 156 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 63 | style="text-align:center;"| [[Чэнду]] | style="text-align:center;"| 29963 байт | style="text-align:center;"| {{en|Chengdu}} | style="text-align:center;"| 106603 байт | style="text-align:center;"| 160 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 64 | style="text-align:center;"| [[Ченнаи]] | style="text-align:center;"| 21381 байт | style="text-align:center;"| {{en|Chennai}} | style="text-align:center;"| 176273 байт | style="text-align:center;"| 208 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 65 | style="text-align:center;"| [[Чикаго]] | style="text-align:center;"| 57057 байт | style="text-align:center;"| {{en|Chicago}} | style="text-align:center;"| 172744 байт | style="text-align:center;"| 370 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 66 | style="text-align:center;"| [[Кишинёв]] | style="text-align:center;"| 117088 байт | style="text-align:center;"| {{en|Chișinău}} | style="text-align:center;"| 48875 байт | style="text-align:center;"| 278 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 67 | style="text-align:center;"| [[Чунцин]] | style="text-align:center;"| 30046 байт | style="text-align:center;"| {{en|Chongqing}} | style="text-align:center;"| 94833 байт | style="text-align:center;"| 174 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 68 | style="text-align:center;"| [[Кливленд]] | style="text-align:center;"| 17609 байт | style="text-align:center;"| {{en|Cleveland}} | style="text-align:center;"| 135543 байт | style="text-align:center;"| 186 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 69 | style="text-align:center;"| [[Кёльн]] | style="text-align:center;"| 75834 байт | style="text-align:center;"| {{en|Cologne}} | style="text-align:center;"| 79045 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 70 | style="text-align:center;"| [[Коломбо]] | style="text-align:center;"| 16130 байт | style="text-align:center;"| {{en|Colombo}} | style="text-align:center;"| 67110 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 71 | style="text-align:center;"| [[Конакри]] | style="text-align:center;"| 10857 байт | style="text-align:center;"| {{en|Conakry}} | style="text-align:center;"| 19846 байт | style="text-align:center;"| 200 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 72 | style="text-align:center;"| [[Копенгаген]] | style="text-align:center;"| 33599 байт | style="text-align:center;"| {{en|Copenhagen}} | style="text-align:center;"| 160139 байт | style="text-align:center;"| 342 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 73 | style="text-align:center;"| [[Димашкъ]] | style="text-align:center;"| 37114 байт | style="text-align:center;"| {{en|Damascus}} | style="text-align:center;"| 81977 байт | style="text-align:center;"| 306 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 74 | style="text-align:center;"| [[Дакар]] | style="text-align:center;"| 10839 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dakar}} | style="text-align:center;"| 31804 байт | style="text-align:center;"| 242 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 75 | style="text-align:center;"| [[Даллас]] | style="text-align:center;"| 42208 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dallas}} | style="text-align:center;"| 141164 байт | style="text-align:center;"| 234 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 76 | style="text-align:center;"| [[Дар-эс-Салам]] | style="text-align:center;"| 27682 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dar es Salaam}} | style="text-align:center;"| 36027 байт | style="text-align:center;"| 198 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 77 | style="text-align:center;"| [[Давао]] | style="text-align:center;"| 8435 байт | style="text-align:center;"| {{en|Davao City}} | style="text-align:center;"| 50346 байт | style="text-align:center;"| 100 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 78 | style="text-align:center;"| [[Дели]] | style="text-align:center;"| 124223 байт | style="text-align:center;"| {{en|Delhi}} | style="text-align:center;"| 113284 байт | style="text-align:center;"| 262 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 79 | style="text-align:center;"| [[Детройт]] | style="text-align:center;"| 41868 байт | style="text-align:center;"| {{en|Detroit}} | style="text-align:center;"| 175175 байт | style="text-align:center;"| 226 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 80 | style="text-align:center;"| [[Дакка]] | style="text-align:center;"| 33899 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dhaka}} | style="text-align:center;"| 97272 байт | style="text-align:center;"| 282 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 81 | style="text-align:center;"| [[Дили]] | style="text-align:center;"| 10775 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dili}} | style="text-align:center;"| 11350 байт | style="text-align:center;"| 216 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 82 | style="text-align:center;"| [[Додома]] | style="text-align:center;"| 12545 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dodoma}} | style="text-align:center;"| 10711 байт | style="text-align:center;"| 222 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 83 | style="text-align:center;"| [[Доха]] | style="text-align:center;"| 12579 байт | style="text-align:center;"| {{en|Doha}} | style="text-align:center;"| 42903 байт | style="text-align:center;"| 256 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 84 | style="text-align:center;"| [[Дунгуань]] | style="text-align:center;"| 5198 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dongguan}} | style="text-align:center;"| 28571 байт | style="text-align:center;"| 94 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 85 | style="text-align:center;"| [[Дрезден]] | style="text-align:center;"| 38437 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dresden}} | style="text-align:center;"| 75394 байт | style="text-align:center;"| 246 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 86 | style="text-align:center;"| [[Дубай (эмират)]] | style="text-align:center;"| 41169 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dubai}} | style="text-align:center;"| 122649 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 87 | style="text-align:center;"| [[Дублин]] | style="text-align:center;"| 64479 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dublin}} | style="text-align:center;"| 85452 байт | style="text-align:center;"| 334 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 88 | style="text-align:center;"| [[Дурбан]] | style="text-align:center;"| 24233 байт | style="text-align:center;"| {{en|Durban}} | style="text-align:center;"| 55549 байт | style="text-align:center;"| 184 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 89 | style="text-align:center;"| [[Душанбе]] | style="text-align:center;"| 80861 байт | style="text-align:center;"| {{en|Dushanbe}} | style="text-align:center;"| 15773 байт | style="text-align:center;"| 234 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 90 | style="text-align:center;"| [[Эдинбург]] | style="text-align:center;"| 55877 байт | style="text-align:center;"| {{en|Edinburgh}} | style="text-align:center;"| 129426 байт | style="text-align:center;"| 264 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 91 | style="text-align:center;"| [[Эль-Аюн]] | style="text-align:center;"| 15639 байт | style="text-align:center;"| {{en|El Aaiún}} | style="text-align:center;"| 12647 байт | style="text-align:center;"| 148 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 92 | style="text-align:center;"| [[Исфахан]] | style="text-align:center;"| 18063 байт | style="text-align:center;"| {{en|Isfahan}} | style="text-align:center;"| 35610 байт | style="text-align:center;"| 164 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 93 | style="text-align:center;"| [[Фейсалабад]] | style="text-align:center;"| 12188 байт | style="text-align:center;"| {{en|Faisalabad}} | style="text-align:center;"| 27240 байт | style="text-align:center;"| 104 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 94 | style="text-align:center;"| [[Флоренци]] | style="text-align:center;"| 37236 байт | style="text-align:center;"| {{en|Florence}} | style="text-align:center;"| 88965 байт | style="text-align:center;"| 272 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 95 | style="text-align:center;"| [[Майн-тӀера-Франкфурт]] | style="text-align:center;"| 112253 байт | style="text-align:center;"| {{en|Frankfurt}} | style="text-align:center;"| 170237 байт | style="text-align:center;"| 328 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 96 | style="text-align:center;"| [[Фритаун]] | style="text-align:center;"| 15029 байт | style="text-align:center;"| {{en|Freetown}} | style="text-align:center;"| 33114 байт | style="text-align:center;"| 200 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 97 | style="text-align:center;"| [[Фунафути]] | style="text-align:center;"| 5869 байт | style="text-align:center;"| {{en|Funafuti}} | style="text-align:center;"| 27713 байт | style="text-align:center;"| 160 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 98 | style="text-align:center;"| [[Габороне]] | style="text-align:center;"| 13514 байт | style="text-align:center;"| {{en|Gaborone}} | style="text-align:center;"| 76987 байт | style="text-align:center;"| 226 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 99 | style="text-align:center;"| [[Газа]] | style="text-align:center;"| 29280 байт | style="text-align:center;"| {{en|Gaza}} | style="text-align:center;"| 98132 байт | style="text-align:center;"| 152 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 100 | style="text-align:center;"| [[Женева]] | style="text-align:center;"| 19483 байт | style="text-align:center;"| {{en|Geneva}} | style="text-align:center;"| 76142 байт | style="text-align:center;"| 262 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 101 | style="text-align:center;"| [[Генуя]] | style="text-align:center;"| 24390 байт | style="text-align:center;"| {{en|Genoa}} | style="text-align:center;"| 69240 байт | style="text-align:center;"| 230 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 102 | style="text-align:center;"| [[Джорджтаун]] | style="text-align:center;"| 21675 байт | style="text-align:center;"| {{en|Georgetown, Guyana}} | style="text-align:center;"| 27685 байт | style="text-align:center;"| 190 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 103 | style="text-align:center;"| [[Гданьск]] | style="text-align:center;"| 42161 байт | style="text-align:center;"| {{en|Gdańsk}} | style="text-align:center;"| 66703 байт | style="text-align:center;"| 248 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 104 | style="text-align:center;"| [[Гвадалахара]] | style="text-align:center;"| 22454 байт | style="text-align:center;"| {{en|Guadalajara}} | style="text-align:center;"| 91785 байт | style="text-align:center;"| 164 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 105 | style="text-align:center;"| [[Гуанчжоу]] | style="text-align:center;"| 29687 байт | style="text-align:center;"| {{en|Guangzhou}} | style="text-align:center;"| 72962 байт | style="text-align:center;"| 216 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 106 | style="text-align:center;"| [[Гватемала (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 20417 байт | style="text-align:center;"| {{en|Guatemala City}} | style="text-align:center;"| 39945 байт | style="text-align:center;"| 200 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 107 | style="text-align:center;"| [[Гаага]] | style="text-align:center;"| 23333 байт | style="text-align:center;"| {{en|The Hague}} | style="text-align:center;"| 59223 байт | style="text-align:center;"| 238 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 108 | style="text-align:center;"| [[Гамбург]] | style="text-align:center;"| 60993 байт | style="text-align:center;"| {{en|Hamburg}} | style="text-align:center;"| 96907 байт | style="text-align:center;"| 316 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 109 | style="text-align:center;"| [[Ганновер]] | style="text-align:center;"| 44909 байт | style="text-align:center;"| {{en|Hanover}} | style="text-align:center;"| 56517 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 110 | style="text-align:center;"| [[Ханой]] | style="text-align:center;"| 18098 байт | style="text-align:center;"| {{en|Hanoi}} | style="text-align:center;"| 54821 байт | style="text-align:center;"| 284 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 111 | style="text-align:center;"| [[Хараре]] | style="text-align:center;"| 11337 байт | style="text-align:center;"| {{en|Harare}} | style="text-align:center;"| 29524 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 112 | style="text-align:center;"| [[Гавана]] | style="text-align:center;"| 28129 байт | style="text-align:center;"| {{en|Havana}} | style="text-align:center;"| 110035 байт | style="text-align:center;"| 268 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 113 | style="text-align:center;"| [[Хельсинки]] | style="text-align:center;"| 63380 байт | style="text-align:center;"| {{en|Helsinki}} | style="text-align:center;"| 63999 байт | style="text-align:center;"| 336 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 114 | style="text-align:center;"| [[Хошимин]] | style="text-align:center;"| 72750 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ho Chi Minh City}} | style="text-align:center;"| 69601 байт | style="text-align:center;"| 464 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 115 | style="text-align:center;"| [[Гонконг]] | style="text-align:center;"| 89981 байт | style="text-align:center;"| {{en|Hong Kong}} | style="text-align:center;"| 145004 байт | style="text-align:center;"| 342 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 116 | style="text-align:center;"| [[Хониара]] | style="text-align:center;"| 6097 байт | style="text-align:center;"| {{en|Honiara}} | style="text-align:center;"| 52235 байт | style="text-align:center;"| 166 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 117 | style="text-align:center;"| [[Гонолулу]] | style="text-align:center;"| 47033 байт | style="text-align:center;"| {{en|Honolulu}} | style="text-align:center;"| 70754 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 118 | style="text-align:center;"| [[Хьюстон]] | style="text-align:center;"| 207450 байт | style="text-align:center;"| {{en|Houston}} | style="text-align:center;"| 118226 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 119 | style="text-align:center;"| [[Хайдарабад (ХӀинди)]] | style="text-align:center;"| 18384 байт | style="text-align:center;"| {{en|Hyderabad}} | style="text-align:center;"| 150646 байт | style="text-align:center;"| 170 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 120 | style="text-align:center;"| [[Исламабад]] | style="text-align:center;"| 17361 байт | style="text-align:center;"| {{en|Islamabad}} | style="text-align:center;"| 60531 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 121 | style="text-align:center;"| [[Истамбул]] | style="text-align:center;"| 105154 байт | style="text-align:center;"| {{en|Istanbul}} | style="text-align:center;"| 173672 байт | style="text-align:center;"| 362 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 122 | style="text-align:center;"| [[Измир]] | style="text-align:center;"| 21293 байт | style="text-align:center;"| {{en|İzmir}} | style="text-align:center;"| 87951 байт | style="text-align:center;"| 196 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 123 | style="text-align:center;"| [[Джайпур]] | style="text-align:center;"| 17860 байт | style="text-align:center;"| {{en|Jaipur}} | style="text-align:center;"| 24099 байт | style="text-align:center;"| 164 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 124 | style="text-align:center;"| [[Джакарта]] | style="text-align:center;"| 41343 байт | style="text-align:center;"| {{en|Jakarta}} | style="text-align:center;"| 94588 байт | style="text-align:center;"| 308 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 125 | style="text-align:center;"| [[Джидда]] | style="text-align:center;"| 11248 байт | style="text-align:center;"| {{en|Jeddah}} | style="text-align:center;"| 62518 байт | style="text-align:center;"| 224 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 126 | style="text-align:center;"| [[Къудс-ГӀала]] | style="text-align:center;"| 128721 байт | style="text-align:center;"| {{en|Jerusalem}} | style="text-align:center;"| 205460 байт | style="text-align:center;"| 376 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 127 | style="text-align:center;"| [[Йоханнесбург]] | style="text-align:center;"| 33436 байт | style="text-align:center;"| {{en|Johannesburg}} | style="text-align:center;"| 88753 байт | style="text-align:center;"| 224 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 128 | style="text-align:center;"| [[Джуба]] | style="text-align:center;"| 12298 байт | style="text-align:center;"| {{en|Juba}} | style="text-align:center;"| 20407 байт | style="text-align:center;"| 174 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 129 | style="text-align:center;"| [[Кабул]] | style="text-align:center;"| 17863 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kabul}} | style="text-align:center;"| 93033 байт | style="text-align:center;"| 284 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 130 | style="text-align:center;"| [[Кампала]] | style="text-align:center;"| 8909 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kampala}} | style="text-align:center;"| 20918 байт | style="text-align:center;"| 234 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 131 | style="text-align:center;"| [[Кано (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 7751 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kano}} | style="text-align:center;"| 24624 байт | style="text-align:center;"| 106 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 132 | style="text-align:center;"| [[Канпур]] | style="text-align:center;"| 9741 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kanpur}} | style="text-align:center;"| 57581 байт | style="text-align:center;"| 130 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 133 | style="text-align:center;"| [[Карачи]] | style="text-align:center;"| 81596 байт | style="text-align:center;"| {{en|Karachi}} | style="text-align:center;"| 102864 байт | style="text-align:center;"| 266 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 134 | style="text-align:center;"| [[Катманду]] | style="text-align:center;"| 13189 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kathmandu}} | style="text-align:center;"| 104511 байт | style="text-align:center;"| 242 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 135 | style="text-align:center;"| [[Харьков]] | style="text-align:center;"| 240759 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kharkiv}} | style="text-align:center;"| 62495 байт | style="text-align:center;"| 176 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 136 | style="text-align:center;"| [[Хартум]] | style="text-align:center;"| 15997 байт | style="text-align:center;"| {{en|Khartoum}} | style="text-align:center;"| 24664 байт | style="text-align:center;"| 230 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 137 | style="text-align:center;"| [[Киев]] | style="text-align:center;"| 156315 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kiev}} | style="text-align:center;"| 115976 байт | style="text-align:center;"| 344 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 138 | style="text-align:center;"| [[Кингстон (Ямайка)]] | style="text-align:center;"| 12371 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kingston, Jamaica}} | style="text-align:center;"| 33098 байт | style="text-align:center;"| 212 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 139 | style="text-align:center;"| [[Кингстаун]] | style="text-align:center;"| 3149 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kingstown}} | style="text-align:center;"| 5802 байт | style="text-align:center;"| 156 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 140 | style="text-align:center;"| [[Киншаса]] | style="text-align:center;"| 36475 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kinshasa}} | style="text-align:center;"| 37445 байт | style="text-align:center;"| 266 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 141 | style="text-align:center;"| [[Калькутта]] | style="text-align:center;"| 36919 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kolkata}} | style="text-align:center;"| 145822 байт | style="text-align:center;"| 266 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 142 | style="text-align:center;"| [[Краков]] | style="text-align:center;"| 35032 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kraków}} | style="text-align:center;"| 140942 байт | style="text-align:center;"| 242 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 143 | style="text-align:center;"| [[Куала-Лумпур]] | style="text-align:center;"| 24253 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kuala Lumpur}} | style="text-align:center;"| 106416 байт | style="text-align:center;"| 264 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 144 | style="text-align:center;"| [[Кутаиси]] | style="text-align:center;"| 16017 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kutaisi}} | style="text-align:center;"| 19061 байт | style="text-align:center;"| 114 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 145 | style="text-align:center;"| [[Кувейт (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 9991 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kuwait City}} | style="text-align:center;"| 20394 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 146 | style="text-align:center;"| [[Киото]] | style="text-align:center;"| 42141 байт | style="text-align:center;"| {{en|Kyoto}} | style="text-align:center;"| 57881 байт | style="text-align:center;"| 212 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 147 | style="text-align:center;"| [[Ла-Пас (Боливи)]] | style="text-align:center;"| 19136 байт | style="text-align:center;"| {{en|La Paz}} | style="text-align:center;"| 46280 байт | style="text-align:center;"| 222 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 148 | style="text-align:center;"| [[Лагос]] | style="text-align:center;"| 37394 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lagos}} | style="text-align:center;"| 49381 байт | style="text-align:center;"| 242 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 149 | style="text-align:center;"| [[Лахор]] | style="text-align:center;"| 24951 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lahore}} | style="text-align:center;"| 97855 байт | style="text-align:center;"| 174 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 150 | style="text-align:center;"| [[Лидс]] | style="text-align:center;"| 15091 байт | style="text-align:center;"| {{en|Leeds}} | style="text-align:center;"| 124370 байт | style="text-align:center;"| 176 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 151 | style="text-align:center;"| [[Лхаса]] | style="text-align:center;"| 22402 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lhasa}} | style="text-align:center;"| 59361 байт | style="text-align:center;"| 176 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 152 | style="text-align:center;"| [[Либревиль]] | style="text-align:center;"| 12390 байт | style="text-align:center;"| {{en|Libreville}} | style="text-align:center;"| 10083 байт | style="text-align:center;"| 216 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 153 | style="text-align:center;"| [[Лилонгве]] | style="text-align:center;"| 8522 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lilongwe}} | style="text-align:center;"| 12088 байт | style="text-align:center;"| 210 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 154 | style="text-align:center;"| [[Лима]] | style="text-align:center;"| 41290 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lima}} | style="text-align:center;"| 79365 байт | style="text-align:center;"| 298 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 155 | style="text-align:center;"| [[Лиссабон]] | style="text-align:center;"| 19675 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lisbon}} | style="text-align:center;"| 90445 байт | style="text-align:center;"| 368 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 156 | style="text-align:center;"| [[Ливерпуль]] | style="text-align:center;"| 17150 байт | style="text-align:center;"| {{en|Liverpool}} | style="text-align:center;"| 165690 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 157 | style="text-align:center;"| [[Любляна]] | style="text-align:center;"| 79572 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ljubljana}} | style="text-align:center;"| 142453 байт | style="text-align:center;"| 284 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 158 | style="text-align:center;"| [[Ломе]] | style="text-align:center;"| 19693 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lomé}} | style="text-align:center;"| 21244 байт | style="text-align:center;"| 214 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 159 | style="text-align:center;"| [[Лондон]] | style="text-align:center;"| 177236 байт | style="text-align:center;"| {{en|London}} | style="text-align:center;"| 168832 байт | style="text-align:center;"| 464 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 160 | style="text-align:center;"| [[Лос-Анджелес]] | style="text-align:center;"| 107904 байт | style="text-align:center;"| {{en|Los Angeles}} | style="text-align:center;"| 114319 байт | style="text-align:center;"| 370 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 161 | style="text-align:center;"| [[Луанда]] | style="text-align:center;"| 24238 байт | style="text-align:center;"| {{en|Luanda}} | style="text-align:center;"| 32621 байт | style="text-align:center;"| 246 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 162 | style="text-align:center;"| [[Лусака]] | style="text-align:center;"| 18641 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lusaka}} | style="text-align:center;"| 19222 байт | style="text-align:center;"| 218 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 163 | style="text-align:center;"| [[Львов]] | style="text-align:center;"| 238963 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lviv}} | style="text-align:center;"| 131211 байт | style="text-align:center;"| 210 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 164 | style="text-align:center;"| [[Лион]] | style="text-align:center;"| 60563 байт | style="text-align:center;"| {{en|Lyon}} | style="text-align:center;"| 71837 байт | style="text-align:center;"| 262 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 165 | style="text-align:center;"| [[Мадрид]] | style="text-align:center;"| 74731 байт | style="text-align:center;"| {{en|Madrid}} | style="text-align:center;"| 164369 байт | style="text-align:center;"| 420 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 166 | style="text-align:center;"| [[Маджуро]] | style="text-align:center;"| 6025 байт | style="text-align:center;"| {{en|Majuro}} | style="text-align:center;"| 13530 байт | style="text-align:center;"| 154 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 167 | style="text-align:center;"| [[Малабо]] | style="text-align:center;"| 7478 байт | style="text-align:center;"| {{en|Malabo}} | style="text-align:center;"| 10589 байт | style="text-align:center;"| 210 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 168 | style="text-align:center;"| [[Мале]] | style="text-align:center;"| 11376 байт | style="text-align:center;"| {{en|Malé}} | style="text-align:center;"| 19589 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 169 | style="text-align:center;"| [[Манчестер]] | style="text-align:center;"| 22967 байт | style="text-align:center;"| {{en|Manchester}} | style="text-align:center;"| 134007 байт | style="text-align:center;"| 238 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 170 | style="text-align:center;"| [[Манагуа]] | style="text-align:center;"| 10017 байт | style="text-align:center;"| {{en|Managua}} | style="text-align:center;"| 70847 байт | style="text-align:center;"| 204 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 171 | style="text-align:center;"| [[Манама]] | style="text-align:center;"| 10292 байт | style="text-align:center;"| {{en|Manama}} | style="text-align:center;"| 37676 байт | style="text-align:center;"| 230 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 172 | style="text-align:center;"| [[Манила]] | style="text-align:center;"| 37234 байт | style="text-align:center;"| {{en|Manila}} | style="text-align:center;"| 108759 байт | style="text-align:center;"| 274 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 173 | style="text-align:center;"| [[Мапуту]] | style="text-align:center;"| 24990 байт | style="text-align:center;"| {{en|Maputo}} | style="text-align:center;"| 42436 байт | style="text-align:center;"| 218 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 174 | style="text-align:center;"| [[МагӀсель]] | style="text-align:center;"| 30546 байт | style="text-align:center;"| {{en|Marseille}} | style="text-align:center;"| 100618 байт | style="text-align:center;"| 276 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 175 | style="text-align:center;"| [[Масеру]] | style="text-align:center;"| 9880 байт | style="text-align:center;"| {{en|Maseru}} | style="text-align:center;"| 20038 байт | style="text-align:center;"| 208 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 176 | style="text-align:center;"| [[Мбабане]] | style="text-align:center;"| 5801 байт | style="text-align:center;"| {{en|Mbabane}} | style="text-align:center;"| 6487 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 177 | style="text-align:center;"| [[Макка]] | style="text-align:center;"| 42554 байт | style="text-align:center;"| {{en|Mecca}} | style="text-align:center;"| 67423 байт | style="text-align:center;"| 286 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 178 | style="text-align:center;"| [[Мельбурн]] | style="text-align:center;"| 137112 байт | style="text-align:center;"| {{en|Melbourne}} | style="text-align:center;"| 150166 байт | style="text-align:center;"| 254 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 179 | style="text-align:center;"| [[Мелекеок]] | style="text-align:center;"| 5559 байт | style="text-align:center;"| {{en|Melekeok}} | style="text-align:center;"| 3233 байт | style="text-align:center;"| 24 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 180 | style="text-align:center;"| [[Мехико]] | style="text-align:center;"| 40525 байт | style="text-align:center;"| {{en|Mexico City}} | style="text-align:center;"| 165045 байт | style="text-align:center;"| 330 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 181 | style="text-align:center;"| [[Майами]] | style="text-align:center;"| 79891 байт | style="text-align:center;"| {{en|Miami}} | style="text-align:center;"| 112155 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 182 | style="text-align:center;"| [[Милан]] | style="text-align:center;"| 42187 байт | style="text-align:center;"| {{en|Milan}} | style="text-align:center;"| 107801 байт | style="text-align:center;"| 296 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 183 | style="text-align:center;"| [[Минск]] | style="text-align:center;"| 216226 байт | style="text-align:center;"| {{en|Minsk}} | style="text-align:center;"| 76254 байт | style="text-align:center;"| 310 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 184 | style="text-align:center;"| [[Могадишо]] | style="text-align:center;"| 25097 байт | style="text-align:center;"| {{en|Mogadishu}} | style="text-align:center;"| 81097 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 185 | style="text-align:center;"| [[Монрови]] | style="text-align:center;"| 21010 байт | style="text-align:center;"| {{en|Monrovia}} | style="text-align:center;"| 26910 байт | style="text-align:center;"| 204 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 186 | style="text-align:center;"| [[Монтеррей]] | style="text-align:center;"| 32128 байт | style="text-align:center;"| {{en|Monterrey}} | style="text-align:center;"| 79050 байт | style="text-align:center;"| 146 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 187 | style="text-align:center;"| [[Монтевидео]] | style="text-align:center;"| 34461 байт | style="text-align:center;"| {{en|Montevideo}} | style="text-align:center;"| 153504 байт | style="text-align:center;"| 272 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 188 | style="text-align:center;"| [[Монреаль]] | style="text-align:center;"| 72931 байт | style="text-align:center;"| {{en|Montreal}} | style="text-align:center;"| 129563 байт | style="text-align:center;"| 254 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 189 | style="text-align:center;"| [[Морони]] | style="text-align:center;"| 13878 байт | style="text-align:center;"| {{en|Moroni, Comoros}} | style="text-align:center;"| 18456 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 190 | style="text-align:center;"| [[Москва]] | style="text-align:center;"| 215654 байт | style="text-align:center;"| {{en|Moscow}} | style="text-align:center;"| 129451 байт | style="text-align:center;"| 480 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 191 | style="text-align:center;"| [[Мумбаи]] | style="text-align:center;"| 45436 байт | style="text-align:center;"| {{en|Mumbai}} | style="text-align:center;"| 153470 байт | style="text-align:center;"| 316 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 192 | style="text-align:center;"| [[Мюнхен]] | style="text-align:center;"| 55133 байт | style="text-align:center;"| {{en|Munich}} | style="text-align:center;"| 85450 байт | style="text-align:center;"| 308 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 193 | style="text-align:center;"| [[Маскат]] | style="text-align:center;"| 9856 байт | style="text-align:center;"| {{en|Muscat, Oman}} | style="text-align:center;"| 36464 байт | style="text-align:center;"| 226 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 194 | style="text-align:center;"| [[Нагоя]] | style="text-align:center;"| 31964 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nagoya}} | style="text-align:center;"| 49248 байт | style="text-align:center;"| 172 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 195 | style="text-align:center;"| [[Найроби]] | style="text-align:center;"| 45337 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nairobi}} | style="text-align:center;"| 89134 байт | style="text-align:center;"| 300 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 196 | style="text-align:center;"| [[Нанкин]] | style="text-align:center;"| 26849 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nanjing}} | style="text-align:center;"| 77778 байт | style="text-align:center;"| 188 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 197 | style="text-align:center;"| [[Неаполь]] | style="text-align:center;"| 32776 байт | style="text-align:center;"| {{en|Naples}} | style="text-align:center;"| 121982 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 198 | style="text-align:center;"| [[Нассау (Багаман гӀайренаш)]] | style="text-align:center;"| 12659 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nassau, Bahamas}} | style="text-align:center;"| 22191 байт | style="text-align:center;"| 188 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 199 | style="text-align:center;"| [[Нейпьидо]] | style="text-align:center;"| 8617 байт | style="text-align:center;"| {{en|Naypyidaw}} | style="text-align:center;"| 33590 байт | style="text-align:center;"| 162 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 200 | style="text-align:center;"| [[Нджамена]] | style="text-align:center;"| 14333 байт | style="text-align:center;"| {{en|N&#039;Djamena}} | style="text-align:center;"| 0 байт | style="text-align:center;"| 216 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 201 | style="text-align:center;"| [[Нью-Дели]] | style="text-align:center;"| 25371 байт | style="text-align:center;"| {{en|New Delhi}} | style="text-align:center;"| 55733 байт | style="text-align:center;"| 270 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 202 | style="text-align:center;"| [[Керла Орлеан]] | style="text-align:center;"| 26303 байт | style="text-align:center;"| {{en|New Orleans}} | style="text-align:center;"| 146471 байт | style="text-align:center;"| 224 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 203 | style="text-align:center;"| [[Синьбэй]] | style="text-align:center;"| 5659 байт | style="text-align:center;"| {{en|New Taipei City}} | style="text-align:center;"| 14154 байт | style="text-align:center;"| 82 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 204 | style="text-align:center;"| [[Нью-Йорк]] | style="text-align:center;"| 102067 байт | style="text-align:center;"| {{en|New York City}} | style="text-align:center;"| 228853 байт | style="text-align:center;"| 414 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 205 | style="text-align:center;"| [[Ниамей]] | style="text-align:center;"| 10313 байт | style="text-align:center;"| {{en|Niamey}} | style="text-align:center;"| 19042 байт | style="text-align:center;"| 204 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 206 | style="text-align:center;"| [[Ницца]] | style="text-align:center;"| 35526 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nice}} | style="text-align:center;"| 57572 байт | style="text-align:center;"| 236 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 207 | style="text-align:center;"| [[Никоси]] | style="text-align:center;"| 27140 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nicosia}} | style="text-align:center;"| 99516 байт | style="text-align:center;"| 284 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 208 | style="text-align:center;"| [[Нижни Новгород]] | style="text-align:center;"| 168992 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nizhny Novgorod}} | style="text-align:center;"| 40166 байт | style="text-align:center;"| 186 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 209 | style="text-align:center;"| [[Нуакшот]] | style="text-align:center;"| 8451 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nouakchott}} | style="text-align:center;"| 21268 байт | style="text-align:center;"| 218 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 210 | style="text-align:center;"| [[Новосибирск]] | style="text-align:center;"| 209827 байт | style="text-align:center;"| {{en|Novosibirsk}} | style="text-align:center;"| 36085 байт | style="text-align:center;"| 206 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 211 | style="text-align:center;"| [[Нукуалофа]] | style="text-align:center;"| 8772 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nukuʻalofa}} | style="text-align:center;"| 17604 байт | style="text-align:center;"| 170 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 212 | style="text-align:center;"| [[Нюрнберг]] | style="text-align:center;"| 57470 байт | style="text-align:center;"| {{en|Nuremberg}} | style="text-align:center;"| 44319 байт | style="text-align:center;"| 208 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 213 | style="text-align:center;"| [[Уагадугу]] | style="text-align:center;"| 26003 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ouagadougou}} | style="text-align:center;"| 22863 байт | style="text-align:center;"| 226 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 214 | style="text-align:center;"| [[Одесса]] | style="text-align:center;"| 131116 байт | style="text-align:center;"| {{en|Odessa}} | style="text-align:center;"| 86896 байт | style="text-align:center;"| 198 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 215 | style="text-align:center;"| [[Осака]] | style="text-align:center;"| 31585 байт | style="text-align:center;"| {{en|Osaka}} | style="text-align:center;"| 80109 байт | style="text-align:center;"| 218 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 216 | style="text-align:center;"| [[Осло]] | style="text-align:center;"| 39061 байт | style="text-align:center;"| {{en|Oslo}} | style="text-align:center;"| 89775 байт | style="text-align:center;"| 348 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 217 | style="text-align:center;"| [[Оттава]] | style="text-align:center;"| 271822 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ottawa}} | style="text-align:center;"| 87943 байт | style="text-align:center;"| 294 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 218 | style="text-align:center;"| [[Палембанг]] | style="text-align:center;"| 5627 байт | style="text-align:center;"| {{en|Palembang}} | style="text-align:center;"| 33979 байт | style="text-align:center;"| 114 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 219 | style="text-align:center;"| [[Палермо]] | style="text-align:center;"| 18611 байт | style="text-align:center;"| {{en|Palermo}} | style="text-align:center;"| 55585 байт | style="text-align:center;"| 232 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 220 | style="text-align:center;"| [[Паликир]] | style="text-align:center;"| 8405 байт | style="text-align:center;"| {{en|Palikir}} | style="text-align:center;"| 12261 байт | style="text-align:center;"| 156 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 221 | style="text-align:center;"| [[Панама (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 28922 байт | style="text-align:center;"| {{en|Panama City}} | style="text-align:center;"| 42306 байт | style="text-align:center;"| 200 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 222 | style="text-align:center;"| [[Парамарибо]] | style="text-align:center;"| 12988 байт | style="text-align:center;"| {{en|Paramaribo}} | style="text-align:center;"| 10213 байт | style="text-align:center;"| 212 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 223 | style="text-align:center;"| [[Париж]] | style="text-align:center;"| 124040 байт | style="text-align:center;"| {{en|Paris}} | style="text-align:center;"| 244595 байт | style="text-align:center;"| 470 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 224 | style="text-align:center;"| [[Перт (Австрали)]] | style="text-align:center;"| 28403 байт | style="text-align:center;"| {{en|Perth}} | style="text-align:center;"| 106659 байт | style="text-align:center;"| 204 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 225 | style="text-align:center;"| [[Филадельфи]] | style="text-align:center;"| 27803 байт | style="text-align:center;"| {{en|Philadelphia}} | style="text-align:center;"| 111152 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 226 | style="text-align:center;"| [[Пномпень]] | style="text-align:center;"| 18046 байт | style="text-align:center;"| {{en|Phnom Penh}} | style="text-align:center;"| 52818 байт | style="text-align:center;"| 238 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 227 | style="text-align:center;"| [[Подгорица]] | style="text-align:center;"| 31492 байт | style="text-align:center;"| {{en|Podgorica}} | style="text-align:center;"| 46137 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 228 | style="text-align:center;"| [[Порт-о-Пренс]] | style="text-align:center;"| 16359 байт | style="text-align:center;"| {{en|Port-au-Prince}} | style="text-align:center;"| 33751 байт | style="text-align:center;"| 208 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 229 | style="text-align:center;"| [[Порт-оф-Спейн]] | style="text-align:center;"| 16016 байт | style="text-align:center;"| {{en|Port of Spain}} | style="text-align:center;"| 76374 байт | style="text-align:center;"| 170 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 230 | style="text-align:center;"| [[Порт-Луи]] | style="text-align:center;"| 5890 байт | style="text-align:center;"| {{en|Port Louis}} | style="text-align:center;"| 20879 байт | style="text-align:center;"| 206 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 231 | style="text-align:center;"| [[Порт-Морсби]] | style="text-align:center;"| 15763 байт | style="text-align:center;"| {{en|Port Moresby}} | style="text-align:center;"| 22221 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 232 | style="text-align:center;"| [[Порт-Вила]] | style="text-align:center;"| 14319 байт | style="text-align:center;"| {{en|Port Vila}} | style="text-align:center;"| 14127 байт | style="text-align:center;"| 174 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 233 | style="text-align:center;"| [[Порто-Ново]] | style="text-align:center;"| 9379 байт | style="text-align:center;"| {{en|Porto-Novo}} | style="text-align:center;"| 11579 байт | style="text-align:center;"| 208 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 234 | style="text-align:center;"| [[Прага]] | style="text-align:center;"| 91270 байт | style="text-align:center;"| {{en|Prague}} | style="text-align:center;"| 85278 байт | style="text-align:center;"| 370 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 235 | style="text-align:center;"| [[Прая]] | style="text-align:center;"| 7657 байт | style="text-align:center;"| {{en|Praia}} | style="text-align:center;"| 31800 байт | style="text-align:center;"| 214 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 236 | style="text-align:center;"| [[Претори]] | style="text-align:center;"| 9880 байт | style="text-align:center;"| {{en|Pretoria}} | style="text-align:center;"| 47424 байт | style="text-align:center;"| 244 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 237 | style="text-align:center;"| [[Пуна]] | style="text-align:center;"| 11463 байт | style="text-align:center;"| {{en|Pune}} | style="text-align:center;"| 96675 байт | style="text-align:center;"| 144 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 238 | style="text-align:center;"| [[Пхеньян]] | style="text-align:center;"| 42037 байт | style="text-align:center;"| {{en|Pyongyang}} | style="text-align:center;"| 38888 байт | style="text-align:center;"| 264 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 239 | style="text-align:center;"| [[Кито]] | style="text-align:center;"| 27943 байт | style="text-align:center;"| {{en|Quito}} | style="text-align:center;"| 55000 байт | style="text-align:center;"| 250 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 240 | style="text-align:center;"| [[Рабат]] | style="text-align:center;"| 20391 байт | style="text-align:center;"| {{en|Rabat}} | style="text-align:center;"| 28298 байт | style="text-align:center;"| 264 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 241 | style="text-align:center;"| [[РамаллахӀ]] | style="text-align:center;"| 6322 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ramallah}} | style="text-align:center;"| 49025 байт | style="text-align:center;"| 142 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 242 | style="text-align:center;"| [[Ресифи]] | style="text-align:center;"| 31225 байт | style="text-align:center;"| {{en|Recife}} | style="text-align:center;"| 74390 байт | style="text-align:center;"| 166 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 243 | style="text-align:center;"| [[Рейкьявик]] | style="text-align:center;"| 20174 байт | style="text-align:center;"| {{en|Reykjavík}} | style="text-align:center;"| 40152 байт | style="text-align:center;"| 314 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 244 | style="text-align:center;"| [[Рига]] | style="text-align:center;"| 95615 байт | style="text-align:center;"| {{en|Riga}} | style="text-align:center;"| 63024 байт | style="text-align:center;"| 332 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 245 | style="text-align:center;"| [[Рио-де-Жанейро]] | style="text-align:center;"| 52265 байт | style="text-align:center;"| {{en|Rio de Janeiro}} | style="text-align:center;"| 144014 байт | style="text-align:center;"| 340 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 246 | style="text-align:center;"| [[Эр-Рияд]] | style="text-align:center;"| 15697 байт | style="text-align:center;"| {{en|Riyadh}} | style="text-align:center;"| 33757 байт | style="text-align:center;"| 254 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 247 | style="text-align:center;"| [[Рум]] | style="text-align:center;"| 49127 байт | style="text-align:center;"| {{en|Rome}} | style="text-align:center;"| 128325 байт | style="text-align:center;"| 464 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 248 | style="text-align:center;"| [[Розо]] | style="text-align:center;"| 9070 байт | style="text-align:center;"| {{en|Roseau}} | style="text-align:center;"| 19476 байт | style="text-align:center;"| 164 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 249 | style="text-align:center;"| [[Сент-Луис]] | style="text-align:center;"| 15533 байт | style="text-align:center;"| {{en|St. Louis}} | style="text-align:center;"| 89384 байт | style="text-align:center;"| 182 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 250 | style="text-align:center;"| [[Петарбух]] | style="text-align:center;"| 279791 байт | style="text-align:center;"| {{en|Saint Petersburg}} | style="text-align:center;"| 152733 байт | style="text-align:center;"| 380 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 251 | style="text-align:center;"| [[Самарканд]] | style="text-align:center;"| 33781 байт | style="text-align:center;"| {{en|Samarkand}} | style="text-align:center;"| 39359 байт | style="text-align:center;"| 188 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 252 | style="text-align:center;"| [[Сана]] | style="text-align:center;"| 16496 байт | style="text-align:center;"| {{en|Sana&#039;a}} | style="text-align:center;"| 0 байт | style="text-align:center;"| 204 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 253 | style="text-align:center;"| [[Сан-Франциско]] | style="text-align:center;"| 129732 байт | style="text-align:center;"| {{en|San Francisco}} | style="text-align:center;"| 184792 байт | style="text-align:center;"| 308 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 254 | style="text-align:center;"| [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)]] | style="text-align:center;"| 70446 байт | style="text-align:center;"| {{en|San Juan, Puerto Rico}} | style="text-align:center;"| 79373 байт | style="text-align:center;"| 158 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 255 | style="text-align:center;"| [[Сан-Хосе (Коста-Рика)]] | style="text-align:center;"| 12420 байт | style="text-align:center;"| {{en|San José, Costa Rica}} | style="text-align:center;"| 27994 байт | style="text-align:center;"| 212 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 256 | style="text-align:center;"| [[Сан-Сальвадор]] | style="text-align:center;"| 14470 байт | style="text-align:center;"| {{en|San Salvador}} | style="text-align:center;"| 80025 байт | style="text-align:center;"| 198 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 257 | style="text-align:center;"| [[Сантьяго]] | style="text-align:center;"| 32561 байт | style="text-align:center;"| {{en|Santiago}} | style="text-align:center;"| 82061 байт | style="text-align:center;"| 356 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 258 | style="text-align:center;"| [[Санто-Доминго]] | style="text-align:center;"| 23387 байт | style="text-align:center;"| {{en|Santo Domingo}} | style="text-align:center;"| 50708 байт | style="text-align:center;"| 206 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 259 | style="text-align:center;"| [[Сан-Паулу]] | style="text-align:center;"| 159659 байт | style="text-align:center;"| {{en|São Paulo}} | style="text-align:center;"| 153807 байт | style="text-align:center;"| 398 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 260 | style="text-align:center;"| [[Сан-Томе (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 13454 байт | style="text-align:center;"| {{en|São Tomé}} | style="text-align:center;"| 10846 байт | style="text-align:center;"| 194 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 261 | style="text-align:center;"| [[Саппоро]] | style="text-align:center;"| 7159 байт | style="text-align:center;"| {{en|Sapporo}} | style="text-align:center;"| 37160 байт | style="text-align:center;"| 186 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 262 | style="text-align:center;"| [[Сараево]] | style="text-align:center;"| 27788 байт | style="text-align:center;"| {{en|Sarajevo}} | style="text-align:center;"| 90880 байт | style="text-align:center;"| 282 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 263 | style="text-align:center;"| [[Сеул]] | style="text-align:center;"| 50464 байт | style="text-align:center;"| {{en|Seoul}} | style="text-align:center;"| 79533 байт | style="text-align:center;"| 334 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 264 | style="text-align:center;"| [[Севилья]] | style="text-align:center;"| 35621 байт | style="text-align:center;"| {{en|Seville}} | style="text-align:center;"| 84538 байт | style="text-align:center;"| 246 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 265 | style="text-align:center;"| [[Шанхай]] | style="text-align:center;"| 116074 байт | style="text-align:center;"| {{en|Shanghai}} | style="text-align:center;"| 86603 байт | style="text-align:center;"| 342 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 266 | style="text-align:center;"| [[Шэньян]] | style="text-align:center;"| 57638 байт | style="text-align:center;"| {{en|Shenyang}} | style="text-align:center;"| 68143 байт | style="text-align:center;"| 148 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 267 | style="text-align:center;"| [[Шэньчжэнь]] | style="text-align:center;"| 227142 байт | style="text-align:center;"| {{en|Shenzhen}} | style="text-align:center;"| 57222 байт | style="text-align:center;"| 166 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 268 | style="text-align:center;"| [[Сингапур]] | style="text-align:center;"| 65991 байт | style="text-align:center;"| {{en|Singapore}} | style="text-align:center;"| 135536 байт | style="text-align:center;"| 414 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 269 | style="text-align:center;"| [[Скопье]] | style="text-align:center;"| 18857 байт | style="text-align:center;"| {{en|Skopje}} | style="text-align:center;"| 107506 байт | style="text-align:center;"| 270 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 270 | style="text-align:center;"| [[Софи]] | style="text-align:center;"| 37383 байт | style="text-align:center;"| {{en|Sofia}} | style="text-align:center;"| 67899 байт | style="text-align:center;"| 330 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 271 | style="text-align:center;"| [[Сент-Джорджес]] | style="text-align:center;"| 13198 байт | style="text-align:center;"| {{en|St. George&#039;s, Grenada}} | style="text-align:center;"| 0 байт | style="text-align:center;"| 162 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 272 | style="text-align:center;"| [[Сент-Джонс]] | style="text-align:center;"| 10099 байт | style="text-align:center;"| {{en|St. John&#039;s, Antigua and Barbuda}} | style="text-align:center;"| 0 байт | style="text-align:center;"| 170 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 273 | style="text-align:center;"| [[Стокгольм]] | style="text-align:center;"| 55880 байт | style="text-align:center;"| {{en|Stockholm}} | style="text-align:center;"| 82872 байт | style="text-align:center;"| 378 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 274 | style="text-align:center;"| [[Страсбург]] | style="text-align:center;"| 43510 байт | style="text-align:center;"| {{en|Strasbourg}} | style="text-align:center;"| 84232 байт | style="text-align:center;"| 246 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 275 | style="text-align:center;"| [[Штутгарт]] | style="text-align:center;"| 27223 байт | style="text-align:center;"| {{en|Stuttgart}} | style="text-align:center;"| 101226 байт | style="text-align:center;"| 250 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 276 | style="text-align:center;"| [[Сукре (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 8774 байт | style="text-align:center;"| {{en|Sucre}} | style="text-align:center;"| 24147 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 277 | style="text-align:center;"| [[Сурабая]] | style="text-align:center;"| 22449 байт | style="text-align:center;"| {{en|Surabaya}} | style="text-align:center;"| 32855 байт | style="text-align:center;"| 134 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 278 | style="text-align:center;"| [[Сурат]] | style="text-align:center;"| 9566 байт | style="text-align:center;"| {{en|Surat}} | style="text-align:center;"| 39504 байт | style="text-align:center;"| 138 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 279 | style="text-align:center;"| [[Сува]] | style="text-align:center;"| 13838 байт | style="text-align:center;"| {{en|Suva}} | style="text-align:center;"| 36978 байт | style="text-align:center;"| 182 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 280 | style="text-align:center;"| [[Сучжоу (Цзянсу)]] | style="text-align:center;"| 19855 байт | style="text-align:center;"| {{en|Suzhou}} | style="text-align:center;"| 54585 байт | style="text-align:center;"| 130 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 281 | style="text-align:center;"| [[Сидней]] | style="text-align:center;"| 75484 байт | style="text-align:center;"| {{en|Sydney}} | style="text-align:center;"| 92979 байт | style="text-align:center;"| 328 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 282 | style="text-align:center;"| [[Тайбэй]] | style="text-align:center;"| 34937 байт | style="text-align:center;"| {{en|Taipei}} | style="text-align:center;"| 83587 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 283 | style="text-align:center;"| [[Таллин]] | style="text-align:center;"| 133100 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tallinn}} | style="text-align:center;"| 57559 байт | style="text-align:center;"| 326 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 284 | style="text-align:center;"| [[Тарава (атолл)]] | style="text-align:center;"| 8746 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tarawa}} | style="text-align:center;"| 9184 байт | style="text-align:center;"| 78 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 285 | style="text-align:center;"| [[Ташкент]] | style="text-align:center;"| 95937 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tashkent}} | style="text-align:center;"| 41567 байт | style="text-align:center;"| 256 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 286 | style="text-align:center;"| [[Тбилиси]] | style="text-align:center;"| 73993 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tbilisi}} | style="text-align:center;"| 58818 байт | style="text-align:center;"| 300 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 287 | style="text-align:center;"| [[Тегусигальпа]] | style="text-align:center;"| 24019 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tegucigalpa}} | style="text-align:center;"| 150119 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 288 | style="text-align:center;"| [[Тегеран]] | style="text-align:center;"| 101626 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tehran}} | style="text-align:center;"| 84598 байт | style="text-align:center;"| 318 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 289 | style="text-align:center;"| [[Тель-Авив]] | style="text-align:center;"| 45115 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tel Aviv}} | style="text-align:center;"| 133711 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 290 | style="text-align:center;"| [[Тхимпху]] | style="text-align:center;"| 9665 байт | style="text-align:center;"| {{en|Thimphu}} | style="text-align:center;"| 103791 байт | style="text-align:center;"| 226 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 291 | style="text-align:center;"| [[Тяньцзинь]] | style="text-align:center;"| 39657 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tianjin}} | style="text-align:center;"| 71409 байт | style="text-align:center;"| 194 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 292 | style="text-align:center;"| [[Тирана]] | style="text-align:center;"| 26953 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tirana}} | style="text-align:center;"| 60942 байт | style="text-align:center;"| 320 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 293 | style="text-align:center;"| [[Токио]] | style="text-align:center;"| 82901 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tokyo}} | style="text-align:center;"| 78193 байт | style="text-align:center;"| 392 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 294 | style="text-align:center;"| [[Торонто]] | style="text-align:center;"| 35227 байт | style="text-align:center;"| {{en|Toronto}} | style="text-align:center;"| 111963 байт | style="text-align:center;"| 268 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 295 | style="text-align:center;"| [[Тулуза]] | style="text-align:center;"| 20727 байт | style="text-align:center;"| {{en|Toulouse}} | style="text-align:center;"| 48436 байт | style="text-align:center;"| 228 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 296 | style="text-align:center;"| [[Триполи]] | style="text-align:center;"| 16436 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tripoli}} | style="text-align:center;"| 43175 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 297 | style="text-align:center;"| [[Тунис (гӀала)]] | style="text-align:center;"| 10305 байт | style="text-align:center;"| {{en|Tunis}} | style="text-align:center;"| 96104 байт | style="text-align:center;"| 248 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 298 | style="text-align:center;"| [[Турин]] | style="text-align:center;"| 19345 байт | style="text-align:center;"| {{en|Turin}} | style="text-align:center;"| 95227 байт | style="text-align:center;"| 250 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 299 | style="text-align:center;"| [[Улан-Батор]] | style="text-align:center;"| 34816 байт | style="text-align:center;"| {{en|Ulan Bator}} | style="text-align:center;"| 85038 байт | style="text-align:center;"| 260 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 300 | style="text-align:center;"| [[Вадуц]] | style="text-align:center;"| 13751 байт | style="text-align:center;"| {{en|Vaduz}} | style="text-align:center;"| 13661 байт | style="text-align:center;"| 258 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 301 | style="text-align:center;"| [[Валенси]] | style="text-align:center;"| 36277 байт | style="text-align:center;"| {{en|Valencia}} | style="text-align:center;"| 94062 байт | style="text-align:center;"| 234 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 302 | style="text-align:center;"| [[Валлетта]] | style="text-align:center;"| 21586 байт | style="text-align:center;"| {{en|Valletta}} | style="text-align:center;"| 23454 байт | style="text-align:center;"| 252 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 303 | style="text-align:center;"| [[Венеци]] | style="text-align:center;"| 40376 байт | style="text-align:center;"| {{en|Venice}} | style="text-align:center;"| 91696 байт | style="text-align:center;"| 296 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 304 | style="text-align:center;"| [[Виктори (Сейшелан гӀайренаш)]] | style="text-align:center;"| 4360 байт | style="text-align:center;"| {{en|Victoria, Seychelles}} | style="text-align:center;"| 7509 байт | style="text-align:center;"| 186 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 305 | style="text-align:center;"| [[Вена]] | style="text-align:center;"| 54020 байт | style="text-align:center;"| {{en|Vienna}} | style="text-align:center;"| 82490 байт | style="text-align:center;"| 374 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 306 | style="text-align:center;"| [[Вьентьян]] | style="text-align:center;"| 8837 байт | style="text-align:center;"| {{en|Vientiane}} | style="text-align:center;"| 22383 байт | style="text-align:center;"| 222 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 307 | style="text-align:center;"| [[Вильнюс]] | style="text-align:center;"| 93966 байт | style="text-align:center;"| {{en|Vilnius}} | style="text-align:center;"| 90697 байт | style="text-align:center;"| 340 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 308 | style="text-align:center;"| [[Владивосток]] | style="text-align:center;"| 180801 байт | style="text-align:center;"| {{en|Vladivostok}} | style="text-align:center;"| 40048 байт | style="text-align:center;"| 192 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 309 | style="text-align:center;"| [[Волгоград]] | style="text-align:center;"| 221528 байт | style="text-align:center;"| {{en|Volgograd}} | style="text-align:center;"| 33016 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 310 | style="text-align:center;"| [[Варшава]] | style="text-align:center;"| 49255 байт | style="text-align:center;"| {{en|Warsaw}} | style="text-align:center;"| 153907 байт | style="text-align:center;"| 378 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 311 | style="text-align:center;"| [[Вашингтон (Гуо Колумби)]] | style="text-align:center;"| 176661 байт | style="text-align:center;"| {{en|Washington, D.C.}} | style="text-align:center;"| 120333 байт | style="text-align:center;"| 390 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 312 | style="text-align:center;"| [[Веллингтон]] | style="text-align:center;"| 18104 байт | style="text-align:center;"| {{en|Wellington}} | style="text-align:center;"| 78419 байт | style="text-align:center;"| 248 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 313 | style="text-align:center;"| [[Виндхук]] | style="text-align:center;"| 17865 байт | style="text-align:center;"| {{en|Windhoek}} | style="text-align:center;"| 35208 байт | style="text-align:center;"| 216 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 314 | style="text-align:center;"| [[Ухань]] | style="text-align:center;"| 28353 байт | style="text-align:center;"| {{en|Wuhan}} | style="text-align:center;"| 69034 байт | style="text-align:center;"| 212 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 315 | style="text-align:center;"| [[Сиань]] | style="text-align:center;"| 31880 байт | style="text-align:center;"| {{en|Xi&#039;an}} | style="text-align:center;"| 0 байт | style="text-align:center;"| 178 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 316 | style="text-align:center;"| [[Ямусукро]] | style="text-align:center;"| 5479 байт | style="text-align:center;"| {{en|Yamoussoukro}} | style="text-align:center;"| 11116 байт | style="text-align:center;"| 208 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 317 | style="text-align:center;"| [[Янгон]] | style="text-align:center;"| 13129 байт | style="text-align:center;"| {{en|Yangon}} | style="text-align:center;"| 72099 байт | style="text-align:center;"| 202 |- bgcolor="#ddee66" | style="text-align:center;"| 318 | style="text-align:center;"| [[Яунде]] | style="text-align:center;"| 17125 байт | style="text-align:center;"| {{en|Yaoundé}} | style="text-align:center;"| 13988 байт | style="text-align:center;"| 216 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 319 | style="text-align:center;"| [[Екатеринбург]] | style="text-align:center;"| 172094 байт | style="text-align:center;"| {{en|Yekaterinburg}} | style="text-align:center;"| 35693 байт | style="text-align:center;"| 182 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 320 | style="text-align:center;"| [[Ереван]] | style="text-align:center;"| 153704 байт | style="text-align:center;"| {{en|Yerevan}} | style="text-align:center;"| 95201 байт | style="text-align:center;"| 292 |- bgcolor="#dd7777" | style="text-align:center;"| 321 | style="text-align:center;"| [[Иокогама]] | style="text-align:center;"| 9477 байт | style="text-align:center;"| {{en|Yokohama}} | style="text-align:center;"| 39455 байт | style="text-align:center;"| 196 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 322 | style="text-align:center;"| [[Загреб]] | style="text-align:center;"| 42692 байт | style="text-align:center;"| {{en|Zagreb}} | style="text-align:center;"| 102844 байт | style="text-align:center;"| 310 |- bgcolor="#77dd77" | style="text-align:center;"| 323 | style="text-align:center;"| [[Цуьрих]] | style="text-align:center;"| 50723 байт | style="text-align:center;"| {{en|Zürich}} | style="text-align:center;"| 85747 байт | style="text-align:center;"| 270 |} 2u2o0xy7oqjauu86kndcp511j6l6zfi Исламан пачхьалкх 0 137106 25778598 11596955 2026-09-21T23:09:45Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778598 wikitext text/x-wiki {{Пачхьалкх |Статус = гӀараялаза йолу пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Исламан пачхьалкх |Шен цӀе = {{lang-ar|الدولة الإسلامية}} |Доланиг дожар = Исламан пачхьалкхан |Герб = |Гербан метта = Печать |Флаг = Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg |Девиз = {{lang-ar2|باقية وتتمدد}} |Девизан гоч = Сохраниться и расшириться<ref>''Aaron Y. Zelin''. [http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/colonial-caliphate-the-ambitions-of-the-islamic-state Colonial Caliphate: The Ambitions of the 'Islamic State'] // washingtoninstitute.org (July 8, 2014)</ref> |Гимнан цӀе = |Аудио = |Урхаллин тайпа = [[халифат]] (ша кхайкхина) |Пачхьалкхан дин = [[ислам]] |Картан тӀехь = Territorial control of the ISIS.svg |картан куьг = Заявленная и контролируемая территория ИГ |Мотт = [[Ӏаьрбийн мотт|Ӏаьрбийн]] (де-факто)<ref>Язык большинства населения контролируемой территории.</ref> |Кхоьллина = 2006 шаран 15 октябрь |Маьрша йалар кхайкхина = 2014 шаран 29 июнь |Маьрша йелира = [[Ӏиракъ]], [[Шема]], [[Ливан]] кхин пачхьалкхаш а |Дипломатица къобалйина = [[гӀараялаза йолу пачхьалкх|гӀараялаза]] |Къовсаме статус = да |Коьрта гӀала = [[Эр-Ракка]] (де-факто)<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2014/07/24/world/middleeast/islamic-state-controls-raqqa-syria.html|date=24 July 2014|title=Life in a Jihadist Capital: Order With a Darker Side|accessdate=5 September 2014|author=Ben Hubbard|newspaper=[[The New York Times]]}} {{цитатин йуьхьиг}}Instead, he took his remaining cash east and moved to a neighboring city, Raqqa, the de facto capital of the world’s fastest growing jihadist force{{цитатин чаккхе}}</ref> |Йаккхий гӀаланаш = [[Мосул]], [[Эр-Рамади]], [[Эр-Раккъат]], [[Дайр-аз-Заур]]<ref name="контроль">Контролируется частично</ref>, [[Сирт]]<ref>[http://www.ng.ru/ideas/2015-03-25/5_chaos.html Выросшие из хаоса: Исламское государство в Ливии и его экспансия] // [[Независимая газета]], 23.05.2015</ref>, [[Пальмира]]<ref>[http://lenta.ru/news/2015/05/20/palmyra/ Боевики ИГ захватили античный город Пальмира] // [[Lenta.ru]], 20.05.2015</ref> |Куьйгалхойн даржаш = [[Халиф]]<br />Заместитель |Куьйгалхой = [[Абу Бакр аль-БагӀдади]] <br />[[Абу Ӏала аль-Ӏафри]]<ref>[http://www.businessinsider.com/report-a-former-physics-teacher-is-now-leading-isis-2015-4 Report: A former physics teacher favored by Osama bin Laden is now leading ISIS] // [[Business Insider]]</ref> |Латтанца меттиг= |Латта = оценочно: от {{num|40}} до {{num|90|эз.}}<ref name="regnum27.12.14">[http://www.regnum.ru/news/polit/1881238.html Ближний Восток: диагностика будущего года] // [[Regnum]], 27.12.2014</ref> |Хина процент = |Бахархой цӀераш = |Бахархойн меттиг = |Бахархой = {{num|10|млн}} герга |Мах хадина шо = 2014 шаран сентябрь |Бахархой ларарца= |Луьсталла = хаамаш бац |Бахархой леррина шо = |Лубсталлин меттиг = |ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (НЭТ) лерина шо = |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал) = |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = |АКИ = |Леррина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча = [[Динар «Исламан пачхьалкх»|динар]] (официально)<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11694838/Islamic-State-mints-its-own-Islamic-Dinar-coins.html Islamic State mints its own 'Islamic Dinar' coins] // [[The Telegraph]], 23.06.2015</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2633415 Исламский динар: боевики ИГИЛ начали выпуск собственной золотой валюты] // [[Вести.ру]], 24.06.2015</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/24/isis_coins/ «Исламское государство» начало выпускать собственную валюту] // [[Lenta.ru]], 24.06.2015</ref> |Домен/Доменаш = |Телефонан код = |Сахьтан аса = |Билгалдахарш = |Гимн йоцуш=* }} '''Исламан пачхьалкх ([[Ӏаьрбийн мотт|lарб]].''' ''الدّولة الإسلاميّة‎''). Хьалхе''': Исламан Пачхьалкх Iиракъехь а, Шемахь а; Iиракъан а, Шеман а, Исламан Пачхьалкх.''' — [[2006 шо|2006-чу шарахь]] [[Шема]] махкахь кхолла делла тlемлойн тоба ду. Цу хенахь ''Исламан Пачхьалкх Iиракъехь'' аьлла цle йара церан. Ткъа [[2011 шо|2011]] шарахь [[Шема|Шемахь]] тloм бола белча цle хийцира цара. Иштта а, 2014 шарахь шаьш пачхьалкх ду аьлла кхайкхам бира цара, амма церан кхайкхам кхечу цхьана пачхьалкхо къобала ца бина. Хlapa тоба террористийн лоруш ду. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} [[Категори:Исламан пачхьалкх]] kukips98cx1jy732yxajo6eoofa91vn Каталонийн Республика 0 195273 25778610 9092647 2026-09-21T23:10:13Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778610 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀнаш}} {{Пачхьалкх |Статус = маьршмохк ца лору дунено |Нохчийн цӀе= Каталонийн Республика |Шен цӀе= {{lang-ca|República Catalana}}<br>{{lang-es|República Catalana}}<br>{{lang-oc|Republica Catalana}} |Доланиг дожар=Испанин |Байракх=Flag of Catalonia.svg |Герб=Royal arms of Aragon.svg |Девиз= |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 49 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 1 |lon_min = 28 |lon_sec = |Гимнан цӀе |картан куьг = |Меттанаш= [[Испанхойн мотт|испанхойн]] |Кхоьллина= |Урхаллин тайпа=[[парламентан]] |Йаккхий гӀаланаш= |Куьйгалхойн даржаш= |Куьйгалхой= |Латтанца меттиг= image_map = Catalonia location map.png | alt_map = Location of the Catalan Republic within Europe. |Латта= |Хина процент= |Мехкан меттиг =Catalonia location map.png |Латтан цIе = Каталонийн Республик Европехьа |Бахархойн цӀерш = испанхо [[испанхой]] |Бахархойн меттиг= |Бахархой= |Бахархой лерина шо= |Луьсталла= |ДЧС=1,536 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273%2C156%2C184%2C136&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=79&pr.y=1 Международный валютный фонд (сентябрь 2011)]</ref> |ДЧС лерина шо=2011 |ДЧС меттиг=13 |ХӀораннан а сина ДЧС=33298<ref name="IMF"/> |АКИ= 0,885<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/ESP.html|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14}}</ref> |Лерина шо АКИ = 2013 |АКИ меттиг = 23 |Локхалла АКИ = |Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]])&nbsp;<ref>[[1999]]&nbsp; кхачалц— Испанин [[песета (ахча)|песета]].</ref> |Домен=[[.es]]&nbsp;<ref>Кхин[[.eu]], [[Европин союз]].</ref> |Билгалдахарш=<references/> }} '''Каталонийн Республика''' ({{lang-ca|República Catalana}}) — къилба малхбузара Европин маьршо кхайкхана мохк бу, Испанийн автономийн кIошт лору кхин йолу пачхьалкхаша, 27 октябрехьа 2017 шена къаьстина маьрша Каталонийн Республик кхайкхана, Мехкан коьрта гӀала [[Барселона]] йу. == Географи == [[Файл:CatMCVPtoponims.svg|thumb|left|Каталонийн Республикин административан-кIошташ]] {{main|Каталонийн географи}} Каталонийн Республикин уллера пачхьалкхаша: къилбаседехьа — [[Франци]] а, [[Андорра]] а, къилбехьа а, малхбузехьа а — [[Испани]], малхбалехьа хIорданаца аре йолуш йу. == Бахархой == == Истори == == Билгалдахарш == == Хьажоргаш == * [http://www.catalangovernment.eu/ Government of Catalonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308191519/https://catalangovernment.eu/catalangovernment/ |date=2021-03-08 }} * [http://www.parlament.cat/ Parliament of Catalonia] {{Билгалдахарш}} {{Commonscat|Spain}} {{Европин пачхьалкхаш}} {{rq|empty}} {{external links}} [[Категори:Испани|Каталонийн Республик]] [[Категори:Конституцийн монархий]] j5ty78enpypbht61y1rtoxsc8ftdsdb Нахбагарбар 0 198335 25778760 10073071 2026-09-21T23:35:40Z Takhirgeran Umar 1134 25778760 wikitext text/x-wiki {{refless}} [[Файл:Lastcensus.svg|thumb|right|400px|ТӀаьххьара 2014 шеран нахбагарбар]] '''Нахбагарбар''' — цхьаьна билгалчу хенан пачхьалкхехь йа нийсса билгалдаьккхинчу цуьнан декъан тӀехь, [[бахархой]]н демографин, экономикин, социалан терахьаш гулдаран а, жамӀаш даран а, нахала даккхаран а процесс. Кхин [[дагардар]]шкахь санна, нахбагарбар чекхдаьлчи жамӀаш а дой, зорба туху гулдинчу терахьийн<ref name="Сахалин">[http://sakhalinstat.gks.ru/perepisi/default.aspx Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Сахалинской области - Переписи<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107111939/http://sakhalinstat.gks.ru/perepisi/default.aspx |date=2012-01-07 }} {{недоступная ссылка|число=13|месяц=05|год=2013|url=http://sakhalinstat.gks.ru/perepisi/default.aspx}}</ref>. == Йукъара хаамаш == === Нахбагарбаран коьрта кхетам === '''Нахбагарбаран программа''' — нахбагарбарехь гулбеш болу хаамийн могӀам. Багарбаран кехат тӀе йаздо цхьа могӀа, оьшу хаамаш хаа таро луш долу, хеттарш. Масала, веха меттиг, демографин хьолаш — [[Паспортаца сте-боьршалла|сте-боьршалла]], [[хан]], [[Стага а, зудчо а шайн цхьаьнаӀар Ӏедалехь чӀагӀдар|зуда йу, йац/майра ву, вац]], [[гражданалла]], [[къам|этносан амалаш]], [[дин|динлелор]], [[дешар]], кхин а. '''Сихаллийца багарбар''' — йоцачу хенахь (2 - 11 де) кечбина [[нахбагарбар]]. Цуьнан амалехь ду гулйаран а, жамӀашдаран а центр йина куьйгалла, луьра дозатоьхна Ӏалашо, йоца тергаман программа (1—5 хаттар), ткъа иштта сихаллийца хаамаш дӀабаларан кеп а<ref name="Сахалин" />. === Нахбагарбарехь лору бахархойн категореш === Нахбагарбар дӀахьуш къастайо бахархойн кхоъ коьрта категори: гуттаренъерг, карахьъерг, юрисдикцинарг. * '''Карахьболу бахархой''' — берриг бахархой, багарбечу хенахь нахбагарбар дӀахьучу махкахь, хенан баьхкинарш а цхьаьна * '''Гуттаренболу бахархой''' — таллам бечу махкахь гуттаренна беха бахархой (6 баттал йа 1 шарал сов) * '''Юрисдикцин бахархой''' — оцу махка юрисдикцица бихкина бахархой<ref name="перепись">[http://perepis.muromraion.ru/?p=35 ИСТОРИЯ ПЕРЕПИСИ В РОССИИ : Всероссийская перепись населения 2010 в Муромском районе<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801034950/http://perepis.muromraion.ru/?p=35 |date=2013-08-01 }}</ref>. === Нахбагарбаран коьрта принципаш === # Массера а йукъара хилар; # Цхьаьна хенахь хилар; # Багарбаран цхьа программа хилар; # ХӀоранна а цӀарах хилар; # Шайн лаамалла хилар; # Къайлаха хилар; # Нахбагарбаран урхаллин луьра централизаци хилар; # Нахбагарбаран раж хилар<ref name="перепись" />. === Нахбагарбаран кепаш === # [[хеттарш]] — ишттачу кепара нахбагарбарехь багарбаран кехат йаздо багарбархочо (чоьтхочо, регистраторо) дӀайазвеш волчу стегаца дуьхь-дуьхьал къамел а деш. Оцу кепара дӀахьора нахбагарбар [[Росси|Россехь]] а, [[ССРС]]хь а; # шавагарвар — дӀайазвечо ша йаздо багарбаран кехат, ткъа багарбархочо (чоьтхочо, регистраторо) нийса йаздина хилар толлу, дисина йа цакхета хаамаш нисбеш. Лелайо цхьайолчу [[Европа|европин пачхьалкхашкахь]]; # ийна ([[анкета хӀоттаяр|анкетан]]) кеп (лелайо дозанал арахьа, царна йукъахь [[АЦШ]]) — оцу кепара нахбагарбарехь [[Анкета|анкеташ]] дӀасадохьуьйту багарбешболчаьрга, цара шеш йаздо уьш, цул тӀаьхьа дӀадохьуьйту багарбаран йа статистикин гӀуллакхан бюро. Йаздина анкеташ схьагулдинчул тӀаьхьа статистикин гӀуллакххой (багарбаран бюро) хьовсу анкета схьа хьан ца яийтина, бохийта багарбархой оцу адресашка бахархошка хеттарш дан. Нахбагарбаран хьажийна харж кӀезиг хуьлу оцу кепара хеттарш дичи, амма йухайирзина анкетийн барам чӀогӀа кӀезиг хуьлу (15—20 % гергга), нахбагарбаран пропагандин мел чӀогӀа харжаш йичи а. === Нахбагарбаран программа === # адресан дакъа (вагарвечун цӀе а, адрес а, цуьнан доьзалан коьртаца долу гергарло); # ша нахбагарбаран программа (долара демографин (сте-боьршалла, хан, зудаялийна йа марехь хиларан хьал), социалан-экономикин (дешарам барам, белхан говзалла, лелориг, тӀедогӀучун хьост, социалан хьал), этносан (къам, ненан мотт, меттанаш хаар, динлелор/муьлхачу конфессера ву) амалаш; бахархой дебар Ӏаморах хеттарш; миграцин хеттарш); # кхечу талламех доьзна долу хеттарш (хӀора багарбаран шен билгала Ӏалашо йу). == Историн очерк == Бахархойн чот лелор йукъадаьлла [[Шира дуьне|кӀоргачу шираллера]] [[пачхьалкх]]ан налогийн а, тӀеман а гӀуллакх а, церан административан хӀоттаман Ӏалашо а бахьнехь. [[ХӀиндин истори#Шира ХӀинди|ширахӀиндера]] Ману законаша урхалчашна тӀедуьллура бахархой багарбар, шайн ницкъ бовзийтархьама а, налогаш билгалйаха а. [[Шира Мисар|Мисрахь]] бахархой чот лелайора, [[Шира паччахьалла (Шира Мисар)|ширачу паччахьаллин]] муьрера дуьйна (вайн эрал 2800—2250 шо хьалха). Оццу хенера хуьлу [[Шира Месопотами]]н бахархойн йинчу чоьтех болу хаамаш. Хаамаш бу [[Шира Ций|Ширачу Цийхь]] а, [[Шира Япони|Ширачу Японехь]] а бахархойн чот лелаярх. Бахархойн чоьтан жамӀаш леладора тӀеман а, фискалан а Ӏалашонна. Шен амалашца бахархойн ишттачу чоьтех тера хилла, европахоша колонизаци яле кӀеззиг хьалха [[Америка|Америкин]] хьалхарчу феодалийн пачхьалкхашкахь йина чот. [[Библи|Библехь]] йаздо [[Давуд|Давуд паччахь]]а дӀадаьхьначу нахбагарбарах лаьцна ({{Инжил|2Цар|24:1}}). Девзаш ду [[Шира Греци|Ширачу Грецехь]], [[Аттика|Аттикехь]] йинчу бахархойн чоьтех. Цигахь [[Вайн эрал IV бӀешо хьалха|вайн эрал хьалхара IV бӀешо чекхдолуш]] чот йира берриг баккхийра божарийн, кхин а [[Шира Рум]]ехь, цигахь [[вайн эрал 435 шо хьалха дуьйна]] рожехь дӀакхийхьира [[ценз]]аш. Наггахь фискалан йа башха хьолех доьзна бахархойн чот йора хьалхарчу ЙуккъерабӀешерашкахь. Масала, [[1086]], [[Ингалс]]ехь [[Вильгельм Даккхархо]]чун омрийца бахархойн чот йира 34 графаллехь, жамӀашна цӀе тиллира «[[Кхераме суьдан жайна]]» аьлла. Европин цхьа могӀа гӀаланашкахь йина хӀусамийн чоьташ: [[Нюрнберг]]ехь ([[1449 шо]]), [[Страсбург]]ехь ([[1473 шо]]), [[Цуьрих]]ехь (ерриг [[Цуьрих (кантон)|кантонехь]]) ([[1567 шо]]), [[Флоренци|Флоренцехь]] ([[1427 шо]]—[[1430 шо]]). [[Новгородан республика|Новгородан республикехь]] а, цхьацца [[оьрсийн олаллаш]]кахь нахбагарбар налогаш тохархьама йора XIII бӀешеран шолгӀачу декъера дуьйна<ref name="perepis-2010.ru.chapter-1">[http://www.perepis-2010.ru/history/russia/chapter-1.php СКАЗКИ О ДУШАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801035648/http://www.perepis-2010.ru/history/russia/chapter-1.php |date=2013-08-01 }}</ref>. Русехь хьалхара нахбагарбар дира фискалан Ӏалашонца [[1245 шо|1245 шарахь]]. [[XVIII бӀешо|XVIII бӀ.]] йуккъера дуьйна гӀерта бахархойн чот лело Европин пачхьалкхаш ([[Австри]], [[Бавари]], [[Голланди]], [[Дани]], [[Испани]]), [[Ази|Азехь]] ([[Япони]]), [[Америка|Америкехь]]. [[1718 шо|1718 шарахь]] хӀора синан тӀиера ясакх яккха йолийча [[Пётр I]]чо омар даьккхира берриг нахбагарбарх, омро бахара: «массара аьлларг схьаиэца (цхьа шо ло), бакъдерг да, ярташкахь масс, хьаьнгахь са ду боьршачу нехан…». «Аьлларш» (испискаш) гулйира кхо шо даьлчи, кхин а кхаа шарахь теллира (ревизи йира). ТӀехьа, багарбаран терахьех ала долийра «[[Ревизин дийцарш|ясакх йоккху бахархойн ревизи]]»<ref name="perepis-2010.ru.chapter-1" />. Дуьххьара буьззина махболу нахбагарбар чекхделира [[1790]] [[АЦШ]]хь. == Хьажа иштта == * [[Россехь нахбагарбар]] * [[Дуьненан пачхьалкхийн нахбагарбаран исписка]] * [[Юьртабахам багарбар]] * [[Океанан нахбагарбар]] * [[Хаамийн шайн лаамалла]] == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Литература == * Боярский А. Я., Шушерин П. П., Демографическая статистика, М., 1955; * Гозулов А. И., Переписи населения СССР и капиталистических стран, М., 1936; * Пустоход П. И., Воблый В. К., Переписи населения, М., 1936; * Боярский А. Я., Переписи населения в капиталистических странах, М., 1938; * Урланис Б. Ц., История американских цензов, М., 1988; * Послевоенные переписи населения, М., 1957; * Население мира. Справочник, (М., 1965); * Курс демографии, под ред. А. Я. Боярского, 2 изд., М., 1974; * Demographic Yearbook, N. Y., 1949-65; * Population census methods. United nations, N. Y., 1949; * International population census bibliography, (v. 1-5, Austin), 1965-(67). == Хьажоргаш == * {{БСЭ3|Переписи населения}} * [http://www.perepis2002.ru/ Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ |date=2004-11-06 }} * [http://www.kz2009.kz/ Национальная перепись населения 2009 года в Республике Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722142410/http://www.kz2009.kz/ |date=2011-07-22 }} * [http://newsby.org/perepis-naseleniya/ Перепись населения 2009 года в Республике Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113193708/http://newsby.org/perepis-naseleniya/ |date=2010-01-13 }} [[Категори:Нахбагарбарш|*]] eliz9evf2gtk3gru303kw228yqwogch Григорийн рузма 0 198755 25778757 19844366 2026-09-21T23:34:07Z Takhirgeran Umar 1134 25778757 wikitext text/x-wiki {{Рузманаш|Маьлхан||97/400}} {{Григорийн рузма тахана}} '''Григориа́нан рузма''' — [[Малх|Маьлхан]] гуонаха [[Сидерийн мур|Дуьне хьийзаран циклан]] [[хан лору система]]; шеран дохалла ду 365,2425 [[де-буьйса]]; 400 [[Шо|шеран]] йукъахь ду 97 [[високосан шо]]<ref>{{Книга|автор= Климишин И. А.|часть= |заглавие= Календарь и хронология|оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= изд.3|место= {{М}}|издательство= Наука|год= 1990|том= |страницы= 97|страниц= 478|серия=|isbn=5-02-014354-5|тираж=105 000}}</ref>. Дуьххьара григорийн рузма йукъайаьккхина [[Папалла|руман папас]] [[Григорий XIII|Григорием XIII-гӀачо]] [[Католицизм|католикан]] пачхьалкхашкахь {{ЮГР|4 октябрехь|Ю|}} [[1582 шо|1582 шарахь]] хьалхалера [[Юлианан рузма|юлианан]] хийцина: [[йеара]]н тӀаьхьа догӀу де {{ЮГР|4 октябрехь|Ю|}} хилира [[пӀераска]] {{ЮГР|15 октябрь|Г+|}}. Григорийн рузма лелайо дукхаха йолчу дуьненан пачхьалкхаш<ref>{{cite web |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://aa.usno.navy.mil/&gws_rd=cr&ei=pVrUV-2ME4bB6QSMwZfQDA |title=Introduction to Calendars. United States Naval Observatory. |date=2011-12-19 |publisher= |accessdate=2016-09-10 |lang=en}}</ref>. Литературехь кхин а лелайо '''Керла хатӀ''' цӀе а. == Григорийн рузман структура == {{Main|Григорийн рузман структура}} Григорийн рузман шо 365,2425 де-буьйса хиларца тӀеэцна ю. Високосан доцучу шеран дохалла — 365 де-буьйса ду, [[Високосан шо|високосан]] — 366. <math>365{,}2425 = 365 + 0{,}25 - 0{,}01 + 0{,}0025 = 365 + \frac{1}{4} - \frac{1}{100} + \frac{1}{400}.</math> [[Файл:DBP 1982 1155 400 Jahre Gregorianischer Kalender.jpg|thumb|right|300px|Григорийн рузма арахецаран лерина 1982 шеран Малхбузагерманин марка. Маркан тӀиера сурт эцна 1586 шарахь Иоганна Раша арахецначу жайнин тӀиера]] Кхузара логӀу високосан шо декъар: * 400 бӀе шеран декъало шо, — високосан; * дисина 100 шеран декъало шераш, — високосан дац; * дисина 4 декъало шераш, — високосан. Иштта, 1600 а, 2000 а шераш дара високосан, ткъа 1700, 1800, 1900 шераш високосан дацара. Иштта високосан хир дац 2100 шо. Цхьан денна-бусана григорийн рузма галъер ю 10 эзар шарахь (юлианан — 128 гергга шарахь). 3 эзар шо терахье валош, дукха хьолахь хаалуш болчу мехе кхочу, хан мел ели [[Тропикийн шо|тропикийн шарахь]] де-буьйсанан барам хийцаялар нагахь ца ларахь, цул сов, шеран заманийн йохалла хийцаяларан а<ref>''Cassidy S.'' [http://www.hermetic.ch/cal_stud/cassidy/err_trop.htm Error in statement of tropical year.]{{ref-en}}</ref><ref>''Красильников Ю.'' [http://hbar.phys.msu.ru/fat/easter.html Солнце, Луна, древние праздники и новомодные теории.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110095937/http://hbar.phys.msu.ru/fat/easter.html |date=2017-01-10 }}</ref><ref>''[[Городецкий, Михаил Леонидович|Городецкий М. Л.]]'' К вопросу о точности григорианского календаря и лунного цикла // Историко-астрономические исследования, Вып. XXXV. —М.: Физматлит, 2010, C. 289—293.</ref>. Григорийн шо хуьлу високосан а, високосан доцуш а; шо доладала тарло кӀиран муьлххачу дийнахь. Иза ша-дерг цхьаьна лаьрчи хуьлу 2 × 7 = 14 кепара шеран рузма. == Беттанаш == Григорийн рузманехь 12 бутт бу, 28 - 31 де беха: {|class="wikitable" !№||Бутт||Денойн барам |- |1||[[Январь]]||31 |- |2||[[Февраль]]||28 (29 — високосан шарахь) |- |3||[[Март]]||31 |- |4||[[Апрель]]||30 |- |5||[[Май]]||31 |- |6||[[Июнь]]||30 |- |7||[[Июль]]||31 |- |8||[[Август]]||31 |- |9||[[Сентябрь]]||30 |- |10||[[Октябрь]]||31 |- |11||[[Ноябрь]]||30 |- |12||[[Декабрь]]||31 |} === Беттан денойн барам дагахь латто бакъо === [[Файл:31 или 30 дней в месяце. Счёт по костяшкам рук.png|thumb|Куьйган даьӀахкашца чот яр. «ТӀейаьлла меттиг» — 31 де, «чукхетта меттиг» — 30 де (февралехь 29 я 28 де)]] {{Anchor|ДаьӀахкийн бакъо}} Беттан денош дагахь латтош чӀогӀа атта бакъо ю — «''даьӀахкийн бакъо''». [[Буй (куьг)|Буйнаш]] бина тӀехула агӀо гуш ши куьг хьалха дагӀийтича, тӀаккха «даьӀахкашца» (пӀелгийн сетта меттигашца) хаало муьлха бутт «беха» бу (31 де) я «боца» бу (30 де, февраль боцург). Иза хаархьама беттанаш дагар дан деза даьӀахкашца а, церан яккъашца а. Январан йогӀу хьалхара даьӀахк (беха бутт — 31 де), февралан — хьалхарчу а, шолгӀачу а даьӀахкийн йукъ (боца бутт), мартан — даьӀахк, иштта дӀа а. тӀаьхьара уллера беха ши бутт — июль а, август а — нисло нисса шина буйн луларчу дӀаьӀахкаш тӀе (шина буйн йукъ ца лору). Ю кхин а мнемонин бакъо «Ап-юн-сен-но». Оцу дешадакъош гойту 30 де долу беттанийн цӀераш; февраль, шере хьаьжжина, 28 я 29 де хуьлу; бисина 7 баттахь 31 де хуьлу. Мнемонин бакъо лело атта ю, куьйган даьӀахкаш ягар ян а ца оьшу. Кхин а беттан денош дагахь латтош ингалсан ишколан кица а ду: ''Thirty days have September, April, June and November''. Аналог немцойн маттахь а ю: ''Dreißig Tage hat September, April, Juni und November''. == Юлианан а, григорийн а рузманашна йукъара башхалла == [[Файл:TomarGrigoryan.jpg|thumb|Григорийн рузма, арахецна Румехь [[1584 шо|1584 шарахь]] [[Эрмалойн мотт|эрмалойн маттахь]]]] Григорийн рузма йукъайоккхучу хенахь цунна а, юлианан а рузманашна йукъахь 10 де башхалла яра. Амма иза тӀекхета тайп-тайпана високосан денойн барам бахьнехь. Григорийн рузманехь, юлианачух къаьсташ, бӀешеран тӀаьххьара шо, нагахь иза 400 декъалуш дацахь 400, иза [[Високосан шо|високосан]] ца лору, цундела оцу рузманийн башхалла таханлерачу денна 13 де ю. [[Юлианан рузма|Юлианан]] а, григорийн а [[рузма]]нийн терахьийн башхалла муьрашца<ref>{{Книга |автор = Селешников С. И.|заглавие = История календаря и хронология |место = М. |издательство = Наука |год = 1970 |страницы = 70—72 |страниц = 224 |isbn = |тираж = 11&nbsp;000}}</ref><ref>{{Книга|автор=Климишин И. А.|часть=|заглавие=Календарь и хронология|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=изд.3|место=М.|издательство=Наука|год=1990|том=|страницы=308—309|страниц=478|серия=|isbn=5-02-014354-5|тираж=105 000}}</ref><ref>{{Книга|автор=Куликов С.|часть=|заглавие=Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1991|том=|страницы=140—146|страниц=288|серия=|isbn=5-02-014563-7|тираж=200 000}}</ref><ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2f/Table_of_equivalent_dates_in_the_Julian_and_Gregorian_calendars.JPG Nautical almanac offices of the United Kingdom and the United States. Explanatory Supplement to the Astronomical Ephemeris and The American Ephemeris and Nautical Almanac. 1961 page 417.]{{ref-en}}</ref>: {|class="wikitable" style="text-align:right" !Башхалла, деношца !Мур (юлианан рузманца) !Мур (григорийн рузманца) |- |10||5 октябрь 1582 — 29 февраль 1700||15 октябрь 1582 — 11 март 1700 |- |11||1 март 1700 — 29 февраль 1800||12 март 1700 — 12 март 1800 |- |12||1 март 1800 — 29 февраль 1900||13 март 1800 — 13 март 1900 |- |13||1 март 1900 — 29 февраль 2100||14 март 1900 — 14 март 2100 |- |14||1 март 2100 — 29 февраль 2200||15 март 2100 — 15 март 2200 |- |15||1 март 2200 — 29 феврал 2300||16 март 2200 — 16 март 2300 |} Юлианан терхьаш {{СС|15|октябрь|1582 шеран|5}} кхаччалц дехьадаккха таро ю григорийн рузман терхьашка, амма и дар тӀеэцна дац. Дукха хьолахь терхьаш керла рузма йукъайаккхалц даладо юлианан рузманца, ткъа тӀаьхьа — григорийчуьнца. Григорийн рузма хьалххе тӀе ца эцна мехкашкахь {{СС|15|октябрь|1582 шеран|5}} тӀаьхьарчу муьрехь а, йукъайаккхале болчу муьрехь а дукха хьолахь гойту ши терахь — шира юлианан рузманца а (хилам хиллачу хенан), ткъа къовларш чохь, керла григорийн рузманца. Масала: «''Пушкин Александр Сергеевич [{{OldStyleDate|6|июнехь|1799|26|майхь}}, Москох, — {{OldStyleDate|10|февралехь|1837|29|январехь}}, Петарбух], оьрсийн йаздархо, керла оьрсийн литература кхоьллинарг''»<ref>{{статья |автор =В. С. Непомнящий.|заглавие=Пушкин Александр Сергеевич |ссылка= |издание=[[Большая советская энциклопедия]] ([[Большая советская энциклопедия#Третье издание|3-е издание]])|издательство=Советская энциклопедия|год=1969—1978|том= |страницы=}}</ref>. == Истори == === Григорийн рузман дехьабовла таронаш === Григорин рузмано ло [[Тропикан шо|тропикан шеран]] нийса гергавар. Керла рузма тӀеэца бахьна хилира гуттаренна а галдалар юлианан рузманца долу [[БӀаьстенан де-буьйса нисдалар|де-буьйса нисдаларан хан]], цуьнца билгалдоккхура [[Пасха]]н де, пасхан бутт бузар астрономичуьнца барах дагадовлар. Григорий XIII-гӀачул хьалха проект кхочушъян гӀиртира папанаш [[Павел III]]-гӀа а, [[Пий IV]]-гӀа а, амма церан аьтту ца хилира и чекхдаккха. Хийцамашна кечам бира Григорий XIII-гӀачун омарца [[астроном]]аша [[Христофор Клавий]]с а, [[Лилиус, Алоизий|Лилий Алоизийс]] а. Церан белхан жамӀаш дӀайаздира папин буллехь, цунна куьг йаздира [[Сийлахь понтифик|понтифика]] [[Вилла Мондрагоне|Мондрагоне виллин]] тӀаьхь, цӀе тиллира хьлхарчу могӀанера дешнашца ''[[Inter gravissimas]]'' («Ладамечарна йукъахь»)<ref>[http://www.bluewaterarts.com/calendar/NewInterGravissimas.htm Inter Gravissimas] {{la icon}} {{fr icon}}{{en icon}}</ref>. Григорийн рузмане дехьаваларо лахара хийцамаш бира: # керлачу рузмано тӀеэцаран моментехь дӀатоттура 10 денна долу терахь, цуо нисдира гулделла гӀалаташ; # керла рузманехь лела йолаелира керла, алсама нийса йолу [[Високосан шо|високосан шеран]] бакъо — високосан шеран йукъахь ду 366 де: #* шеран лоьмар йекъало 400 (1600, 2000, 2400); #* дисина шераш — шеран лоьмар йекъало 4, амма декъа ца ло 100 (… 1892, 1896, 1904, 1908 …); # модификаци йина керсталлин [[Пасха]]н чот яран бакъонашна<ref>''[[Нестеренко, Юрий Валентинович|Нестеренко Ю. В.]]'' Диофантовы приближения, церковные календари и пасхалия // Историко-астрономические исследования, Вып. XXXV. — М.: Физматлит, 2010, C. 215—288.</ref>. Юлианан а, григорийн а рузманийн терхьашна йукъара башхалла галйолу кхаа денна хӀора 400 шо массаза долу. === Мехкаш григорийн рузмане дехьабовларан терхьаш === Пачхьалкхаш юлианан рузманера григорийн рузмане дехьевлира тайп-тайпанчу хенахь<ref>{{Книга|автор=Климишин И. А.|часть=|заглавие=Календарь и хронология|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=изд.3|место=М.|издательство=Наука|год=1990|том=|страницы=455|страниц=478|серия=|isbn=5-02-014354-5|тираж=105 000}}</ref>: {|class="wikitable" style="text-align:right" !Юлианан рузман<br>тӀаьхьара де !Григорийн рузман<br>хьалхара де !Пачхьалкхаш а, мехкаш а |- |1582 4 октябрь||1582 15 октябрь||align="left"|[[Испани]], [[Итали]], [[Португали]] (Испанин провинци санна), [[Паччахьалла Польша]] |- |1582 9 декабрь||1582 20 декабрь||align="left"|[[Франци]], [[Герцогалла ЛугӀен|ЛугӀен]] (йухайирзина юлианан рузмане 1735 шарахь, юха а григорийн рузмане йаьлла 1760 шеран 28 февралехь) |- |1582 14 декабрь||1582 25 декабрь||align="left"|[[Люксембург]], [[Цхьаьнатоьхна провинций республика]] |- |1582 21 декабрь||1583 1 январь||align="left"|[[Фландри (историн область)|Фландри]], [[Голланди]], [[Брабант (герцогалла)|Брабант]], [[Бельги]]<ref name="bonesrocksstars">{{книга|автор=Крис Тёрни|часть=Изменчивый календарь|заглавие=Кости, скалы и звезды. Наука о том, когда что произошло|оригинал=Bones, Rocks and Stars: The Science of When Things Happened|ссылка=http://static.ozone.ru/multimedia/book_file/1002037746.pdf|издательство=Альпина нон-фикшн|allpages=240|isbn=978-5-91671-087-8, ISBN 978-0-230-55194-7|тираж=3000}}</ref>, [[графалла Зеланди]] |- |1582 31 декабрь||1583 11 январь||align="left"|[[Ахен]] |- |1583 10 февраль||1583 21 февраль||align="left"|[[Льежан епископалла]], [[Гронинген]] [йухайирзина юлианан рузмане 1594 шеран 10 (20) ноябрехь, юха а дехьайаьлла григорийн рузмане 1701 шеран 12 январехь] |- |1583 13 февраль||1583 24 февраль||align="left"|[[Аугсбург]] |- |1583 4 октябрь||1583 15 октябрь||align="left"|[[Трир]] |- |1583 5 декабрь||1583 16 декабрь||align="left"|[[Австри]] ([[Бриксен]]), [[Бавари]], [[Зальцбург]], [[Регенсбург]], [[Тироль (историн область)|Тироль]], [[Фрайзинг]] |- |1583 13 октябрь||1583 24 октябрь||align="left"|[[Брайсгау-Лакха Шварцвальд (кӀошт)]] |- |1583 20 октябрь||1583 31 октябрь||align="left"|[[Базелан епископалла]] |- |1583 2 ноябрь||1583 13 ноябрь||align="left"|[[Юлих-Берг]] |- |1583 3 ноябрь||1583 14 ноябрь||align="left"|[[Кёльн]] |- |1583 4 ноябрь||1583 15 ноябрь||align="left"|[[Вюрцбург]] |- |1583 11 ноябрь||1583 22 ноябрь||align="left"|[[Майнц]] |- |1583 16 ноябрь||1583 27 ноябрь||align="left"|[[Баден-Баден]], [[Страсбурган архиепархи]] |- |1583 17 ноябрь||1583 28 ноябрь||align="left"|[[Мюнстер]], [[Клеван герцогалла]] |- |1583 14 декабрь||1583 25 декабрь||align="left"|[[Герцогалла Штири]] |- |1584 6 январь||1584 17 январь||align="left"|[[Австри]] ([[Каринти]]), [[Богеми]] |- |1584 11 январь||1584 22 январь||align="left"|[[Швейцари]] ([[Люцерн]], [[Ури]], [[Швиц (кантон)|Швиц]], [[Цуг (кантон)|Цуг]], [[Фрайбург в Брайсгау|Фрайбург]], [[Золотурн]] кантонаш, [[Невшатель]] кантонан Ле-Ландерон коммуна) |- |1584 12 январь||1584 23 январь||align="left"|[[Силези]], [[Лужица]] |- |1584 11 февраль||1584 22 февраль||align="left"|[[Швейцари]] ([[Обвальден]], [[Нидвальден]] кантонаш) |- |1584 1 июль||1584 12 июль||align="left"|[[Вестфали]] |- |1584 3 октябрь||1584 14 октябрь||align="left"|[[Морави]] |- |1584||1584||align="left"|Америкера Испанин колонеш, [[Швейцари]] [ [[Тургау]], [[Аппенцелль-Иннерроден]] кантонаш, [[Аппенцелль-Аусерроден]] кантон (йухайирзина юлианан рузмане 1597 шарахь, юха а дехьайаьлла григорийн рузмане 1798 шарахь)] |- |1585 16 июнь||1585 27 июнь||align="left"|[[Падерборн]] |- |1585 21 декабрь||1586 1 январь||align="left"|[[Литван Сийлахь олалла]] |- |1587 21 октябрь||1587 1 ноябрь||align="left"|[[Мажаройчоь]] |- |1590 14 декабрь||1590 25 декабрь||align="left"|[[Трансильвани]] |- |1610 22 август||1610 2 сентябрь||align="left"|[[Прусси]] |- |13 декабря 1615||24 декабря 1615||align="left"|[[Пфальц-Нойбург]] |- |1617||1617||align="left"|[[Курлянди]] <nowiki>[вернулась к юлианскому календарю 28 января (8 февраля) 1796 в связи с присоединением к Российской империи]</nowiki> |- |1623||1623||align="left"|[[Швейцари]] (Унтерваллис — [[Вале (кантон)|Вале]] кантонан дакъа) |- |1623—1624||1623—1624||align="left"|[[Швейцари]] ([[Граубюнден]] кантонан католикийн дакъа) |- |1624||1624||align="left"|[[Оснабрюк]] |- |15 марта 1631||26 марта 1631||align="left"|[[Хильдесхайман олалла-епископалла]] |- |1655 28 февраль||1655 11 март||align="left"|[[Швейцари]] ([[Вале (кантон)|Вале]] кантон) |- |1668 1 февраль||1668 12 февраль||align="left"|[[Минденан епископалла]] |- |1682 5 февраль||1682 16 февраль||align="left"|[[Эльзас]], [[Страсбург]] |- |1700 18 февраль||1700 1 март||align="left"|[[Дани]] ([[Норвеги]]ца), протестантийн [[Германи|немцойн]] пачхьалкхаш |- |1700 30 июнь||1700 12 июль||align="left"|[[Нидерландаш]] ([[Гелдерланд]], [[Зютфен]]) |- |1700 16 ноябрь||1700 28 ноябрь||align="left"|[[Исланди]] |- |1700 30 ноябрь||1700 12 декабрь||align="left"|[[Нидерландаш]] ([[Оверэйссел]], [[Утрехт]]) |- |1700 31 декабрь||1701 12 январь||align="left"|[[Швейцари]] ([[Цуьрих]], [[Берн]], [[Базель (кантон)|Базель]], [[Женева]], [[Невшатель (кантон)|Невшатель]], [[Шаффхаузен (кантон)|Шаффхаузен]] кантонаш, [[Гларус]] кантонан католикийн дакъа), [[Нидерландаш]] ([[Фрисланди (Нидерландаш)|Фрисланди]], [[Гронинген]]) |- |1701 30 апрель||1701 12 май||align="left"|[[Нидерландаш]] ([[Дренте]]) |- |1724||1724||align="left"|[[Швейцари]] ([[Санкт-Галлен]] гӀала) |- |1752 2 сентябрь||1752 14 сентябрь||align="left"|[[Йоккха Британи]] колонеш (царна йукъахь Къилбаседа Америкернаш; канадан [[Керла Шотланди]]с лелайо григорийн рузма 1605 шерера 1710 шеран 13 октябрь кхаччалц, оцу хенахь иза французийн колони яра) а, [[Ирланди]] а |- |1753 17 февраль||1753 1 март||align="left"|[[Швеци]] ([[Финлянди]]ца) |- |1760 16 февраль||1760 28 февраль||align="left"|[[Герцогалла ЛугӀен|ЛугӀен]] |- |1798 22 июнь||1798 4 июль||align="left"|[[Швейцари]] ([[Гларус]] кантонан протестантийн дакъа) |- |1798 13 декабрь||1798 25 декабрь||align="left"|[[Швейцари]] ([[Аппенцелль-Аусерроден]] кантон) |- |1783—1811||1783—1812||align="left"|[[Швейцари]] ([[Граубюнден]] кантонан протестантийн дакъа: хьалха дехьевлла Оберэнгадин а, Бергель а коммунаш, тӀаьххьара — Ширс а, Грюш а) |- |colspan="2"|1863||align="left"|[[Камбоджа]] |- |1867 5 октябрь||1867 18 октябрь||align="left"|[[Аляска]] (Российс АЦНн мохк дӀабелла де; керла рузмане дехьадовлар нисделира [[терахь хуьйцу аса]]е дехьадовларца, цундела нисдар хилира 12 меттана 11 де, ткъа кхин а кӀира дагардаран денош галдевлла) |- |colspan="2"|1873 1 январь||align="left"|[[Япон]] |- |colspan="2"|1885||align="left"|[[Мьянма|Бирма (Мьянма)]] |- |colspan="2"|1889 1 апрель||align="left"|[[Таиланд|Сиам (Таиланд)]] (Бангкок кхолларан шеран чоьтаца а, 1 апрелехь шо доладаларца а; 1913 шарахь йукъайаьккхира [[тайн маьлхан рузма|Будда веллачу терахь тӀиера]]; 1941 шарахь шо доладалар дӀатеттина 1 январе) |- |colspan="2"|1889||align="left"|[[Лаос]] |- |colspan="2"|1896 1 январь||align="left"|[[Корей]] |- |colspan="2"|1912 1 январь||align="left"|[[Цийчоь]] ([[Миньго рузма]] шерийн чоьтаца; гражданийн тӀемаш бахьнехь чекхделира 1929 шарахь) |- |colspan="2"|1912 декабрь||align="left"|[[Албани]] |- |1915 11 май||1915 25 май||align="left"|[[Литва]] (немцойн оккупацехь), [[Латви]] ([[Курлянди]] немцойн оккупацехь) |- |1916 31 март||1916 14 апрель||align="left"|[[Болгари]] |- |1917 15 февраль||1917 1 март||align="left"|[[Туркойчоь]] ([[Румийн рузма]] а юьтуш башхалла −584 шо а долуш) |- |1917 22 август||1917 5 сентябрь||align="left"|[[Латви]] ([[Лифлянди]] немцойн оккупацехь) |- |1918 31 январь||1918 14 февраль||align="left"|[[Российн Социалистийн Федеративан Советийн Республика (1917—1922)|РСФСР]], [[Эстони]] |- |1918 16 февраль||1918 1 март||align="left"|[[Украина]] ([[Украинин халкъан республика]])<ref>Україна від найдавніших часів до сьогодення: Хронологічний довідник. — К., 1995 . — С. 261</ref> |- |1918 17 апрель||1918 1 май||align="left"|[[Чоьхьара Кавказан демократин федеративан республика]] ([[Гуьржийчоь]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]])<ref>[http://sites.google.com/site/shekitarixi/teqvim Законъ о введенiи въ ЗакавказьѢ новаго стиля]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |1919 14 январь||1919 28 январь||align="left"|[[Югослави]]<ref>[https://www.banjalukaforum.com/viewtopic.php?f=27&t=9505 Закон о изједначавању старог и новог календара]</ref> |- |1919 31 март||1919 14 апрель||align="left"|[[Румыни]]<ref>[http://digitool.bibmet.ro:1801/view/action/singleViewer.do?dvs=1542648251902~777&locale=ru_RU&VIEWER_URL=/view/action/singleViewer.do?&DELIVERY_RULE_ID=10&application=DIGITOOL-3&forebear_coll=1574&frameId=1&usePid1=true&usePid2=true Monitorul Oficial al României, nr. 274, 6 martie 1919, pp. 6114—6115]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |1923 15 февраль||1923 1 март||align="left"|[[Желтойчоь]]<ref name="ethnos">[http://efimeris.nlg.gr/ns/pdfwin.asp?c=125&dc=01&db=03&da=1923 'Έθνος', 1 Μαρτίου 1923, σελ. 1: «Το νέον ημερολόγιον»]. В некоторых источниках приводится дата 23 марта 1924, являющаяся в действительности датой перехода [[Элладская православная церковь|Элладской православной церкви]] на [[новоюлианский календарь]].</ref> |- |colspan="2"|1926 1 январь||align="left"|[[Туркойчоь]]<ref>{{Книга |автор = [[Климишин, Иван Антонович|Климишин И. А.]] |заглавие = Календарь и хронология |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = 455 |страниц = 478 |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105&nbsp;000}}</ref> (дехьайаьлла [[Румийн рузма]]нера григорийн рузмане) |- |1928 17 сентябрь||1928 1 октябрь||align="left"|[[Мисар]] |- |colspan="2"|1949||align="left"|[[Цийчоь]] (Тайванехь йисина Миньго рузма)<ref name="bonesrocksstars" /> |- |colspan="2"|2016 1 октябрь||align="left"|[[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]<ref>http://www.anglican.ink/article/saudi-arabia-adopts-gregorian-calendar</ref><ref>[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2016/12/15/saudi-arabia-adopts-the-gregorian-calendar the economist<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |} === Дехьабовларан истори === [[Файл:Gregorianscher Kalender Petersdom.jpg|thumb|Григорийн рузма йукъайаккхар. Папа [[Григорий XIII|Григорий XIII-гӀачун]] [[Рум]]ера [[Сийлахь Петран килс]]ера каш тӀиера барельеф.]] [[Файл:William Hogarth 028.jpg|thumb|Уильям Хогартан гравюра «Юхадерзаде тхуна тхан цхьайтта де!» лозунгца, 1755.]] [[Файл:Sovnarkom-Gregorian-Calendar-Decree-izo39.jpg|thumb|[[Российн республикехь Малхбуза Европан рузма йукъайаккхарах декрет|Россехь григорийн рузма йукъайаккхарах 1918 шеран 26 январан декрет]]]] [[Файл:Обращение Гравицкого к населению города Харькова и приказ по гарнизону, 25 июня 1919 года.png|thumb|[[Харьков]] гӀалан «кӀайн» гарнизонехула [[1919 шо|1919 шеран]] {{ЮГК|25 июнехь|Г+|}} делла омар: григорийн рузма дӀайаьккхарна [[юлианан рузма]]н кханалера де {{ЮГК|13 июнь|Ю|}} дехьадовлу де лара аьлла.]] 1582 шарахь григорийн рузмане дехьабевлла [[Испани]], [[Итали]], [[Португали]], [[Речь Посполити]] ([[Литван Сийлахь олалла]] а, [[Польша]] а), [[Франци]], [[ЛугӀен]] мехкаш. 1583 шо чекхдолуш царна тӀекхийтира [[Голланди]], [[Бельги]], [[Брабант (герцогалла)|Брабант]], [[Фландри (историн область)|Фландри]], Льеж, Аугсбург, Трир, Бавари, Зальцбург, Регенсбург, Австрин дакъа Тироль. Хиламаш боцуш а ца дисира. Масала, Бельгехь а, Голландехь 1583 шеран 1 январь тӀекхечира 1582 шеран 21 декабрь чекхдоллушехь, берриг бахархой бисира оцу шарахь [[Ӏийса пайхамар вина де|Рождество]] дазданза<ref name="bonesrocksstars" />. [[1583 шо|1583 шарахь]] Григорий XIII-гӀачо хьажийра [[Константинополан православин килс|Константинополан патриархе]] [[Иеремия II|Иеремия II-гӀачуьнга]] керлачу рузмане дехьадовлу аьлла вакийлат. 1583 шарахь [[Константинополь|Константинополера]] килсан гуламехь тӀе ца ийцира иза Пасха даздаран бакъонийн канонашца йогӀуш йац аьлла. 1584 шарахь Австрис григорийн рузмане дехьадовлар чекхдаьккхира, дехьабовла буьйлабелира Швейцарехь (Люцерн, Ури, Швиц, Цуг, Фрайбург, Золотурн кантонаш), Силезехь, Вестфалехь, Америкера Испанин колонешкахь. XVI бӀешарахь григорийн рузмане дехьаделира Швейцарин католикийн дакъа, протестантийн кантонаш дехьаевлира [[1753 шо|1753 шарахь]], ткъа тӀаьххьарниг, [[Граубюнден|Гризон]], — [[1811 шо|1811 шарахь]]. Цхаццанхьа григорийн рузмане дехьабовлар юоккха кегарийца хилира. Масала, полякийн паччахьа [[Стефан Баторий]]с йукъайаьккхина [[Рига|Ригехь]] керла рузма [[1584 шо|1584 шарахь]], меттигера совдегархоша бунт гӀаттийра, хӀунда аьлча 10 денна дӀасататтаро йохка-иэцаран хенаца болу барт бохабо, тӀаккха шайна алсама зие хуьлу. Бунтахоша хӀаллак йира Риган килс, вийра масех муниципалан гӀуллакххо. «Рузман гӀуртца» ларабала аьтту белира [[1589 шо|1589 шеран]] аьхка<ref>Всемирная история. Т. 11, С. 100—101. Минск: Литература, 1997.</ref>. Григорийн рузмане дехьабевлла цхьацца мехкаш, тӀаьхьа юхабоьрзура юлианан рузмане, уьш кхечу мехкех дӀатохар бахьнехь. Мехкаш цхьаьна хенахь григорийн рузмане дехьа ца бовлар бахьнехь, гӀалаташ хила тарло цхьацца хиламийн терхьашкахь: масала, наггахь олу, [[Инка Гарсиласо де ла Вега]] а, [[Мигель де Сервантес]] а, [[Уильям Шекспир]] а белла цхьаьна дийнахь — [[1616 шо|1616 шеран]] {{ЮГК|23 апрелехь|ЮГ|}}<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/ru/events/bookday/ |title=Всемирный день книги и авторского права 23 апреля |date= |publisher=[[ООН]] |accessdate=2016-04-23 |lang=}}</ref>. Амма Шекспир велла Инка Гарсиласол 10 де тӀаьхьа, хӀунда аьлча католикийн [[Испани|Испанехь]] керла рузма лелара папас йукъайаьккхинчу хенахь дийна, ткъа [[Йоккха Британи]] керла рузмане [[1752 шо|1752 шарахь]] бен ца йаьлла, Сервантесал 11 де тӀаьхьа велла (иза велла 22 апрелехь, амма дӀавоьллина 23 апрелехь). [[Георг II (Йоккха Британин паччахь)|Паччахьан Георг II-гӀачун]] сацамца 1752 шеран 2 сентябрехь григорийн рузмане дехьайаьллачу Британин дийзира терахь хьалха татта 11 денна, хӀунда аьлча Европехь керла рузма йукъайаьлла бӀешо а даьлла, кхин цхьа де тӀекхийтира<ref name="bonesrocksstars" />. ШолгӀа сентябран тӀаьххье деира 14 сентябрь. Бахархой реза бацара шеш баккхий бинчу сацамна. Махкахь хааделира реза ца хилар, лозунг яра: «Юхадерзаде тхуна тхан цхьайтта де!», иза ду, масала, [[Хогарт, Уильям|Хогарт Уильяма]] йинчу «Харжамаш» серера цхьаьна гравюран тӀаьхь. Ханан йохаллехь гӀаттамаш хуьлура, наггахь нах а бойуш, масала, [[Бристоль|Бристолехь]]<ref name="bonesrocksstars" />. Керла рузма йукъайаккхаро налогаш а, ясакх а гулъечеран ладаме финансийн тӀаьхьенаш йитира. 1753 шарахь — григорийн рузман дуьххьарлера дуьззинчу шарахь, банкахой налог ца луш дуьхьала бевлира, уьш хьоьжура хила деза 11 дийне шеш боьлла терахь — 25 март кхаччалц. Иза бахьнехь Йоккха Британин финансийн шо дола ца делира 6 апрелехь бен. И терахь дисина таханлера де кхаччалц, 250 шо хьалха хилла баккхийра хийцамийн символ санна<ref name="bonesrocksstars" />. Швецехь сацам бира 1700 - 1740 шерашкахь високосан денош дӀадаха. 1700 шарахь дӀадаьккхира хьалхара високосан шо. Цул тӀаьхьа болабелира тӀом дехьадаккхарх дерг дицдира. Иштта, мохк бехира шен доларчу [[шведийн рузма]]нца. 1711 шарахь [[Карл XII]]-гӀачо лерира иза нийса ца хилар, сацам бира ширачу рузмане юхадерза, февралехь 2 де тӀетоха. Цундела Швецехь хилла 1712 шеран [[30 февраль#1712 шеран 30 февраль Швецехь|30 февраль]]. 1753 шеран аьхка бен йукъа ца йаьккхина керла рузма. Цу тӀе {{ЮГК|17 февралан|Ю|}} тӀаьхьа доладелира {{ЮГК|1 март|Г+|}}. Ша-кепара дара григорийн рузмане дехьабовлар Аляскехь, иза цигахь цхьаьна хилира [[Терахь хийцадаларан аса]]нца. Цундела ширачу рузманца {{ЮГК|1867 шеран 5 октябрехь|Ю|}} пӀераскан дийнал тӀаьхьа хилира кхин цхьа пӀераска {{ЮГК|1867 шо|Г+|1867 шеран}} {{ЮГК|18 октябрехь|Г+|}} керлачу рузманца. [[1872 шо|1872 шарахь]] сацам бира ламастан беттан-маьлхан рузманера григорийн рузмане яла [[Япон]]ис, иштта «Мэйдзин пхеалгӀа шеран шийтталгӀа беттан шолгӀа ден» тӀаьхьара де хилира [[1873 шо|1873 шеран]] 1 январь, иштта Японин рузма малхбузан пачхьалкхийн рузманца дӀанисйира (Росси йоцург). ТӀаккха а, официалан тептаршкахь григорийн рузманца цхьаьна лелайо [[Японин рузма|нэнго]] система. Масала, 1868 шо йаздо [[Мэйдзин мур|Мэйдзин]] хьалхара шо, 1912 — [[Тайсён мур|Тайсё]] 1, 1926 — [[Сёван мур|Сёва]] 1, 1989 — [[Хэйсэйн мур|Хэйсэй]] 1, иштта дӀа. Дахарехь, шераш дагардар леладо Ӏийса пайхамар {{Ӏ.с.}} варан тӀиера «малхбузан рузманца» (西暦, seireki), XX бӀешеран дохаллехь цунах коьртаниг хилира Японехь. [[Корей]]с тӀеийцира григорийн рузма [[1896 шо|1896 шеран]] 1 январехь, [[Ю Кил-чун]]а жигара дакъа лоцуш<ref>''Peter H. Lee'', ed., Sourcebook of Korean Civilization: Vol. 2: From the seventeenth century to the Modern Period, [https://books.google.com/books?id=rhUm97beo2cC&pg=PA341 page 341].</ref>. ТӀеэцначу рузманца беттийн лоьмарш хӀиттийнехь а, амма 1895—1897 шерашкахь а лелийра шерийн шира лоьмарш [[Чосон]] некъийн урхаллин 1 шерца, цуьнца григорийн рузманан 1896 шо догӀура Чосонан 1392 шерца<ref>''Peter H. Lee'', ed., Sourcebook of Korean Civilization: Vol. 2: From the seventeenth century to the Modern Period, [https://books.google.com/books?id=rhUm97beo2cC&pg=PA382 page 382] and [https://books.google.com/books?id=rhUm97beo2cC&pg=PA520 page 520, note 13].</ref>. 1897 а, 1910 а шерашкахь, юха 1948 - 1962 шерашкахь йолийра корейн рузман эран юьхьиг. 1910 а, 1945 а шерашна йукъахь, Корей японин урхаллехь йолуш, лелийра японин шераш дагардар. 1945 - 1961 шерашкахь [[Къилба Корей]]хь григорийн рузманца цхьаьна лелийра, вайн эрал 2333 шо хьалха, [[Кочосон]] пачхьалкх кхоллар тӀиера, шераш дагардар. Иштта, и шераш Дангица ларарца (단기) лоьмарш йолуш дара 4278 - 4294. [[Къилбаседа Корей]]хь [[1997 шо|1997 шеран]] 8 июлехь дуьйна тӀеэцна «[[чучхе]] шераш дагардар», цуьнан юьхьиг ю 1912 шо — [[Ким Ир Сен]] вина шо. == Билгалдахарш == {{билгалдахарш|2|refs= <ref name="bonesrocksstars">{{книга|автор=Крис Тёрни|часть=Изменчивый календарь|заглавие=Кости, скалы и звезды. Наука о том, когда что произошло|оригинал=Bones, Rocks and Stars: The Science of When Things Happened|ссылка=http://static.ozone.ru/multimedia/book_file/1002037746.pdf|издательство=Альпина нон-фикшн|allpages=240|isbn=978-5-91671-087-8, ISBN 978-0-230-55194-7|тираж=3000}}</ref> }} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Календарь}} * {{Книга |автор = Селешников С. И.|заглавие = История календаря и хронология |место = М. |издательство = Наука |год = 1970 |страницы = |страниц = 224 |isbn = |тираж = 11&nbsp;000}} * Вечные календари / [[Буткевич, Адольф Вениаминович|А. В. Буткевич]], М. С. Зеликсон; При ред. участии И. А. Климишина. 2-е изд. — М., Наука, 1984. 206 с., ил. 20 см. С. 400. * {{Книга |автор = Володомонов Н. В. |заглавие = Календарь: прошлое, настоящее, будущее |издание = Изд. 2 |место = М. |издательство = Наука |год = 1987 |страницы = |страниц = 80 |isbn = |тираж = 310&nbsp;000}} * {{Книга |автор = Хренов Л. С., Голуб И. Я. |заглавие = Время и календарь |место = М. |издательство = Наука |год = 1989 |страницы = |страниц = 128 |isbn = 5-02-014072-4 |тираж = 250&nbsp;000}} * {{Книга |автор = [[Климишин, Иван Антонович|Климишин И. А.]] |заглавие = Календарь и хронология |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = |страниц = 478 |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105&nbsp;000}} * {{Книга |автор = Куликов С. |заглавие = Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет |место = М. |издательство = Наука |год = 1991 |страницы = |страниц = 288 |isbn = 5-02-014563-7 |тираж = 200&nbsp;000}} == Хьажоргаш == * [http://direct-time.com/index.php?id=12 Перевод дат григорианского календаря в другие календари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417082816/http://direct-time.com/index.php?id=12 |date=2013-04-17 }} * [http://calendar.x0.ru/systems/grigorian Григорианский календарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616035028/http://calendar.x0.ru/systems/grigorian |date=2007-06-16 }} * [http://www.hebrewcalendar.net/htdocs/main.ru.html Перевод между юлианскими и григорианскими датами]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wdl.org/ru/item/2837/?ql=rus&a=-8000&b=2010&c=PE&r=LatinAmericaCaribbean&view_type=gallery «Прагматика» на десять дней в году]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Вечный календарь#Вариант, получивший наибольшее распространение|Таблица для вечного григорианского календаря.]] * [http://www.bibliotekar.ru/calendar/25.htm История календаря. Календарная поправка на стиль.] {{Беттанаш}} {{Дустаран барамаш а, хенан стандарташ а}} {{Шеран рузма|{{CURRENTYEAR}}}} [[Категори:Григорийн рузма| ]] [[Категори:1582 шарахь йукъадаьлла]] ploufrj641v3bqio4ycsytus1qec0zk Хир 0 198841 25778753 11748446 2026-09-21T23:30:48Z Takhirgeran Umar 1134 25778753 wikitext text/x-wiki [[Файл:Screw thread Závit M16.jpg|thumb|200px|[[Металл]]ан [[хиран хӀоттар]]. [[Болт]] тӀехь арахьара хир, [[гайка]]н тӀехь чоьхьара.]] '''Хир''' я '''тхир''' — хьовзочу дегӀан тӀехулара хийцалуш йолу гола а, кӀаг а, лаьтта [[винтан аса]]нца. [[Хиран хӀоттар]]ан, [[винтан передача]]н<ref>В шарико-винтовой передаче, шарики катятся по винтовым канавкам (резьбе).</ref>, ткъа иштта [[Беран передача|цергийн-винтан передачан]] бера тасабаларан коьрта дакъалг. == Хиран классификаци а, коьрта билгалонаш а == * Диаметр юстаран барам (метрин, дюйман, модулан, питчан хир) * ТӀехула латтар (арахьара а, чоьхьара а хир) * Винтан хьовзаран агӀо (аьтту, аьрру) * Хьовзоран барам (цхьаъ- я шорта хьовзоран), масала, шозза хьовзоран, кхузза хьовзоран, кхин дӀа а. * Профиль (кхо са болу, трапецикепара, нийса са болу, гоьга, кхин а) * Хир тӀехь долу дегӀ (цилиндран хир а, конусан хир а) * Ӏалашо (къовларан, къовларан-чӀагӀдаран, леларан, кхин а) == Хиран коьрта параметраш а, дустаран барамаш а == ;Диаметр юстаран барам * ''Метрин хир'' — хиран гӀулч а, коьрта параметраш а миллиметрашкахь. * ''Дюйман хир'' — хиран ерриг параметраш дюймашкахь (″), хиран гӀулч [[дюйм]]ан дакъошкахь. [[БиргӀан хир|БиргӀан дюйман хиран]] барам дюймашкахь лору чухула гуш йолчу серлонца, ткъа арахьара диаметр хаъал дукха йу. Метрин а, дюйман а хир леладо хиран хӀоттамашкахь а, винтан передачашкахь а. * ''Модулан хир'' — хиран гӀулч юсту модульца (m). Барам миллиметрашка баккха, тоьуш ду модуль [[пи терахь]]ца эца (<math>\pi</math>). * ''Питчан хир'' — хиран гӀулч юсту питчашкахь (p). Терахьан барам кхача (дюймашкахь) тоьу [[пи терахь]] (<math>\pi</math>) питчан декъа. Модулан а, питчан а хир леладо беран передачин хир доккхуш. Модулан беран гуонан профилан кепаш хила тарло: [[Архимедан спиралан кеп]]ара, йоца а, йеха а [[Гуон эвольвент]]аш, [[трапеци кеп]]ара. ;Хиран коьрта параметраш * ГӀулч (P) — профилан цхьатерра йолчу агӀонийн шораллин барам, юсту метран дакъошца, дюйман дакъошкахь я дюйм йукъара тайнийн барам — иза знаменатель ду нийса дакъаллин, ткъа доькъург дюйм йу. Гойту натуралан терахьца (масала: 28, 19, 14, 11). * Арахьара диаметр (D, d), арахьара бохь гуонаха йолу цилиндран диаметр(d) я чоьхьара хиран харшийн диаметр (D), болтан хир даккхале хилла диаметре нисса йу. * Йуккъера диаметр (D<sub>2</sub>, d<sub>2</sub>), цилиндран диаметр ю, кхуллушъерг чекхйолуш йолу профилан хир чухула, харш хадош кхолладелла дакъош цхьабосса ду хиран гӀулчан номиналан эхаца. * Чоьхьара диаметр (D<sub>1</sub>, d<sub>1</sub>), арахьара харшан чухулара (d<sub>1</sub>) я чоьхьара харшан баххьашкахула йолу (D<sub>1</sub>) цилиндран диаметр йу. Иза нисса йу хир даккхале хиллачу кечаман гайкин Ӏуьргаца: <center>D<sub>1</sub> = D−2×(H−2c)</center> * Лелар (P<sub>h</sub>) — хиран семанца параллелан асанца болу дохаллин барам, муьлхха а хиран агӀон тӀиера йуккъера меттиг а, йуккъера меттиг дӀасайоккхуш нисъелла винтан асанца са 360° болу йуккъера меттиг. Цкъа хьовзоран хиран лелар нисса ду гӀулчаца, дукха хьовзоран — гӀулчан эцаран жамӀ P хьовзоран барамна n<ref>Чекмарев А. А. и др. Справочник по машиностроительному черчению. 3-е изд. стер. — М.: Высшая школа, 2002. — С. 98. — ISBN 5-06-003659-6.</ref>: <center><math>P_h= P \times n\,\!,</math></center> * Кхо са болчу хиран локхалла (H). * Хир хадор (с). * Конусан хиран конусан са (<math>\phi</math>). * Хир айаран са (<math>\psi</math>): <center><math>\mathop{\mathrm{tg}}\, \psi= \frac{P_h}{\left(\pi \times d_2\right)}\,\!</math></center> == Хиран тайпа == === Метрин (M) === [[Файл:Thread M.svg|550px|thumb|right|Метрин хир]] {{anchor|Метрин хир}} Шуьйра леладо номиналан диаметрца 1 - 600 мм а, гӀулчаца 0,25 - 6 мм. Профиль — цхьатерра агӀонаш болу кхо са берг (боьххьера са 60°) профилан теоретикан локхаллийца Н = 0,866025404Р. Профилан ерриг параметраш юсту мм. Стандарташ: * ГОСТ 24705-2004 (ИСО 724:1993) «Метрин хир. Коьрта барамаш»; * ГОСТ 9150-2002 «Вовшашца хийцадаларан коьрта норманаш. Метрин хир. Профиль»; * ГОСТ 8724-2002 «Вовшашца хийцадаларан коьрта норманаш. Метрин хир. Диаметраш а, гӀулчаш а»; * ISO 965-1:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 1. Принципаш а, коьрта амалаш а»; * ISO 965-2:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 2. Йукъарчу гӀуллакхан болтийн а, гайканийн а дозанера барамаш. Нийсаллин йуккъера класс»; * ISO 965-3:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 3. Конструкцин хиран барамах тиларш»; * ISO 965-4:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 4. Метчикца гальванизаци йинчул тӀаьхьа, тардалийтаран позицера H я G хир даьккхина, чоьхьара винтийн хирнашца вовшех тасархьама, довха бухатаӀдарца гальванизаци йина арахьара винтан хиранна болу дозанера барамаш»; * ISO 965-5:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 5. Дозанера барамаш винтийн чоьхьарчу хирний арахьарчу винтийн хирнашца винташ вовшех тасархьама, довха бухатаӀдарца гальванизаци йина, тардалар позицин максимум барамца h тӀиера гальванизаци ярекхаччалц»; * ISO 68-1 «Йукъара гӀуллакхан ISO винтан хирнаш. Коьрта профиль. Метрин хир»; * ISO 261:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Ерриг кеп»; * ISO 262:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Винташна а, болташна а, гайканашна а хаьржина барамаш»; * BS 3643 «ISO metric screw threads»; * DIN 13-12-1988 «ISO метрин хирнаш коьрта а, прецизионан а 1 - 300 мм диаметрца. Диаметрш а, гӀулчаш а харжар»; * ANSI B1.13M, ANSI B1.18M «Метрин хир М профильца, ISO 68 стандартан бух тӀиера». Билламан билгалдаккхар хиран маркировкехь: элп M (metric), хиран номиналан диаметр терахьца билгалдаккхар (d, D схемин тӀехь, изза болт тӀиера хиран арахьара диаметр) мм, гӀулч терахьца билгалйаккхар (жима гӀулч йолчу хиранна) (P схемин тӀехь) а, элпаш LH аьрру хиран. Масала, хир номиналан диаметрца 16 мм йоккхачу гӀулчаца билгалйоккху M16; хир номиналан диаметрца 36 жимчу гӀулчаца 1,5 мм — М36×1,5; иштта диаметрца а, гӀулчаца а, амма аьрру хиран М36×1,5LH. И параметраш таро йу гӀирс тӀеязйан тайп-тайпанчу меттигашка, М билгало йоцуш а, цундела, терахьаш 36 а, 1,5 а, тӀеяздина тайп-тайпанчу меттигашка, билгалдоккху М36×1,5. Иштта советийн а, Россин а гӀирсаш тӀехь дукха хьолахь хаало яцйина маркировка жимчу гӀулчан, масала, 2М16 я 1М16, цуо билгалдоккху «М16, жима, шолгӀа» я «М16, жима, хьалхара». Оцу хьолехь 1М билгалйоккху хьалхара гӀулч, 2М — шолгӀа. Оцу гайтинчу масалин 1М16 билгалдоккху М16×1,75, ткъа 2М16 билгалдоккху М16×1,5, хӀунда аьлчи коьрта гӀулч М16 — 2 мм. [[Файл:Набор щупов для измерения шага резьбы Сделано в США поставлено по ленд-лизу 2.JPG|200px|thumb|Хиран гӀулч юсту хероюстургаш: метрин хир — шина хиран йукъ мм, Витвортан хир — [[дюйм]]ера хиран барам. Йина [[АЦШ]], [[ленд-лиз]]аца яийтина.]] {| class="standard" |+ Метрин хиран коьрта гӀулчаш ! M0,25 | 0,075 ! M1,1 | 0,25 ! M5 | 0,8 ! M17 | 2 |- ! M0,3 | 0,08 ! M1,2 | 0,25 ! M5,5 | 0,8 ! M18 | 2,5 |- ! M0,35 | 0,09 ! M1,4 | 0,3 ! M6 | 1 ! M20 | 2,5 |- ! M0,4 | 0,1 ! M1,6 | 0,35 ! M7 | 1 ! M22 | 2,5 |- ! M0,45 | 0,1 ! M1,8 | 0,35 ! M8 | 1,25 ! M24 | 3 |- ! M0,5 | 0,125 ! M2 | 0,4 ! M9 | 1,25 ! M25 | 3 |- ! M0,55 | 0,125 ! M2,2 | 0,45 ! M10 | 1,5 ! M26 | 3 |- ! M0,6 | 0,15 ! M2.5 | 0,45 ! M11 | 1,5 ! M27 | 3 |- ! M0,7 | 0,175 ! M3 | 0,5 ! M12 | 1,75 ! M28 | 3 |- ! M0,8 | 0,2 ! M3,5 | 0,6 ! M14 | 2 ! M30 | 3,5 |- ! M0,9 | 0,225 ! M4 | 0,7 ! M15 | 2 ! M32 | 3,5 |- ! M1 | 0,25 ! M4,5 | 0,75 ! M16 | 2 |- |} === Метрин конусан (MK) === {{Anchor|конусан}} [[Конусалла]] — 1:16 (конусан са — φ = 3°34′48″). [[Гатдаран гӀирс|Герметиллин]] а, кхин гӀирсаш а ца лелош хир сацоран а Ӏалашонна леладо. Хиран конусан хӀоттаран шиъ вариант йу: конусан арахьара хир конусан чоьхьара хирца а, конусан арахьара хир цилиндран чоьхьарчу хирца. Стандарт: ГОСТ 25229-82 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Хир метрин конусан». Билламе билгалдаккхар: MK элпаш, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметрашкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, элпийн LH аьрру хиран. Масала, хир номиналан диаметрца 24 мм гӀулчаца 1,5 мм билгалдоккху МK 24×1,5. === Цилиндран (MJ) === Цилиндран хир бух болуш ду метрин хир тӀехь (М) номиналан диаметрца 1,6 - 200 мм, профилан сенца лакхара са 60° болуш, лерина ду аэрокосмосан техникин а, кхечунна а, нагахь эшахь лакхара [[чӀогӀалла]] а, [[йовхон доьхьала ондалла]] а. И хьал латторхьама хиран хершан арахьара хиран тӀехь хуьлу йоккхайина радиус 0,15011P тӀиера 0,180424P тӀекхаччалц. Чоьхьара хир MJ цхьаьна догӀу арахьарчу хирца M, нагахь номиналан диаметр а,гӀулч а тера нислахь. Стандарташ: * ГОСТ 30892-2002 (ИСО 5855-1-99, ИСО 5855-2-99, ИСО 5855-3-99) «Метрин хир профильца MJ. Профиль, диаметраш, гӀулчаш, тардалийтарш»; * ISO 5855-1:1999 «Aerospace — MJ threads — Part 1: General requirements»; * ISO 5855-2:1999 «Aerospace — MJ threads — Part 2: Limit dimensions for bolts and nuts»; * ISO 5855-3:1999 «Aerospace — MJ threads — Part 3: Limit dimensions for fittings for fluid systems»; * ANSI/ASME B1.21M-1997 (R2003) «Metric Screw Threads — MJ Profile». Билламе билгалдаккхар: элпан MJ, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметрашкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, йуккъера диаметр тарйалийтаран аре а, арадийларан диаметр тарйалийтаран аре а. Масала, арахьара хир номиналан диаметрца 6 мм, гӀулчаца 1 мм, йуккъера диаметр тардалийтаран аренан 4h, арадийларан диаметр тардалийтаран аренан 6h билгалдоккху MJ6×1—4h6h вал тӀехула. === БиргӀан цилиндран (G) === {{main|БиргӀан хир#БиргӀан цилиндран хир G / BSPP}} Дюйман хир бух тӀехь ду BSW (British Standard Whitworth) хиран, цхьаьна догӀу BSP (British standard pipe thread) хиранца, гӀулчан диъ терахь ду — 28, 19, 14, 11 хир дюйм йукъахь. Профилан са лакхахь — 55°, профилан теоретикан локхалла — Н = 0,960491Р. Стандарташ: * ГОСТ 6357-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. БиргӀан цилиндран хир»; * ISO R228; * EN 10226; * DIN 259; * BS 2779; * JIS B 0202. Билламе билгалдаккхар: элп G, билламан биргӀа чекхъйаларан терахьан барам дюймашкахь, йуккъерчу диаметран нийсаллин класс (А, В), элпаш LH аьрру хиран. Масала, номиналан диаметр 1 1/8″ йолу хир, нийсаллин класс А йолу билгалйоккху G1 1/8-A. Дукхах йолчу хирдоккхучарна тӀехь элп G ца хуьлу, цундела, муьлхха а дакъаллин билгало йоьшу хир G санна. Хиран номиналан барам богӀу цхьаьна биргӀан йукъца дюймашкахь; биргӀан арахьара диаметр лаьтта оцу барамца пропорцехь. === БиргӀан конусан (R) === {{main|БиргӀан хир#БиргӀан конусан хир R / BSPT}} Дюйман хир конусаллица 1:16 (конусан са — φ = 3°34′48″). Профилан са лакхенгахь — 55°, профилан теоретикан локхалла — Н = 0,960491Р. Стандарташ: * ГОСТ 6211-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. БиргӀан конусан хир»; * ISO R7; * DIN 2999; * BS 21; * JIS B 0203. Билламе билгалдаккхар: элп R арахьарчу хиран, Rc чоьхьарчу, хиран номиналан диаметран терахьан барам дюймашкахь, элпаш LH аьрру хиран. Масала, хир номиналан диаметрца 1 1/4″ билгалдоккху R1 1/4″ санна. === Гоьрга санитарин-техникин арматурина (Кр) === Гоьрга хиран профиль кхоьллина гуонашца, лакхахь а, хершнаш чохь а, цхьаьнатоьхна нийсачаьрца профилан сенца локхаллехь 30° йолуш. Хир леладо шпинделашна, вентилашна, эдийригашна, нишкен а, хинан а чӀинташна. Стандарт: ГОСТ 13536-68 «Гоьрга санитарин-техникин арматурина. Профиль, коьрта барамаш, тардалийтарш». Билламе билгалдаккхар гоьрга хир: элпаш Кр, хиран номиналан диаметр, гӀулч, стандартан билгало. === Трапецикепара (Tr) === Лелар дӀадаларан (леларан винташ, суппортийн винташ, штурвалан винташ, киранан винташ, кхин) Ӏалашонан а, леладо тайп-тайпанчу механикин гӀирсашкахь — токаран чархашна, автохьалаойургашна, кхин а. Метрин хир лакхенгахь 30° профилан са болу, профилан теоретикан локхалла — Н = 1,866Р. Стандарташ: * ГОСТ 9484-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Трапецикепара хир. Профилаш»; * ГОСТ 24737-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Цкъа хьовзош долу трапецикепара хир. Коьрта барамаш»; * ГОСТ 24738-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Цкъа хьовзош долу трапецикепара хир. Диаметраш а, гӀулчаш а»; * ГОСТ 24739-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Дуккха а хьовзош долу трапецикепара хир». Цкъа хьовзочу хиран билламе билгалдаккхар: элп Tr (trapezoidal), хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, элпийн LH аьрру хиран, билгалйаккхар тардалийтаран аре. Масала, цкъа ховзон арахьара хир номиналан диаметрца 50 мм гӀулчаца 8 мм билгалдоккху Tr50х8-7е санна; иштта диаметр а, гӀулч а йолуш, амма аьрру хир — Tr50×8LH-7е. === ГӀopторан (S) === ГӀopторан, я херхкепара хир ду киранан хир. И хир леладо боккхачу цхьаьнаагӀорчу Ӏаткъам болчу механизмашкахь, масала, гидравликан прессашкахь, винтан прессашкахь, тӀетаӀон винташкахь прокатан станашкахь, мӀарийн хирнашкахь, артсистемашкахь, иштта дӀа. Иза метрин хир ду профилан агӀонийн таӀаран са 30° а 3° а болуш. Стандарт: ГОСТ 10177-82 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. ГӀортаран хир. Профиль а, коьрта барамаш а». Хиран билламе билгалдаккхар: элп S, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулча терахьан барам, элпаш LH аьрру хиран, билгало а йу тардалийтаран аренан. Билламе билгалдаккхар дукха хьовзон хиран: элп S, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, къовларгаш чохь Р гӀулчан терахьан барамца, элпаш LH аьрру хиран а, тардалийтаран аре билгалйаккхар а. === ГӀорторан чӀагӀдина (S45°) === Профилан агӀонийн таӀаран са 45° , 3° йолу хир, номиналан диаметрца 80 - 2000 мм. Стандарт: ГОСТ 13535-87 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. ГӀорторан чӀагӀдина хир 45 градус». Хиран билламе билгалдаккхар: элп S, са 45°, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулча терахьан барам, элпаш LH аьрру хиран, билгалдаккхар Тт. === Эдисонан гоьрга (E) === Леладо электротехникийн гӀирсашкахь, масала, [[ЦӀийлу чиркх #Бух|цӀийлу чиркхан бух]] ([[Эдисонан бух]]). Стандарт: ГОСТ 6042-83 «Эдисонан гоьрга хир. Профилаш, барамаш, дозанера барамаш». Хиран билламе билгалдаккхар: элп E, хиран лоьмар, нагахь хир металлах доцучу дакъалгийн делахь, элп N таьӀна сизца (/), ГОСТ лоьмар, масала, E27 ГОСТ 6042-83 или E27/N ГОСТ 6042-83. === Метрин (EG-M) === ISO хиран тулкин метрин хир а, серийн хир долу чухотториг а. Лелайо хир чӀагӀдархьама я деталан чухулара доьхна хир тодархьама<ref>[http://www.dpin.com.ua/site/catalog_item/196/155 Резьба EG-M] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919170629/http://www.dpin.com.ua/site/catalog_item/196/155 |date=2009-09-19 }}</ref><ref>[http://www.transetspb.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=19 Резьба EG-M] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020003241/http://www.transetspb.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=19 |date=2011-10-20 }}</ref>. === Дюйман цилиндран (UTS: UNC, UNF, UNEF, 8UN, UNS) === {{anchor|UTS}} [[Унификаци йина хиран стандарт|Unified Thread Standard]] (UTS) — дюйман цилиндран хир, шуьйра даьржина АЦШ а, Канадехь а. Лакхаллера са — 60°, профилан теоретикан локхалла — H = 0,866025P. ГӀулче хьаьжжина декъало UNC (Unified Coarse), UNF (Unified Fine), UNEF (Unified Extra Fine), 8UN, UNS (Unified Special)<ref>[http://fluitech.com.ua/ru/tech-info/tech-info-5/tech-info-5-4.html Резьба UTS, UNF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903015643/http://fluitech.com.ua/ru/tech-info/tech-info-5/tech-info-5-4.html |date=2011-09-03 }}</ref>. ЧӀогӀа шуьйра даьржина UNC 1/4'' (1/4″×1,27 мм), ерриг аьлча санна терахьан а, пленкан а фото- а, видео- а камерийн, ткъа иштта жимачу форматан штативийн къовлар. Цуьнан параметраш: D = 6,35 мм, D<sub>1</sub> = 4,975 мм, гӀулч — 20 хир дюйм йукъахь (1,27 мм). Цул хьалха фототехникийн къовларш даьржина дара 3/8″ йолу хир, гӀулчаца 16 хир дюйм йукъахь (1,5875 мм), D = 9,525 мм, D<sub>1</sub> = 7,806 мм. Стандарт: ГОСТ 3362-75 «Фото- а, кино- а аппараташ. Штативан хӀоттар. тӀетасаран барамаш». === Дюйман (BSW) === British Standard Whitworth (BSW) — британин дюйман хир, 1841 шарахь [[Витуорт, Джозеф|Витуорт Джозефа]] кховдийна. Локхаллехь са — 55°, профилан теоретикан локхалла — H = 0,960491P. Жимачу гӀулчан хирнах олу British Standard Fine (BSF). === Дюйман конусан (NPT) === {{main|БиргӀан хир#Хир NPT}} National pipe thread (NPT) — [[ANSI]]/[[ASME]] стандарт дюйман биргӀан тӀетасаран конусан хиран (NPT) конусаллийца 1:16 (конусан са — φ = 3°34′48″) я цилиндрин (NPS). Локхаллера профилан са — 60°, профилан теоретикан локхалла — Н = 0,866025Р. Стандартан йукъара ду хирнаш 1/16″ тӀиера 24″ тӀекхаччалц биргӀанашна. Стандарташ: * ГОСТ 6111-52 «Конусан дюйман хир 60 градус профилан са болу»; * ANSI/ASME B36.10M; * BS 1600; * BS EN 10255; * ISO 65. Конусан хиран билламе билгалдаккхаран масала 3/4″: К 3/4″ ГОСТ 6111-52. === Мехкдаьттан сортаментан хир === Мехкдаьттан сортаментан хирнийн Ӏалашо йу биргӀанаш хӀитта мехка-даьттанан буру тухуш. Лакхара герметикалла хилийта конусан хуьлу. Профилан кепаца хуьлу: кхо са болуш профилан 60° сенца а, трапецикепара тайп-тайпана агӀонаш болчу 5° - 60° сенца а (Батресс хир). Мехкдаьттан сортаментан хирнаш коьртаниг до Америкин мехкдаьттан институтан (API) стандарташца. Стандарташ: * ГОСТ Р 53366-2009 «Мехкдаьттан я газан промышленностан буруна лелош йолу, гуо баран я насосан-компрессоран болатан биргӀанаш. Йукъара техникин биллам»; * ГОСТ 631-65 «Бурун охьахийшийна юьхьигаш йолу биргӀанаш а, царна муфтанаш а»; * ГОСТ 632-80 «Гуо баран биргӀанаш а, царна муфтанаш а»; * ГОСТ 633-80 «Насосан-компрессоран биргӀанаш а, царна муфтанаш а». == Даран кепаш == Леладо лахара хир даран кепаш: * диттаца кечдар [[Хадорца кечдар|хадош]]; * абразиваца кечдар; * [[Хир хьовзош даккхар|хьовзор]]; * прессан Ӏаткъамца даккхар; * [[лалош дар]]; * электрофизикца а, электрохимица а кечдар. Уггаре даьржина а, универсалан а хир даккхаран кеп йу диттаца кечдар хадош. Цунна йукъадогӀу: * [[плашка]]шца арахьара хир даккхар; * [[метчик]]ца чоьхьара хир даккхар; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш дахар хир доккхучу [[Урс|уьрсашца]] а, яхкца а; * экъанийн а, цергийн а хиран [[фреза]]шца арахьара а, чоьхьара а хиран фрезераци яр; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш дахар хир доккхучу кортошца; * доьхна арахьара а, чоьхьара а хир тодар [[Ков|кевнца]] я [[Хир доккху ков|башха хир доккхучу кевнца]]; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш йилбазмох кепара хьийзорца кечдар. Хир хьовзош даккхар хирнаш сиха кечдаран кеп ю, иштта дина хир лакхара дикалла йолуш хуьлу. Хир хьовзош даккхаран йукъадогӀу: * шиа я кхаа [[Хир доккху чкъургаш|чкъургаца]] радиалан, семан я тангенциалан кховдорца хирнаш хьовзош дахар; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш хьовзош дахар [[Хир хьовзош даккхар|хир даккхаран кортошца]]; * арахьара хирнаш хьовзош дахар чӀепачу плашкашца; * арахьара хирнаш хьовзош дахар чкъург-сегмент гӀирсаца; * чоьхьара хирнаш хьовзош дахар левшик ца йоккхучу метчикца. Хир абразиван кечдарна йукъадогӀу [[шардар]] цхьаъ тай я шиъ тай долчу гуонашца. Нийса а, коьртаниг, леларан а хирнаш дохуш леладо. Прессца кепатохар леладо пластмассех а, бесара маьӀданийн лаламех а хир доккхуш. Промышленностехь шуьйра ца даьржира. Лалор (дукхах дерг Ӏаткъамца) леладо пластмассех а, бесара маьӀданийн лаламех а тӀех нийса доцу хирнаш дахарехь. Электрофизикин а, электрохимин а кечдар (масала, [[Электроэрозионан кечдар|электроэрозионан]], электрогидравликан) леладо лакхара чӀогӀаллин гӀирсах а, экаме гӀирсах а деталаш тӀехь хирнаш дахархьама, масала, чӀогӀа лаламаш, кхийра гӀирсаш, кхин дӀа а. == Истори == [[Файл:Biological screw Trigonopterus.jpg|мини|150px|Тригоноптерус чхьаьвриган «хиран» голан схема]] Дукха хенахь лорура, хиран хӀоттар, [[чкъург]]аца а, [[Цергийн передача|цергийн передачица]] цхьаьна, адамаллин сийлахь-боккха кхоллам бу, Ӏаламехь тераниг бан а боцуш. Амма 2011 шарахь [[Карлсруэн технологин институт]]ан Ӏилманчийн виъ стагах лаьтта тобано зорба туьйхира [[Science]] журналехь [[Керла Гвиней]]хь йехачу {{bt|[[Trigonopterus|Тригоноптерус облонгус]]}} кепарчу [[Долгоносикаш|чхьаьвриган-долгоносикан]] голан хӀоттамах лаьцна йаззам<ref>T. van de Kamp, P. Vagovic, T. Baumbach, A. Riedel. A Biological Screw in a Beetle’s Leg // Science. — 2011. — 333 (6038): 52. — doi:10.1126/science.1204245. — PMID 21719669.</ref>. Оцу чхьаьвригийн тӀодаш дегӀаца хӀиттина ду [[хенан даьӀахк]]ан гӀоьнца, иза чухьовзайо хенан даьӀахкана. Хенан даьӀахкан тӀехула лаьтта конусан винтах тера аратеӀарш. Шен рогӀехь, хенан даьӀахкан иштта ду хиран ор. Ишттачу хӀоттаро меженаш цакхоьрруш вовшахтосу, шарниранчул а гӀоле. Винташ техникехь лело йолийна антикан заманахь. Дуьххьала [[Винт (атта механизм)|винт]] йина лору [[Архит Тарентски]]с — [[философ]], [[математик]], [[механик]], ваьхна волу вайн эрал IV—V шераш хьалха ваьхна волчу. Шуьйра йевза [[Архимед]]а йина [[Архимедан винт|винт]], тӀуналлашший, Ӏена догӀмашший дӀасалелорхьама. Дуьххьарлера чӀагӀдаран хир долу деталаш, лело долийна Ширчу Румехь вайн эра йолалуш. Амма мах боккха хиларна уьш дагархойн хаздаршкахь, медицинан гӀирсашкахь, кхечу мах лакхарчу сурсаташкахь бен лелош ца хилла. Леларан а, чӀагӀдаран а хирнаш шуьйра лело долийна [[Йуккъера бӀешераш]]кахь. Арахьара хир доккхура иштта: цилиндран кечам тӀе хьовзабора тӀе [[кир]] я басар хьаькхна [[муш]], цул тӀаьхьа хиллачу спиралан билгалоца доккхура винтан хиран харш. [[Гайка|Гайкийн]] меттана лелайора чоьхьара хир долу [[тулка]]наш, шиъ я кхоъ [[штифт]]аца. XV—XVI бӀешерашкахь йан йолийра кхоъ- а, биъ- а са болу [[метчик]]аш чоьхьара хиран. Ший а деталь арахьара а, чоьхьара а хирца йолу тӀеттӀахьовзорхьама куьйга нисйора. Кхечу деталашца хийцар дан а дацара. Деталаш хийцаран а, хиран стандарташ йар а йукъадаьккхира [[Модсли, Генри|Модсли Генрис]] [[:en:Henry Maudslay|(Henry Maudslay)]] [[1800 шо|1800 шарахь]] гергга, нийса хир даккхар аьтту болуш хилира цуо токаран-винтан хирдаккхаран [[Металлхадоран чарх|чарх]] йукъайаьккхича. Лела винт а, гайка а шен дуьххьарлерчу чархана цуо куьйга йира. ТӀаккха цуо чарх тӀехь йира алсама лакхара нийсаллин винт а, гайка а. Куьйга йина винт а, гайка а хийцира, нийсачунца, тӀаккха кхин а нийса деталаш дехира. Иштта болх бира хиран нийсалла нисӀелла йаллалц. ТӀехьарчу 40 шарахь хирнаш хийцадалар а, стандарташ яр а шайн компанешна йукъахь бен дацара. 1841 шарахь Джозеф Витуорта кхоьллира чӀагӀдаран хирнийн система, иза дукхах йолу ингалсан цӀерпоштнекъан компанеш тӀеэцар бахьнехь бахьнехь, хилира Йоккха Британин къоман стандарт, цӀе тиллира британин Витвортан стандарт (BSW). Витвортан стандартах бух хилира тайп-тайпана къаьмнийн стандарташ кхолларан, масала, Селлерса (Sellers) стандарт АЦШ-хь, Лёвенхерцан (Löwenherz) хирнаш Германехь, иштта кхин а. Къоман стандарташ чӀогӀа дукха йара. Иштта, Германехь XIX бӀешо чекхдолуш йара 11 хиран система 274 кепара хирнийн. [[1898 шо|1898 шарахь]] Хирнашна стандартизацин Дуьненайукъара Конгрессо [[Цуьрих]]ехь билгалдехира керла дуьненайукъара стандарташ метрин хиран Селлерсан хиран бух тӀехь, амма метрин барамашца. [[Россин импери|Россин имперехь]] хирнийн стандартизаци пачхьалкхан тӀегӀанехь йацара. Хиран деталаш арахоьцу хӀора предприятино, лелайора шен стандарташ, кхечу пачхьалкхашкарчу аналогаш тӀехь йина. Хирнийн стандартизаци йаран дуьххьарлера белхаш дӀадаьхьира [[1921 шо|1921 шарахь]] [[РСФСР хаамийн некъийн халкъан комиссариат]]а. Цара [[DIN|немцойн стандартийн]] метрин хирнийн бух тӀехь арахийцира НКПС-1 нормийн таблицаш цӀерпоштнекъан транспортехь лелон хирнашна. Таблицашна чохь дара метрин хирнаш 6 - 68 мм диаметр йолу. [[1927 шо|1927 шарахь]] оцу таблицийн терахьашца Белхан а, мохкларбаран а Советан стандартизацин комитето кхоьллира ССРС дуьххьарлерачех цхьаъ [[пачхьалкхан стандарт]] — ОСТ 32. Оцу шарахь Витвортан стандартан хирнашна кечйира ОСТ 33А. [[1932 шо]] долалуш кечйира ОСТ трапецикепарчу хирнашна модернизаци йина [[:en:Trapezoidal thread form|америкин Acme стандартийн]] бух тӀехь. [[1947 шо|1947 шарахь]] кхоьллира [[Дуьненайукъара стандартизацин кхоллам]] (ISO). Хиран ISO стандарташ хӀинца дуьнено а тӀеэцна йукъара ю, оцу декъахь Росси а йу. == Хьажа иштта == * [[БиргӀан хир]] * [[Беран передача]] == Билгалдахарш == {{билгалдахарш}} == Литература == * {{Книга |автор = Гулиа Н. В., Клоков В. Г., Юрков С. А. |часть = |заглавие = Детали машин |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = «Академия» |год = 2004 |страницы = 416 |isbn = 5-7695-1384-5 }} * {{Книга:Справочник конструктора-машиностроителя Анурьева|год=2001|том=2}} * {{Книга |автор = Ред. Ишлинский А. Ю. |часть = |заглавие = Новый политехнический словарь |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 2003 |страницы = 671 |isbn = 5-7107-7316-6 }} * {{Книга |автор = Якухин В. Г., Ставров В. А. |часть = |заглавие = Изготовление резьб. Справочник |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Машиностроение |год = 1989 |страницы = 192 |isbn = }} == Хьажоргаш == * [http://www.gewinde-normen.de/en/download.html Программа по представлению резьб] * [http://php-gears.ru/acc.php?acc=8 Расчет резьбового соединения с оформлением расчета] [[Категори:Машенашйаран технологи]] [[Категори:Машенийн а, механизмийн а дакъош]] 95j4bw345jse39uj2eu7tgkb5gev7cd 25778754 25778753 2026-09-21T23:31:29Z Takhirgeran Umar 1134 25778754 wikitext text/x-wiki [[Файл:Screw thread Závit M16.jpg|thumb|200px|[[Металл]]ан [[хиран хӀоттар]]. [[Болт]] тӀехь арахьара хир, [[гайка]]н тӀехь чоьхьара.]] '''Хир''' я '''тхир''' — хьовзочу дегӀан тӀехулара хийцалуш йолу гола а, кӀаг а, лаьтта [[винтан аса]]нца. [[Хиран хӀоттар]]ан, [[винтан передача]]н<ref>В шарико-винтовой передаче, шарики катятся по винтовым канавкам (резьбе).</ref>, ткъа иштта [[Беран передача|цергийн-винтан передачан]] бера тасабаларан коьрта дакъалг. == Хиран классификаци а, коьрта билгалонаш а == * Диаметр юстаран барам (метрин, дюйман, модулан, питчан хир) * ТӀехула латтар (арахьара а, чоьхьара а хир) * Винтан хьовзаран агӀо (аьтту, аьрру) * Хьовзоран барам (цхьаъ- я шорта хьовзоран), масала, шозза хьовзоран, кхузза хьовзоран, кхин дӀа а. * Профиль (кхо са болу, трапецикепара, нийса са болу, гоьга, кхин а) * Хир тӀехь долу дегӀ (цилиндран хир а, конусан хир а) * Ӏалашо (къовларан, къовларан-чӀагӀдаран, леларан, кхин а) == Хиран коьрта параметраш а, дустаран барамаш а == ;Диаметр юстаран барам * ''Метрин хир'' — хиран гӀулч а, коьрта параметраш а миллиметрашкахь. * ''Дюйман хир'' — хиран ерриг параметраш дюймашкахь (″), хиран гӀулч [[дюйм]]ан дакъошкахь. [[БиргӀан хир|БиргӀан дюйман хиран]] барам дюймашкахь лору чухула гуш йолчу серлонца, ткъа арахьара диаметр хаъал дукха йу. Метрин а, дюйман а хир леладо хиран хӀоттамашкахь а, винтан передачашкахь а. * ''Модулан хир'' — хиран гӀулч юсту модульца (m). Барам миллиметрашка баккха, тоьуш ду модуль [[пи терахь]]ца эца (<math>\pi</math>). * ''Питчан хир'' — хиран гӀулч юсту питчашкахь (p). Терахьан барам кхача (дюймашкахь) тоьу [[пи терахь]] (<math>\pi</math>) питчан декъа. Модулан а, питчан а хир леладо беран передачин хир доккхуш. Модулан беран гуонан профилан кепаш хила тарло: [[Архимедан спиралан кеп]]ара, йоца а, йеха а [[Гуон эвольвент]]аш, [[трапеци кеп]]ара. ;Хиран коьрта параметраш * ГӀулч (P) — профилан цхьатерра йолчу агӀонийн шораллин барам, юсту метран дакъошца, дюйман дакъошкахь я дюйм йукъара тайнийн барам — иза знаменатель ду нийса дакъаллин, ткъа доькъург дюйм йу. Гойту натуралан терахьца (масала: 28, 19, 14, 11). * Арахьара диаметр (D, d), арахьара бохь гуонаха йолу цилиндран диаметр(d) я чоьхьара хиран харшийн диаметр (D), болтан хир даккхале хилла диаметре нисса йу. * Йуккъера диаметр (D<sub>2</sub>, d<sub>2</sub>), цилиндран диаметр ю, кхуллушъерг чекхйолуш йолу профилан хир чухула, харш хадош кхолладелла дакъош цхьабосса ду хиран гӀулчан номиналан эхаца. * Чоьхьара диаметр (D<sub>1</sub>, d<sub>1</sub>), арахьара харшан чухулара (d<sub>1</sub>) я чоьхьара харшан баххьашкахула йолу (D<sub>1</sub>) цилиндран диаметр йу. Иза нисса йу хир даккхале хиллачу кечаман гайкин Ӏуьргаца: <center>D<sub>1</sub> = D−2×(H−2c)</center> * Лелар (P<sub>h</sub>) — хиран семанца параллелан асанца болу дохаллин барам, муьлхха а хиран агӀон тӀиера йуккъера меттиг а, йуккъера меттиг дӀасайоккхуш нисъелла винтан асанца са 360° болу йуккъера меттиг. Цкъа хьовзоран хиран лелар нисса ду гӀулчаца, дукха хьовзоран — гӀулчан эцаран жамӀ P хьовзоран барамна n<ref>Чекмарев А. А. и др. Справочник по машиностроительному черчению. 3-е изд. стер. — М.: Высшая школа, 2002. — С. 98. — ISBN 5-06-003659-6.</ref>: <center><math>P_h= P \times n\,\!,</math></center> * Кхо са болчу хиран локхалла (H). * Хир хадор (с). * Конусан хиран конусан са (<math>\phi</math>). * Хир айаран са (<math>\psi</math>): <center><math>\mathop{\mathrm{tg}}\, \psi= \frac{P_h}{\left(\pi \times d_2\right)}\,\!</math></center> == Хиран тайпа == === Метрин (M) === [[Файл:Thread M.svg|550px|thumb|right|Метрин хир]] {{anchor|Метрин хир}} Шуьйра леладо номиналан диаметрца 1 - 600 мм а, гӀулчаца 0,25 - 6 мм. Профиль — цхьатерра агӀонаш болу кхо са берг (боьххьера са 60°) профилан теоретикан локхаллийца Н = 0,866025404Р. Профилан ерриг параметраш юсту мм. Стандарташ: * ГОСТ 24705-2004 (ИСО 724:1993) «Метрин хир. Коьрта барамаш»; * ГОСТ 9150-2002 «Вовшашца хийцадаларан коьрта норманаш. Метрин хир. Профиль»; * ГОСТ 8724-2002 «Вовшашца хийцадаларан коьрта норманаш. Метрин хир. Диаметраш а, гӀулчаш а»; * ISO 965-1:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 1. Принципаш а, коьрта амалаш а»; * ISO 965-2:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 2. Йукъарчу гӀуллакхан болтийн а, гайканийн а дозанера барамаш. Нийсаллин йуккъера класс»; * ISO 965-3:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 3. Конструкцин хиран барамах тиларш»; * ISO 965-4:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 4. Метчикца гальванизаци йинчул тӀаьхьа, тардалийтаран позицера H я G хир даьккхина, чоьхьара винтийн хирнашца вовшех тасархьама, довха бухатаӀдарца гальванизаци йина арахьара винтан хиранна болу дозанера барамаш»; * ISO 965-5:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Тардалийтар. Дакъа 5. Дозанера барамаш винтийн чоьхьарчу хирний арахьарчу винтийн хирнашца винташ вовшех тасархьама, довха бухатаӀдарца гальванизаци йина, тардалар позицин максимум барамца h тӀиера гальванизаци ярекхаччалц»; * ISO 68-1 «Йукъара гӀуллакхан ISO винтан хирнаш. Коьрта профиль. Метрин хир»; * ISO 261:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Ерриг кеп»; * ISO 262:1998 «Йукъара гӀуллакхан ISO метрин хирнаш. Винташна а, болташна а, гайканашна а хаьржина барамаш»; * BS 3643 «ISO metric screw threads»; * DIN 13-12-1988 «ISO метрин хирнаш коьрта а, прецизионан а 1 - 300 мм диаметрца. Диаметрш а, гӀулчаш а харжар»; * ANSI B1.13M, ANSI B1.18M «Метрин хир М профильца, ISO 68 стандартан бух тӀиера». Билламан билгалдаккхар хиран маркировкехь: элп M (metric), хиран номиналан диаметр терахьца билгалдаккхар (d, D схемин тӀехь, изза болт тӀиера хиран арахьара диаметр) мм, гӀулч терахьца билгалйаккхар (жима гӀулч йолчу хиранна) (P схемин тӀехь) а, элпаш LH аьрру хиран. Масала, хир номиналан диаметрца 16 мм йоккхачу гӀулчаца билгалйоккху M16; хир номиналан диаметрца 36 жимчу гӀулчаца 1,5 мм — М36×1,5; иштта диаметрца а, гӀулчаца а, амма аьрру хиран М36×1,5LH. И параметраш таро йу гӀирс тӀеязйан тайп-тайпанчу меттигашка, М билгало йоцуш а, цундела, терахьаш 36 а, 1,5 а, тӀеяздина тайп-тайпанчу меттигашка, билгалдоккху М36×1,5. Иштта советийн а, Россин а гӀирсаш тӀехь дукха хьолахь хаало яцйина маркировка жимчу гӀулчан, масала, 2М16 я 1М16, цуо билгалдоккху «М16, жима, шолгӀа» я «М16, жима, хьалхара». Оцу хьолехь 1М билгалйоккху хьалхара гӀулч, 2М — шолгӀа. Оцу гайтинчу масалин 1М16 билгалдоккху М16×1,75, ткъа 2М16 билгалдоккху М16×1,5, хӀунда аьлчи коьрта гӀулч М16 — 2 мм. [[Файл:Набор щупов для измерения шага резьбы Сделано в США поставлено по ленд-лизу 2.JPG|200px|thumb|Хиран гӀулч юсту хероюстургаш: метрин хир — шина хиран йукъ мм, Витвортан хир — [[дюйм]]ера хиран барам. Йина [[АЦШ]], [[ленд-лиз]]аца яийтина.]] {| class="standard" |+ Метрин хиран коьрта гӀулчаш ! M0,25 | 0,075 ! M1,1 | 0,25 ! M5 | 0,8 ! M17 | 2 |- ! M0,3 | 0,08 ! M1,2 | 0,25 ! M5,5 | 0,8 ! M18 | 2,5 |- ! M0,35 | 0,09 ! M1,4 | 0,3 ! M6 | 1 ! M20 | 2,5 |- ! M0,4 | 0,1 ! M1,6 | 0,35 ! M7 | 1 ! M22 | 2,5 |- ! M0,45 | 0,1 ! M1,8 | 0,35 ! M8 | 1,25 ! M24 | 3 |- ! M0,5 | 0,125 ! M2 | 0,4 ! M9 | 1,25 ! M25 | 3 |- ! M0,55 | 0,125 ! M2,2 | 0,45 ! M10 | 1,5 ! M26 | 3 |- ! M0,6 | 0,15 ! M2.5 | 0,45 ! M11 | 1,5 ! M27 | 3 |- ! M0,7 | 0,175 ! M3 | 0,5 ! M12 | 1,75 ! M28 | 3 |- ! M0,8 | 0,2 ! M3,5 | 0,6 ! M14 | 2 ! M30 | 3,5 |- ! M0,9 | 0,225 ! M4 | 0,7 ! M15 | 2 ! M32 | 3,5 |- ! M1 | 0,25 ! M4,5 | 0,75 ! M16 | 2 |- |} === Метрин конусан (MK) === {{Anchor|конусан}} [[Конусалла]] — 1:16 (конусан са — φ = 3°34′48″). [[Гатдаран гӀирс|Герметиллин]] а, кхин гӀирсаш а ца лелош хир сацоран а Ӏалашонна леладо. Хиран конусан хӀоттаран шиъ вариант йу: конусан арахьара хир конусан чоьхьара хирца а, конусан арахьара хир цилиндран чоьхьарчу хирца. Стандарт: ГОСТ 25229-82 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Хир метрин конусан». Билламе билгалдаккхар: MK элпаш, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметрашкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, элпийн LH аьрру хиран. Масала, хир номиналан диаметрца 24 мм гӀулчаца 1,5 мм билгалдоккху МK 24×1,5. === Цилиндран (MJ) === Цилиндран хир бух болуш ду метрин хир тӀехь (М) номиналан диаметрца 1,6 - 200 мм, профилан сенца лакхара са 60° болуш, лерина ду аэрокосмосан техникин а, кхечунна а, нагахь эшахь лакхара [[чӀогӀалла]] а, [[йовхон доьхьала ондалла]] а. И хьал латторхьама хиран хершан арахьара хиран тӀехь хуьлу йоккхайина радиус 0,15011P тӀиера 0,180424P тӀекхаччалц. Чоьхьара хир MJ цхьаьна догӀу арахьарчу хирца M, нагахь номиналан диаметр а,гӀулч а тера нислахь. Стандарташ: * ГОСТ 30892-2002 (ИСО 5855-1-99, ИСО 5855-2-99, ИСО 5855-3-99) «Метрин хир профильца MJ. Профиль, диаметраш, гӀулчаш, тардалийтарш»; * ISO 5855-1:1999 «Aerospace — MJ threads — Part 1: General requirements»; * ISO 5855-2:1999 «Aerospace — MJ threads — Part 2: Limit dimensions for bolts and nuts»; * ISO 5855-3:1999 «Aerospace — MJ threads — Part 3: Limit dimensions for fittings for fluid systems»; * ANSI/ASME B1.21M-1997 (R2003) «Metric Screw Threads — MJ Profile». Билламе билгалдаккхар: элпан MJ, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметрашкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, йуккъера диаметр тарйалийтаран аре а, арадийларан диаметр тарйалийтаран аре а. Масала, арахьара хир номиналан диаметрца 6 мм, гӀулчаца 1 мм, йуккъера диаметр тардалийтаран аренан 4h, арадийларан диаметр тардалийтаран аренан 6h билгалдоккху MJ6×1—4h6h вал тӀехула. === БиргӀан цилиндран (G) === {{main|БиргӀан хир#БиргӀан цилиндран хир G / BSPP}} Дюйман хир бух тӀехь ду BSW (British Standard Whitworth) хиран, цхьаьна догӀу BSP (British standard pipe thread) хиранца, гӀулчан диъ терахь ду — 28, 19, 14, 11 хир дюйм йукъахь. Профилан са лакхахь — 55°, профилан теоретикан локхалла — Н = 0,960491Р. Стандарташ: * ГОСТ 6357-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. БиргӀан цилиндран хир»; * ISO R228; * EN 10226; * DIN 259; * BS 2779; * JIS B 0202. Билламе билгалдаккхар: элп G, билламан биргӀа чекхъйаларан терахьан барам дюймашкахь, йуккъерчу диаметран нийсаллин класс (А, В), элпаш LH аьрру хиран. Масала, номиналан диаметр 1 1/8″ йолу хир, нийсаллин класс А йолу билгалйоккху G1 1/8-A. Дукхах йолчу хирдоккхучарна тӀехь элп G ца хуьлу, цундела, муьлхха а дакъаллин билгало йоьшу хир G санна. Хиран номиналан барам богӀу цхьаьна биргӀан йукъца дюймашкахь; биргӀан арахьара диаметр лаьтта оцу барамца пропорцехь. === БиргӀан конусан (R) === {{main|БиргӀан хир#БиргӀан конусан хир R / BSPT}} Дюйман хир конусаллица 1:16 (конусан са — φ = 3°34′48″). Профилан са лакхенгахь — 55°, профилан теоретикан локхалла — Н = 0,960491Р. Стандарташ: * ГОСТ 6211-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. БиргӀан конусан хир»; * ISO R7; * DIN 2999; * BS 21; * JIS B 0203. Билламе билгалдаккхар: элп R арахьарчу хиран, Rc чоьхьарчу, хиран номиналан диаметран терахьан барам дюймашкахь, элпаш LH аьрру хиран. Масала, хир номиналан диаметрца 1 1/4″ билгалдоккху R1 1/4″ санна. === Гоьрга санитарин-техникин арматурина (Кр) === Гоьрга хиран профиль кхоьллина гуонашца, лакхахь а, хершнаш чохь а, цхьаьнатоьхна нийсачаьрца профилан сенца локхаллехь 30° йолуш. Хир леладо шпинделашна, вентилашна, эдийригашна, нишкен а, хинан а чӀинташна. Стандарт: ГОСТ 13536-68 «Гоьрга санитарин-техникин арматурина. Профиль, коьрта барамаш, тардалийтарш». Билламе билгалдаккхар гоьрга хир: элпаш Кр, хиран номиналан диаметр, гӀулч, стандартан билгало. === Трапецикепара (Tr) === Лелар дӀадаларан (леларан винташ, суппортийн винташ, штурвалан винташ, киранан винташ, кхин) Ӏалашонан а, леладо тайп-тайпанчу механикин гӀирсашкахь — токаран чархашна, автохьалаойургашна, кхин а. Метрин хир лакхенгахь 30° профилан са болу, профилан теоретикан локхалла — Н = 1,866Р. Стандарташ: * ГОСТ 9484-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Трапецикепара хир. Профилаш»; * ГОСТ 24737-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Цкъа хьовзош долу трапецикепара хир. Коьрта барамаш»; * ГОСТ 24738-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Цкъа хьовзош долу трапецикепара хир. Диаметраш а, гӀулчаш а»; * ГОСТ 24739-81 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. Дуккха а хьовзош долу трапецикепара хир». Цкъа хьовзочу хиран билламе билгалдаккхар: элп Tr (trapezoidal), хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, элпийн LH аьрру хиран, билгалйаккхар тардалийтаран аре. Масала, цкъа ховзон арахьара хир номиналан диаметрца 50 мм гӀулчаца 8 мм билгалдоккху Tr50х8-7е санна; иштта диаметр а, гӀулч а йолуш, амма аьрру хир — Tr50×8LH-7е. === ГӀорторан (S) === ГӀорторан, я херхкепара хир ду киранан хир. И хир леладо боккхачу цхьаьнаагӀорчу Ӏаткъам болчу механизмашкахь, масала, гидравликан прессашкахь, винтан прессашкахь, тӀетаӀон винташкахь прокатан станашкахь, мӀарийн хирнашкахь, артсистемашкахь, иштта дӀа. Иза метрин хир ду профилан агӀонийн таӀаран са 30° а 3° а болуш. Стандарт: ГОСТ 10177-82 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. ГӀортаран хир. Профиль а, коьрта барамаш а». Хиран билламе билгалдаккхар: элп S, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулча терахьан барам, элпаш LH аьрру хиран, билгало а йу тардалийтаран аренан. Билламе билгалдаккхар дукха хьовзон хиран: элп S, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулчан терахьан барам, къовларгаш чохь Р гӀулчан терахьан барамца, элпаш LH аьрру хиран а, тардалийтаран аре билгалйаккхар а. === ГӀорторан чӀагӀдина (S45°) === Профилан агӀонийн таӀаран са 45° , 3° йолу хир, номиналан диаметрца 80 - 2000 мм. Стандарт: ГОСТ 13535-87 «Вовшех хийцадаларан коьрта норманаш. ГӀорторан чӀагӀдина хир 45 градус». Хиран билламе билгалдаккхар: элп S, са 45°, хиран номиналан диаметран терахьан барам миллиметршкахь (мм), гӀулча терахьан барам, элпаш LH аьрру хиран, билгалдаккхар Тт. === Эдисонан гоьрга (E) === Леладо электротехникийн гӀирсашкахь, масала, [[ЦӀийлу чиркх #Бух|цӀийлу чиркхан бух]] ([[Эдисонан бух]]). Стандарт: ГОСТ 6042-83 «Эдисонан гоьрга хир. Профилаш, барамаш, дозанера барамаш». Хиран билламе билгалдаккхар: элп E, хиран лоьмар, нагахь хир металлах доцучу дакъалгийн делахь, элп N таьӀна сизца (/), ГОСТ лоьмар, масала, E27 ГОСТ 6042-83 или E27/N ГОСТ 6042-83. === Метрин (EG-M) === ISO хиран тулкин метрин хир а, серийн хир долу чухотториг а. Лелайо хир чӀагӀдархьама я деталан чухулара доьхна хир тодархьама<ref>[http://www.dpin.com.ua/site/catalog_item/196/155 Резьба EG-M] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919170629/http://www.dpin.com.ua/site/catalog_item/196/155 |date=2009-09-19 }}</ref><ref>[http://www.transetspb.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=19 Резьба EG-M] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020003241/http://www.transetspb.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=19 |date=2011-10-20 }}</ref>. === Дюйман цилиндран (UTS: UNC, UNF, UNEF, 8UN, UNS) === {{anchor|UTS}} [[Унификаци йина хиран стандарт|Unified Thread Standard]] (UTS) — дюйман цилиндран хир, шуьйра даьржина АЦШ а, Канадехь а. Лакхаллера са — 60°, профилан теоретикан локхалла — H = 0,866025P. ГӀулче хьаьжжина декъало UNC (Unified Coarse), UNF (Unified Fine), UNEF (Unified Extra Fine), 8UN, UNS (Unified Special)<ref>[http://fluitech.com.ua/ru/tech-info/tech-info-5/tech-info-5-4.html Резьба UTS, UNF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903015643/http://fluitech.com.ua/ru/tech-info/tech-info-5/tech-info-5-4.html |date=2011-09-03 }}</ref>. ЧӀогӀа шуьйра даьржина UNC 1/4'' (1/4″×1,27 мм), ерриг аьлча санна терахьан а, пленкан а фото- а, видео- а камерийн, ткъа иштта жимачу форматан штативийн къовлар. Цуьнан параметраш: D = 6,35 мм, D<sub>1</sub> = 4,975 мм, гӀулч — 20 хир дюйм йукъахь (1,27 мм). Цул хьалха фототехникийн къовларш даьржина дара 3/8″ йолу хир, гӀулчаца 16 хир дюйм йукъахь (1,5875 мм), D = 9,525 мм, D<sub>1</sub> = 7,806 мм. Стандарт: ГОСТ 3362-75 «Фото- а, кино- а аппараташ. Штативан хӀоттар. тӀетасаран барамаш». === Дюйман (BSW) === British Standard Whitworth (BSW) — британин дюйман хир, 1841 шарахь [[Витуорт, Джозеф|Витуорт Джозефа]] кховдийна. Локхаллехь са — 55°, профилан теоретикан локхалла — H = 0,960491P. Жимачу гӀулчан хирнах олу British Standard Fine (BSF). === Дюйман конусан (NPT) === {{main|БиргӀан хир#Хир NPT}} National pipe thread (NPT) — [[ANSI]]/[[ASME]] стандарт дюйман биргӀан тӀетасаран конусан хиран (NPT) конусаллийца 1:16 (конусан са — φ = 3°34′48″) я цилиндрин (NPS). Локхаллера профилан са — 60°, профилан теоретикан локхалла — Н = 0,866025Р. Стандартан йукъара ду хирнаш 1/16″ тӀиера 24″ тӀекхаччалц биргӀанашна. Стандарташ: * ГОСТ 6111-52 «Конусан дюйман хир 60 градус профилан са болу»; * ANSI/ASME B36.10M; * BS 1600; * BS EN 10255; * ISO 65. Конусан хиран билламе билгалдаккхаран масала 3/4″: К 3/4″ ГОСТ 6111-52. === Мехкдаьттан сортаментан хир === Мехкдаьттан сортаментан хирнийн Ӏалашо йу биргӀанаш хӀитта мехка-даьттанан буру тухуш. Лакхара герметикалла хилийта конусан хуьлу. Профилан кепаца хуьлу: кхо са болуш профилан 60° сенца а, трапецикепара тайп-тайпана агӀонаш болчу 5° - 60° сенца а (Батресс хир). Мехкдаьттан сортаментан хирнаш коьртаниг до Америкин мехкдаьттан институтан (API) стандарташца. Стандарташ: * ГОСТ Р 53366-2009 «Мехкдаьттан я газан промышленностан буруна лелош йолу, гуо баран я насосан-компрессоран болатан биргӀанаш. Йукъара техникин биллам»; * ГОСТ 631-65 «Бурун охьахийшийна юьхьигаш йолу биргӀанаш а, царна муфтанаш а»; * ГОСТ 632-80 «Гуо баран биргӀанаш а, царна муфтанаш а»; * ГОСТ 633-80 «Насосан-компрессоран биргӀанаш а, царна муфтанаш а». == Даран кепаш == Леладо лахара хир даран кепаш: * диттаца кечдар [[Хадорца кечдар|хадош]]; * абразиваца кечдар; * [[Хир хьовзош даккхар|хьовзор]]; * прессан Ӏаткъамца даккхар; * [[лалош дар]]; * электрофизикца а, электрохимица а кечдар. Уггаре даьржина а, универсалан а хир даккхаран кеп йу диттаца кечдар хадош. Цунна йукъадогӀу: * [[плашка]]шца арахьара хир даккхар; * [[метчик]]ца чоьхьара хир даккхар; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш дахар хир доккхучу [[Урс|уьрсашца]] а, яхкца а; * экъанийн а, цергийн а хиран [[фреза]]шца арахьара а, чоьхьара а хиран фрезераци яр; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш дахар хир доккхучу кортошца; * доьхна арахьара а, чоьхьара а хир тодар [[Ков|кевнца]] я [[Хир доккху ков|башха хир доккхучу кевнца]]; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш йилбазмох кепара хьийзорца кечдар. Хир хьовзош даккхар хирнаш сиха кечдаран кеп ю, иштта дина хир лакхара дикалла йолуш хуьлу. Хир хьовзош даккхаран йукъадогӀу: * шиа я кхаа [[Хир доккху чкъургаш|чкъургаца]] радиалан, семан я тангенциалан кховдорца хирнаш хьовзош дахар; * арахьара а, чоьхьара а хирнаш хьовзош дахар [[Хир хьовзош даккхар|хир даккхаран кортошца]]; * арахьара хирнаш хьовзош дахар чӀепачу плашкашца; * арахьара хирнаш хьовзош дахар чкъург-сегмент гӀирсаца; * чоьхьара хирнаш хьовзош дахар левшик ца йоккхучу метчикца. Хир абразиван кечдарна йукъадогӀу [[шардар]] цхьаъ тай я шиъ тай долчу гуонашца. Нийса а, коьртаниг, леларан а хирнаш дохуш леладо. Прессца кепатохар леладо пластмассех а, бесара маьӀданийн лаламех а хир доккхуш. Промышленностехь шуьйра ца даьржира. Лалор (дукхах дерг Ӏаткъамца) леладо пластмассех а, бесара маьӀданийн лаламех а тӀех нийса доцу хирнаш дахарехь. Электрофизикин а, электрохимин а кечдар (масала, [[Электроэрозионан кечдар|электроэрозионан]], электрогидравликан) леладо лакхара чӀогӀаллин гӀирсах а, экаме гӀирсах а деталаш тӀехь хирнаш дахархьама, масала, чӀогӀа лаламаш, кхийра гӀирсаш, кхин дӀа а. == Истори == [[Файл:Biological screw Trigonopterus.jpg|мини|150px|Тригоноптерус чхьаьвриган «хиран» голан схема]] Дукха хенахь лорура, хиран хӀоттар, [[чкъург]]аца а, [[Цергийн передача|цергийн передачица]] цхьаьна, адамаллин сийлахь-боккха кхоллам бу, Ӏаламехь тераниг бан а боцуш. Амма 2011 шарахь [[Карлсруэн технологин институт]]ан Ӏилманчийн виъ стагах лаьтта тобано зорба туьйхира [[Science]] журналехь [[Керла Гвиней]]хь йехачу {{bt|[[Trigonopterus|Тригоноптерус облонгус]]}} кепарчу [[Долгоносикаш|чхьаьвриган-долгоносикан]] голан хӀоттамах лаьцна йаззам<ref>T. van de Kamp, P. Vagovic, T. Baumbach, A. Riedel. A Biological Screw in a Beetle’s Leg // Science. — 2011. — 333 (6038): 52. — doi:10.1126/science.1204245. — PMID 21719669.</ref>. Оцу чхьаьвригийн тӀодаш дегӀаца хӀиттина ду [[хенан даьӀахк]]ан гӀоьнца, иза чухьовзайо хенан даьӀахкана. Хенан даьӀахкан тӀехула лаьтта конусан винтах тера аратеӀарш. Шен рогӀехь, хенан даьӀахкан иштта ду хиран ор. Ишттачу хӀоттаро меженаш цакхоьрруш вовшахтосу, шарниранчул а гӀоле. Винташ техникехь лело йолийна антикан заманахь. Дуьххьала [[Винт (атта механизм)|винт]] йина лору [[Архит Тарентски]]с — [[философ]], [[математик]], [[механик]], ваьхна волу вайн эрал IV—V шераш хьалха ваьхна волчу. Шуьйра йевза [[Архимед]]а йина [[Архимедан винт|винт]], тӀуналлашший, Ӏена догӀмашший дӀасалелорхьама. Дуьххьарлера чӀагӀдаран хир долу деталаш, лело долийна Ширчу Румехь вайн эра йолалуш. Амма мах боккха хиларна уьш дагархойн хаздаршкахь, медицинан гӀирсашкахь, кхечу мах лакхарчу сурсаташкахь бен лелош ца хилла. Леларан а, чӀагӀдаран а хирнаш шуьйра лело долийна [[Йуккъера бӀешераш]]кахь. Арахьара хир доккхура иштта: цилиндран кечам тӀе хьовзабора тӀе [[кир]] я басар хьаькхна [[муш]], цул тӀаьхьа хиллачу спиралан билгалоца доккхура винтан хиран харш. [[Гайка|Гайкийн]] меттана лелайора чоьхьара хир долу [[тулка]]наш, шиъ я кхоъ [[штифт]]аца. XV—XVI бӀешерашкахь йан йолийра кхоъ- а, биъ- а са болу [[метчик]]аш чоьхьара хиран. Ший а деталь арахьара а, чоьхьара а хирца йолу тӀеттӀахьовзорхьама куьйга нисйора. Кхечу деталашца хийцар дан а дацара. Деталаш хийцаран а, хиран стандарташ йар а йукъадаьккхира [[Модсли, Генри|Модсли Генрис]] [[:en:Henry Maudslay|(Henry Maudslay)]] [[1800 шо|1800 шарахь]] гергга, нийса хир даккхар аьтту болуш хилира цуо токаран-винтан хирдаккхаран [[Металлхадоран чарх|чарх]] йукъайаьккхича. Лела винт а, гайка а шен дуьххьарлерчу чархана цуо куьйга йира. ТӀаккха цуо чарх тӀехь йира алсама лакхара нийсаллин винт а, гайка а. Куьйга йина винт а, гайка а хийцира, нийсачунца, тӀаккха кхин а нийса деталаш дехира. Иштта болх бира хиран нийсалла нисӀелла йаллалц. ТӀехьарчу 40 шарахь хирнаш хийцадалар а, стандарташ яр а шайн компанешна йукъахь бен дацара. 1841 шарахь Джозеф Витуорта кхоьллира чӀагӀдаран хирнийн система, иза дукхах йолу ингалсан цӀерпоштнекъан компанеш тӀеэцар бахьнехь бахьнехь, хилира Йоккха Британин къоман стандарт, цӀе тиллира британин Витвортан стандарт (BSW). Витвортан стандартах бух хилира тайп-тайпана къаьмнийн стандарташ кхолларан, масала, Селлерса (Sellers) стандарт АЦШ-хь, Лёвенхерцан (Löwenherz) хирнаш Германехь, иштта кхин а. Къоман стандарташ чӀогӀа дукха йара. Иштта, Германехь XIX бӀешо чекхдолуш йара 11 хиран система 274 кепара хирнийн. [[1898 шо|1898 шарахь]] Хирнашна стандартизацин Дуьненайукъара Конгрессо [[Цуьрих]]ехь билгалдехира керла дуьненайукъара стандарташ метрин хиран Селлерсан хиран бух тӀехь, амма метрин барамашца. [[Россин импери|Россин имперехь]] хирнийн стандартизаци пачхьалкхан тӀегӀанехь йацара. Хиран деталаш арахоьцу хӀора предприятино, лелайора шен стандарташ, кхечу пачхьалкхашкарчу аналогаш тӀехь йина. Хирнийн стандартизаци йаран дуьххьарлера белхаш дӀадаьхьира [[1921 шо|1921 шарахь]] [[РСФСР хаамийн некъийн халкъан комиссариат]]а. Цара [[DIN|немцойн стандартийн]] метрин хирнийн бух тӀехь арахийцира НКПС-1 нормийн таблицаш цӀерпоштнекъан транспортехь лелон хирнашна. Таблицашна чохь дара метрин хирнаш 6 - 68 мм диаметр йолу. [[1927 шо|1927 шарахь]] оцу таблицийн терахьашца Белхан а, мохкларбаран а Советан стандартизацин комитето кхоьллира ССРС дуьххьарлерачех цхьаъ [[пачхьалкхан стандарт]] — ОСТ 32. Оцу шарахь Витвортан стандартан хирнашна кечйира ОСТ 33А. [[1932 шо]] долалуш кечйира ОСТ трапецикепарчу хирнашна модернизаци йина [[:en:Trapezoidal thread form|америкин Acme стандартийн]] бух тӀехь. [[1947 шо|1947 шарахь]] кхоьллира [[Дуьненайукъара стандартизацин кхоллам]] (ISO). Хиран ISO стандарташ хӀинца дуьнено а тӀеэцна йукъара ю, оцу декъахь Росси а йу. == Хьажа иштта == * [[БиргӀан хир]] * [[Беран передача]] == Билгалдахарш == {{билгалдахарш}} == Литература == * {{Книга |автор = Гулиа Н. В., Клоков В. Г., Юрков С. А. |часть = |заглавие = Детали машин |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = «Академия» |год = 2004 |страницы = 416 |isbn = 5-7695-1384-5 }} * {{Книга:Справочник конструктора-машиностроителя Анурьева|год=2001|том=2}} * {{Книга |автор = Ред. Ишлинский А. Ю. |часть = |заглавие = Новый политехнический словарь |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 2003 |страницы = 671 |isbn = 5-7107-7316-6 }} * {{Книга |автор = Якухин В. Г., Ставров В. А. |часть = |заглавие = Изготовление резьб. Справочник |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Машиностроение |год = 1989 |страницы = 192 |isbn = }} == Хьажоргаш == * [http://www.gewinde-normen.de/en/download.html Программа по представлению резьб] * [http://php-gears.ru/acc.php?acc=8 Расчет резьбового соединения с оформлением расчета] [[Категори:Машенашйаран технологи]] [[Категори:Машенийн а, механизмийн а дакъош]] k173bs8kzem087o2i6053rovn61e9ir Модуль:Infobox 828 254258 25778514 10366798 2026-09-21T19:57:45Z Takhirgeran Umar 1134 25778514 Scribunto text/plain -- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- formOfGov — вручную заданная форма правления (если автоматика из P122 даёт мусор) -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- prop|P122 — метка свойства P122 (форма правления) -- leader|P35 — имя лидера по свойству P35 -- leader|P6 — имя лидера по свойству P6 -- position|P1308|Q56024 — имя по P1308 с фильтром по P39 = Q56024 return { -- Германия ['Q183'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', order = 'Федералан президент,Федералан канцлер,Бундестаган председатель', rows = { ['Федералан президент'] = 'leader|P35', ['Федералан канцлер'] = 'leader|P6', ['Бундестаган председатель'] = 'position|P1308|Q56024', } }, -- Бразилия ['Q155'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА>', } }, -- США ['Q30'] = { formOfGov = 'Президентан республика', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА_США>', } }, -- Россия ['Q159'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Индия ['Q668'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Польша ['Q36'] = { formOfGov = 'Парламентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Франция ['Q142'] = { formOfGov = 'Ахпрезидентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Великобритания ['Q145'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', order = 'Монарх,Премьер-министр', rows = { ['Монарх'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Япония ['Q17'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', order = 'Император,Премьер-министр', rows = { ['Император'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Китай ['Q148'] = { formOfGov = 'Социалистийн республика', order = 'Председатель,Премьер-министр', rows = { ['Председатель'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Универсальный набор для стран без настройки ['default'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, } b0f3r59qggzcztz2tfietotu7mhafzb 25778515 25778514 2026-09-21T19:58:08Z Takhirgeran Umar 1134 Йухадаьккхина [[Special:Diff/25778514|25778514]] [[Special:Contributions/Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]] ([[User talk:Takhirgeran Umar|дийцар]]) декъашхочун нисдар 25778515 Scribunto text/plain local p = {}; local yesno = require('Module:Yesno') local function _renderLine( frame, args, i ) if args[ 'корта' .. i ] and args[ 'корта' .. i ] == '-' then return '' elseif args[ 'корта' .. i ] and args[ 'корта' .. i ] ~= '' then local style = ( args[ 'коьртанийн_хатӀ' ] or '' ) .. ( args[ 'коьртан_хатӀ' .. i ] or '' ); local class = ( args[ 'тоба' .. i ] or '' ); return '\n<tr>\n<th colspan="2" scope="colgroup" class="infobox-header ' .. class .. '" style="' .. style .. '">' .. args[ 'корта' .. i ] .. '</th>\n</tr>'; end if args[ 'блок' .. i ] and args[ 'блок' .. i ] ~= '' then return args[ 'блок' .. i ]; end local text = args[ 'текст' .. i ] or ''; if args[ 'викихаамаш' .. i ] and args[ 'викихаамаш' .. i ] ~= '' then text = frame:expandTemplate{ title = 'Wikidata', args = { args[ 'викихаамаш' .. i ], text, from = args[ 'from' ] or '' } }; end if text ~= '' then local label = args[ 'билгало' .. i ] or ''; local class = args[ 'тоба' .. i ] or ''; if string.find(class, 'noplainlist') == nil and string.find(class, 'nofirstlevel') == nil then class = class .. ' plainlist'; end if class ~= '' then class = ' class="' .. class .. '"'; end local style = ( args[ 'текстийн_хатӀ' ] or '' ) .. ( args[ 'текстан_хатӀ' ] or '' ) .. ( args[ 'текстан_хатӀ' .. i ] or '' ); if label == '' then style = 'text-align:center;' .. style; end if style ~= '' then style = ' style="' .. style .. '"'; end if label ~= '' then local labelClass = args[ 'билгалонийн_тоба' ] or ''; if string.find(labelClass, 'noplainlist') == nil and string.find(labelClass, 'nofirstlevel') == nil then labelClass = labelClass .. ' plainlist'; end if labelClass ~= '' then labelClass = ' class="' .. labelClass .. '"'; end local labelStyle = ( args[ 'билгалонийн_хатӀ' ] or '' ) .. ( args[ 'билгалонан_хатӀ' .. i ] or '' ); if labelStyle ~= '' then labelStyle = ' style="' .. labelStyle .. '"'; end return '\n<tr>\n<th scope="row"' .. labelClass .. labelStyle .. '>' .. label .. '</th>' .. '\n<td' .. class .. style .. '>\n' .. text .. '</td>\n</tr>'; end return '\n<tr>\n<td colspan="2"' .. class .. style .. '>\n' .. text .. '</td>\n</tr>'; end return ''; end local function maxNumber ( args ) local maxNumber = 0 for argName, _ in pairs(args) do local argNumber = mw.ustring.match(argName, '^[^0-9]+([0-9]+)$') if argNumber and tonumber(argNumber) > maxNumber then maxNumber = tonumber(argNumber) end end return maxNumber end function p.renderLine( frame ) local args = frame:getParent().args; return _renderLine(frame, args, '') end function p.renderLines( frame ) local args = frame:getParent().args; local res = '' local header, text = '', '' local autoHeaders = yesno(args [ 'автокортош' ] or 'false', false) for i = 1, maxNumber(args) do if args[ 'корта' .. i ] and args[ 'корта' .. i ] ~= '' then if text ~= '' or not autoHeaders then res = res .. header .. text end header, text = _renderLine(frame, args, i), '' else text = text .. _renderLine(frame, args, i) end end if text ~= '' or not autoHeaders then res = res .. header .. text end return res end return p; 9utk6akl4h6c02403o04duh0lv5h2ct Жеромский, Стефан 0 254692 25778759 11748771 2026-09-21T23:35:05Z Takhirgeran Umar 1134 25778759 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой|Жеромский}} {{Йаздархо |ЦӀе = Стефан Жеромский |ЦӀеран оригинал = Stefan Żeromski |Сурт = StefanZeromski.jpg |Шоралла = 200px |Суьртах лаьцна = ''Жайнин тӀиера сурт: Wilhelm Feldman. Współczesna literatura polska 1880-1904. 1905'' |Бакъ цӀе = |Тиллина харц цӀерш = Maurycy Zych, Józef Katerla, Stefan Iksmoreż |Вина терахь = 14.10.1864 |Вина меттиг = Стравчин [[Кельце]]н гергахь |Кхелхина терахь = 20.11.1925 |Кхелхина меттиг = {{КхелхинМеттиг|Варшава|Варшавехь}}, [[Польшин Республика (1918—1939)|Польшин Республика]] |Гражданалла = {{Байракх/2|Россин импери}}<br />{{Байракх/2|Польша}} |ГӀуллакхан тайпа = прозаик, драматург |Жигара шераш = |Хьажам = реализм |Жанр = дийцар, повесть, роман |Произведенин мотт = |СовгӀаташ = пачхьалкхан литературин совгӀат }} '''Сте́фан Жеро́мский''' ({{lang-pl|Stefan Żeromski}}; [[1864]] [[14 октябрь|14 октябрехь]], [[Стравчин]] [[Кельце]]н гергахь — [[1925]] [[20 ноябрь|20 ноябрехь]], [[Варшава]]) — полякийн йаздархо, драматург, публицист. == Биографи == Вина къиенъеллачу шляхтхойн доьзалехь. Дегара [[1863 шеран полякийн гӀаттам|1863 шеран гӀаттаман]] декъахь хиларна бахам дӀабаьккхира, цуо аренде ийцира [[фольварк]]. Жеромский доьшуш вара [[Кельце]]ра гимназехь, кхечарна йукъахь, цуьнан хьехархо вара литературин йемалхо [[Бем, Антони Густав|Бем Антони Густав]]. Кхиаран аттестат даланза, деша хӀоьттира [[Варшава|Варшаверачу]] Лакхарчу ветеринарин Ӏамоле. Чу а воьллира патриотин гӀуллакх бахьнехь. [[1889 шо|1889 шарахь]] долара хьехархо болх бира. 1880-гӀа шерашкахь долийра литературин гӀуллакх. [[1892 шо|1892 шарахь]] вахара [[Вена|Вене]], [[Цуьрих]]е, [[Мюнхен]]е, масех бутт баьккхира [[Краков]]ехь, [[Закопане]]хь. [[Василевский, Зигмунд|Василевский Зигмундца]] цхьаьна библиотекаран гӀоьнча болх бира Польшин музейхь [[Рапперсвиль (Санкт-Галлен)|Рапперсвилехь]] ([[1892 шо|1892]]—[[1896 шо|1896]]). Варшаве йухавирзача хилира ЗамойскигӀеран библиотекин библиотекарь ([[1897 шо|1897]]—[[1904 шо|1904]]). Дуьххьарлера прозаикан гуламаш зорба туьйхира 1895 шарахь<ref name="БРЭ10">{{БРЭ|статья=Жеромский Стефан |автор= |том=10 |страницы=42 |ref= }} </ref>. ТӀаьхьуо вехира литературин белхаца. Ваьхна Закопанехь, [[Наленчув]]ехь, [[1906 шо|1906 шарахь]] вахна [[Итали|Итале]]. [[1908 шо|1908 шарахь]] лаьцна агитацин-серлонан болх бахьнехь<ref name="БРЭ10" />. ДӀахецначул тӀаьхьа [[1912 шо]] кхаччалц ваьхна [[Париж]]ехь. Польше йухавирзича, ваьхна Закопанехь а, Краковехь а. Хьалхара дуьненан тӀом болалуш йукъавахна [[Пилсудский, Юзеф|Пилсудскийн]] легионашна, амма сихха йитира. [[1914 шо|1914 шеран]] декабрехь Закопанехь [[Каспрович, Ян|Каспрович Янаца]] цхьаьна кхоьллира дерриг Польшин латтанаш цхьаьнатохаран ойла кхайкхон къайлаха политикин меже. ТӀом чекхбаьлча ваьхна Варшавехь а, цунна бухарчу Констанцинехь. Дакъа лаьцна тайп-тайпана политикин, йукъараллин, оьздангаллин кампанешкахь, Литературин академи йилларан хьалханча хилла, кхоьллина Польшин литературин клуб ({{langi|pl|Polski Klub Literacki}}, [[ПЕН-клуб]]ан дакъа). [[1924 шо|1924 шарахь]] [[Нобелан литературера совгӀат]]ан кандидат хилла, амма иза йелира [[Реймонт, Владислав|Реймонт Владиславан]]. [[1925 шо|1925 шарахь]] делира пачхьалкхан литературин совгӀат «хӀорд тӀиера мох» ({{langi|pl|„Wiatr od morza“}}) роман йазйарна. 1924—1928 шерашкахь ССРС арахийцира Жеромскийн 24 жайна, роман {{langi|pl|„Przedwiośnie“}} арайелира пхеа гочдарехь. [[Файл:Dom_Żeromskiego_proj_Koszyc_Witkiewicz_Nałęczów.JPG|thumb|left|''Жеромскийн цӀа (Наленчув)'']] == Кхолларалла == Литературин болх болийна 1880-гӀа шерашкахь. Хьалхара дийцарш зорба тухура хӀора кӀиран газеташкахь «Тыгодник Повшехны» ({{langi|pl|„Tygodnik Powszechny“}}) а, «Глос» а ({{langi|pl|„Głos“}}). Дуьххьарлера дийцарш а, повесташ а арахецна «Дийцарш» ({{langi|pl|„Opowiadania“}}, [[1895]]), «Къийгаша зӀакарш еттар йу вайна» ({{langi|pl|„Rozdziobią nas kruki, wrony“}}, [[1895]])<ref name="БРЭ10" />, «Прозан кхолламаш» ({{langi|pl|„Utwory powieściowe“}}, [[1898]]) цӀе йолчу гуламашкахь йу. Уьш литературин историкаша лелайо полякийн [[Болеслав Прус|Болеслав Прусан]], [[Ожешко, Элиза|Ожешко Элизин]], [[Конопницкая, Мария|Конопницкая Мариян]] емалийн реализман тӀаьхьен ламаст санна. Амма «позитивхойн» кхоллараллех Жеромскийн кхолламаш къаьста шен ойланийн чулацамца а, литературин башхаллашца а: социалан кхиаман скептикан йукъаметтиг го, шайн ойланаш кхочушйан гӀертачу турпалхойн иэшам хиларан суьрташкахь. [[Файл:Kielce zeromski statue.jpg|thumb|''Иэс'' ([[Кельце]])]] [[XIX бӀешо|XIX бӀешарахь]] Польшин къам-маьшадаккхаран къийсамах лаьцна йу романаш «Чим» ({{langi|pl|„Popioły“}}, [[1902]]—[[1903]]; экранаш тӀейаьккхина [[Чим (фильм)|иштта цӀе йолчу фильмехь]] кинорежиссёра [[Вайда, Анджей|Вайда Анджейс]] [[1965 шо|1965 шарахь]]), «Дахаран хазалла» ({{langi|pl|„Uroda życia“}}, [[1912]]), «Тешаме эрк» ({{langi|pl|„Wierna rzeka“}}, [[1912]]), историн [[Драма (жанр)|драма]] «Сулковский» ({{langi|pl|„Sułkowski“}}, [[1910]]). «Сизифан къинхьегам» ({{langi|pl|„Syzyfowe prace“}}, [[1897]]), «ЗӀенар» ({{langi|pl|„Promień“}}, [[1897]]) дийцарийн, «Ровзан» ({{langi|pl|„Róża“}}, [[1909]]) драман, «Лекъ деда соьх» ({{langi|pl|„Uciekła mi przepióreczka“}}, [[1924]]) комедин, «ШайтӀанца дов латтор» ({{langi|pl|„Walka z szatanem“}}, [[1916]]—[[1919]]) кхаа жайнан, «ХӀусам йоцурш» ({{langi|pl|„Ludzie bezdomni“}}, [[1900]]), «Къинойн истори» ({{langi|pl|„Dzieje grzechu“}}, [[1908]]), «БӀаьсте йолуш» ({{langi|pl|„Przedwiośnie“}}, [[1924]]) романийн, кхечу кхолларийн автор. == Арахецарш == * С. Жеромский. Собрание сочинений. СПб., 1908-1914 (вышли тома 1—6, 8—9, 13) * С. Жеромский. Избранные сочинения. 1—4 т. Москва: Гослитиздат, [[1957]]—[[1958]]. * С. Жеромский. Весна идёт. 1925 * С. Жеромский. Бездомные. Л., 1926 * С. Жеромский. Верная река. Л., 1926 * С. Жеромский. Вчера и сегодня. Л., 1926 * С. Жеромский. История греха. Л., 1926 * С. Жеромский. Откровение любви. Л., 1927 * С. Жеромский. Бездомные. М., 1949 * С. Жеромский. Рассказы. М., 1950 * С. Жеромский. История греха. М., 1961 г. 504 с. * С. Жеромский. Верная река. М., 1963 * С. Жеромский. Пепел. М., 1967 * С. Жеромский. История греха. М., 1987 г. 480 с. == Литература == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: [[Пашков, Геннадий Петрович|Г. П. Пашкоў]] і інш. — {{Мн.}}: [[Белорусская энциклопедия имени Петруся Бровки|БелЭн]], 1998. — С. 426. — 576 с.: іл. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0.{{ref-by}} * ''Витт В.'' Стефан Жеромский. — {{М.}}, 1961.{{ref-ru}} * Mały słownik pisarzy polskich. Część pierwsza. — Warszawa: Wiedza powszechna, 1966. — S. 197—199.{{ref-pl}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ}} * [http://univ.gda.pl/~literat/autors/zeromski.htm Stefan Żeromski (биография и тексты)]{{ref-en}}{{ref-pl}} * [https://web.archive.org/web/20130101032907/http://www.culture.pl/web/english/resources-literature-full-page/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/stefan-zeromski Stefan Żeromski]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070624035030/http://www.pawech2.republika.pl/zerom/zerom1.htm Stefan Żeromski]{{ref-pl}} [[Категори:Польшин драматургаш]] [[Категори:Польшин йаздархой]] [[Категори:Полякийн йаздархой]] [[Категори:ПЕН-клубан декъашхой]] [[Категори:Кооператораш]] [[Категори:Варшавера кальвинхойн кешнашка боьхкинарш]] {{Арахьара хьажоргаш}} djtyl4c6qxt97ijjpqcut300662693t Союзан пачхьалкх 0 542651 25778693 23574313 2026-09-21T23:13:42Z Che-W-bot 31670 /* top */ clean up using [[Project:AWB|AWB]] 25778693 wikitext text/x-wiki {{МаьӀнаш|Союзан пачхьалкх (значения)}} {{Пачхьалкх |Нохчийн цӀе = Союзан пачхьалкх |Шен цӀе ={{lang-be|Саюзная дзяржава}}{{lang-ru|Союзное государство}} |Доланиг дожар = Союзан пачхьалкхан |ХӀост = |Шатлакхан Иллинан цӀе = |Аудио = |Маьрша йаьлла терахь = |Маьрша йелира = |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Картан тӀехь = Union State (Crimea disputed).svg |картан куьг = |Официалан мотт = [[Оьрсийн мотт|оьрсийн]], [[беларусийн мотт|беларусийн]] |Дин = |Коьрта гӀала = Беларусь: [[Минск]]<br>Росси: [[Москох]] |Урхаллин тайпа = |Йаккхий гӀаланаш = {{ХӀост|Москох}}: <small>12 506 468 чел.</small><br>{{nobr|{{ХӀост|Петарбух}}:&nbsp;<small>5&nbsp;028&nbsp;313&nbsp;чел.}}</small><br>{{ХӀост|Минск}}: <small>2 020 600 чел.</small><br>{{ХӀост|Новосибирск}}: <small>1 612 833 чел.</small><br>{{ХӀост|Екатеринбург}}: <small>1 468 833 чел.</small><br>{{ХӀост|Нижни Новгород}}: <small>1 259 013 чел.</small>{{efn|Хьажа иштта: [[Беларусин гӀаланаш]], [[Россин гӀаланаш]]}} |Паччахь = |Куьйгалхойн даржаш = Пачхьалкхан секретарь/Лакхара Пачхьалкхан Кхеташон председатель/Министрийн Советан председатель |Куьйгалхой = {{Россин байракх|20px}} [[Глазьев, Сергей Юрьевич|Глазьев Сергей]]/{{Беларусин байракх|20px}} [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Лукашенко Александр]]/{{Россин байракх|20px}} [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] |Латтанца меттиг = |Латта = 17 332 791{{efn|Беларусь: 207 600 км². Росси: 17 125 191 км²<ref>{{cite web |url=https://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |title=Федеральная служба государственной статистики РФ |accessdate=2003-10-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archivedate=2003-10-21 |deadlink=yes }}</ref>}}{{efn|name=sovokupno}} |Хина процент = |Бахархойн меттиг = |Бахархой = 156 269 344{{efn|Беларусь: 9 475 600 чел. Росси: 146 793 744 чел.<ref>{{cite web |title = данные Росстата РФ |url = https://www.gks.ru/bgd/free/b08_00/IssWWW.exe/Stg/d06/8-0.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080724233053/http://www.gks.ru/bgd/free/b08_00/IssWWW.exe/Stg/d06/8-0.htm |archivedate = 2008-07-24 |deadlink = yes }}</ref>}}{{efn|name=sovokupno|Число получено путём сложения данных об участниках}} |Бахархой леррина шо = 2018 |Луьсталла = |Бахархой цӀерш = |ДЧС (НЭТ) = {{тӀекхетар}} $4402,581 млрд{{efn| Беларусь: {{тӀекхетар}} [[АЦШ доллар|$]]189,178&nbsp;млрд<br>Росси: {{тӀекхетар}} $4213,403&nbsp;млрд<ref name="IMF">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2018&sic=1&sort=country&ds=,&br=1&pr1.x=36&pr1.y=10&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPGDP&grp=0&a= Международный валютный фонд (2019)]</ref>}}{{efn|name=sovokupno}} |ДЧС (НЭТ) лерина шо = 2019 |ДЧС (НЭТ) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = |ДЧС (номинал) = |ДЧС (номинал) лерина шо = |ДЧС (номинал) меттиг = |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = |АКИ = |Леррина шо АКИ = |АКИ меттиг = |Локхалла АКИ = |Ахча = Беларусь: [[Беларусин сом]] (BYN)<br>Росси: [[Россин сом]] (RUB) |Домен =[[.su]], [[.by]], [[.бел]], [[.ru]], [[.рф]] |Телефонан код = Беларусь: +375<br>Росси: +7 |Сахьтан аса =+2…+12&nbsp;[[GMT]] |Билгалдахарш=<references/> }} {{Интеграци Евразехь}} '''Сою́зан пачхьалкх''' — [[Росси|Россин Федерацин]] а, [[Беларусь|Республика Беларусь]] муьрашкахь йеш йолу политикин, экономикин, тӀеман, таможнин, валютин, юридически, гуманитарин, оьздангаллин йукъара аре. Кхин а прессехь хуьлу Россин а, Беларусин а Сою́з (РБС), Росси́йн а, Беларусин а Сою́зан пачхьалкх (РБСП), Беларусин а, Россин а Сою́з, Беларусин а, Россин а Сою́зан пачхьалкх. Йукъара Ӏида — [[Къаьмнаш цхьаьнакхетаран де|Беларусин а, Россин а къаьмнаш цхьаьнакхетаран де]] (даздо 1997 шеран [[2 апрель|2 апрелехь]] дуьйна). == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == ;Официалан сайташ * {{Cite web|url=https://soyuz.by/|title=Информационно-аналитический портал Союзного государства|author=|website=|date=|lang=ru}} * {{Cite web|url=https://www.postkomsg.com/|title=Официальный сайт Постоянного Комитета Союзного государства|author=|website=|date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616193521/https://www.postkomsg.com/ |date=2020-06-16 }} * {{Cite web|url=http://belrus.ru/|title=Парламентское Собрание Союза Беларуси и России|author=|website=|date=}} * {{cite web|url = http://www.soyuzinfo.ru/|title = Портал Союзного государства Беларуси и России |author=|website=|date=2005-2012}} ;Союзан МХГӀ * {{Cite web|url=http://www.souzveche.ru/|title=Газета «Союзное вече»}} * {{Cite web|url=http://www.rg.ru/gazeta/soyuz/svezh.html|title=Газета «Союз. Беларусь-Россия»}} * {{Cite web|url=https://www.postkomsg.com/soyuznoe_gosudarstvo/|title=Журнал «Союзное государство»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601010243/http://www.postkomsg.com/soyuznoe_gosudarstvo/ |date=2020-06-01 }} * {{Cite web|url=http://belros.tv/|title=Телеканал «БелРос»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616130904/http://belros.tv/ |date=2020-06-16 }} {{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}} [[Категори:Союзан пачхьалкх| ]] [[Категори:Россин Федерацин истори]] [[Категори:Беларусин истори 1991 шерал хьалха]] oz6gfzxabyvin0nuihx9haz6hf8bcaf Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002 0 559904 25778751 10071717 2026-09-21T23:29:56Z Takhirgeran Umar 1134 25778751 wikitext text/x-wiki {{Футболан гулйина командийн къовсам | меттиг = {{Республика Корейн байракх}}[[Республика Корей]]/<br>{{Японин байракх}}[[Япон]] | гӀаланаш = | стадионаш = | харжаманхан = | хан = 2002 | цӀе1 = 2002 FIFA월드컵 한국/일본<br>2002 FIFAワールドカップ 韓国/日本 | лого = 2002 Football World Cup logo.png | куьг = Чемпионатан логотип | декъахой = 199 | финаландекъахой = 32 | чемпион = {{Футбол|Бразили}} | -зза = 5 | 2 меттиг = {{Футбол|Германи}} | 3 меттиг = {{Футбол|Туркойчоь}} | 4 меттиг = {{Футбол|Къилба Корей}} | финал = [[Ниссан (стадион)|Интеркъоман стадион]] <br> [[Йокогама]] | ловзарш = 64 | харжаманловзарш = | голаш = 161 | харжаманголаш = | хьовсархой = 2705197 | бомбардир = {{Бразилин байракх}} [[Роналдо]] | бголаш = 8 | харжаманбомбардир = {{Австралин байракх|22px}} [[Томпсон, Арчи|Томпсон Арчи]] | хголаш = 16 | уггаре дика = {{Германин байракх}} [[Кан, Оливер|Оливер Кан]] | кевнхо = {{Германин байракх}} [[Кан, Оливер|Оливер Кан]] | къона = {{АЦШ байракх}} [[Донован, Лэндон|Лэндон Донован]] | хьалхара чемпионат = [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1998|1998]] | тӀаьхьара чемпионат = [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2006|2006]] }} '''Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002''' — 17-гӀа [[футболех ловзаран дуьненан чемпионат]]. ДӀаяьхьира [[2002 шо|2002 шеран]] [[31 май]]ра [[30 июнь]] кхаччалц [[Республика Корей|Къилба Корейн]] а, [[Япон]]ин а аренашкахь. Ишттачу масштабера къовсам дуьххьара дӀабаьхьира [[Ази|Азехь]], кхин а дуьххьара шина махкахь. Чемпионат дӀаяхьаран меттиг харжаран сацам бира Дуьненайукъара футболан федерацис ([[ФИФА]]) [[Цуьрих]]ехь, 1996 шеран майхь (юьхьанца, ткъа оцу шеран ноябрехь — чеккхенца). Юьхьанца турнир дӀаяхьаран бакъо шина мехкан яра — Къилба Корейн а, Японин а, ша-ша. Амма 1996 шеран 31 майхь, иштта а шина мехкан йукъара Ӏоттаделла хьал ира ца дархьама, ФИФА конгрессо «Сулим паччахьан» сацам бира, шинне кховдам цхьаьнатоьхна, оцу харжаман дуьхьала берш а болушехь, масала, оцу хенан ФИФАн президент [[Авеланж, Жоао|Авеланж Жоао]]. Дуьненан чемпионат 2002 дика чекхъяькхина йолушехь, кхин дӀа ФИФАс кхайкхийра, кхин дагахь ца хилар турнираш цхьаьна ян шен куьйга кӀела. ТӀаккха а 2018 шарахь ФИФАн конгрессехь сацам бира [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2026|дуьненан чемпионат 2026]] дӀаяхьа 3 махкахь: АЦШхь, Канадехь, Мексикехь. Официалан турниран буьрка — [[Adidas Fevernova]]. == Кхин == ; Исбаьхьаллин кхолламашкахь: и/ф [[Къилбаседан дозанан аса]] (Респ. Корей, 2015)<ref>[http://voenkino.net/509-severnaya-pogranichnaya-liniya-2015.html х/ф «Северная пограничная линия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307210819/http://voenkino.net/509-severnaya-pogranichnaya-liniya-2015.html |date=2016-03-07 }}</ref> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ}} * {{cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/index.html|title=Чемпионат мира 2002|publisher=[[ФИФА]]|lang=en|accessdate=2014-11-29}} * {{cite web|url=http://rsssf.com/tables/2002full.html|title=World Cup 2002 - Match Details|author=Erlan Manaschev|coauthors=Neil Morrison, Thomas Søfting, Roberto Di Maggio|date=3 июля 2008|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|lang=en|accessdate=2014-11-29}} {{Бразили ДЧ 2002}} {{Германи ДЧ 2002}} {{Туркойчоь ДЧ 2002}} {{Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002 — символан гулйина команда}} {{Футболех ловзаран дуьненан чемпионаташ}} [[Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002]] [[Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионаташ|2002]] [[Категори:31 майн хиламаш|2002]] [[Категори:30 июнан хиламаш|2002]] [[Категори:2002 шеран май|31]] [[Категори:2002 шеран июнь|30]] [[Категори:2002 шо Къилба Корейхь]] [[Категори:2002 шо Японехь]] m5ckuxt7tczoo2uwf660l82743eoz46 Баляй, Беким 0 574313 25778756 22831108 2026-09-21T23:33:39Z Takhirgeran Umar 1134 25778756 wikitext text/x-wiki {{Футболист |ЦӀе = Баляй Беким |Сурт = Bekim_Balaj_2021.jpg |Шоралла = |Суьртах лаьцна = |Стен-боьршалла = |Йуьззина цӀе = Баля́й Беки́м ӀабдуллахӀ |Шен цӀе = |Харц цӀе = |Харц цӀераш = |Вина терахь = |Вина меттиг = {{ВМ|Шкодер|Шкодерехь}}, [[Албани]] |Кхелхина терахь = |Кхелхина меттиг = |Гражданалла = |Карара клуб = {{Албанин байракх|20px}} [[Влазния (футболан клуб)|Влазния]] |Лоьмар = 99 |Позици = [[ТӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]] |Кегийрхойн клубаш={{спортан карьера |2002—2009|{{Албанин байракх|20px}} [[Влазния (футболан клуб)|Влазния]]|}} |Къоман гулйина команда ={{спортан карьера |2008—2009|{{Албанин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Албанин гулйина команда (19 шо кхачанза)|Албани (19 шо кхачанза)]]|8 (4) |2009—2012|{{Албанин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Албанин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Албани (21 шо кхачанза)]]|12 (5) |2012—{{хӀ. а.}}|{{Албанин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Албанин гулйина команда|Албани]]|50 (10) }} |Клубаш = {{спортан карьера |2009—2010|{{Албанин байракх|20px}} [[Влазния (футболан клуб)|Влазния]]|30 (9) |2010—2011|{{Туркойчоьнан байракх|20px}} [[Генчлербирлиги]]|1 (0) |2011—2012|{{Албанин байракх|20px}} [[Тирана (футболан клуб)|Тирана]]|37 (15) |2012—2014|{{Чехин байракх|20px}} [[Спарта (футболан клуб, Прага)|Спарта (Прага)]]|12 (3) |2013—2014|{{аренда}}{{Польшин байракх|20px}} [[Ягеллония]]|31 (7) |2014|{{Чехин байракх|20px}} [[Славия (футболан клуб, Прага)|Славия (Прага)]]|13 (3) |2015—2016|{{Хорватин байракх|20px}} [[Риека (футболан клуб)|Риека]]|46 (18) |2016—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|61 (12) |2019—2021|{{Австрин байракх|20px}} [[Штурм (футболан клуб)|Штурм]]|57 (9) |2021|{{Россин байракх|20px}} [[Нижний Новгород (футболан клуб)|Нижний Новгород]]|15 (0) |2022|{{Туркойчоьнан байракх|20px}} [[Болуспор]]|14 (4) |2022—2023|{{Туркойчоьнан байракх|20px}} [[Кечиоренгюджю]]|14 (1) |2023—{{хӀ. а.}}|{{Албанин байракх|20px}} [[Влазния (футболан клуб)|Влазния]]|93 (44) }} |Тренеран клубаш = |Локхалла = 188 |Йозалла = |Мидалш = |гуламах дерг карладаккхар= |клубах дерг карладаккхар=10.12.2025 |тренерах дерг карладаккхар= |суьдхойх дерг карладаккхар= |Викиларма = }} '''Беки́м ӀабдуллахӀ Баля́й''' ({{lang-sq|Bekim Abdyl Balaj}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[албани]]н [[футбол]]ист, «[[Влазния (футболан клуб)|Влазния]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Албанин гулйина команда|Албанин гулйина командин]] а [[ТӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]. == Клубашкахь ловзар == Баляй Беким волавелла футболех ловза албанин командехь «[[Влазния (футболан клуб)|Влазния]]». 17 шо долуш цуьнан дебют хилира лакхарчу тӀегӀанехь, аравелира шен командин хьошалгӀара матчехь ФК «Беселидьяца» ([[Лежа (гӀала)|Лежа]]) 2008 шеран 17 майхь<ref>{{cite web |url = http://www.footballdatabase.eu/football.match.beselidhja-lezhe.vllaznia-shkoder.255656.en.html |title = Beselidhja Lezhe 4:2 Vllaznia Shkoder |access-date = 2016-04-15 |lang = en |description = footballdatabase.eu |archive-date = 2016-03-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160307025939/http://www.footballdatabase.eu/football.match.beselidhja-lezhe.vllaznia-shkoder.255656.en.html |url-status = live }}</ref>. [[Футболех ловзаран Албанин чемпионат 2009/2010|2009/10]] шарахь Баляйх хилира «Влазния» клубан коьрта командин ловзархо. 2010 шеран апрелехь, цхьана могӀарехь кхечу албанхойн футболистца [[Роши, Одисе|Одисе Рошица]], иза хилира хьовсаршкахь французийн [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]], шинне а аьтту ца белира цу йукъа ваха. 2010 шеран 17 июнехь Баляйса куьг йаздира 4 шарна контрактан туркойн «[[Генчлербирлиги]]» клубаца. [[Футболех ловзаран Туркойчоьнан чемпионат 2010/2011|туркойн Суперлигехь]] иза гучу ца велира цхьана матчехь бен, иза йукъавелира 90-гӀа минотехь тоьллачу хьошалгӀара матчехь «[[Галатасарай (футболан клуб)|Галатасарайн]]» дуьхьала<ref>{{cite web |url = http://int.soccerway.com/matches/2010/12/11/turkey/super-lig/galatasaray-sk/genclerbirligi/982506/ |title = Galatasaray 0:2 Genclerbirligi |access-date = 2016-04-15 |lang = en |description = soccerway.com |archive-date = 2016-04-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160427192724/http://int.soccerway.com/matches/2010/12/11/turkey/super-lig/galatasaray-sk/genclerbirligi/982506/ |url-status = live }}</ref>. 2011 шеран йуьххьехь Баляй ши контракт кхаьчна албанхойн «Вллазния» а, «Тирана» а клубашкара. Январь беттан 20-чу дийнахь цо шина шарна барт бира «Тиранаца», хӀора сезонехь 70 эзар евро ахча делира цунна, «Вллазнис» 50 эзар евро ахча бен ца лора. Оцу шеран 18 августехь Баляй цхьаъ бен йоцу гол тоьхна 2011 шарахь Албанин футболан суперкедехь. 2016—2019 шерашкахь левзина «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан йукъахь. 2021 шеран 21 июлехь контракт йазйира «[[Нижний Новгород (футболан клуб)|Нижний Новгородца]]», дуьххьара ловзуш йолу [[Россин премьер-лига|РПЛ-ехь]]. 2022 шеран 16 январехь контракт йохийра<ref>{{Cite web|url=https://fcnn.ru/nn-info/news/team/80599/|title=Беким Балай попрощался с «Нижним»|website=fcnn.ru|access-date=2022-01-16|archive-date=2022-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116174836/https://fcnn.ru/nn-info/news/team/80599/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116174836/https://fcnn.ru/nn-info/news/team/80599/ |date=2022-01-16 }}</ref>. == Гулйина командера карьера == Баляй Беким цхьа могӀа матчашкахь ловзуш вара Албанин жимахойн а, кегийрхойн а къоман тобанашна йукъахь. 2010 шеран 17 февралехь цо шен дебют йира коьртачу къоман тобанехь Косово футболан къоман тобанца матчехь, цу ловзарехь цо иштта шен дуьххьарлера гол тоьхна Албанин тобанна йукъахь. Португалин футболан къоман тобанца дӀайаьхьначу матчехь Баляйс тоьхначу голо шен тобанна сенсацин толам баьккхира. == Ловзарийн статистика == === Клубан === {{Updated|2018-10-12}} {|border=1 align=center cellpadding=4 style="border:1px #aaaaaa; border-collapse:collapse" |- align=center style=background:beige !rowspan=2 width=220|Команда !rowspan=2 width=70|Шо !colspan=3 width=140|Чемпионат !colspan=2 width=90|Кад !colspan=2 width=90|Кхин дерг !colspan=2 width=90|Йерриг |- align=center style=background:beige !ТӀегӀа. !Ловзарш !Голаш !Ловзарш !Голаш !Ловзарш !Голаш !Ловзарш !Голаш |- !rowspan=2 align=left valign=center|{{Албанин байракх}} [[Влазния (футболан клуб)|Влазния]] |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат 2009/2010|2009/10]] |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат|I]] |align=center|30 |align=center|9 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|4 |align=center|0 !align=center|34 !align=center|9 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !30!!9!!0!!0!!4!!0!!34!!9 |- !rowspan=2 align=left valign=center|{{Туркойчоьнан байракх}} [[Генчлербирлиги]] |align=center|[[Футболех ловзаран Туркойчоьнан чемпионат 2010/2011|2010/11]] |align=center|[[Футболех ловзаран Туркойчоьнан чемпионат|I]] |align=center|1 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|— |align=center|— !align=center|2 !align=center|0 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !1!!0!!1!!0!!—!!—!!2!!0 |- !rowspan=4 align=left valign=center|{{Албанин байракх}} [[Тирана (футболан клуб)|Тирана]] |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат 2010/2011|2010/11]] |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат|I]] |align=center|13 |align=center|2 |align=center|1 |align=center|1 |align=center|— |align=center|— !align=center|14 !align=center|3 |- |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат 2011/2012|2011/12]] |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат|I]] |align=center|24 |align=center|13 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|2 |align=center|0 !align=center|26 !align=center|13 |- |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат 2012/2013|2012/13]] |align=center|[[Футболех ловзаран Албанин чемпионат|I]] |align=center|— |align=center|— |align=center|— |align=center|— |align=center|2 |align=center|0 !align=center|2 !align=center|0 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !37!!15!!1!!1!!4!!0!!42!!16 |- !rowspan=2 align=left valign=center|{{Чехин байракх}} [[Спарта (футболан клуб, Прага)|Спарта Прага]] |align=center|[[Футболех ловзаран Чехин чемпионат 2012/2013|2012/13]] |align=center|[[Футболех ловзаран Чехин чемпионат|I]] |align=center|12 |align=center|3 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|5 |align=center|1 !align=center|17 !align=center|4 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !12!!3!!0!!0!!5!!1!!17!!4 |- !rowspan=2 align=left valign=center|{{Польшин байракх}} [[Ягеллония]] |align=center|[[Футболех ловзаран Польшин чемпионат 2013/2014|2013/14]] |align=center|[[Футболех ловзаран Польшин чемпионат|I]] |align=center|31 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|2 |align=center|— |align=center|— !align=center|37 !align=center|9 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !31!!7!!6!!2!!—!!—!!37!!9 |- !rowspan=2 align=left valign=center|{{Чехин байракх}} [[Славия (футболан клуб, Прага)|Славия Прага]] |align=center|[[Футболех ловзаран Чехин чемпионат 2014/2015|2014/15]] |align=center|[[Футболех ловзаран Чехин чемпионат|I]] |align=center|13 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|— |align=center|— !align=center|14 !align=center|3 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !13!!3!!1!!0!!—!!—!!14!!3 |- !rowspan=3 align=left valign=center|{{Хорватин байракх}} [[Риека (футболан клуб)|Риека]] |align=center|[[Футболех ловзаран Хорватин чемпионат 2014/2015|2014/15]] |align=center|[[Футболех ловзаран Хорватин чемпионат|I]] |align=center|15 |align=center|9 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|— |align=center|— !align=center|18 !align=center|10 |- |align=center|[[Футболех ловзаран Хорватин чемпионат 2015/2016|2015/16]] |align=center|[[Футболех ловзаран Хорватин чемпионат|I]] |align=center|31 |align=center|9 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|2 |align=center|0 !align=center|37 !align=center|10 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !46!!18!!7!!2!!2!!0!!55!!20 |- !rowspan=4 align=left valign=center|{{Россин байракх}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]] |align=center|[[Футболех ловзаран Россин чемпионат 2016/2017|2016/17]] |align=center|[[Футболех ловзаран Россин чемпионат|I]] |align=center|26 |align=center|9 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|— |align=center|— !align=center|27 !align=center|9 |- |align=center|[[Футболех ловзаран Россин чемпионат 2017/2018|2017/18]] |align=center|[[Футболех ловзаран Россин чемпионат|I]] |align=center|13 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|— |align=center|— !align=center|13 !align=center|0 |- |align=center|[[Футболех ловзаран Россин чемпионат 2018/2019|2018/19]] |align=center|[[Футболех ловзаран Россин чемпионат|I]] |align=center|7 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|1 |align=center|— |align=center|— !align=center|8 !align=center|1 |- align=center style=background:lemonchiffon !colspan=2|Йерриг !46!!9!!2!!1!!—!!—!!48!!10 |- align=center style=background:beige !colspan=3|Йерриг карьерехь !216!!61!!18!!6!!15!!1!!249!!68 |} === Гулйина командехь === {| class="wikitable collapsible collapsed" width=75% |- !style="color:#000000; background-color: #E41E20" colspan=7|Албанин гулйина командехь Баляй Бекиман матчаш а, голаш а |- !align=center width=2%|№ !align=center width=12%|Терахь !align=center width=28%|Левзина меттиг !align=center width=18%|Къовсамхо !align=center width=3%|Чот !align=center width=2%|Голаш !align=center width=16%|Къовсам |- |align=center|1 |2012 шеран 14 ноябрь |[[Стад де Женев]], [[Женева]] |{{Камерунан байракх}} [[Футболех ловзаран Камерунан гулйина команда|Камерун]] |align=center|0:0 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|2 |2013 шеран 6 февраль |[[Кемаль Стафа (стадион)|Кемаль Стафа]], [[Тирана]] |{{Гуьржийчоьнан байракх}} [[Футболех ловзаран Гуьржийчоьнан гулйина команда |Гуьржийчоь]] |align=center|1:2 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|3 |2013 шеран 15 октябр |[[ГСП (стадион)|ГСП]], [[Никосия]] |{{Кипран байракх}} [[Футболех ловзаран Кипран гулйина команда |Кипр]] |align=center|0:0 |align=center|— |[[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2014 (харжаман турнир, УЕФА, E тоба)|ДЧ квалификаци 2014]] |- |align=center|4 |2013 шеран 15 ноябрь |[[Акдениз университетан стадион]], [[Анталья]] |{{Белоруссин байракх}} [[Футболех ловзаран Беларусан гулйина команда|Беларусь]] |align=center|0:0 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|5 |2014 шеран 7 сентябрь |[[Муниципалан стадион (Авейру)|Муниципалан стадион]], [[Авейру]] |{{Португалин байракх}} [[Футболех ловзаран Португалин гулйина команда|Португали]] |align=center|1:0 |align=center|1 |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2016 (харжаман турнир, I тоба)|ЕЧ квалификаци 2016]] |- |align=center|6 |2014 шеран 11 октябрь |[[Эльбасан Арена]], [[Эльбасан]] |{{Данин байракх}} [[Футболех ловзаран Данин гулйина команда|Дани]] |align=center|1:1 |align=center|— |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2016 (харжаман турнир, I тоба)|ЕЧ квалификаци 2016]] |- |align=center|7 |2014 шеран 14 октябрь |[[Стадион «Партизана»]], [[Белград]] |{{Сербин байракх}} [[Футболех ловзаран Сербин гулйина команда|Серби]] |align=center|3:0 |align=center|— |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2016 (харжаман турнир, тоба I)|ЕЧ квалификаци2016]] |- |align=center|8 |2014 шеран 14 ноябрь |[[Роазон Парк|Рут де Лорьян]], [[Ренн]] |{{Францин байракх}} [[Футболех ловзаран Францин гулйина команда|Франци]] |align=center|1:1 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|9 |2014 шеран 18 ноябрь |[[Луиджи Феррарис (стадион)|Луиджи Феррарис]], [[Генуя]] |{{Италин байракх}} [[Футболех ловзаран Италин гулйина команда |Итали]] |align=center|0:1 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|10 |2015 шеран 13 июнь |[[Эльбасан Арена]], [[Эльбасан]] |{{Францин байракх}} [[Футболех ловзаран Францин гулйина команда|Франци]] |align=center|1:0 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|11 |2015 шеран 7 сентябрь |[[Эльбасан Арена]], [[Эльбасан]] |{{Португалин байракх}} [[Футболех ловзаран Португалин гулйина команда|Португали]] |align=center|0:1 |align=center|— |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2016 (харжаман турнир, тоба I)|ЕЧ квалификаци2016]] |- |align=center|12 |2015 шеран 8 октябрь |[[Эльбасан Арена]], [[Эльбасан]] |{{Сербин байракх}} [[Футболех ловзаран Сербин гулйина команда|Серби]] |align=center|0:2 |align=center|— |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2016 (харжаман турнир, тоба I)|ЕЧ квалификаци2016]] |- |align=center|13 |2016 шеран 26 март |[[Эрнст Хаппель (стадион)|Эрнст Хаппель]], [[Вена]] |{{Австрин байракх}} [[Футболех ловзаран Австрин гулйина команда|Австри]] |align=center|1:2 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|14 |2016 шеран 29 май |[[Профертил Арена]], [[Хартберг]] |{{КъатӀаран байракх}} [[Футболех ловзаран КъатӀаран гулйина команда|КъатӀар]] |align=center|3:1 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|15 |2016 шеран 3 июнь |[[Атлети Адзурри д’Италия]], [[Бергамо]] |{{Украинин байракх}} [[Футболех ловзаран Украинин гулйина команда|Украина]] |align=center|1:3 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|16 |2016 шеран 19 июнь |[[Парк Олимпик Лионне]], [[Лион]] |{{Румынин байракх}} [[Футболех ловзаран Румынин гулйина команда|Румыни]] |align=center|1:0 |align=center|— |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2016. A тоба |ЕЧ-2016 финалан дакъа (А тоба)]] |- |align=center|17 |2016 шеран 5 сентябрь |[[Лоро Боричи (стадион)|Лоро Боричи]], [[Шкодер]] |{{Къилбаседа Македонин байракх}} [[Футболех ловзаран Македонин гулйина команда|Македони]] |align=center|2:1 |align=center|1 |[[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2018 (харжаман турнир, УЕФА, G тоба)|ДЧ-2018 харжам (G тоба)]] |- |align=center|18 |2016 шеран 6 октябрь |[[Райнпарк (стадион)|Райнпарк]], [[Вадуц]] |{{Лихтенштейнан байракх}} [[Футболех ловзаран Лихтенштейнан гулйина команда|Лихтенштейн]] |align=center|2:0 |align=center|1 |ДЧ-2018 харжам (G тоба) |- |align=center|19 |2016 шеран 9 октябрь |[[Лоро Боричи (стадион)|Лоро Боричи]], [[Шкодер]] |{{Испанин байракх}} [[Футболех ловзаран Испанин гулйина команда|Испани]] |align=center|0:2 |align=center|— |ДЧ-2018 харжам (G тоба) |- |align=center|20 |2016 шеран 12 ноябрь |Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] |{{Исраилан байракх}} |align=center|0:3 |align=center|— |ДЧ-2018 харжам (G тоба) |- |align=center|21 |2017 шеран 28 март |Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] |{{Боснин а, Герцеговинин а байракх}} [[Футболех ловзаран Боснин а, Герцеговинин а гулйина команда|Босни а, Герцеговина а]] |align=center|1:2 |align=center|1 |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|22 |2018 шеран 26 март |Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] |{{Норвегин байракх}} [[Футболех ловзаран Норвегин гулйина команда|Норвеги]] |align=center|0:1 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|23 |2018 шеран 29 май |[[Летцигрунд]], [[Цуьрих]] |{{Косово}} [[Футболех ловзаран Косовон гулйина команда|Косово]] |align=center|0:3 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|24 |2018 шеран 3 июнь |Camille Fournier Stadium, [[Эвьян-ле-Бен]] |{{Украинин байракх}} [[Футболех ловзаран Украинин гулйина команда|Украина]] |align=center|1:4 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|25 |2018 шеран 7 сентябрь |Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] |{{Исраилан байракх}} [[Футболех ловзаран Исраилан гулйина команда|Исраил]] |align=center|1:0 |align=center|— |[[УЕФА къаьмнийн лига 2018/2019|Къаьмнийн лига 2018/19]] |- |align=center|26 |2018 шеран 10 сентябрь |[[Хэмпден Парк]], [[Глазго]] |{{Шотландин байракх}} [[Футболех ловзаран Шотландин гулйина команда|Шотланди]] |align=center|0:2 |align=center|— |Къаьмнийн лига 2018/19 |- |align=center|27 |2018 шеран 10 октябрь |Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] |{{Урданин байракх}} [[Футболех ловзаран Урданин гулйина команда|Урдан]] |align=center|0:0 |align=center|— |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|28 |2018 шеран 14 октябрь |[[Тото Тернер (стадион)|Тото Тернер]], [[Беэр-Шева]] |{{Исраилан байракх}} [[Футболех ловзаран Исраилан гулйина команда|Исраил]] |align=center|0:2 |align=center|— |Къаьмнийн лига 2018/19 |- |align=center|29 |2018 шеран 17 ноябрь |[[Лоро Боричи (стадион)|Лоро Боричи]], [[Шкодер]] |{{Шотландин байракх}} [[Футболех ловзаран Шотландин гулйина команда|Шотланди]] |align=center|0:4 |align=center|— |Къаьмнийн лига 2018/19 |- |align=center|30 |2018 шеран 20 ноябрь |Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] |{{Уэльс}} [[Футболех ловзаран Уэльсан гулйина команда|Уэльс]] |align=center|1:0 |align=center|1 |ДоттагӀаллин матч |- |align=center|31 |2019 шеран 22 март |[[Лоро Боричи (стадион)|Лоро Боричи]], [[Шкодер]] |{{Туркойчоьнан байракх}} [[Футболех ловзаран Туркойчоьнан гулйина команда|Туркойчоь]] |align=center|0:2 |align=center|— |[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 2020 (харжаман турнир, H тоба)|ЕЧ квалификаци 2020]] |- |align=center|32 |2019 шеран 25 март |[[Комуналь д’Андорра-ла-Велья]], [[Андорра-ла-Велья]] |{{Андоррин байракх}} [[Футболех ловзаран Андоррин гулйина команда|Андорра]] |align=center|3:0 |align=center|1 |ЕЧ квалификаци 2020 |- |align=center|33 |2019 шеран 8 июнь |[[Лаугардалсвёллур]], [[Рейкьявик]] |{{Исландин байракх}} [[Футболех ловзаран Исландин гулйина команда|Исланди]] |align=center|0:1 |align=center|— |ЕЧ квалификаци 2020 |- |align=center|34 |2019 шеран 7 сентябрь |[[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]] |{{Францин байракх}} [[Футболех ловзаран Францин гулйина команда|Франци]] |align=center|1:4 |align=center|— |ЕЧ квалификаци 2020 |- |align=center|35 |2019 шеран 11 октябрь |[[Тюрк Телеком Арена]], [[Истамала]] |{{Туркойчоьнан байракх}} [[Футболех ловзаран Туркойчоьнан гулйина команда|Туркойчоь]] |align=center|0:1 |align=center|— |ЕЧ квалификаци 2020 |} '''Йерриг: 35 матч / 6 гол;''' [http://eu-football.info/_player.php?id=28038 eu-football.info]. == Кхиамаш == === Тобанан кхиамаш === {{Албанин байракх}} '''«Влазния»''' * Албанин Кедан толамхо: 2007/08 {{Албанин байракх}} '''«Тирана»''' * Албанин Кедан толамхо '''(2)''': 2010/11, 2011/12 * Албанин Суперкедан толамхо: 2011 {{Чехин байракх}} '''«Спарта Прага»''' * Чехин чемпионатехь 2-гӀа меттиг: 2012/13 {{Хорватин байракх}} '''«Риека»''' * Хорватин чемпионатехь 2-гӀа меттиг '''(2)''': 2014/15, 2015/16 === Шен кхиамаш === * Албанин Суперлиган тоьлла къона футболист: 2011/12 == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == * National Football Teams (англ.) сайтехь йолу профиль * {{Soccerway|83012}} * {{Transfermarkt|99137}} {{АХь}} {{Албани ЕЧ 2016}} {{Футболех ловзаран Албанин чемпионатан тоьлла бомбардираш}} [[Категори:Албанин футболисташ]] [[Категори:Футболех ловзаран Албанин гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]] [[Категори:Футболех ловзаран Албанин гулйина командин ловзархой]] [[Категори:ФК «Влазния» ловзархой]] [[Категори:ФК «Генчлербирлиги» ловзархой]] [[Категори:ФК «Тирана» ловзархой]] [[Категори:ФК «Спарта» Прага ловзархой]] [[Категори:ФК «Ягеллония» ловзархой]] [[Категори:ФК «Славия» Прага ловзархой]] [[Категори:ФК «Риека» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Штурм» ловзархой]] [[Категори:ФК «Пари Нижний Новгород» ловзархой]] [[Категори:ФК «Болуспор» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кечиоренгюджю» ловзархой]] 8hm1tbl282f9jyokuk1gjulo4bhgxp3 ФИФА 0 648304 25778755 10106083 2026-09-21T23:33:10Z Takhirgeran Umar 1134 25778755 wikitext text/x-wiki {{дӀасахьажорг|FIFA}} {{маьӀна|ФИФА}} {{Организаци |цӀе = Дуьненайукъара футболан федераци |альтернативни = |background_color = blue |цӀеран_бос = white |логотип = FIFA Logo (2010).svg |логотипан_шоралла = 250 px |куьг = |карта1 = World Map FIFA.svg |картан_шоралла1 = 300 px |легенда1 = FIFA конфедерацийн карта |карта2 = |картан_шоралла2 = |легенда2 = |дакъалла = 211 ассоциаци |центран_тайпа = |центр = [[Цуьрих]] |тайпа = [[Коммерцин боцу кхоллам]] |меттанаш = ингалсан<br>французийн<br>немцойн<br>испанхойн |мотт = |куьйгалхон_дарж1 = Президент |куьйгалхон_цӀе1 = |куьйгалхон_дарж2 = Лакхара вице-президент |куьйгалхон_цӀе2 = [[Ӏийса Хьайату]] |куьйгалхон_дарж3 = Инарлин секретарь |куьйгалхон_цӀе3 = ФатӀима Самура |бухбиллинарг1 = |кхоллар_хилар1 = |кхолларан_терахь1 = [[1904]] |бухбиллинарг2 = |кхоллар_хилар2 = |кхолларан_терахь2 = <!-- … --> |бухбиллинарг6 = |кхоллар_хилар6 = |кхолларан_терахь6 = |дӀайаккхар_хилар = |дӀайаккхаран_терахь= |билгалдаккхар1 = |билгалдаккхар2 = <!-- … --> |адрес = {{Байракх/2|Швейцари}}: [[Цуьрих]], FIFA-Strasse 20 |сайт = http://www.fifa.com |lat_dir =N |lat_deg =47.3816 |lon_dir =E |lon_deg =8.5750 |CoordScale = 2000 |region =CH }} '''Дуьне́найукъара футбо́лан федера́ци'''<ref>Точный перевод: Международная федерация футбола [[Футбольная ассоциация Англии|Ассоциации]]. ''Футбол Ассоциации'' ({{lang-en|association football}}) — это историческое название собственно футбола, так как с первых лет после его появления существовало несколько видов спорта, содержащих в названии слово ''футбол'' (см. [[История футбола]] и [[:en:Names for association football]] для подробного объяснения). Так же как историческое название [[теннис]]а — ''лаунтеннис'' ({{lang-en|lawn-tennis}}, «теннис на лужайке»), так как есть ещё и настольный теннис. По-французски ''de football association'' означает именно ''Футбол Ассоциации'', а вовсе не «футбольных ассоциаций», вопреки распространённому заблуждению.</ref> ({{lang-fr|Fédération Internationale de Football Association}}, доцца '''FIFA''', нохчийн транслитерацехь — '''ФИФА́''') — [[футбол]]ехь, [[мини-футбол]]ехь, [[пляжан футбол]]ехь йаккхийчех дуьненайукъара урхаллин меже йолу коьрта футболан кхоллам. ФИФА штаб-квартира йу [[Швейцари|швейцарин]] гӀалахь [[Цуьрих]]ехь. ФИФАн эгидица дӀахьо дуьненан масштабан йерриг футболан турнираш, царна йукъахь [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат|ФИФА дуьненан чемпионат]], [[Футболех ловзаран дуьненан зударшна йукъара чемпионат|иштта турнир зударшна йукъахь]] а, кегийрхойн а, жимахойн а турнираш, [[Конфедерацийн кад]], клубийн дуьненан чемпионат. == Истори == {{main|ФИФА истори}} [[Файл:Charter FIFA (1 septembre 1905) original screen.jpg|270px|thumb|left|ФИФА Устав дуьххьара зорба туьйхира Федерацин официалан бюллетенехь [[1905 шо|1905 шеран]] [[1 сентябрь|1 сентябрехь]]]] Дуьненан футболан урхалла дан цхьа кхоллам эшар гучуделира [[XX бӀешо|XX бӀешеран]] йуьххьехь дуьненайукъара футболан къийсамаш тӀекхетар а, футбол гӀарайалар а бахьнехь. Йоккха Британин йиъ футболан ассоциаци йаша а ца йешира иза эшарх, тӀаккха ФИФА кхоьллира континент тӀера европин мехкийн ворхӀ векало (Франци, Бельги, Дани, Испани, Нидерландаш, Швейцари, Швеци). ФИФА кхоьллира [[Париж]]ехь [[1904 шо|1904 шеран]] [[21 май]]хь; кхолларан меттиг бахьнехь, массара тӀеэцна а, йацйина а цӀерашкахь лелабо [[французийн мотт]]. ФИФАн хьалхара президент хилира француз [[Робер Герен]]. ФИФАн эгидера хьалхара къийсамаш дӀабаьхьна [[1906 шо|1906 шарахь]] — бакъ дерг дийцича, къийсамаш беш башха аьттоне ФИФА ма-йеллара ца кхечира. Оцу факто, кхин экономикин цхьа могӀа факторшца цхьаьна, Герен хийцийтара президентан даржехь [[Ингалс]]ера [[Дэниэл Берли Вулфолл|Дэниел Вулфоллца]], ткъа Ингалс оцу хенахь ассоциацин декъахо йара. ФИФАн эгидера цул тӀаьхьара къийсамаш — [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1908|1908 шеран Лондонан Олимпийн ловзарийн]] футболан турнир — хилира мелла а аьтту болуш, делахь а цхьацца баланаш хилира, уьш боьзна бара Олимпийн ловзаршкахь профессионалан футболисташа дакъалацарца. ФИФА йеккъа Европин чоьхьара кхоллам хилла ца Ӏара, цунна йукъа [[1909 шо|1909 шарахь]] [[Къилба Африкин футболан ассоциаци|КъАР футболан ассоциаци]], [[1912 шо|1912 шарахь]] [[Аргентинин футболан ассоциаци|Аргентинин футболан ассоциаци]], [[1913 шо|1913 шарахь]] [[АЦШ футболан федераци]] дӀаэцча. [[Дуьненан хьалхара тӀом]] болуш ФИФАн ладаме халонаш хьийгира, хӀунда аьлча дукхаха болу ловзархой фронтехь хиларна, ткъа дуьненайукъара турнираш йан дӀасалелар хала дара. тӀом чекхбаьлча, Вулфолл валарца, ФИФАн коьрте хӀоттийра голландхо [[Хиршман, Карл Антон Вильгельм|Хиршман Карл]] (иза президент вацара, цуьнан дарж ФИФАн секретарь а, Сийлахь хӀазнахо а дара, фактехь куьйгалла дора кхочушдаран комитетан)<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|title=FIFA General Secretaries over the years}}</ref>. ФИФА кӀелхьара йаьккхира йерриг хӀаллака хуьлачух, амма цуьнан мах хилира йерриг [[Йоккха Британи|британин]] федерацеш йукъара йовлар, царна ца лаара хӀинцца хилла болчу мостагӀашца цхьана къийсамашкахь дакъа лаца. Дуьненан шолгӀа темал тӀаьхьа ФИФА шен кхиарехь керлачу тӀегӀане йелира. Массо а континенташна тӀехь кхоьллира футболан конфедерацеш, ФИФАн байракх кӀела йухайирзира Йоккха Британи, йукъакхета реза хилира [[ССРС]]. Футбол дуьнен тӀехь йаржаран аьтту бира телевизионехь футбол гайтаро. ХӀинца ФИФАх глобалан футболан йукъаралла хилла, цунна йукъара декъахой алсама бу [[ВКъКх]]чул. Кхолламан са хаъал тӀекхетта телевизионан футболан базаран либерализаци йинчул тӀаьхьа, жигара маркетинган политика лелайарна,тайп-тайпана футболан сурсаташ а, атрибутика а йохкарна. == ФИФА президенташ == [[Файл:Gianni Infantino 2011.jpg|thumb|220px|ФИФАн карара президент Инфантино Джанни]] {| class="wikitable" |- ! ! ЦӀе ! Мохк ! Хан |- ! 1 | [[Герен, Робер|Герен Робер]] | {{FRA}} | 1904—1906 |- ! 2 | [[Вулфолл, Дэниел|Вулфолл Дэниэл]] | {{GBR}} | 1906—1918 |- ! 3 | [[Риме, Жюль|Риме Жюль]] | {{FRA}} | 1921—1954 |- ! 4 | [[Селдрейерс, Рудольф-Вильям|Селдрейерс Рудольф]] | {{BEL}} | 1954—1955 |- ! 5 | [[Дрюри, Артур|Дрюри Артур]] | {{GBR}} | 1955—1961 |-228 ! 6 | [[Роуз, Стэнли|Роуз Стэнли]] | {{GBR}} | 1961—1974 |- ! 7 | [[Авеланж, Жоао|Авеланж Жоао]] | {{BRA}} | 1974—1998 |- ! 8 | [[Блаттер, Йозеф|Блаттер Зепп]] || {{Байракх/2|Швейцари|16px}} || 1998—2015 |- !— |[[Хаяту, Ӏисса|Хаяту Ӏисса]] (д.кх.) |{{CMR}} |2015—2016 |- ! 9 | [[Инфантино, Джанни|Инфантино Джанни]] || {{Байракх/2|Швейцари|16px}} / {{Байракх/2|Итали}} ||2016 дуьйна |} == Футболех ловзаран дуьненан чемпионат == {{main|Футболех ловзаран дуьненан чемпионат}} [[1921 шо|1921 шарахь]] [[Риме, Жюль|Риме Жюль]] хилира ФИФАн кхоалгӀа президент. Цуьнан куьйгаллица ФИФАс аьттонца дӀайаьхьира шиъ олимпийн турнир, иэшам бара, бакъ долуш, [[Футболех ловзаран Ингалсан гулйина команда|Ингалсан]] а, [[Футболех ловзаран Шотландин гулйина команда|Шотландин]] а командаш ца хилар бара. Оцу къовсамийн кхиамо а, ловзаран кхуьу цӀаро а таро йира ФИФАн футболан дуьненан чемпионат йаран болх меттаха баккха. Дуьххьара и болх айинера [[1928 шо|1928 шарахь]], ткъа [[1930 шо|1930 шарахь]] дӀайаьхьира хьалхара [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1930|дуьненан чемпионат]]. Иза хилира [[Уругвай]]хь, тола а [[Футболех ловзаран Уругвайн гулйина команда|уьш туьйлира]]. Экономикин къоьлла хиларна а, гена некъ бан безарна а коьрта европин гулйина командаш дакъа ца лецира, хӀетте а турнир кхиаме хилира, сацам бира дуьненан чемпионат рожехь йан. [[Дуьненан шолгӀа тӀом]] бахьнехь доцург, 1930 шарахь дуьйна Футболех ловзаран дуьненан чемпионат дӀахьо хӀора деа шарахь цкъа. ТӀаьххьара [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2018|турнир]] хилира [[Росси|Россехь]], толамхо хилира [[Футболех ловзаран Франции гулйина команда|Франции гулйина команда]]. [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2022|Хин йолу дуьненан чемпионат]] дӀахьур йу [[2022 шо|2022 шарахь]] [[КъатӀар]]ехь. [[2026 шо|2022 шеран]] дуьненан чемпионат хир йу [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2026|АЦШ, Канадехь, Мексикехь]]. == Кхин турнираш == Дуьненан чемпионаташ а, Олимпийн ловзарийн футболан турнираш йоцург, ФИФАс дӀахьо [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат (жимахой)|17 шо долчеран дуьненан чемпионаташ]] а, [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат (кегийрхойн)|кегийрхойн дуьненан чемпионаташ]]. Цул сов, дукха хан йоцуш кхоьллина [[Конфедерацийн кад]] цӀе йолу керла турнир, цигахь хӀора деа шарахь къовсам дӀахьо регионийн чемпионатийн толамхоша а, дуьненан чемпионаша а, турниран хӀусамдайша а. 2009 а, 2013 а шерашкара Конфедерацийн кедийн финалашкахь туьйлира Бразилин гулйина команда. Дуьненан чемпионатал цхьа шо хьалха и турнир хуьлу ДЧ хин йолу аренаш тӀехь, иза инарлин репетици хуьлу футболан коьрта форуман. Зударийн футбол кхиарца, ФИФА йолаелла [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат (зударий)|зударийн дуьненан чемпионаташ]] йан. Дуьххьара иштта турнир дӀайаьхьира [[1991 шо|1991 шарахь]]. Цул сов, [[2002 шо|2002 шарахь]] дуьйна дӀахьо [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат (20 шо кхачанза зудабераш)|зудаберийн ДЧ]]. [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат (17 шо кхачанза зудабераш)|Жимахойн зудаберийн дуьненан чемпионато]] шен истори йолийра [[2008 шо|2008 шарахь]]. Цхьаъ бен йоцу боккха [[футболан клуб|клубийн]] къовсам — [[Футболех ловзаран дуьненан клубийн чемпионат]]. Иза йукъайаьккхира йерриг континентийн клубийн чемпионаша дакъалоцуш [[Дуьненайукъара кад (футбол)|Дуьненайукъара кад]] (тайп-тайпана шерашкахь, тайп-тайпана цӀераш хилла Европин а, Къилба Америкин а клубийн чемпионашна йукъара къийсамаш) шорбархьама. [[Футболех ловзаран дуьненан клубийн чемпионат 2000|2000 шарахь]] башха хаза а ца хетта турнир дӀайаьккхира, амма хийцина меттахӀоттийра [[Япон]]ехь 2005 шарахь. ФИФАс кхин а куьйгалла до футболан бух тӀехь кхоьллина масех спортан тайпанна — масала, [[пляжан футбол]]ан (хьажа [[пляжан футболех ловзаран дуьненан чемпионат]]) а, [[мини-футбол]]ан ([[мини-футболех ловзаран дуьненан чемпионат]]) а. == Ловзаран бакъонаш == [[Футболан бакъонаш]] еккъа ФИФАн карахь йац; уьш лелайо [[ИФАБ|Футболан Ассоциацийн Дуьненайукъара Кхеташоно]] ({{lang-en|International Football Association Board, IFAB}}). Оцу кхеташонера 4 меттиг — 50 % — дӀалоцу ФИФАс, йисина йиъ дӀалоцу, футбол кхолларехь а, кхиорехь а британхоша мах ца хадалуш дакъа лацарна, [[Ингалсан футболан федераци|Ингалсан]], [[Шотландин футболан ассоциаци|Шотландин]], [[Уэльсан футболан ассоциаци|Уэльсан]], [[Къилбаседа Ирландин футболан ассоциаци|Къилбаседа Ирландин]] футболан федерацийн векалша. == Структура == [[Файл:2014 FIFA Convention Center.jpg|thumb|200px|Цуьрихера ФИФАн штаб-квартира]] [[Файл:World Map FIFA.svg|thumb|400px|Конфедерацешка декъна дуьненан карта. {{легенда|#4682b4|[[УЕФА]]}} {{легенда|#ffb6c1|[[Азин футболан конфедераци|АФК]]}} {{легенда|#deb887|[[Африкин футболан конфедераци|АфФК]]}} {{легенда|#ffd700|[[Океанин футболан конфедераци|ОФК]]}} {{легенда|#db7093|[[КОНКАКАФ]]}} {{легенда|#8fbc8f|[[КОНМЕБОЛ]]}} {{легенда|#D3D3D3|[[NF-Board]]}}]] ФИФА — Швейцарин законашца кхоьллина дуьненайукъара футболан федераци. Кхолламан штаб-квартира йу [[Цуьрих]]ехь. Кхолламан лакхара меже йу ФИФАн конгресс, цунна йукъайогӀу хӀора футболан федерацин ассоциаци. Кхоьллинчу хенера дуьйна, 1904 шарахь, йина йерриг 66 ФИФАн конгрессийн сесси, амма хӀинца уьш шарахь цкъа бен ца хуьлу, цул сов, 1998 шарахь дуьйна практика йолийна Конгрессан рогӀера йоцу сессеш йаран. Гуламийн сацам цахеддаш уьйр йолуш бу уставца, уьш лелорца, ФИФАн куьйгаллин даржашца. Конгрессан бен бакъо йац ФИФАн уставан хийцамаш бан, кхин а сессешкахь шеран чоташ чӀагӀйо, сацамаш хуьлу керла къоман ассоциацеш дӀаэцарехь, харжамаш бо. Конгрессехь ФИФАн президентан, цуьнан инарлин секретаран, кхолламан кхочушдаран комитетан кхечу векалийн харжамаш дӀахьо, тӀаьхьарчу масех шарна. Кхин а [[футболех ловзаран дуьненан чемпионат]] хинйолу меттигаш хоржу<ref name="fifa-congress">{{Cite news |date=27 May 2011 |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html|title=FIFA Congress|publisher=FIFA}}</ref>. ХӀора къоман футболан ассоциацин цхьа аз бен дац, шен бараме йа футболан Ӏаткъаме а ца хьоьжуш. Президент а, инарлин секретарь а ФИФАн кхолламан белхан хӀора шеран жоьпаллехь волу коьрта чинхо ву, и болх цхьаьна бо инарлин секретаро, шен 280 бертан декъахочуьнца. Коьртехь президент волу ФИФАн кхочушдаран комитет йу, шина конгрессан йукъахь сацам беш йолу коьрта меже. Дерриг дуьненахь ФИФА кхолламан структура хӀоттайо, кхочушдаран комитето йа Конгрессо кхоьллина гуттаренна комитетийн, бертан масех кхин межено. Оцу меженашна йукъахь йу финансийн комитет, низаман комитет, Суьдхойн комитет, кхин а. Цул сов, дерриг дуьненахь кхоьллина президенташ, кхочушдаран комитет, конгрессаш йалхи ФИФАн конфедерацешкахь. Уьш лерина йу тайп-тайпана континенташкахь а, дуьненан регионашкахь аловзаран тӀаьхьа терго йан. Континентийн конфедерацеш хила еза ФИФАн уставаца а, ФИФАн конфедерацийн декъахо хила хӀоттийна биллам. Регионийн цхьаьнакхетараллин исписка иштта кепара йу: * [[Азин футболан конфедераци|АФК — Азин футболан конфедераци]] — [[Ази]] а, [[Австрали]]'''<ref name=":0" />''' а. * [[Африкин футболан конфедераци|АфФК — Африкин футболан конфедераци]] — [[Африка]]. * [[КОНМЕБОЛ|КОНМЕБОЛ — Къилбаамерикин футболан конфедераци]] — [[Къилба Америка]]. * [[КОНКАКАФ|КОНКАКАФ — Къилбаседа, Йуккъера Америкин а, Карибин бассейнан футбола конфедераци]] — [[Къилбаседа Америка]] а, [[Йуккъера Америка]] а. * [[Океанин футболан конфедераци|ОФК — Океанин футболан конфедераци]] — [[Океани]]. ([[Австрали]] йоцург'''<ref name=":0" />''') * [[УЕФА|УЕФА — Европин футболан ассоциацийн барт]] — [[Европа]]. Европехь а, Азехь а мехкаш долу пачхьалкхаша шешша билгаладоккхура муьлхачу конфедерацин йукъайаха йеза. Цундела [[Российн футболан союз|Росси]], [[Туркойчоьнан футболан федераци|Туркойчоь]], [[Кхазакхстанан футболан федераци|Кхазакхстан]] (2001 шарахь дуьйна АФК йукъахь лаьттина) УЕФА йукъайогӀу. Кхин а цунна йукъадогӀу Азин мехкаш: [[Кипран футболан федераци|Кипр]], [[Гуьржийн футболан федераци|Гуьржийчоь]], [[Эрмалойчоьнан футболан федераци|Эрмалойчоь]], [[Азербайджанан футболан федерацийн ассоциаци|Азербайджан]]. [[Израилан футболан ассоциаци|Исраил]] [[1994]] шарахь дуьйна УЕФА декъахо хилира дуккха а шерашкахь [[Гергара Малхбале]]ра лулахоша бойкот латтийначул тӀаьхьа. ТӀаьххьара [[УЕФА]]х схьакхеттарш хилира [[Ӏаьржаламанчоь]] (2007), [[Гибралтар]] (2013), [[Республика Косово|Косово]] (2016). == ФИФАн экономика == {{main|ФИФАн экономика}} Хьалхара ткъе ворхӀ шарахь ФИФА лаьттара масех жигархочух, йацара шен долара штаб-квартира, цуьнан эгидин кӀелахь матчаш ца ловзайора. Къоман гулйина командаша токхура декъахойн ахча 50 французийн франкийн барамехь. [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1966|1966 шеран дуьненан чемпионатехь]] [[Ингалс]]ехь ФИФАн дуьххьара са хилира 12 млн фунтан<ref name="newsru">[http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 ЧМ-2014: Бразилия платит, ФИФА зарабатывает?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810062903/http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 |date=2016-08-10 }} / [[NEWSru.com]]</ref> барамехь. 1971 шарахь, ФИФАн президент [[Авеланж, Жоао|Авеланж Жоао]]<ref name="newsru" /> волуш, йолайелира футболан коммерци, ткъа 90-гӀа шераш чекхдовлуш цунах хилира дукха миллиардан самукъадаккхаран индустри<ref name="esquire">[http://esquire.ru/fifa По-другому уже не МОК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530004436/http://esquire.ru/fifa |date=2015-05-30 }} / [[Esquire]]</ref>. ФИФАс шарахь доккху ахчан йуккъера барам 30 миллион евро, иза кхолламан санах 10 % бен йац. Дисинарг доькъу шен йукъара федерацешна<ref name="newsru" />. Федераци налог йоцу статус йу<ref>[http://isport.ua/football/europe/news/89074.html ФИФА и УЕФА не будут платить налоги] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530010325/http://isport.ua/football/europe/news/89074.html |date=2015-05-30 }} / iSport.ua</ref>. ФИФА санан йаззамах цхьаъ бу компьютеран [[Electronic Arts]] ловзар дечу компаница цхьаьнагӀуллакдар, цхьаьна [[FIFA (ловзарийн сери)|FIFA]] ловзарийн сереш йеш. 1990-гӀа шерашкахь кхаа [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат|мундиалан]] [[Европин гайтаран барт|Европин гайтаран бертан]] телевизионан бакъонаш йохкарх ФИФАс даьккхина 310 миллион АЦШ доллар<ref name="доходы фифа" />. ФИФАн чоьтийн жамӀашца 2007—2010 шерийн муьрехь кхолламо даьккхира 631 миллион АЦШ доллар. Харж хилира — 3,558 млрд доллар, са — 4,189 млрд доллар. Резерван фонд хилира 1,28 миллиарда доллар<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/04/fifa ФИФА заработала 631 миллион долларов за 4 года] / [[Lenta.ru ]]</ref>. 2010 шарахь ФИФАн рекламех хилла са [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2006|2006 шеран дуьненан чемпионатехь]] хиллачул шозза совйаьлла, хилла 3,2 млрд доллар. И ахча дукха ду цхьацца мехкийн [[дерриг чоьхьара сурсат]]ел<ref>[http://news.rambler.ru/6954981/ Доходы ФИФА от рекламы удвоились по сравнению с ЧМ-2006 / И превзошли ВВП многих африканских стран] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529222830/http://news.rambler.ru/6954981/ |date=2015-05-29 }} / [[Рамблер]]</ref>. 1982 шарахь дуьйна ФИФАн официалан спонсораш а, коммерцин накъостий а хилла 35 компани<ref>[http://sportaso.info/?p=1112 Спонсоры и партнёры чемпионата мира по футболу с 1982 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024004958/http://sportaso.info/?p=1112 |date=2020-10-24 }} / sportaso.info</ref>, царна йукъахь йалх топови а, бархӀ шолгӀа тӀегӀанан а спонсораш. Дуьненан чемпионатехь спонсорех 1,4 млрд АЦШ доллар са хилла<ref name="доходы фифа" />. 2015 – 2018 шерашкахь официалан партнёр хилла [[Газпром]]<ref>[http://top.rbc.ru/economics/14/09/2013/876719.shtml Газпром стал официальным партнёром FIFA на 2015—2018 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213151210/http://top.rbc.ru/economics/14/09/2013/876719.shtml |date=2015-02-13 }} / [[РБК (медиахолдинг)|РБК]]</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em;float:right" |+ '''ТӀаьххьара пхи дуьненан чемпионатах ФИФАн хилла са'''<ref name="доходы фифа">[http://championat.com/business/article-199138-skolko-fifa-zarabatyvaet-na-chempionatakh-mira.html Сколько ФИФА зарабатывает на чемпионатах мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180327212903/https://www.championat.com/business/article-199138-skolko-fifa-zarabatyvaet-na-chempionatakh-mira.html |date=2018-03-27 }} / [[Чемпионат.com]]</ref> !Турнир !ТВ са <br>''(АЦШ долларшкахь)'' !Спонсорех са <br>''(АЦШ долларшкахь)'' !Йерриг са <br>''(АЦШ долларшкахь)'' |- ![[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1998|ЧМ 1998]] |120 млн. |245 млн. |365 млн. |- ![[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002|ЧМ 2002]] |1,6 млрд. |810 млн. |2,5 млрд. |- ![[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2006|ЧМ 2006]] |1,7 млрд. |785 млн. |3,2 млрд. |- ![[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2010|ЧМ 2010]] |1,1 млрд. |1,1 млрд. |2.4 млрд. |- ![[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2014|ЧМ 2014]] |1,7 млрд. |1,4 млрд. |4 млрд. |} == СовгӀаташ == ФИФАс хӀора шарахь [[ФИФА шеран ловзархо|шеран ловзархо]] совгӀат ло. СовгӀат ло хӀора шарахь хуьлучу церемонехь, шен долара а, клубан а, гулйина командин а кхиамаш къобал бар ду иза. [[2004 шо|2004 шарахь]] ФИФАс [[Футболех ловзаран Францин гулйина команда|Францин]] а, [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразилин]] а йукъахь «БӀешеран матч» йира. Цул сов, ФИФАс векал вира йерриг хенан уггаре дика ловзархо [[Пеле]] уггаре дика ловзархойн исписка йан. Оцу испискин цӀе тиллира «''[[ФИФА 100|FIFA 100]]''», цунна йукъавахара левзина валанза 50 ловзархо (царна йукъахь йара [[Хэмм, Миа|цхьа зуда]]), 75 левзина ваьлла ловзархо (царна йукъахь ша Пеле вара, амма велларг цхьан а йукъа ца туьйхира; оцу ловзархошна йукъахь иштта йара [[Экерс, Мишель|цхьа зуда]]). Йуьхьанца план йара, исписки йукъа 100 ловзархо вахийта, амма Пелес хаийтира шега 100 ловзархо харжалур вац аьлла. == Коррупцин дов == {{Коьрта йаззам|ФИФАн коррупцин дов}} 2015 шарахь доккха коррупци дов<ref>FIFA Indictments https://www.nytimes.com/interactive/2015/05/27/sports/soccer/document-fifa-indictments.html?_r=0</ref> иккхира, цуьнан жамӀ хилира зуламан гӀуллакх долор кхочушдаран комитетан йалх декъахочун дуьхьала (турнир йаран мохк харжаран жоьпаллехь болу). 2015 шеран 28 майхь — йалханнах веаммо шайн бехк тӀелецира, дийцира, белхан 10 шарахь 10 млн евро кхаъ эцна шеш аьлла. === ФИФА керла президент харжар === {{main|ФИФА рогӀера йоцу конгресс (2016)}} 2015 шеран 2 июнехь ФИФАн президента Блаттер Йозефа дӀакхайкхийра ша дарж дитарх<ref>[http://tass.ru/sport/2013996 Йозеф Блаттер подаст в отставку с поста президента ФИФА]</ref>. Кхолламан керла коьртан харжамаш хилира [[2016 шо|2016 шеран]] 26 февралехь<ref>[http://www.championat.com/football/news-2159363-kongress-na-kotorom-vyberut-prezidenta-fifa-projdjot-v-period-s-dekabrja-po-mart.html Конгресс, на котором выберут президента ФИФА, пройдёт в период с декабря по март]</ref>. 26 июнехь Блаттера кхайкхийра, ша дӀавала гӀерташ вацара аьлла<ref>{{Cite web|url = http://www.utro.ru/news/2015/06/26/1248187.shtml|title = Блаттер не уходит с поста президента FIFA|author = |work = |date = |publisher = }}</ref>. 2015 шеран 12 ноябрехь зорба туьйхира кхолламан коьртан харжамашка витина пхеа кандидатан испискин: * УЕФА инарлин секретарь [[Инфантино, Джанни|Инфантино Джанни]] (Швейцари), * паччахьан кӀант [[Ӏали бин аль-Хьусейн]] (Урдан), * ФИФА инарлин секретаран хилла гӀовс [[:en:Jérôme Champagne|Жером Шампань]] (Франци), * [[КъАР]]ан хилла министр [[:en:Tokyo Sexwale|Токио Сексвале]], * [[Азин футболан конфедераци]]н шайх [[Салман бин ИбрахӀим Аль-Халифа]] корта ([[Бахьрайн]]). Либерин футболан ассоциацин коьртан [[:en:Musa Bility|Муса Билитин]] кандидатура дӀайаьккхира кандидатийн «тешаме хилар» теллича. Кхин а цхьамма УЕФАн президента [[Платини, Мишель|Платини Мишела]] чуделла кехаташ ФИФАс тоцадира, хӀунда аьлча 2015 шеран октябран йуьххьехь ФИФАн этикин комитето Платини (ткъа иштта Блаттер Зепп) футболан гӀуллакхера 90 денна дӀаваьккхира швейцарин Ӏедало бен таллам бахьнехь. Платинис ша йукъараваккхаран апелляци елира, амма цуьнга ФИФАн апелляцин комитет ца хьаьжира. Инфантинос шен кандидатура йукъарайоккхур йу моьттура, нагахь Платини харжамашна йукъа витахь, амма декабрехь ФИФАн этикин комитето сацам бира француз бархӀ шарна футболан гӀуллакхан гена ваккха, Блаттер санна<sup>[[Платини, Мишель#cite%20note-21|[19]]]</sup>. 2016 шеран 26 февралехь Конгрессехь кхаж тесна, шинне а турехь туьйлира Инфантино, цунах хилира керла ФИФАн президент (2019 шеран 5 июнехь йуха хаьржина шолгӀачу хенан<sup>[[Инфантино, Джанни#cite%20note-3|[3]]]</sup>). == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Хьажоргаш == {{Гергара проекташ}} * [http://ru.fifa.com Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013215910/http://ru.fifa.com/ |date=2013-10-13 }} * [https://www.youtube.com/user/FIFATV Официальный канал на YouTube] {{АХь}} {{ФИФА}} {{Мини-футбол}} {{ФИФА президенташ}} {{Аьхкенан Олимпийн дуьненайукъара федерацийн ассоциаци}} [[Категори:ФИФА|*]] [[Категори:Дуьненайукъара футболан куьйгаллин меженаш|*]] [[Категори:Аьхкенан Олимпийн дуьненайукъара федерацийн ассоциаци]] oe8mt3a1u6p1azv0t4egcqp37svvh7x Кеп:Хаий шуна:01-1 10 1419685 25778761 11772182 2026-09-21T23:36:08Z Takhirgeran Umar 1134 25778761 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{doc}}</noinclude> [[Файл:WomenOaxacaDress 02.JPG|right|120px|Мексиканские девушки в традиционных ручной работы уипилях штата Оахака]] * Со времён [[ацтеки|ацтеков]] носят по сей день популярную '''[[Уипиль|женскую одежду]]''' {{наилл}} коренных народов [[Латинская Америка|Латинской Америки]]. * '''[[Майер, Ганс (физик)|Немецкий физик-антифашист]]''' передал англичанам '''[[Ословский доклад|важные военные секреты]]'''. * '''[[Кеннеди, Джозеф II|Племянник]]''' президента [[Кеннеди, Джон Фицджералд|Кеннеди]] попадал в [[Угон Boeing 747 в Южный Йемен|воздушные заложники]]. * В [[Цуьрих]]ском «[[Кабаре Вольтер]]» '''[[Ленин и шахматы|лидер большевиков играл в шахматы]]''' с [[Тристан Тцара|основателем дадаизма]]. [[Файл:All Saints' Cathedral, Cairo, Episcopal Diocese of Egypt.jpg|right|100px|Собор Всех Святых в Каире]] * '''[[Собор Всех Святых (Каир)|Англиканский собор Каира]]''' {{наилл}} появился благодаря строительству [[Мост 6 октября|моста]]. * '''[[Кавалло, Джимми|Один из пионеров]]''' [[рок-н-ролл]]а, возможно, причастен к созданию государственного танца [[Южная Каролина|Южной]] и [[Северная Каролина|Северной Каролины]]. * Историк [[Викторианская эпоха|Викторианской эпохи]] назвал '''[[Де Веры|знатный род]]''' «самой длинной и самой славной линией дворянства, какую знала Англия». * Связь между '''[[Константа Рамануджана — Зольднера|двумя]]''' [[Постоянная Эйлера — Маскерони|математическими константами]] известна, но выразить её [[Аналитическое выражение|конечной формулой]] нельзя. [[Файл:0060Ca. Botanical Garden of Peter the Great.jpg|right|120px|Водная оранжерея Ботанического сада Петра Великого]] * [[Виктория амазонская|Викторию амазонскую]] {{наилл}} ежегодно высевают в '''[[Водная оранжерея Ботанического сада Петра Великого|петербуржской оранжерее]]''' с 1853 года, не считая двух перерывов на войны. * За участие в программе «[[Особый взгляд]]» [[Каннский кинофестиваль 2023|Каннского кинофестиваля]] в [[Иран]]е могут '''[[Асгари, Али|забрать паспорт]]'''. * [[Тетерин, Тимофей Иванович|Опальный дворянин]] эпохи [[Иван Грозный|Ивана Грозного]] '''[[Послание Ивана Грозного Тимофею Тетерину|оказался]]''' «расстригой-богатырём». * [[Флейт]] '''«[[Лавенсар]]»''' разбился у [[Мощный (остров)|одноимённого острова]]. {{-}} {{clear|1={{{clear-inline|both}}}}} <noinclude> {{translate|Оьрсийн маттахь ду}} [[Категори:Кепаш:Хаий шуна]] </noinclude> 0p2zfnnol9eni03z7v87kgkqoaoxdeg Кеп:Хаий шуна:04-11 10 1419797 25778749 25667378 2026-09-21T23:29:12Z Takhirgeran Umar 1134 25778749 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{doc}}</noinclude> [[Файл:Церковь Филиппа (надвратная).jpg|right|100px|Вадайн Иверин монастыран Филиппан килс]] * '''[[Надвратни килс]]''' {{на илл}} — [[Шираоьрсийн архитектура|шираоьрсийн архитектурин]] амалехь шакепара архитектурин прием йу. * '''[[Кенни, Элизабет|Банижас]]''' 30 шарахь гергга лардира [[полиомиелит]]ан [[Физиотерапи]]н шен хьесап [[Австрали|даймахкахь]]. * [[Цуьрих]]ан [[Вальдман, Ханс|мэра]] дакъалаьцна [[содоми]]хь бехке вина '''[[Хоэнбург, Рихард фон|элин]]''' [[аутодафе]]хь, ткъа тӀаьхьо корта баьккхина изза бехк тӀебиллина, къизаллина а, коррупцина а. * '''[[Гезг (дийцар)|Мистикин дийцаран]]''' [[Эверс, Ганс Гейнц|авторо]] схьаэцна [[Сексан каннибализм|сюжетан ойла]] гезгашкара. [[Файл:Dicrurus bracteatus - Wonga.jpg|right|100px|Dicrurus bracteatus]] * Тамашена декъаделла цӀога а долу, цӀий басахь цӀен бӀаьргаш болу '''[[Dicrurus bracteatus|олхазар]]''' {{на илл}} — дика йухаолу аьзнаш. * '''[[Опи, Джон|Корнуоллера исбаьхьалчо]]''' «цкъан а суьрташ ганза» ша Ӏемана исбаьхьалча ву моттийтара. * [[Рэдклифф, Дэниел|Рэдклиффа]] коьрта роль йаьккхира '''биографин фильмехь''', йишлакхарца битам битина [[Странный Эл Янкович|пародистана]]. * Чехийн '''[[Херман, Зденек|Ӏилманчо]]''' шен исбаьхьалчийн а, скульпторан а похӀма лелийна Ӏилманан гӀирсаш беш. [[Файл:Skopje B1 (18).jpg|right|100px|Македонера жуьгтийн Холокостан Мемориалан йукъ йолчура иэс]] * Къилбаседа Македонин '''[[Македонера жуьгтийн Холокостан Мемориалан йукъ йолчура иэс|дагабогӀу 7148 македонин жуьгтий]]''' {{на илл}}, [[Треблинка|Треблинкехь]] байина болу. * '''[[Либерия (фотография)|Ӏаьржа-кӀайн суьрто]]''' гӀодира исбаьхьалчин дешархочун хила [[Фотожурналистика]] [[Картье-Брессон, Анри|кхоьллинчарехь цхьаъ]]. * '''[[Байкеев, Мирзаджан Курамшиевич|Хьалхара гӀезалойн скульпторо]]''' дакъалаьцна Эрмитажан коллекцийн кхаа эвакуацехь. * [[Хилтон, Пэрис|Пэрис Хилтонал]] а, [[Кардашьян, Ким|Ким Кардашьянал]] а америкин '''[[Анджелин (мини-сериал)|медийн жӀара]]''' йара '''[[Анджелин]]'''. {{-}} {{clear|1={{{clear-inline|both}}}}} <noinclude> [[Категори:Кепаш:Хаий шуна]] </noinclude> g0zkdy2lbcie5sj4ga0is5e2q9wwm47 Турищева, Людмила Ивановна 0 1748553 25778539 11766145 2026-09-21T22:50:11Z InternetArchiveBot 24482 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 25778539 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой|Турищев}} {{Гимнаст |ЦӀе = |Сурт = |Шоралла = |Куьг = |Сте-боьршалла = сте |Йуьззина цӀе = |Оригиналан цӀе = |Харц цӀераш = |Гражданалла = |Говзалла = |Клуб = [[Спортан йукъаралла Динамо|Динамо]] |Вина терахь = |Вина меттиг = |Кхелхина терахь = |Кхелхина меттиг = |Карьеран шераш = 1968—1976 |Белхан агӀо = |Тренераш =[[Вассерман, Ким Ефимович|Вассерман Ким]];<br>[[Растороцкий, Владислав Степанович|Растороцкий Владислав]] |Локхалла = 160 см |Возалла = 52 |Дч командийн къовсам = |Дч хьуьнарш къовсар = |Дч гӀорторан кхоссадалар = |Дч тайп-тайпана лакхалле брусаш = |Дч хен = |Дч шен лаамехь упражненеш = |Ои командийн къовсам = |Ои хьуьнарш къовсар = |Ои гӀорторан кхоссадалар = |Ои тайп-тайпана лакхалле брусаш = |Ои хен = |Ои шен лаамехь упражненеш = |Мидалш = {{турнир|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш|Олимпийн ловзарш]]}} {{мидал|Деши|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1968|Мехико 1968]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1968|команда]]}} {{мидал|Деши|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1972|Мюнхен 1972]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1972|хьуьнарш къовсар]]}} {{мидал|Деши|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1972|Мюнхен 1972]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1972|команда]]}} {{мидал|Дети|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1972|Мюнхен 1972]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1972|паргӀата]]}} {{мидал|Борза|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1972|Мюнхен 1972]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1972|гӀорторан кхоссайалар]]}} {{мидал|Деши|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1976|Монреаль 1976]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1976|команда]]}} {{мидал|Дети|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1976|Монреаль 1976]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1976|паргӀата]]}} {{мидал|Дети|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1976|Монреаль 1976]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1976|гӀорторан кхоссайалар]]}} {{мидал|Борза|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1976|Монреаль 1976]]|[[Спортан гимнастика аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1976|хьуьнарш къовсар]]}} {{турнир|[[Гимнастикехь дуьненан чемпионат|Дуьненан чемпионаташ]]}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1970|Любляна 1970]]|команда}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1970|Любляна 1970]]|хьуьнарш къовсар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1970|Любляна 1970]]|паргӀата}} {{мидал|Дети|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1970|Любляна 1970]]|брусаш}} {{мидал|Борза|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1970|Любляна 1970]]|гӀорторан кхоссайалар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1974|Варна 1974]]|команда}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1974|Варна 1974]]|хьуьнарш къовсар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1974|Варна 1974]]|хен}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1974|Варна 1974]]|паргӀата}} {{мидал|Дети|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1974|Варна 1974]]|гӀорторан кхоссайалар}} {{мидал|Борза|[[Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионат 1974|Варна 1974]]|брусаш}} {{турнир|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат|Европин чемпионаташ]]}} {{мидал|Борза|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1969 (зударий)|Ландскруна 1969]]|хьуьнарш къовсар}} {{мидал|Борза|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1969 (зударий)|Ландскруна 1969]]|брусаш}} {{мидал|Борза|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1969 (зударий)|Ландскруна 1969]]|паргӀата}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1971 (зударий)|Минск 1971]]|хьуьнарш къовсар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1971 (зударий)|Минск 1971]]|гӀорторан кхоссайалар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1971 (зударий)|Минск 1971]]|паргӀата}} {{мидал|Дети|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1971 (зударий)|Минск 1971]]|брусаш}} {{мидал|Дети|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1971 (зударий)|Минск 1971]]|хен}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1973 (зударий)|Лондон 1973]]|хьуьнарш къовсар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1973 (зударий)|Лондон 1973]]|гӀорторан кхоссайалар}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1973 (зударий)|Лондон 1973]]|брусаш}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1973 (зударий)|Лондон 1973]]|хен}} {{мидал|Деши|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1973 (зударий)|Лондон 1973]]|паргӀата}} {{мидал|Борза|[[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1975 (зударий)|Шиен 1975]]|паргӀата}} {{турнир|Пачхьалкхан совгӀаташ}} {{МогӀа |{{Ленинан орден}} |{{Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден}} |{{Стун Ольгин III тӀегӀанан орден}} }} {{МогӀа |{{Кеп:ССРС Спортан хьакъ долу говзанча}} |{{Борзанан Олимпийн орден}} }} }} '''Тури́щева Людми́ла Ива́новна''' ({{ВД-Преамбула}}) — советийн [[Спортан гимнастика|гимнастка]]. Доьазза [[Олимпийн ловзарш|олимпийн чемпионка]], дуккха а дуьненан а, Европин а чемпионка. [[ССРС спортан хьакъ долу говзанча]] (1970). Украинин гимнастикин Федерацин президент (1991—2000). == Биографи == Турищева Людмила йина 1952-чу шеран октябрь беттан 7-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь. Спортан гимнастика Ӏамо йолийра иза шен 10 шо долуш, [[Вассерман, Ким Ефимович|Вассерман Киман]] куьйгаллица, иза кхузза веира церан цӀа да-нана долчу, уьш а, ша Людмида а бертабало гӀерташ, похӀма долу йоӀ оцу спорте лелийта аьлла. Оцу хенахь дуьйна гира цунна хин йолу чемпионан аматаш, лаам болу амал, тӀалам, упражненеш йеш нийсалла, комбинацеш йеш къарцайалар. 1964 шарахь Вассерман Кима дӀайелла йоӀрийн тоба, йукъахь Турищева Людмила йолу, [[Растороцкий, Владислав Степанович|Растороцкий Владиславан]] (Растороцкийс Ӏамабора беккъа зудабераш, ткъа Вассермана кӀентий шена битина). Людмилас шен дуьххьарлера Олимпийн дашо мидал йаьккхира шен 16 шо долуш 1968 шарахь Мехикохь хиллачу Олимпиадехь. ССРС тобанан декъашхо йолуш, Воронина Зинаидица а, Кучинская Натальяца а, Петрик Ларисица а, Карасева Ольгица а, Бурда Любовьца а цхьаьна Турищевас толам баьккхира тобанийн къовсамехь. Людмила дуьххьара абсолютан дуьненан чемпион хилира 1970 шарахь Люблянехь; 1971 шарахь цо тӀетоьхна Европин абсолютан чемпионан цӀе. Дукха хан йалале, спортхо Соьлжа-гӀалара Дона-тӀера-Ростове дӀа а йахана, Ростоврчу хьехархойн институте деша хӀоьттира, кхидӀа а лакхарчу тӀегӀанехь къовсалуш. 1972 шеран [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1972|XX Олимпийн ловзаршка]] [[Мюнхен]]е спортхо йеира советийн гулйина командин лидер йолуш, йаьккхира шиъ дашо мидал командица а, хьуьнарш къовсуш а. [[1973 шо|1973 шарахь]] йуха а хилира [[Спортан гимнастикехь Европин чемпионат 1973 (зударий)|Европин абсолютан чемпион]], кхин шо а даьлча — абсолютан дуьненан чемпион. 1974 шарахь чекйаьккхира Ростовн хьехархой институт. Шен кхоалгӀачу [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1976|Олимпиадехь Монреалехь]] 1976 шарахь Турищева, советийн гимнастикин гулйина командин капитан, даьккхира деши командин хьалхейаккхарехь, шиъ дети совгӀат паргӀата упражненеш а, [[гӀорторан кхоссайалар]]ехь а, борзанан совгӀат даьккхира хьуьнарш къовсарехь. Олимпийн ловзарш чекхдаьлча иза йоккхачу спортера дӀайелира, тренер хилира. Шен спортан карьерехь Турищева Людмилас йаьккхира 137 мидал тайп-тайпана дикаллин толамаш дахарна къовсамашкахь. 1978 шарахь дуьйна [[ССКП]] декъахо. Украинин ЧГӀМ полковник. 1986 шарахь чекхйаьккхира [[Пачхьалкхан шозза орденлелийна физикин оьздангаллин П. Ф. Лесгафтан цӀарах институт]]ан аспирантура (гимнастикин теорин а, методикин а кафедра). Оццу шарахь чекхдаьккхира диссертаци «Компоненты исполнительского мастерства гимнасток и методы их оценки» теманца хьехархойн Ӏилманийн кандидат Ӏилманчин тӀегӀа йаккхархьама. == Доьзал == Майра (1977 шарахь дуьйна) — [[Борзов, Валерий Филиппович|Борзов Валерий Филиппович]] (вина 1949), гӀараваьлла советийн йайнатлет. Ловзар дӀадаьлча кхелхина [[Киев]]. * ЙоӀ — Борзова Татьяна Валерьевна (йина 1978), жима йолуш гимнастике лелара иза, цул тӀаьхьа йайн атлетике лелара, 11 шо кхаьчча, йадарехь спортан говзанчийн кандидатийн стандарте кхаьчна. Иштта спринтехь а къовсалуш йара иза. Дизайнан университет чекхйаьккхина цуо, модин дизайнан говзалла карайерзийна. Шен майрачуьнца Денисца а, церан берашца а Канадерчу Торонто гӀалахь йехаш йю иза. Цуьнан майрачун, неканча хиллачу, теннисан клуб йу. ** ЙоьӀа бераш — Егор, Тимофей, Илья (бина Канадехь). == СовгӀаташ == * 1972 — [[Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден]] * 1976 — [[Ленинан орден]] * [[ВЛКСМ сийлахь седа]] * 1978 — [[Олимпийн орден|Олимпийн Орден, Борзанан седа]] * [[Стун Ольгин орден]] III-гӀа тӀегӀанан (16.01.2009)<ref>{{Cite web |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/26/2009 |title=Указ Президента Украины № 26/2009 від 16 січня 2009 року «Про відзначення державними нагородами України» |access-date=2016-06-25 |archive-date=2016-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815152118/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/26/2009 |url-status=live }}</ref> == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} == Библиографи == * {{книга |автор=Турищева Л. И. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Жизнь моя — гимнастика |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Советская Россия |год=1986 |том= |страницы= |страниц=160 |серия= |isbn= |тираж=50 000}} == Литература == * {{ОЭ|Турищева Людмила Ивановна}} * {{книга|автор=Аслаханов С-А. М., Хизриев Х. Х.|заглавие=Физическая культура и спорт Чечни: истоки и современность|место=М.|издательство=Перо|год=2015|страниц=240|страницы=193—194|isbn=978-5-0008-6997-0|ref= }} * {{книга|автор=Голубев В. Л.|заглавие=Людмила Турищева|место=М.|издательство=Физкультура и спорт|год=1977|страниц=41|серия=Герои олимпийн игр|isbn= |тираж=50000}} * {{книга|автор=Малов В. И.|заглавие=Сто великих Олимпийн чемпионов|ссылка=https://archive.org/details/stovelikikholimp0000malo|место=М.|издательство=Вече|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/stovelikikholimp0000malo/page/309 309]—313 |страниц=480|серия=100 великих|isbn=5-9533-1078-1|тираж=7000}} * {{книга|автор=Самин Д. К.|заглавие=Самые знаменитые спортсмены России|место=М.|издательство=Вече|год=2001|страниц=512|серия=Самые знаменитые|isbn=5-7838-0833-4|тираж=10000}} == Хьажоргаш == * [http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=6643 Краткие сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063638/http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=6643 |date=2016-03-04 }} === Видео === * [https://www.youtube.com/watch?v=n9gBk0P9yEc Ольга Корбутан лерина документалан фильм-биографин кийсиг, Турищева йукъайаьллачхенахь утарма каглуш видеойаззам, кхин а цунах спортхочух санна комментареш а].{{ref|en}} * Документалан фильм «[[Йоккха гимнастика]]» (1975), Турищева Людмилина лерина йу * Документалан фильм «[[Мурст а, шераш а]]» (1974) {{Спортан гимнастикехь Олимпийн чемпионкаш — Абсолютан хьалхейаккхар}} {{Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионкаш — Абсолютан хьалхейаккхар}} {{Спортан гимнастикехь хена тӀехь упражненин дуьненан чемпионкаш}} {{Спортан гимнастикехь паргӀата упражненин дуьненан чемпионкаш}} {{Спортан гимнастикин ССРС зударийн гулйина команда Олимпийн ловзаршкахь 1968}} {{Спортан гимнастикин ССРС зударийн гулйина команда Олимпийн ловзаршкахь 1972}} {{Спортан гимнастикин ССРС зударийн гулйина команда Олимпийн ловзаршкахь 1976}} {{АХь}} [[Категори:Спортан гимнастикехь ССРС чемпионаш]] [[Категори:Спортан гимнастикехь Олимпийн чемпионаш]] [[Категори:ССРСн Олимпийн чемпионаш]] [[Категори:1968 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш]] [[Категори:1972 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш]] [[Категори:1976 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш]] [[Категори:1972 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой]] [[Категори:1976 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой]] [[Категори:1972 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой]] [[Категори:1976 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой]] [[Категори:Гимнасташ 1968 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]] [[Категори:Гимнасташ 1972 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]] [[Категори:Гимнасташ 1976 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]] [[Категори:Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионаш]] [[Категори:Спортан гимнастикин Европин чемпионаш]] [[Категори:ССКП декъахой]] [[Категори:ВЛКСМ гуламийн делегаташ]] [[Категори:Ростовн пачхьалкхан хьехархойн университетан арахецархой]] [[Категори:Хьехархойн Ӏилманийн кандидаташ]] [[Категори:Украинин спортан функционераш]] [[Категори:Украинин спортан кхолламийн куьйгалхой]] nquqyqt4q5v1mcyaj5enfo00k2bz6nx ЗохӀаркухӀ 0 1781965 25778772 25213160 2026-09-22T00:08:53Z Takhirgeran Umar 1134 дӀайаьккхина [[Категори:Викихаамашкахь йихкина йоцу агӀонаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца 25778772 wikitext text/x-wiki {{НБМ-Иран |статус = эвла |нохчийн цӀе = ЗохӀаркухӀ |шен цӀе = {{lang-fa|ظهركوه}} |пачхьалкх = Иран |файл = |файлан шоралла = |файлах лаьцна = |мохк таблицехь = |хӀост = |байракх = |хӀостан шоралла = |байракхан шоралла = |CoordAddon = |CoordScale = |пачхьалкхан картин барам = |регионан картин барам = |кӀоштан картин барам = |регионан тайпа = |остан = Керман (остан) |остан таблицехь = Керман (остан){{!}}Керман |шахӀрестан = Рафсанджан (шахӀрестан) |шахӀрестан таблицехь = Рафсанджан (шахӀрестан){{!}}Рафсанджан |бахш = Централан бахш |бахш таблицехь = Централан бахш |дехестан = Хенаманан дехестан |дехестан таблицехь = Хенаманан дехестан |йукъара йекъайалар = |коьртан тайпа = |корта = |йиллина терахь = |йиллинарг = |дуьххьара хьахор = |хьалхара цӀерш = |статус йелла терахь = |майда = |локкхаллин тайпа = |хӀордан сизал локхалла = |климат = |официалан мотт = |бахархой = 13 |бахархой ларар шо = 2006<ref name="IranCensus2006">{{IranCensus2006|22}}</ref> |луьсталла = |агломераци = |къаьмнийн хӀоттам = |динан хӀоттам = |бахархойн цӀерш = |сахьтан аса = +3:30 |DST = |телефонан код = |поштан индекс = |поштан индексаш = |автомобилан код = |идентификаторан тайпа = |идентификаторан терахьаш = |категори Commons чохь = |сайт = |сайтан мотт = }} '''ЗохӀаркухӀ''' ({{lang-fa|ظهركوه}}) — [[Иран]]ан [[Керман (остан)|Керманан останан]] (провинцин) [[Рафсанджан (шахӀрестан)|Рафсанджанан шахӀрестанан]] [[Централан бахш|Централан бахшанан]] [[Хенаманан дехестан|Хенаманан дехестанара]] эвла. 2006 шарахь бахархойн дукхалла 13 стаг, 6 доьзалехь<ref name="IranCensus2006"/>. == Географи == ЗохӀаркухӀ лаьтташ йу Иранан къилба-малхбалехьарчу декъехь, пачхьалкхан коьртачу гӀалин ТехӀеран къилбехьа<ref>{{cite web |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/ams/iraq_and_iran/ |title=Iraq and Iran, Army Map Service (AMS) |website=Perry-Castañeda Library Map Collection |publisher=University of Texas at Austin |language=en |access-date=2026-03-06}}</ref>. == Истори == {{Дакъа кечдар}} == Бахархой == {{Бахархой.wd||Таблица}} == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{Рафсанджан (шахӀрестан)}} [[Категори:Рафсанджанан нах беха меттигаш]] [[Категори:Керманан нах беха меттигаш]] [[Категори:Иранан нах беха меттигаш]] [[Категори:Бот:Проблемаш йолу Иранан НБМ]] {{rq|stub|img|sources|translate}} {{Хьажоргаш йац}} cpno3tkxvho6pminixmz55emafmndyj Дийцар:Адаман кхиаман индекс 1 2006406 25778745 15019109 2026-09-21T23:24:37Z Takhirgeran Umar 1134 Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Дийцар:Адаман дукхаллийн кхиаман индекс]] → [[Дийцар:Адаман кхиаман индекс]] дӀасахьажорг цайуьтуш 15019109 wikitext text/x-wiki {{Статья проекта |проект= |уровень= |важность= }} [[Категори:Проект кеп нисйан йеза агӀонаш]] kqv8cwtftagf8nz3440ivjljt7hwwum Модуль:GovInfo 828 2024485 25778477 25778476 2026-09-21T13:00:19Z Takhirgeran Umar 1134 25778477 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' -- Функция делает первую букву строки заглавной (UTF-8) local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end -- Экранирует символы, ломающие вики-ссылку local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end -- Получение метки сущности или свойства из Викиданных local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end -- Извлекает строковую дату из квалификаторов (YYYYMMDD) local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end -- Возвращает должность по метке самого свойства (P35 → «Президент», P6 → «Премьер-министр»). local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end -- Получает актуального руководителя (глава государства или глава правительства). local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end -- Человек по свойству + фильтр по P39 (для P1308 и подобных). local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- Получает метку для P122 (форма правления). local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end -- Готовая строка таблицы. Если значения нет — возвращает '' (строка не выводится). -- Вызов: {{#invoke:GovInfo|tableRow||Метка|prop|P122}} -- {{#invoke:GovInfo|tableRow||Метка|leader|P35}} -- {{#invoke:GovInfo|tableRow||Метка|position|P1308|Q56024}} function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '|-\n! ' .. label .. '\n| ' .. value end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower( mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1) ) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p lpuyxfttazrid0mp8tqda23m2xrouj9 25778478 25778477 2026-09-21T13:06:05Z Takhirgeran Umar 1134 25778478 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' -- Функция делает первую букву строки заглавной (UTF-8) local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end -- Экранирует символы, ломающие вики-ссылку local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end -- Получение метки сущности или свойства из Викиданных local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end -- Извлекает строковую дату из квалификаторов (YYYYMMDD) local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end -- Возвращает должность по метке самого свойства (P35 → «Президент», P6 → «Премьер-министр»). local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end -- Получает актуального руководителя (глава государства или глава правительства). local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end -- Человек по свойству + фильтр по P39 (для P1308 и подобных). local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- Получает метку для P122 (форма правления). local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end -- Готовая строка таблицы. Если значения нет — возвращает '' (строка не выводится). function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '|-\n! ' .. label .. '\n| ' .. value end -- Собирает всю таблицу инфобокса целиком. -- Параметры вида: -- |order=Метка1,Метка2,... -- |Метка1=prop|P122 -- |Метка2=leader|P35 -- |Метка3=position|P1308|Q56024 -- Строки без данных не выводятся. function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '|-\n! ' .. label .. '\n| ' .. value) end end end end if #rows == 0 then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. table.concat(rows, '\n') .. '\n|}' end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower( mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1) ) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p s6sgxywupawaayja0xzz7otjvso25hg 25778494 25778478 2026-09-21T14:06:45Z Takhirgeran Umar 1134 25778494 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' -- Функция делает первую букву строки заглавной (UTF-8) local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end -- Экранирует символы, ломающие вики-ссылку local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end -- Получение метки сущности или свойства из Викиданных local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end -- Извлекает строковую дату из квалификаторов (YYYYMMDD) local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end -- Возвращает должность по метке самого свойства (P35 → «Президент», P6 → «Премьер-министр»). local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end -- Получает актуального руководителя (глава государства или глава правительства). local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end -- Человек по свойству + фильтр по P39 (для P1308 и подобных). local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- Получает метку для P122 (форма правления). local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end -- Готовая строка таблицы. Если значения нет — возвращает '' (строка не выводится). function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '|-\n! ' .. label .. '\n| ' .. value end -- Возвращает ТОЛЬКО строки таблицы (без {| и |}). -- Используется для вставки внутрь существующей таблицы (например, в Карточка). function p.rows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '|-\n! ' .. label .. '\n| ' .. value) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end -- Готовая таблица целиком (с {| и |}). -- Используется для вставки в статью как отдельный блок. function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local body = p.rows(frame) if body == '' then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. body .. '\n|}' end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower( mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1) ) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p 3xs6nlxdtzs4hd8j3mcmi7t0lxdsswh 25778495 25778494 2026-09-21T14:11:48Z Takhirgeran Umar 1134 25778495 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end -- Только строки таблицы (HTML), без {| и |}. -- Для вставки внутрь существующей таблицы (блок16 в Карточка). function p.rows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end -- Готовая таблица целиком (с {| и |}). -- Для вставки в статью как отдельный блок. function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local body = p.rows(frame) if body == '' then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. body .. '\n|}' end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p 79t7ipd2d0hfvvbnc72k29r8e2in3h3 25778511 25778495 2026-09-21T19:41:59Z Takhirgeran Umar 1134 25778511 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' -- Функция делает первую букву строки заглавной (UTF-8) local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end -- Экранирует символы, ломающие вики-ссылку local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end -- Получение метки сущности или свойства из Викиданных local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end -- Извлекает строковую дату из квалификаторов (YYYYMMDD) local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end -- Возвращает должность по метке самого свойства (P35 → «Президент», P6 → «Премьер-министр»). local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end -- Получает актуального руководителя (глава государства или глава правительства). local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end -- Человек по свойству + фильтр по P39 (для P1308 и подобных). local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- Получает метку для P122 (форма правления). local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end -- Только строки таблицы (HTML), без {| и |}. -- Для вставки внутрь существующей таблицы (блок16 в Карточка). function p.rows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end -- Готовая таблица целиком (с {| и |}). function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local body = p.rows(frame) if body == '' then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. body .. '\n|}' end -- ===================================================================== -- Данные о странах (Модуль:GovInfo/data) -- ===================================================================== local ok, countryData = pcall(require, 'Module:GovInfo/data') if not ok or type(countryData) ~= 'table' then countryData = {} end -- Универсальная функция: собирает строки для страны по её данным. -- Использует Модуль:GovInfo/data. function p.countryRows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] or countryData['default'] if not cfg then return '' end local orderStr = cfg.order or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = cfg.rows and cfg.rows[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p ob7oir65wadxdftn1910rho3xj62tnl 25778517 25778511 2026-09-21T20:04:26Z Takhirgeran Umar 1134 25778517 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' -- Функция делает первую букву строки заглавной (UTF-8) local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end -- Экранирует символы, ломающие вики-ссылку local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end -- Получение метки сущности или свойства из Викиданных local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end -- Извлекает строковую дату из квалификаторов (YYYYMMDD) local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end -- Возвращает должность по метке самого свойства (P35 → «Президент», P6 → «Премьер-министр»). local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end -- Получает актуального руководителя (глава государства или глава правительства). local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end -- Человек по свойству + фильтр по P39 (для P1308 и подобных). local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- Получает метку для P122 (форма правления). local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Данные о странах (Модуль:GovInfo/data) -- ===================================================================== local ok, countryData = pcall(require, 'Module:GovInfo/data') if not ok or type(countryData) ~= 'table' then countryData = {} end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end -- Метка свойства. Для P122 сначала смотрит в data (formOfGov), -- потом в Викиданные. function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end -- Если запрошено P122 — сначала смотрим formOfGov в data if propertyId == 'P122' then local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end -- Только строки таблицы (HTML), без {| и |}. -- Для вставки внутрь существующей таблицы (блок16 в Карточка). function p.rows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end -- Готовая таблица целиком (с {| и |}). function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local body = p.rows(frame) if body == '' then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. body .. '\n|}' end -- Универсальная функция: собирает строки для страны по её данным -- (Модуль:GovInfo/data). Форма правления берётся из cfg.formOfGov, -- если задана, иначе — из P122. function p.countryRows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] or countryData['default'] if not cfg then return '' end local orderStr = cfg.order or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = cfg.rows and cfg.rows[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p dj74iuytt619n9e4ut7pvv8ats46e3g 25778518 25778517 2026-09-21T20:08:25Z Takhirgeran Umar 1134 25778518 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' -- Функция делает первую букву строки заглавной (UTF-8) local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end -- Экранирует символы, ломающие вики-ссылку local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end -- Получение метки сущности или свойства из Викиданных local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end -- Извлекает строковую дату из квалификаторов (YYYYMMDD) local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end -- Возвращает должность по метке самого свойства local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end -- Получает актуального руководителя (глава государства или глава правительства). local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end -- Человек по свойству + фильтр по P39 local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- Получает метку для P122 (форма правления). local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Данные о странах (Модуль:GovInfo/data) -- ===================================================================== local ok, countryData = pcall(require, 'Module:GovInfo/data') if not ok or type(countryData) ~= 'table' then countryData = {} end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== -- Форма правления. Сначала смотрит formOfGov в data, потом — P122. function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end -- Метка свойства. Для P122 сначала смотрит в data (formOfGov), -- потом в Викиданные. function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end if propertyId == 'P122' then local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end function p.rows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local body = p.rows(frame) if body == '' then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. body .. '\n|}' end function p.countryRows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] or countryData['default'] if not cfg then return '' end local orderStr = cfg.order or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = cfg.rows and cfg.rows[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p qhiajur4wg3iqbzfipewtq9o6he90wu 25778520 25778518 2026-09-21T20:13:52Z Takhirgeran Umar 1134 25778520 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end local function getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, capitalize) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local preferredLabels = {} local normalLabels = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.value then local val = claim.mainsnak.datavalue.value local label = nil if val.id then label = getLabel(val.id) elseif type(val) == 'string' then label = val end if label and label ~= '' then label = escapeLabel(mw.text.trim(label)) if claim.rank == 'preferred' then table.insert(preferredLabels, label) elseif claim.rank == 'normal' then table.insert(normalLabels, label) end end end end local targets = preferredLabels if #normalLabels > 0 then targets = normalLabels end if #targets == 0 then return nil end local result = targets[1] if capitalize then result = ucfirst(result) end return result end -- ===================================================================== -- Данные о странах (Модуль:GovInfo/data) -- Пробуем оба варианта пространства имён. -- ===================================================================== local ok, countryData = pcall(require, 'Модуль:GovInfo/data') if not ok or type(countryData) ~= 'table' then ok, countryData = pcall(require, 'Module:GovInfo/data') end if not ok or type(countryData) ~= 'table' then countryData = {} end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end return getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) or '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end if propertyId == 'P122' then local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end end return getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, propertyId, true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end function p.rows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local orderStr = frame.args['order'] or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = frame.args[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end function p.infobox(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local body = p.rows(frame) if body == '' then return '' end return '{| class="infobox"\n' .. body .. '\n|}' end function p.countryRows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] or countryData['default'] if not cfg then return '' end local orderStr = cfg.order or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 then return '' end local rows = {} for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = cfg.rows and cfg.rows[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'prop' then value = getFirstStatementLabel(entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), true) or '' elseif source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end function p.render(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local p122 = getFirstStatementLabel(entityId, 'P122', true) local headOfState, stateTitle, stateId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P35') local headOfGov, govTitle, govId = getFirstPersonAndPosition(entityId, 'P6') if not p122 and not headOfState and not headOfGov then return '' end local parts = {} if p122 then table.insert(parts, p122 .. '.') end if headOfState and headOfGov then if stateId == govId then local title = stateTitle or govTitle or '' table.insert(parts, title .. ' — ' .. headOfState .. '.') else local line = '' if stateTitle then line = line .. stateTitle .. ' — ' .. headOfState else line = line .. headOfState end if govTitle then local lowerGovTitle = mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(govTitle, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(govTitle, 2) line = line .. '; ' .. lowerGovTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.' else line = line .. '; ' .. headOfGov .. '.' end table.insert(parts, line) end elseif headOfState then if stateTitle then table.insert(parts, stateTitle .. ' — ' .. headOfState .. '.') else table.insert(parts, headOfState .. '.') end elseif headOfGov then if govTitle then table.insert(parts, govTitle .. ' — ' .. headOfGov .. '.') else table.insert(parts, headOfGov .. '.') end end local result = table.concat(parts, ' ') result = result:gsub('%.%.$', '.') return result end return p 1yn2yrruwatcosi67t0kpjhmxwuaejm 25778521 25778520 2026-09-21T20:19:03Z Takhirgeran Umar 1134 25778521 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- ===================================================================== -- Данные о странах (Модуль:GovInfo/data) -- ===================================================================== local ok, countryData = pcall(require, 'Модуль:GovInfo/data') if not ok or type(countryData) ~= 'table' then ok, countryData = pcall(require, 'Module:GovInfo/data') end if not ok or type(countryData) ~= 'table' then countryData = {} end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== -- Форма правления ТОЛЬКО из data. Из Викиданных не берём. function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end return '' end -- Метка свойства (для не-лидеров). Из data берём только formOfGov, -- для остального — из Викиданных. function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return '' end -- Лидеры — из Викиданных. function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end -- Собирает строки для страны: форма правления из data, лидеры из Викиданных. function p.countryRows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] or countryData['default'] if not cfg then return '' end local rows = {} -- 1. Форма правления — ТОЛЬКО из data if cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">Урхаллин тайпа</th>\n<td>' .. cfg.formOfGov .. '</td>\n</tr>' ) end -- 2. Лидеры — из Викиданных по P-кодам local orderStr = cfg.order or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 and #rows == 0 then return '' end for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = cfg.rows and cfg.rows[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end return p seznvyk57rcl2eiaqzkrybknhz7l3zv 25778531 25778521 2026-09-21T22:07:12Z Takhirgeran Umar 1134 25778531 Scribunto text/plain local p = {} -- Язык меток по умолчанию (чеченский) local LANG = 'ce' local function ucfirst(str) if not str or str == '' then return '' end local first = mw.ustring.sub(str, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(str, 2) return mw.ustring.upper(first) .. rest end local function escapeLabel(str) if not str then return '' end str = str:gsub('|', '') str = str:gsub('%]', '') return str end local function getLabel(id) if not id then return nil end local label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, LANG) if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, 'ru') end if not label or label == '' then label = mw.wikibase.getLabel(id) end if not label or label == '' then label = id end return label end local function getQualifierDateStr(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local sign, y, m, d = timeStr:match('^([%+%-])(%d%d%d%d)-(%d%d)-(%d%d)') if y and m and d then return string.format('%s%04d%02d%02d', sign == '-' and '-' or '', tonumber(y), tonumber(m), tonumber(d)) end return nil end local function getPositionTitle(claim, propertyId) local propLabel = getLabel(propertyId) if propLabel and propLabel ~= '' then return ucfirst(escapeLabel(mw.text.trim(propLabel))) end return nil end local function getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil, nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart, bestRank = nil, nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then local rankWeight = (rank == 'preferred') and 2 or 1 local take = false if not best then take = true elseif startTime > bestStart then take = true elseif startTime == bestStart and rankWeight > bestRank then take = true end if take then best, bestStart, bestRank = claim, startTime, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil, nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end local personName = nil if personId then local label = getLabel(personId) if label and label ~= '' then personName = '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end end local positionTitle = getPositionTitle(best, propertyId) return personName, positionTitle, personId end local function getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil end local currentDateStr = '+' .. os.date('%Y%m%d') local best, bestStart = nil, nil for _, claim in ipairs(claims) do local rank = claim.rank or 'normal' if rank ~= 'deprecated' then local match = false if claim.qualifiers and claim.qualifiers['P39'] then for _, q in ipairs(claim.qualifiers['P39']) do if q.datavalue and q.datavalue.value and q.datavalue.value.id == positionQid then match = true break end end end if match then local endTime = getQualifierDateStr(claim, 'P582') local startTime = getQualifierDateStr(claim, 'P580') local skip = false if endTime and endTime < currentDateStr then skip = true end if not skip and not startTime then skip = true end if not skip then if not best or startTime > bestStart then best, bestStart = claim, startTime end end end end end if not best then return nil end local personId = nil if best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value then personId = best.mainsnak.datavalue.value.id end if not personId then return nil end local label = getLabel(personId) if not label or label == '' then return nil end return '[[' .. escapeLabel(mw.text.trim(label)) .. ']]' end -- ===================================================================== -- Данные о странах (Модуль:GovInfo/data) -- ===================================================================== local ok, countryData = pcall(require, 'Модуль:GovInfo/data') if not ok or type(countryData) ~= 'table' then ok, countryData = pcall(require, 'Module:GovInfo/data') end if not ok or type(countryData) ~= 'table' then countryData = {} end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== function p.formOfGovernment(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] if cfg and cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then return cfg.formOfGov end return '' end function p.propertyLabel(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end return '' end function p.leader(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local name = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return name or '' end function p.leaderTitle(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return '' end local _, title = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) return title or '' end function p.leaderByPosition(frame) local entityId = frame.args[1] local propertyId = frame.args[2] local positionQid = frame.args[3] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId or not propertyId or not positionQid then return '' end return getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end function p.tableRow(frame) local entityId = frame.args[1] local label = frame.args[2] local source = frame.args[3] local propertyId = frame.args[4] local positionQid = frame.args[5] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end if not label or label == '' then return '' end local value = '' if source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, propertyId) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier(entityId, propertyId, positionQid) or '' end if value == '' then return '' end value = value:gsub('|', '&#124;') return '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' end -- Собирает строки для страны: -- 1. Урхаллин тайпа (форма правления) — из data -- 2. Пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп (форма гос. устройства) — из data -- 3. Лидеры — из Викиданных function p.countryRows(frame) local entityId = frame.args['entity'] or frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local cfg = countryData[entityId] or countryData['default'] if not cfg then return '' end local rows = {} -- 1. Форма правления — из data if cfg.formOfGov and cfg.formOfGov ~= '' then table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">Урхаллин тайпа</th>\n<td>' .. cfg.formOfGov .. '</td>\n</tr>' ) end -- 2. Форма государственного устройства — из data if cfg.formOfState and cfg.formOfState ~= '' then table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">Пачхьалкхан хӀоттаман кеп</th>\n<td>' .. cfg.formOfState .. '</td>\n</tr>' ) end -- 3. Лидеры — из Викиданных local orderStr = cfg.order or '' local labels = mw.text.split(orderStr, ',') if #labels == 0 and #rows == 0 then return '' end for _, label in ipairs(labels) do label = mw.text.trim(label) if label ~= '' then local spec = cfg.rows and cfg.rows[label] if spec and spec ~= '' then local parts = mw.text.split(spec, '|') local source = mw.text.trim(parts[1] or '') local value = '' if source == 'leader' then value = getFirstPersonAndPosition(entityId, mw.text.trim(parts[2] or '')) or '' elseif source == 'position' then value = getPersonByPositionQualifier( entityId, mw.text.trim(parts[2] or ''), mw.text.trim(parts[3] or '') ) or '' end if value ~= '' then value = value:gsub('|', '&#124;') table.insert(rows, '<tr>\n<th scope="row">' .. label .. '</th>\n<td>' .. value .. '</td>\n</tr>' ) end end end end if #rows == 0 then return '' end return table.concat(rows, '\n') end return p rijglpls6icjigvcicchfg01at4oo78 Категори:Кентукки штатан гӀаланаш 14 2024495 25778479 2026-09-21T13:50:39Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778479 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Небраска штатан гӀаланаш 14 2024496 25778480 2026-09-21T13:52:09Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778480 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Индиана штатан гӀаланаш 14 2024497 25778481 2026-09-21T13:53:06Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778481 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Джорджи штатан гӀаланаш 14 2024498 25778483 2026-09-21T13:54:17Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778483 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Коннектикут штатан гӀаланаш 14 2024499 25778484 2026-09-21T13:55:29Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778484 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Иллинойс штатан гӀаланаш 14 2024500 25778486 2026-09-21T13:56:35Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778486 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Канзас штатан гӀаланаш 14 2024501 25778487 2026-09-21T13:57:34Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778487 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Малхбузен Вирджини штатан гӀаланаш 14 2024502 25778488 2026-09-21T13:58:40Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778488 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Аризона штатан гӀаланаш 14 2024503 25778489 2026-09-21T13:59:53Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778489 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Вайоминг штатан гӀаланаш 14 2024504 25778490 2026-09-21T14:01:09Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778490 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Делавэр штатан гӀаланаш 14 2024505 25778491 2026-09-21T14:02:07Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778491 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Висконсин штатан гӀаланаш 14 2024506 25778492 2026-09-21T14:02:59Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778492 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Категори:Виргини штатан гӀаланаш 14 2024507 25778493 2026-09-21T14:03:55Z ~2026-50985-62 48108 Керла агӀо: «[[Категори:АЦШ гӀаланаш]]» 25778493 wikitext text/x-wiki [[Категори:АЦШ гӀаланаш]] 89t6snyyj8cthik47rd9wfxqoh3lnlm Модуль:GovInfo/data 828 2024509 25778509 2026-09-21T19:39:59Z Takhirgeran Umar 1134 Керла агӀо: «-- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- prop|P31 — метка свойства P31 (форма гос....» 25778509 Scribunto text/plain -- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- prop|P31 — метка свойства P31 (форма гос. устройства) -- prop|P122 — метка свойства P122 (форма правления) -- leader|P35 — имя лидера по свойству P35 -- leader|P6 — имя лидера по свойству P6 -- position|P1308|Q56024 — имя по P1308 с фильтром по P39 = Q56024 -- Для строк с 'leader' можно дополнительно указать свой заголовок: -- title|P35|Глава государства return { -- Германия ['Q183'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Федералан президент,Федералан канцлер,Бундестаган председатель', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Федералан президент'] = 'leader|P35', ['Федералан канцлер'] = 'leader|P6', ['Бундестаган председатель'] = 'position|P1308|Q56024', } }, -- Бразилия ['Q155'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Президент,Вице-президент', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА>', } }, -- США ['Q30'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Президент,Вице-президент', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА_США>', } }, -- Россия ['Q159'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Президент,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Индия ['Q668'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Президент,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Польша ['Q36'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Президент,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Франция ['Q142'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Президент,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Великобритания ['Q145'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Монарх,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Монарх'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Япония ['Q17'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Император,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Император'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Китай ['Q148'] = { order = 'Пачхьалкхан хӀоттам,Председатель,Премьер-министр', rows = { ['Пачхьалкхан хӀоттам'] = 'prop|P31', ['Председатель'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, } jgxrckqpv5qxzpekwf1jw1h21kd6p0o 25778513 25778509 2026-09-21T19:49:43Z Takhirgeran Umar 1134 25778513 Scribunto text/plain -- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- prop|P122 — метка свойства P122 (форма правления) -- leader|P35 — имя лидера по свойству P35 -- leader|P6 — имя лидера по свойству P6 -- position|P1308|Q56024 — имя по P1308 с фильтром по P39 = Q56024 return { -- Германия ['Q183'] = { order = 'Федералан президент,Федералан канцлер,Бундестаган председатель', rows = { ['Федералан президент'] = 'leader|P35', ['Федералан канцлер'] = 'leader|P6', ['Бундестаган председатель'] = 'position|P1308|Q56024', } }, -- Бразилия ['Q155'] = { order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА>', } }, -- США ['Q30'] = { order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА_США>', } }, -- Россия ['Q159'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Индия ['Q668'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Польша ['Q36'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Франция ['Q142'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Великобритания ['Q145'] = { order = 'Монарх,Премьер-министр', rows = { ['Монарх'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Япония ['Q17'] = { order = 'Император,Премьер-министр', rows = { ['Император'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Китай ['Q148'] = { order = 'Председатель,Премьер-министр', rows = { ['Председатель'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Универсальный набор для стран без настройки ['default'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, } nsg7y3eny14nu83o4gus3h0fbe59b5c 25778516 25778513 2026-09-21T19:58:29Z Takhirgeran Umar 1134 25778516 Scribunto text/plain -- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- formOfGov — вручную заданная форма правления (если автоматика из P122 даёт мусор) -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- prop|P122 — метка свойства P122 (форма правления) -- leader|P35 — имя лидера по свойству P35 -- leader|P6 — имя лидера по свойству P6 -- position|P1308|Q56024 — имя по P1308 с фильтром по P39 = Q56024 return { -- Германия ['Q183'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', order = 'Федералан президент,Федералан канцлер,Бундестаган председатель', rows = { ['Федералан президент'] = 'leader|P35', ['Федералан канцлер'] = 'leader|P6', ['Бундестаган председатель'] = 'position|P1308|Q56024', } }, -- Бразилия ['Q155'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА>', } }, -- США ['Q30'] = { formOfGov = 'Президентан республика', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА_США>', } }, -- Россия ['Q159'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Индия ['Q668'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Польша ['Q36'] = { formOfGov = 'Парламентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Франция ['Q142'] = { formOfGov = 'Ахпрезидентан республика', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Великобритания ['Q145'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', order = 'Монарх,Премьер-министр', rows = { ['Монарх'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Япония ['Q17'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', order = 'Император,Премьер-министр', rows = { ['Император'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Китай ['Q148'] = { formOfGov = 'Социалистийн республика', order = 'Председатель,Премьер-министр', rows = { ['Председатель'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Универсальный набор для стран без настройки ['default'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, } b0f3r59qggzcztz2tfietotu7mhafzb 25778522 25778516 2026-09-21T20:25:55Z Takhirgeran Umar 1134 25778522 Scribunto text/plain -- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- formOfGov — форма правления (вручную) -- formOfState — форма государственного устройства (вручную) -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- leader|P35 — имя лидера по свойству P35 -- leader|P6 — имя лидера по свойству P6 -- position|P1308|Q56024 — имя по P1308 с фильтром по P39 = Q56024 return { -- Германия ['Q183'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Федералан президент,Федералан канцлер,Бундестаган председатель', rows = { ['Федералан президент'] = 'leader|P35', ['Федералан канцлер'] = 'leader|P6', ['Бундестаган председатель'] = 'position|P1308|Q56024', } }, -- Бразилия ['Q155'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА>', } }, -- США ['Q30'] = { formOfGov = 'Президентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q<QID_ВИЦЕ_ПРЕЗИДЕНТА_США>', } }, -- Россия ['Q159'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Индия ['Q668'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Польша ['Q36'] = { formOfGov = 'Парламентан республика', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Франция ['Q142'] = { formOfGov = 'Ахпрезидентан республика', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Великобритания ['Q145'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Монарх,Премьер-министр', rows = { ['Монарх'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Япония ['Q17'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Император,Премьер-министр', rows = { ['Император'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Китай ['Q148'] = { formOfGov = 'Социалистийн республика', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Председатель,Премьер-министр', rows = { ['Председатель'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Универсальный набор для стран без настройки ['default'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, } mgiuusblpsk07xtlqwuampmif178bnr 25778523 25778522 2026-09-21T20:29:41Z Takhirgeran Umar 1134 25778523 Scribunto text/plain -- Модуль:GovInfo/data -- Таблица стран: какой набор должностей выводить для каждой страны. -- Ключ — Q-код страны в Викиданных. -- Значения: -- formOfGov — форма правления (вручную) -- formOfState — форма государственного устройства (вручную) -- order — порядок вывода строк (через запятую) -- rows — откуда брать каждую строку: -- leader|P35 — имя лидера по свойству P35 -- leader|P6 — имя лидера по свойству P6 -- position|P1308|Q56024 — имя по P1308 с фильтром по P39 = Q56024 return { -- Германия ['Q183'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Федералан президент,Федералан канцлер,Бундестаган председатель', rows = { ['Федералан президент'] = 'leader|P35', ['Федералан канцлер'] = 'leader|P6', ['Бундестаган председатель'] = 'position|P1308|Q56024', } }, -- Бразилия ['Q155'] = { formOfGov = 'Федеративан президентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q119766', } }, -- США ['Q30'] = { formOfGov = 'Президентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Вице-президент', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q11699', } }, -- Россия ['Q159'] = { formOfGov = 'Федеративан ахпрезидентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Индия ['Q668'] = { formOfGov = 'Федеративан парламентан республика', formOfState = 'Федераци', order = 'Президент,Вице-президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Вице-президент'] = 'position|P1308|Q1641162', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Польша ['Q36'] = { formOfGov = 'Парламентан республика', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Франция ['Q142'] = { formOfGov = 'Ахпрезидентан республика', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Великобритания ['Q145'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Монарх,Премьер-министр', rows = { ['Монарх'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Япония ['Q17'] = { formOfGov = 'Парламентан монархи', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Император,Премьер-министр', rows = { ['Император'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Китай ['Q148'] = { formOfGov = 'Социалистийн республика', formOfState = 'Унитаран пачхьалкх', order = 'Председатель,Премьер-министр', rows = { ['Председатель'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, -- Универсальный набор для стран без настройки ['default'] = { order = 'Президент,Премьер-министр', rows = { ['Президент'] = 'leader|P35', ['Премьер-министр'] = 'leader|P6', } }, } 3taoy5dalyghprg41jxa9xdt1hzhvey Кеп:Пачхьалкх/Ӏедал 10 2024510 25778510 2026-09-21T19:40:55Z Takhirgeran Umar 1134 Керла агӀо: «{{#invoke:GovInfo|countryRows}}» 25778510 wikitext text/x-wiki {{#invoke:GovInfo|countryRows}} ps666bgbct4ibpaa8b34zgb8dhzey9o Модуль:Stats 828 2024511 25778528 2026-09-21T21:06:07Z Takhirgeran Umar 1134 Керла агӀо: «-- Модуль:Econ -- Экономические показатели из Викиданных: ВВП, ИРЧП. -- Данные берутся из элемента страны (P2131, P2132, P1081) -- или из связанного элемента «экономика страны» (P8744). local p = {} -- ===================================================================== -- Вспомогательные функции -- ===========================...» 25778528 Scribunto text/plain -- Модуль:Econ -- Экономические показатели из Викиданных: ВВП, ИРЧП. -- Данные берутся из элемента страны (P2131, P2132, P1081) -- или из связанного элемента «экономика страны» (P8744). local p = {} -- ===================================================================== -- Вспомогательные функции -- ===================================================================== -- Год из квалификатора P585 (point in time) local function getYearFromQualifier(claim) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers['P585'] then return nil end local q = claim.qualifiers['P585'][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local y = timeStr:match('(%d%d%d%d)') return y and tonumber(y) or nil end -- ID квалификатора (например, P459 для method) local function getQualifierId(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end return q.datavalue.value.id end -- Самое свежее значение свойства с учётом P585. -- Опционально фильтрует по P459 (determination method). local function getLatestClaim(entityId, propertyId, methodQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil end local best, bestYear, bestRank = nil, -1, 0 for _, claim in ipairs(claims) do if claim.rank ~= 'deprecated' then local year = getYearFromQualifier(claim) or -1 if methodQid then local method = getQualifierId(claim, 'P459') if method ~= methodQid then year = nil end end if year then local rankWeight = (claim.rank == 'preferred') and 1 or 0 if year > bestYear or (year == bestYear and rankWeight > bestRank) then best, bestYear, bestRank = claim, year, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil end local val = best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value if not val then return nil, nil end return val, bestYear end -- Значение: сначала в стране, потом — в «экономике страны» (P8744). local function getEconValue(entityId, propertyId, methodQid) local val, year = getLatestClaim(entityId, propertyId, methodQid) if val then return val, year end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, 'P8744') if claims and claims[1] and claims[1].mainsnak and claims[1].mainsnak.datavalue and claims[1].mainsnak.datavalue.value then local econId = claims[1].mainsnak.datavalue.value.id if econId then return getLatestClaim(econId, propertyId, methodQid) end end return nil, nil end -- Форматирует сумму с сокращением (трлн / млрд / млн) local function formatMoney(value) if not value then return '' end local n = tonumber(value) if not n then return '' end local lang = mw.language.getContentLanguage() if n >= 1e12 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e11) / 10) .. ' трлн' elseif n >= 1e9 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e8) / 10) .. ' млрд' elseif n >= 1e6 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e5) / 10) .. ' млн' else return lang:formatNum(math.floor(n)) end end -- Форматирует число с разделителями local function formatNumber(value) if not value then return '' end local n = tonumber(value) if not n then return '' end return mw.language.getContentLanguage():formatNum(math.floor(n)) end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== -- ВВП (номинал) — P2131 function p.gdpNominal(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2131') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatMoney(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ВВП (ППС) — P2131 с методом P459 = Q26237 (PPP) function p.gdpPPP(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2131', 'Q26237') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatMoney(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ВВП на душу (номинал) — P2132 function p.gdpPerCapita(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2132') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end return formatNumber(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' end -- ИРЧП — P1081 function p.hdi(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P1081') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = string.format('%.3f', amount) if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- Площадь — P2046 function p.area(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val = getLatestClaim(entityId, 'P2046') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end return formatNumber(amount) .. ' км²' end -- Население — P1082 function p.population(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P1082') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatNumber(amount) .. ' стаг' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end return p ncd4p0moc7ln02vqgtpuohjh5skf0oc 25778529 25778528 2026-09-21T21:15:43Z Takhirgeran Umar 1134 25778529 Scribunto text/plain -- Модуль:Econ -- Экономические показатели из Викиданных: ВВП, ИРЧП, население, площадь. -- Данные берутся из элемента страны или из связанного элемента -- «экономика страны» (P8744). -- -- Используемые свойства: -- P4010 — ВВП (ППС) -- P2131 — ВВП (номинал) -- P2132 — ВВП на душу населения (номинал) -- P1081 — ИРЧП (HDI) -- P1082 — население -- P2046 — площадь -- P8744 — экономика страны (связь с элементом «экономика») local p = {} -- ===================================================================== -- Вспомогательные функции -- ===================================================================== -- Год из квалификатора P585 (point in time) local function getYearFromQualifier(claim) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers['P585'] then return nil end local q = claim.qualifiers['P585'][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local y = timeStr:match('(%d%d%d%d)') return y and tonumber(y) or nil end -- ID квалификатора (например, P459 для method) local function getQualifierId(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end return q.datavalue.value.id end -- Самое свежее значение свойства с учётом P585. -- Опционально фильтрует по P459 (determination method). local function getLatestClaim(entityId, propertyId, methodQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil end local best, bestYear, bestRank = nil, -1, 0 for _, claim in ipairs(claims) do if claim.rank ~= 'deprecated' then local year = getYearFromQualifier(claim) or -1 if methodQid then local method = getQualifierId(claim, 'P459') if method ~= methodQid then year = nil end end if year then local rankWeight = (claim.rank == 'preferred') and 1 or 0 if year > bestYear or (year == bestYear and rankWeight > bestRank) then best, bestYear, bestRank = claim, year, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil end local val = best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value if not val then return nil, nil end return val, bestYear end -- Значение: сначала в стране, потом — в «экономике страны» (P8744). local function getEconValue(entityId, propertyId, methodQid) local val, year = getLatestClaim(entityId, propertyId, methodQid) if val then return val, year end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, 'P8744') if claims and claims[1] and claims[1].mainsnak and claims[1].mainsnak.datavalue and claims[1].mainsnak.datavalue.value then local econId = claims[1].mainsnak.datavalue.value.id if econId then return getLatestClaim(econId, propertyId, methodQid) end end return nil, nil end -- Форматирует сумму с сокращением (трлн / млрд / млн) local function formatMoney(value) if not value then return '' end local n = tonumber(value) if not n then return '' end local lang = mw.language.getContentLanguage() if n >= 1e12 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e11) / 10) .. ' трлн' elseif n >= 1e9 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e8) / 10) .. ' млрд' elseif n >= 1e6 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e5) / 10) .. ' млн' else return lang:formatNum(math.floor(n)) end end -- Форматирует число с разделителями (для населения, площади) local function formatNumber(value) if not value then return '' end local n = tonumber(value) if not n then return '' end return mw.language.getContentLanguage():formatNum(math.floor(n)) end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== -- ВВП (ППС) — P4010 function p.gdpPPP(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P4010') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatMoney(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ВВП (номинал) — P2131 function p.gdpNominal(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2131') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatMoney(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ВВП на душу населения (номинал) — P2132 function p.gdpPerCapita(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2132') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatNumber(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ИРЧП (HDI) — P1081 function p.hdi(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P1081') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = string.format('%.3f', amount) if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- Площадь — P2046 function p.area(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val = getLatestClaim(entityId, 'P2046') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end return formatNumber(amount) .. ' км²' end -- Население — P1082 function p.population(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P1082') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatNumber(amount) .. ' стаг' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end return p ohdw0uw22faun0h91k6paiqi56y17fb 25778532 25778529 2026-09-21T22:15:14Z Takhirgeran Umar 1134 Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Модуль:Econ]] → [[Модуль:Stats]] дӀасахьажорг цайуьтуш 25778529 Scribunto text/plain -- Модуль:Econ -- Экономические показатели из Викиданных: ВВП, ИРЧП, население, площадь. -- Данные берутся из элемента страны или из связанного элемента -- «экономика страны» (P8744). -- -- Используемые свойства: -- P4010 — ВВП (ППС) -- P2131 — ВВП (номинал) -- P2132 — ВВП на душу населения (номинал) -- P1081 — ИРЧП (HDI) -- P1082 — население -- P2046 — площадь -- P8744 — экономика страны (связь с элементом «экономика») local p = {} -- ===================================================================== -- Вспомогательные функции -- ===================================================================== -- Год из квалификатора P585 (point in time) local function getYearFromQualifier(claim) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers['P585'] then return nil end local q = claim.qualifiers['P585'][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end local timeStr = q.datavalue.value.time if not timeStr then return nil end local y = timeStr:match('(%d%d%d%d)') return y and tonumber(y) or nil end -- ID квалификатора (например, P459 для method) local function getQualifierId(claim, propId) if not claim.qualifiers or not claim.qualifiers[propId] then return nil end local q = claim.qualifiers[propId][1] if not q or not q.datavalue or not q.datavalue.value then return nil end return q.datavalue.value.id end -- Самое свежее значение свойства с учётом P585. -- Опционально фильтрует по P459 (determination method). local function getLatestClaim(entityId, propertyId, methodQid) local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) if not claims or #claims == 0 then return nil, nil end local best, bestYear, bestRank = nil, -1, 0 for _, claim in ipairs(claims) do if claim.rank ~= 'deprecated' then local year = getYearFromQualifier(claim) or -1 if methodQid then local method = getQualifierId(claim, 'P459') if method ~= methodQid then year = nil end end if year then local rankWeight = (claim.rank == 'preferred') and 1 or 0 if year > bestYear or (year == bestYear and rankWeight > bestRank) then best, bestYear, bestRank = claim, year, rankWeight end end end end if not best then return nil, nil end local val = best.mainsnak and best.mainsnak.datavalue and best.mainsnak.datavalue.value if not val then return nil, nil end return val, bestYear end -- Значение: сначала в стране, потом — в «экономике страны» (P8744). local function getEconValue(entityId, propertyId, methodQid) local val, year = getLatestClaim(entityId, propertyId, methodQid) if val then return val, year end local claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, 'P8744') if claims and claims[1] and claims[1].mainsnak and claims[1].mainsnak.datavalue and claims[1].mainsnak.datavalue.value then local econId = claims[1].mainsnak.datavalue.value.id if econId then return getLatestClaim(econId, propertyId, methodQid) end end return nil, nil end -- Форматирует сумму с сокращением (трлн / млрд / млн) local function formatMoney(value) if not value then return '' end local n = tonumber(value) if not n then return '' end local lang = mw.language.getContentLanguage() if n >= 1e12 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e11) / 10) .. ' трлн' elseif n >= 1e9 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e8) / 10) .. ' млрд' elseif n >= 1e6 then return lang:formatNum(math.floor(n / 1e5) / 10) .. ' млн' else return lang:formatNum(math.floor(n)) end end -- Форматирует число с разделителями (для населения, площади) local function formatNumber(value) if not value then return '' end local n = tonumber(value) if not n then return '' end return mw.language.getContentLanguage():formatNum(math.floor(n)) end -- ===================================================================== -- Публичные функции -- ===================================================================== -- ВВП (ППС) — P4010 function p.gdpPPP(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P4010') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatMoney(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ВВП (номинал) — P2131 function p.gdpNominal(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2131') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatMoney(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ВВП на душу населения (номинал) — P2132 function p.gdpPerCapita(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getEconValue(entityId, 'P2132') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatNumber(amount) .. ' [[АЦШн доллар|долл.]]' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- ИРЧП (HDI) — P1081 function p.hdi(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P1081') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = string.format('%.3f', amount) if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end -- Площадь — P2046 function p.area(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val = getLatestClaim(entityId, 'P2046') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end return formatNumber(amount) .. ' км²' end -- Население — P1082 function p.population(frame) local entityId = frame.args[1] if not entityId or entityId == '' then entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not entityId then return '' end local val, year = getLatestClaim(entityId, 'P1082') if not val or not val.amount then return '' end local amount = tonumber(val.amount) if not amount then return '' end local out = formatNumber(amount) .. ' стаг' if year and year > 0 then out = out .. ' <span style="font-weight:normal;">(' .. year .. ')</span>' end return out end return p ohdw0uw22faun0h91k6paiqi56y17fb Funai 0 2024512 25778534 2026-09-21T22:31:34Z ~2026-51050-24 48112 Керла агӀо: «funai» 25778534 wikitext text/x-wiki funai cbkgpfnfsraat0i81bbarfkf4c3abtb Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш 14 2024513 25778775 2026-09-22T03:00:48Z ~2026-50964-77 48114 Керла агӀо: «[[Категори:Туркийочьнан нах беха меттигаш]]» 25778775 wikitext text/x-wiki [[Категори:Туркийочьнан нах беха меттигаш]] 5gxyi8jyzeaydmo8ju321gey2ca69xj 25778776 25778775 2026-09-22T03:01:20Z ~2026-50964-77 48114 25778776 wikitext text/x-wiki [[Категори:Туркийчоьнан нах беха меттигаш]] i76arvmnva74reov0jcwf9kxosbri8o 25778777 25778776 2026-09-22T03:01:49Z ~2026-50964-77 48114 25778777 wikitext text/x-wiki [[Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш]] o1tsds95wtmwqlq4957gpdyv1xtpj9p Категори:Илгинан кӀоштан нах беха меттигаш 14 2024514 25778778 2026-09-22T03:02:37Z ~2026-50964-77 48114 Керла агӀо: «[[Категори:Къоман провинцин нах беха меттигаш]]» 25778778 wikitext text/x-wiki [[Категори:Къоман провинцин нах беха меттигаш]] 6a52t3t509tia4v2a9c902hkl4y7vnp 25778779 25778778 2026-09-22T03:03:11Z ~2026-50964-77 48114 25778779 wikitext text/x-wiki [[Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш]] kykcphe5hytguex5wj1ryv0ztx0rf4g Жуниор, Даниэл 0 2024515 25778780 2026-09-22T04:50:03Z Саид Мисарбиев 12762 Керла агӀо: «{{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}}» 25778780 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} hh0uwfo0zqglsxszn24eln82dxne2dn 25778784 25778780 2026-09-22T05:00:17Z Саид Мисарбиев 12762 25778784 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] 24ygodowd3lhwi031itevwp0vvu83pd 25778785 25778784 2026-09-22T05:11:05Z Саид Мисарбиев 12762 25778785 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | имя = Жуниор Даниэл | полное имя = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | изображение = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | рост = 177 | позиция = [[Ахтурсло (футбол)|т\елета ахтурсло]] | нынешний клуб = {{Бразилин футболист|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | номер = 11 | молодёжные клубы = {{спортан карьера ||{{Бразилин футболист|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин футболист|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | клубы = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин футболист|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин футболист|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | обновление данных о клубе = 11.12.2023 }} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] 248a4o6az15aopn9fg3kacioay33ada 25778786 25778785 2026-09-22T05:11:28Z Саид Мисарбиев 12762 25778786 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|т\елета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин футболист|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин футболист|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин футболист|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин футболист|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин футболист|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] 4go5qie57k7vlnrrj4e2u1jficibxyx 25778787 25778786 2026-09-22T05:12:43Z Саид Мисарбиев 12762 25778787 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин футболист|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин футболист|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] 8ra3z6xpn6ioys2a4hyvjex3yfov28b 25778788 25778787 2026-09-22T05:13:28Z Саид Мисарбиев 12762 25778788 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] i8ibg8ccmjt4koo9ll7th1ammtbantn 25778789 25778788 2026-09-22T05:14:33Z Саид Мисарбиев 12762 25778789 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} {{АХь}} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] cwux7y9m25qta2olx17h8dujko1hkmy 25778790 25778789 2026-09-22T05:18:53Z Саид Мисарбиев 12762 25778790 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} '''Даниэл де Мело Араужо Жуниор''' ({{lang-pt-br|Daniel de Melo Araújo Júnior}}, дика вевза '''Даниэл Жуниор''' {{lang-pt|Daniel Júnior}} санна; {{ВД-Преамбула}}) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]]. {{АХь}} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] ib90n8ruszu7togp6iu6sjbk2ibkk49 25778791 25778790 2026-09-22T05:20:19Z Саид Мисарбиев 12762 25778791 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} '''Даниэл де Мело Араужо Жуниор''' ({{lang-pt-br|Daniel de Melo Araújo Júnior}}, дика вевза '''Даниэл Жуниор''' {{lang-pt|Daniel Júnior}} санна; {{ВД-Преамбула}}) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]]. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{АХь}} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] npqqs8crq8dqh9y8gfhjs6m3t5964v0 25778792 25778791 2026-09-22T05:49:37Z Саид Мисарбиев 12762 /* Билгалдахарш */ 25778792 wikitext text/x-wiki {{португалин фамили|де [[Мело]]|[[Араужо]]}} {{Футболист | ЦӀе = Жуниор Даниэл | Йуьззина цӀе = Даниэл де Мело Араужо Жуниор | Сурт = Daniel de Melo Araújo Júnior (cropped).jpg | Локхалла = 177 | Позици = [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]] | Карара клуб = {{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]] | Лоьмар = 11 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Палмейрас]]| ||{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]| }} | Клубаш = {{спортан карьера |2022—2024|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|45 (5) |2023—2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|4 (0) |2024—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]|3 (1) }} | клубах дерг карладаккхар = 11.12.2023 }} '''Даниэл де Мело Араужо Жуниор''' ({{lang-pt-br|Daniel de Melo Araújo Júnior}}, дика вевза '''Даниэл Жуниор''' {{lang-pt|Daniel Júnior}} санна; {{ВД-Преамбула}}) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория (Салвадор)]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|тӀелета ахтурсло]]. == Клубан карьера == Жуниор — «[[Палмейрас]]» а, «[[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]» а клубан кхиорхо. 2022 шеран 5 февралан [[Минейрон лига|Минейрон лигин]] «[[Калденсе]]н» дуьхьалчу матчехь цуьнан дебют хилира коьрта командехь<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2022/02/05/brazil/mineiro-1/associacao-atletica-caldense/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/3703355/|title=Калденсе VS. Крузейро 1:2|publisher=soccerway.com|date=2022-02-05|lang=en|access-date=2023-09-01|archive-date=2023-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901204609/https://int.soccerway.com/matches/2022/02/05/brazil/mineiro-1/associacao-atletica-caldense/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/3703355/|url-status=live}}</ref>. 12 февралехь «[[Томбенсе]]н» дуьхьалчу матчехь Даниэла шен хьалхар гол туьйхира «Крузейро» йукъахь<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2022/02/12/brazil/mineiro-1/tombense-fc/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/3703368/|title=Томбенсе VS. Крузейро 0:3|publisher=soccerway.com|date=2022-02-12|lang=en|access-date=2023-09-01|archive-date=2023-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901204608/https://int.soccerway.com/matches/2022/02/12/brazil/mineiro-1/tombense-fc/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/3703368/|url-status=live}}</ref>. 9 апрелехь «[[Баия (футболан клуб)|Баян]]» дуьхьалчу матчехь дебют йира [[Футболех ловзаран Бразилин чемпионат (В сери)|бразилин В сери]]<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2022/04/09/brazil/serie-b/esporte-clube-bahia/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/3745728/|title=Баия VS. Крузейро 2:0|publisher=soccerway.com|date=2022-04-09|lang=en|access-date=2023-09-01|archive-date=2023-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901203105/https://int.soccerway.com/matches/2022/04/09/brazil/serie-b/esporte-clube-bahia/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/3745728/|url-status=live}}</ref>. Шеран жамӀехь ловзархочо гӀодина клубана элите йала. 2023 шеран 11 майхь «[[Флуминенсе]]н» дуьхьалчу матче цуьнан дебют хилира [[Футболех ловзаран Бразилин чемпионат (А сери)|бразилин А сери]]<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2023/05/11/brazil/serie-a/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/fluminense-football-club/4039064/|title=Крузейро VS. Флуминенсе 0:2|publisher=soccerway.com|date=2023-05-11|lang=en|access-date=2023-09-01|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825112711/https://int.soccerway.com/matches/2023/05/11/brazil/serie-a/cruzeiro-esporte-clube-belo-horizonte/fluminense-football-club/4039064/|url-status=live}}</ref>. 2023 шеран аьхка Жуниор дехьаваьлла [[росси]]н «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]». 20 сентябрехь [[Футболех ловзаран Россин Кад|Россин кедехь]] петарбухан «[[Зенит (футболан клуб, Петарбухан)|Зенитан]]» дуьхала Даниэл дебют йира коьрта командехь<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2023/09/20/russia/cup/terek-groznyi/fk-zenit-sankt-petersburg/4125744/|title=Ахьмад VS. Зенит Санкт-Петербург 3:3|publisher=soccerway.com|date=2023-09-20|lang=en|access-date=2023-09-23|archive-date=2023-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907102125/https://int.soccerway.com/matches/2023/09/20/russia/cup/terek-groznyi/fk-zenit-sankt-petersburg/4125744/|url-status=live}}</ref>. «[[Балтика (футболан клуб)|Балтики]]» дуьхьалчу матчехь цуо дебют йира [[Футболех ловзаран Россин чемпионат|РПЛ-ехь]]. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{АХь}} [[Категори:Бразилин футболисташ]] [[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]] jlbui4xxuhpi6ghozqc31d7bak5y45c Кеп:Португалхойн фамили 10 2024516 25778781 2026-09-22T04:55:43Z Саид Мисарбиев 12762 Керла агӀо: «{{Кхин маьӀна|Оцу стеган [[португалхойн фамили]] йу; кхузахь ''{{{1}}}'' — нена фамили, ткъа ''{{{2}}}'' — ден фамили.}}<noinclude>{{doc-inline}} == Лелор == <pre> {{Португалхойн фамили|ненан фамили|ден фамили}} </pre> [[Категори:Кепаш:Португали]] [[Категори:Кепаш:ЦӀераш]] {{doc-end}} </noinclude>» 25778781 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀна|Оцу стеган [[португалхойн фамили]] йу; кхузахь ''{{{1}}}'' — нена фамили, ткъа ''{{{2}}}'' — ден фамили.}}<noinclude>{{doc-inline}} == Лелор == <pre> {{Португалхойн фамили|ненан фамили|ден фамили}} </pre> [[Категори:Кепаш:Португали]] [[Категори:Кепаш:ЦӀераш]] {{doc-end}} </noinclude> pftr9l3lqwdmhj7noe3qbajx6xjys1y 25778782 25778781 2026-09-22T04:56:18Z Саид Мисарбиев 12762 Саид Мисарбиев цӀе хийцина [[Кеп:Португалин фамили]] → [[Кеп:Португалхойн фамили]] 25778781 wikitext text/x-wiki {{Кхин маьӀна|Оцу стеган [[португалхойн фамили]] йу; кхузахь ''{{{1}}}'' — нена фамили, ткъа ''{{{2}}}'' — ден фамили.}}<noinclude>{{doc-inline}} == Лелор == <pre> {{Португалхойн фамили|ненан фамили|ден фамили}} </pre> [[Категори:Кепаш:Португали]] [[Категори:Кепаш:ЦӀераш]] {{doc-end}} </noinclude> pftr9l3lqwdmhj7noe3qbajx6xjys1y Кеп:Португалин фамили 10 2024517 25778783 2026-09-22T04:56:18Z Саид Мисарбиев 12762 Саид Мисарбиев цӀе хийцина [[Кеп:Португалин фамили]] → [[Кеп:Португалхойн фамили]] 25778783 wikitext text/x-wiki #дӀасахьажор' [[Кеп:Португалхойн фамили]] 4bdmhzdazr395rgnzb0wkzc3qr79xhq Журавлёв, Юрий Игоревич 0 2024518 25778793 2026-09-22T06:52:25Z Саид Мисарбиев 12762 Керла агӀо: «{{Фамилихой}}» 25778793 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec 25778794 25778793 2026-09-22T06:58:17Z Саид Мисарбиев 12762 25778794 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] 2tf96xk8oavgsee3o682c6e5xn1xq8y 25778796 25778794 2026-09-22T07:08:58Z Саид Мисарбиев 12762 25778796 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} {{Футболист | ЦӀе = Журавлёв Юрий | Йуьззина цӀе = Журавлёв Юрий Игоревич | Сурт = Yuri Zhuravlyov (footballer) 2023.jpg | Суьртах лаьцна = Журавлёв москохан «Торпедо» йукъахь 2023 ш. | Локхалла = 190 | Позици = [[Турсло (футбол)|турсло]] | Карара клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]] | Лоьмар = 44 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера |2003—2005|{{Россин байракх|20px}} ДЮСШ №1 (Кропоткин)| |2008—2015|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|}} | Клубаш = {{спортан карьера |2015—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|0 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Кубань-2]]|41 (4) |2018|{{Россин байракх|20px}} Кубанская корона|йез. |2018—2021|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|87 (3) |2021—2022|{{Россин байракх|20px}} [[Уфа (футболан клуб)|Уфа]]|26 (2) |2022|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|12 (1) |2023—2024|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|13 (1) |2023|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб)|Торпедо-2]]|6 (0) |2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Химки (футболан клуб)|Химки]]|9 (1) |2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[СКА-Хабаровск]]|31 (1) |2025—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]|28 (1) }} | Къоман гулйина команда = {{спортан карьера |2014|{{Россин байракх|20px}} Росси (18 шо кхачанза)|4 (0) }} | клубах дерг карладаккхар = 23.7.2026 }} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] ajxjdfdsa4e4cjpi0ls1rw77rrlqc5r 25778797 25778796 2026-09-22T07:11:02Z Саид Мисарбиев 12762 25778797 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} {{Футболист | ЦӀе = Журавлёв Юрий | Йуьззина цӀе = Журавлёв Юрий Игоревич | Сурт = Yuri Zhuravlyov (footballer) 2023.jpg | Суьртах лаьцна = Журавлёв москохан «Торпедо» йукъахь 2023 ш. | Локхалла = 190 | Позици = [[Турсло (футбол)|турсло]] | Карара клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]] | Лоьмар = 44 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера |2003—2005|{{Россин байракх|20px}} ДЮСШ №1 (Кропоткин)| |2008—2015|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|}} | Клубаш = {{спортан карьера |2015—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|0 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Кубань-2]]|41 (4) |2018|{{Россин байракх|20px}} Кубанская корона|йез. |2018—2021|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|87 (3) |2021—2022|{{Россин байракх|20px}} [[Уфа (футболан клуб)|Уфа]]|26 (2) |2022|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|12 (1) |2023—2024|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|13 (1) |2023|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб)|Торпедо-2]]|6 (0) |2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Химки (футболан клуб)|Химки]]|9 (1) |2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[СКА-Хабаровск]]|31 (1) |2025—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]|28 (1) }} | Къоман гулйина команда = {{спортан карьера |2014|{{Россин байракх|20px}} Росси (18 шо кхачанза)|4 (0) }} | клубах дерг карладаккхар = 23.7.2026 }} {{АХь}} {{ФК Факел хӀоттам}} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] eo7qnmqvdy9d2e3ktu6xl0u9fyoryqe 25778804 25778797 2026-09-22T11:08:17Z Саид Мисарбиев 12762 25778804 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} {{Футболист | ЦӀе = Журавлёв Юрий | Йуьззина цӀе = Журавлёв Юрий Игоревич | Сурт = Yuri Zhuravlyov (footballer) 2023.jpg | Суьртах лаьцна = Журавлёв москохан «Торпедо» йукъахь 2023 ш. | Локхалла = 190 | Позици = [[Турсло (футбол)|турсло]] | Карара клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]] | Лоьмар = 44 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера |2003—2005|{{Россин байракх|20px}} ДЮСШ №1 (Кропоткин)| |2008—2015|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|}} | Клубаш = {{спортан карьера |2015—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|0 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Кубань-2]]|41 (4) |2018|{{Россин байракх|20px}} Кубанская корона|йез. |2018—2021|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|87 (3) |2021—2022|{{Россин байракх|20px}} [[Уфа (футболан клуб)|Уфа]]|26 (2) |2022|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|12 (1) |2023—2024|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|13 (1) |2023|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб)|Торпедо-2]]|6 (0) |2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Химки (футболан клуб)|Химки]]|9 (1) |2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[СКА-Хабаровск]]|31 (1) |2025—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]|28 (1) }} | Къоман гулйина команда = {{спортан карьера |2014|{{Россин байракх|20px}} Росси (18 шо кхачанза)|4 (0) }} | клубах дерг карладаккхар = 23.7.2026 }} '''Журавле́в Ю́рий И́горевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[россин]] [[футболист]], «[[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]» клубан [[Турсло (футбол)|турсло]]. {{АХь}} {{ФК Факел хӀоттам}} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] 489s9o7w2omts3own5qc6t6cz1pbo52 25778805 25778804 2026-09-22T11:09:35Z Саид Мисарбиев 12762 25778805 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} {{Футболист | ЦӀе = Журавлёв Юрий | Йуьззина цӀе = Журавлёв Юрий Игоревич | Сурт = Yuri Zhuravlyov (footballer) 2023.jpg | Суьртах лаьцна = Журавлёв москохан «Торпедо» йукъахь 2023 ш. | Локхалла = 190 | Позици = [[Турсло (футбол)|турсло]] | Карара клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]] | Лоьмар = 44 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера |2003—2005|{{Россин байракх|20px}} ДЮСШ №1 (Кропоткин)| |2008—2015|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|}} | Клубаш = {{спортан карьера |2015—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|0 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Кубань-2]]|41 (4) |2018|{{Россин байракх|20px}} Кубанская корона|йез. |2018—2021|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|87 (3) |2021—2022|{{Россин байракх|20px}} [[Уфа (футболан клуб)|Уфа]]|26 (2) |2022|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|12 (1) |2023—2024|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|13 (1) |2023|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб)|Торпедо-2]]|6 (0) |2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Химки (футболан клуб)|Химки]]|9 (1) |2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[СКА-Хабаровск]]|31 (1) |2025—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]|28 (1) }} | Къоман гулйина команда = {{спортан карьера |2014|{{Россин байракх|20px}} Росси (18 шо кхачанза)|4 (0) }} | клубах дерг карладаккхар = 23.7.2026 }} '''Журавле́в Ю́рий И́горевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[россин]] [[футболист]], «[[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]» клубан [[Турсло (футбол)|турсло]]. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{АХь}} {{ФК Факел хӀоттам}} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] 7gl84hbwhn6fp5xy0oqalrd9v7xatqu 25778806 25778805 2026-09-22T11:28:23Z Саид Мисарбиев 12762 /* Билгалдахарш */ 25778806 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} {{Футболист | ЦӀе = Журавлёв Юрий | Йуьззина цӀе = Журавлёв Юрий Игоревич | Сурт = Yuri Zhuravlyov (footballer) 2023.jpg | Суьртах лаьцна = Журавлёв москохан «Торпедо» йукъахь 2023 ш. | Локхалла = 190 | Позици = [[Турсло (футбол)|турсло]] | Карара клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]] | Лоьмар = 44 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера |2003—2005|{{Россин байракх|20px}} ДЮСШ №1 (Кропоткин)| |2008—2015|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|}} | Клубаш = {{спортан карьера |2015—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|0 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Кубань-2]]|41 (4) |2018|{{Россин байракх|20px}} Кубанская корона|йез. |2018—2021|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|87 (3) |2021—2022|{{Россин байракх|20px}} [[Уфа (футболан клуб)|Уфа]]|26 (2) |2022|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|12 (1) |2023—2024|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|13 (1) |2023|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб)|Торпедо-2]]|6 (0) |2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Химки (футболан клуб)|Химки]]|9 (1) |2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[СКА-Хабаровск]]|31 (1) |2025—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]|28 (1) }} | Къоман гулйина команда = {{спортан карьера |2014|{{Россин байракх|20px}} Росси (18 шо кхачанза)|4 (0) }} | клубах дерг карладаккхар = 23.7.2026 }} '''Журавле́в Ю́рий И́горевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[россин]] [[футболист]], «[[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]» клубан [[Турсло (футбол)|турсло]]. == Биографи == Футболех ловза волавелла 7 шо долуш [[Кропоткин (гӀала)|Кропоткинехь]]. ТӀаьхьо дехьаваьлла краснодаран «[[Кубань (футболан клуб)|Кубанан]]» ишколе. == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{АХь}} {{ФК Факел хӀоттам}} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] ef6obvmasftjzoxzw1jsw8s63wfuymu 25778807 25778806 2026-09-22T11:33:32Z Саид Мисарбиев 12762 /* Биографи */ 25778807 wikitext text/x-wiki {{Фамилихой}} {{Футболист | ЦӀе = Журавлёв Юрий | Йуьззина цӀе = Журавлёв Юрий Игоревич | Сурт = Yuri Zhuravlyov (footballer) 2023.jpg | Суьртах лаьцна = Журавлёв москохан «Торпедо» йукъахь 2023 ш. | Локхалла = 190 | Позици = [[Турсло (футбол)|турсло]] | Карара клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]] | Лоьмар = 44 | Кегийрхойн клубаш = {{спортан карьера |2003—2005|{{Россин байракх|20px}} ДЮСШ №1 (Кропоткин)| |2008—2015|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|}} | Клубаш = {{спортан карьера |2015—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|0 (0) |2016—2017|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Кубань-2]]|41 (4) |2018|{{Россин байракх|20px}} Кубанская корона|йез. |2018—2021|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|87 (3) |2021—2022|{{Россин байракх|20px}} [[Уфа (футболан клуб)|Уфа]]|26 (2) |2022|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|12 (1) |2023—2024|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|13 (1) |2023|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб)|Торпедо-2]]|6 (0) |2024|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Химки (футболан клуб)|Химки]]|9 (1) |2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[СКА-Хабаровск]]|31 (1) |2025—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]|28 (1) }} | Къоман гулйина команда = {{спортан карьера |2014|{{Россин байракх|20px}} Росси (18 шо кхачанза)|4 (0) }} | клубах дерг карладаккхар = 23.7.2026 }} '''Журавле́в Ю́рий И́горевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[россин]] [[футболист]], «[[Факел (футболан клуб, Воронеж)|Факел]]» клубан [[Турсло (футбол)|турсло]]. == Биографи == Футболех ловза волавелла 7 шо долуш [[Кропоткин (гӀала)|Кропоткинехь]]. ТӀаьхьо дехьаваьлла краснодаран «[[Кубань (футболан клуб)|Кубанан]]» ишколе. == Кхиамаш == '''«Волгарь»''' * [[Футболех ловзаран Россин шолгӀа лига|ПФЛ («Къилба» зона)]] толамхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2019/2020|2019/20]] * [[Футболех ловзаран Россин шолгӀа лига|ПФЛ («Къилба» зона)]] борзанан совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]] * '''Итого : 1 хӀонц''' == Билгалдахарш == {{Билгалдахарш}} {{АХь}} {{ФК Факел хӀоттам}} [[Категори:Россин футболисташ]] [[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]] [[Категори:ФК «Кубань-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Волгарь» ловзархой]] [[Категори:ФК «Уфа» ловзархой]] [[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]] [[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]] [[Категори:ФК «Химки» ловзархой]] [[Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой]] [[Категори:ФК «Факел» Воронеж ловзархой]] gif0hdzrkz93hppfebeibr2k2mz3e1c Кеп:ФК Факел хӀоттам 10 2024519 25778798 2026-09-22T07:21:21Z Саид Мисарбиев 12762 Керла агӀо: «{{Спортан командан хӀоттам |цӀе = ФК Факел хӀоттам |бос = #0047b1 |текстан бос = |гуран бос = |клуб = Футболан клуб «Факел» |клуб_хьажорг = Факел (футболан клуб, Воронеж) |карлайаьккхина = 2026-09-14 |могӀам = {{ССК-игрок|1|[[Фролкин, Даниил Олегович|Фролкин]]|ке...» 25778798 wikitext text/x-wiki {{Спортан командан хӀоттам |цӀе = ФК Факел хӀоттам |бос = #0047b1 |текстан бос = |гуран бос = |клуб = Футболан клуб «Факел» |клуб_хьажорг = Факел (футболан клуб, Воронеж) |карлайаьккхина = 2026-09-14 |могӀам = {{ССК-игрок|1|[[Фролкин, Даниил Олегович|Фролкин]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} <!-- {{ССК-игрок|4|[[Дзиов, Макс Русланович|Дзиов]]}}--> {{ССК-игрок|5|[[Габараев, Альберт Зурабович|Габараев]]}} {{ССК-игрок|8|[[Багамаев, ӀабдуллахӀ Мусаевич|Багамаев]]}} {{ССК-игрок|7|[[Турищев, Максим Римович|Турищев]]}} {{ССК-игрок|9|[[Гнапи, Аксель|Гнапи]]}} {{ССК-игрок|10|[[Альшин, Ильнур Туфикович|Альшин]]}} {{ССК-игрок|11|[[Сутормин, Алексей Сергеевич|Сутормин]]}} {{ССК-игрок|17|[[Ковалёв, Антон Владимирович|Ковалёв]]}} {{ССК-игрок|18|Симонов}} {{ССК-игрок|19|[[Пуси, Белайди|Пуси]]}} {{ССК-игрок|20|[[Юрганов, Игорь Сергеевич|Юрганов]]}} {{ССК-игрок|22|[[Эль-Мхассани, Ходейфа|Эль-Мхассани]]}} {{ССК-игрок|23|[[Якимов, Вячеслав Андреевич|Якимов]]}} {{ССК-игрок|25|Беляев}} {{ССК-игрок|27|[[Магкеев, Станислав Альбертович|Магкеев]]}} {{ССК-игрок|35|Доровских|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-игрок|40|[[Сампайо Перейра, Клейтон|Клейтон]]}} {{ССК-игрок|44|[[Журавлёв, Юрий Игоревич|Журавлёв]]}} {{ССК-игрок|52|[[Нетфуллин, Равиль Сягидович|Нетфуллин]]|[[Капитан (футбол)|(к)]]}} {{ССК-игрок|53|[[Бардачёв, Матвей Алексеевич|Бардачёв]]}} {{ССК-игрок|55|[[Тодорович, Дарко|Тодорович]]}} {{ССК-игрок|90|[[Кокшаров, Александр Эдуардович|Кокшаров]]}} {{ССК-игрок|96|[[Обухов, Игорь Андреевич|Обухов]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-игрок|97|[[Магомедов, Бутта Гаджиевич|Магомедов]]}} <!-- {{ССК-игрок|98|[[Васин, Илья Дмитриевич|Васин]]}}--> {{ССК-игрок|99|[[Гиоргобиани, Николай Бадриевич|Гиоргобиани]]}} | тренер = [[Василенко, Олег Петрович|Олег Василенко]] }}<noinclude> [[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн хӀиттамаш|Факел]] [[Категори:ФК «Факел» кепаш]] </noinclude> qk4evyrn9qiq5vowlrf70rxb3155pib 25778799 25778798 2026-09-22T07:22:38Z Саид Мисарбиев 12762 25778799 wikitext text/x-wiki {{Спортан командан хӀоттам |цӀе = ФК Факел хӀоттам |бос = #0047b1 |текстан бос = |гуран бос = |клуб = Футболан клуб «Факел» |клуб_хьажорг = Факел (футболан клуб, Воронеж) |карлайаьккхина = 2026-09-14 |могӀам = {{ССК-ловзархо|1|[[Фролкин, Даниил Олегович|Фролкин]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} <!-- {{ССК-ловзархо|4|[[Дзиов, Макс Русланович|Дзиов]]}}--> {{ССК-ловзархо|5|[[Габараев, Альберт Зурабович|Габараев]]}} {{ССК-ловзархо|8|[[Багамаев, ӀабдуллахӀ Мусаевич|Багамаев]]}} {{ССК-ловзархо|7|[[Турищев, Максим Римович|Турищев]]}} {{ССК-ловзархо|9|[[Гнапи, Аксель|Гнапи]]}} {{ССК-ловзархо|10|[[Альшин, Ильнур Туфикович|Альшин]]}} {{ССК-ловзархо|11|[[Сутормин, Алексей Сергеевич|Сутормин]]}} {{ССК-ловзархо|17|[[Ковалёв, Антон Владимирович|Ковалёв]]}} {{ССК-ловзархо|18|Симонов}} {{ССК-ловзархо|19|[[Пуси, Белайди|Пуси]]}} {{ССК-ловзархо|20|[[Юрганов, Игорь Сергеевич|Юрганов]]}} {{ССК-ловзархо|22|[[Эль-Мхассани, Ходейфа|Эль-Мхассани]]}} {{ССК-ловзархо|23|[[Якимов, Вячеслав Андреевич|Якимов]]}} {{ССК-ловзархо|25|Беляев}} {{ССК-ловзархо|27|[[Магкеев, Станислав Альбертович|Магкеев]]}} {{ССК-ловзархо|35|Доровских|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-ловзархо|40|[[Сампайо Перейра, Клейтон|Клейтон]]}} {{ССК-ловзархо|44|[[Журавлёв, Юрий Игоревич|Журавлёв]]}} {{ССК-ловзархо|52|[[Нетфуллин, Равиль Сягидович|Нетфуллин]]|[[Капитан (футбол)|(к)]]}} {{ССК-ловзархо|53|[[Бардачёв, Матвей Алексеевич|Бардачёв]]}} {{ССК-ловзархо|55|[[Тодорович, Дарко|Тодорович]]}} {{ССК-ловзархо|90|[[Кокшаров, Александр Эдуардович|Кокшаров]]}} {{ССК-ловзархо|96|[[Обухов, Игорь Андреевич|Обухов]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-ловзархо|97|[[Магомедов, Бутта Гаджиевич|Магомедов]]}} <!-- {{ССК-ловзархо|98|[[Васин, Илья Дмитриевич|Васин]]}}--> {{ССК-ловзархо|99|[[Гиоргобиани, Николай Бадриевич|Гиоргобиани]]}} | тренер = [[Василенко, Олег Петрович|Олег Василенко]] }}<noinclude> [[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн хӀиттамаш|Факел]] [[Категори:ФК «Факел» кепаш]] </noinclude> i8x1053w44iw29vfphzzl2gh1g52kel 25778802 25778799 2026-09-22T11:03:35Z Саид Мисарбиев 12762 25778802 wikitext text/x-wiki {{Спортан командан хӀоттам |цӀе = ФК Факел хӀоттам |бос = #0047b1 |текстан бос = |гуран бос = |клуб = Футболан клуб «Факел» |клуб_хьажорг = Факел (футболан клуб, Воронеж) |карлайаьккхина = 2026-09-14 |могӀам = {{ССК-игрок|1|[[Фролкин, Даниил Олегович|Фролкин]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} <!-- {{ССК-игрок|4|[[Дзиов, Макс Русланович|Дзиов]]}}--> {{ССК-игрок|5|[[Габараев, Альберт Зурабович|Габараев]]}} {{ССК-игрок|8|[[Багамаев, ӀабдуллахӀ Мусаевич|Багамаев]]}} {{ССК-игрок|7|[[Турищев, Максим Римович|Турищев]]}} {{ССК-игрок|9|[[Гнапи, Аксель|Гнапи]]}} {{ССК-игрок|10|[[Альшин, Ильнур Туфикович|Альшин]]}} {{ССК-игрок|11|[[Сутормин, Алексей Сергеевич|Сутормин]]}} {{ССК-игрок|17|[[Ковалёв, Антон Владимирович|Ковалёв]]}} {{ССК-игрок|18|Симонов}} {{ССК-игрок|19|[[Пуси, Белайди|Пуси]]}} {{ССК-игрок|20|[[Юрганов, Игорь Сергеевич|Юрганов]]}} {{ССК-игрок|22|[[Эль-Мхассани, Ходейфа|Эль-Мхассани]]}} {{ССК-игрок|23|[[Якимов, Вячеслав Андреевич|Якимов]]}} {{ССК-игрок|25|Беляев}} {{ССК-игрок|27|[[Магкеев, Станислав Альбертович|Магкеев]]}} {{ССК-игрок|35|Доровских|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-игрок|40|[[Сампайо Перейра, Клейтон|Клейтон]]}} {{ССК-игрок|44|[[Журавлёв, Юрий Игоревич|Журавлёв]]}} {{ССК-игрок|52|[[Нетфуллин, Равиль Сягидович|Нетфуллин]]|[[Капитан (футбол)|(к)]]}} {{ССК-игрок|53|[[Бардачёв, Матвей Алексеевич|Бардачёв]]}} {{ССК-игрок|55|[[Тодорович, Дарко|Тодорович]]}} {{ССК-игрок|90|[[Кокшаров, Александр Эдуардович|Кокшаров]]}} {{ССК-игрок|96|[[Обухов, Игорь Андреевич|Обухов]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-игрок|97|[[Магомедов, Бутта Гаджиевич|Магомедов]]}} <!-- {{ССК-игрок|98|[[Васин, Илья Дмитриевич|Васин]]}}--> {{ССК-игрок|99|[[Гиоргобиани, Николай Бадриевич|Гиоргобиани]]}} | тренер = [[Василенко, Олег Петрович|Олег Василенко]] }}<noinclude> [[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн хӀиттамаш|Факел]] [[Категори:ФК «Факел» кепаш]] </noinclude> qk4evyrn9qiq5vowlrf70rxb3155pib 25778803 25778802 2026-09-22T11:07:05Z Саид Мисарбиев 12762 25778803 wikitext text/x-wiki {{Спортан командан хӀоттам |цӀе = ФК Факел хӀоттам |бос = #0047b1 |текстан бос = |гуран бос = |клуб = Футболан клуб «Факел» |клуб_хьажорг = Факел (футболан клуб, Воронеж) |карлайаьккхина = 2026-09-14 |могӀам = {{ССК-ловзархо|1|[[Фролкин, Даниил Олегович|Фролкин]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} <!-- {{ССК-ловзархо|4|[[Дзиов, Макс Русланович|Дзиов]]}}--> {{ССК-ловзархо|5|[[Габараев, Альберт Зурабович|Габараев]]}} {{ССК-ловзархо|8|[[Багамаев, ӀабдуллахӀ Мусаевич|Багамаев]]}} {{ССК-ловзархо|7|[[Турищев, Максим Римович|Турищев]]}} {{ССК-ловзархо|9|[[Гнапи, Аксель|Гнапи]]}} {{ССК-ловзархо|10|[[Альшин, Ильнур Туфикович|Альшин]]}} {{ССК-ловзархо|11|[[Сутормин, Алексей Сергеевич|Сутормин]]}} {{ССК-ловзархо|17|[[Ковалёв, Антон Владимирович|Ковалёв]]}} {{ССК-ловзархо|18|Симонов}} {{ССК-ловзархо|19|[[Пуси, Белайди|Пуси]]}} {{ССК-ловзархо|20|[[Юрганов, Игорь Сергеевич|Юрганов]]}} {{ССК-ловзархо|22|[[Эль-Мхассани, Ходейфа|Эль-Мхассани]]}} {{ССК-ловзархо|23|[[Якимов, Вячеслав Андреевич|Якимов]]}} {{ССК-ловзархо|25|Беляев}} {{ССК-ловзархо|27|[[Магкеев, Станислав Альбертович|Магкеев]]}} {{ССК-ловзархо|35|Доровских|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-ловзархо|40|[[Сампайо Перейра, Клейтон|Клейтон]]}} {{ССК-ловзархо|44|[[Журавлёв, Юрий Игоревич|Журавлёв]]}} {{ССК-ловзархо|52|[[Нетфуллин, Равиль Сягидович|Нетфуллин]]|[[Капитан (футбол)|(к)]]}} {{ССК-ловзархо|53|[[Бардачёв, Матвей Алексеевич|Бардачёв]]}} {{ССК-ловзархо|55|[[Тодорович, Дарко|Тодорович]]}} {{ССК-ловзархо|90|[[Кокшаров, Александр Эдуардович|Кокшаров]]}} {{ССК-ловзархо|96|[[Обухов, Игорь Андреевич|Обухов]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}} {{ССК-ловзархо|97|[[Магомедов, Бутта Гаджиевич|Магомедов]]}} <!-- {{ССК-ловзархо|98|[[Васин, Илья Дмитриевич|Васин]]}}--> {{ССК-ловзархо|99|[[Гиоргобиани, Николай Бадриевич|Гиоргобиани]]}} | тренер = [[Василенко, Олег Петрович|Олег Василенко]] }}<noinclude> [[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн хӀиттамаш|Факел]] [[Категори:ФК «Факел» кепаш]] </noinclude> i8x1053w44iw29vfphzzl2gh1g52kel