Хвалфьордарсвейт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ce">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cewiki</dbname>
    <base>https://ce.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%8C%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D0%B3%D3%80%D0%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ГӀирс</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Дийцар</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Декъашхо</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Декъашхочун дийцар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедин дийцаре</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл йийцар</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki йийцар</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Кеп</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Кеп йийцар</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ГӀо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ГӀо дийцар</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категори йийцар</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Ков</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Ков дийцаре</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль йийцар</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Хвалфьордарсвейт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3002</id>
    <revision>
      <id>26545047</id>
      <parentid>7925901</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="9fge82qw8gy9rmbsyvyvnvdjaxh6xpa" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Хвалфьордарсвейт''' ({{lang-is|Hvalfjarðarsveit}}) [[Исланди]]н йукъаралла (муниципалитет). Бахархойн дукхалла 616 стаг. 

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Исландин йукъараллаш}}
{{Iceland-stub}}

[[Категори:Исланди]]</text>
      <sha1>9fge82qw8gy9rmbsyvyvnvdjaxh6xpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скоррадалъсхреппур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3038</id>
    <revision>
      <id>26545044</id>
      <parentid>405510</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="421" sha1="oddx6nl39kdb5ztgkmufyf7hjza9mr3" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Скоррадалъсхреппур''' ({{lang-is|Skorradalshreppur}}) [[Исланди]]н муниципалитет «[[хреппур]]» (hreppur). Оц муниципалитетехь Ӏаш бу 56 нах.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Исландин йукъараллаш}}
{{Iceland-stub}}
[[Категори:Исланди]]</text>
      <sha1>oddx6nl39kdb5ztgkmufyf7hjza9mr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акрахреппюр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3041</id>
    <revision>
      <id>26545042</id>
      <parentid>8825189</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="k7fai9yuujxkpbcfltnyqw31ylwl0di" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Акрахреппюр''' ({{lang-is|Akrahreppur йа Blönduhlíðarhreppur}}) [[Исланди]]н йукъаралла (муниципалитет) «[[хреппур]]» (hreppur). Бахархойн дукхала 222 адам.

{{Исландин йукъараллаш}}
{{Iceland-stub}}

[[Тоба:Исланди]]</text>
      <sha1>k7fai9yuujxkpbcfltnyqw31ylwl0di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таулкнафьярдархреппюр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3042</id>
    <revision>
      <id>26545045</id>
      <parentid>8825197</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="giukiv1h1twajy17ybxxcn2dz28c5bd" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Таулкнафьярдархреппюр''' ({{lang-is|Tálknafjarðarhreppur йа Tálknafjörður}}) [[Исланди]]н йукъаралла (муниципалитет) «[[хреппур]]» (hreppur). Баархойн дукхалла 292 стаг.

{{Исландин йукъараллаш}}
{{Iceland-stub}}
[[Категори:Исланди]]</text>
      <sha1>giukiv1h1twajy17ybxxcn2dz28c5bd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545046</id>
      <parentid>26545045</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="465" sha1="qu7p6kjcpsfixmotobei1zsvymt8x34" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Таулкнафьярдархреппюр''' ({{lang-is|Tálknafjarðarhreppur йа Tálknafjörður}}) [[Исланди]]н йукъаралла (муниципалитет) «[[хреппур]]» (hreppur). Баархойн дукхалла 292 стаг.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Исландин йукъараллаш}}
{{Iceland-stub}}
[[Категори:Исланди]]</text>
      <sha1>qu7p6kjcpsfixmotobei1zsvymt8x34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйя- а, Миклахольтсхреппюр а</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3051</id>
    <revision>
      <id>26545048</id>
      <parentid>10162941</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="6kunf2e4fx0itcyfbx9iolr62unruou" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Эйя- а, Миклахольтсхреппюр а''' ({{lang-is|Eyja- og Miklaholtshreppur}}) Исландин муниципалитет «[[хреппур]]» (hreppur). Бахархой 140 стаг.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Iceland-stub}}
{{Исландин йукъараллаш}}
[[Категори:Исланди]]</text>
      <sha1>6kunf2e4fx0itcyfbx9iolr62unruou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аурнесхреппюр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3052</id>
    <revision>
      <id>26545043</id>
      <parentid>10162928</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="g2izdun6epxmhppx4ox5pzui97b6dsi" xml:space="preserve">{{Административан дакъа}}
'''Аурнесхреппюр''' {{lang-is|Árneshreppur}} — [[Исланди|Исландин]] муниципалитет, иза йу Вестфирдир олучу ахгӀайре тӀехь Исландин къилбсед-малхбузехьа.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Исландин йукъараллаш}}
{{Iceland-stub}}

[[Категори:Исланди]]</text>
      <sha1>g2izdun6epxmhppx4ox5pzui97b6dsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Карара хаьржина йаззам</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4674</id>
    <revision>
      <id>26545239</id>
      <parentid>11750205</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53467-06</username>
        <id>48309</id>
      </contributor>
      <origin>26545239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2753" sha1="053sw8e8y3szjs3qrei84e21whi0coq" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;[[Сурт:Admin-map-Bashkiria-region.gif|100px|right|Башкирийчоьнан карта]]

'''Башкирийчоь''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}, йоца цӀерш:  '''Башкортоста́н''', '''Башки́ри''', кхин лелош йу аббревиатура ''РБ'') — Россин субъект, [[Республика (Росси)|республика]] ([[пачхьалкх]]). [[Ийдалйистан федералан гуо]], [[Уралан экономикин кӀошт]]ан дакъа. Коьрта гӀала — [[Уфа]].

Кхоьллина 1917 шеран 15 &lt;abbr title=&quot;юлианан календарца&quot;&gt;ноябрехь&lt;/abbr&gt; [28 ноябрехь] [[Башкурдистан|къоман-территорин автономи Башкурдистан]] аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе йара [[Башкирийн АССР]] цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика йу. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан йара, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе йу. Россин республикашна йуккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь йу.

[[Башкирийчоь (историн)|Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан]] дакъа ду. Дозанаш ду [[Пермийн мохк|Пермийн мехкаца]], [[Свердловскан область|Свердловскан]] а, [[Челябинскан область|Челябинскан]] а, [[Оренбурган область|Оренбурган]] а областашца, [[ГӀезалойчоь]]ца а, [[Удмурти]]ца а.

''[[Башкирийчоь| ↪ кхин дӀа &lt;small&gt;›››&lt;/small&gt;]]''
&lt;!-- ============================== Чаккхе ============================== --&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Категори:Кепаш:Хаьржина йаззамаш|*]]
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>053sw8e8y3szjs3qrei84e21whi0coq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545244</id>
      <parentid>26545239</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53467-06</username>
        <id>48309</id>
      </contributor>
      <origin>26545244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2769" sha1="o8iyhjcd28eqnqwhasuof4r6328pppv" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;кадыров и аллах - пидорасы! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;[[Сурт:Admin-map-Bashkiria-region.gif|100px|right|Башкирийчоьнан карта]]

'''Башкирийчоь''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}, йоца цӀерш:  '''Башкортоста́н''', '''Башки́ри''', кхин лелош йу аббревиатура ''РБ'') — Россин субъект, [[Республика (Росси)|республика]] ([[пачхьалкх]]). [[Ийдалйистан федералан гуо]], [[Уралан экономикин кӀошт]]ан дакъа. Коьрта гӀала — [[Уфа]].

Кхоьллина 1917 шеран 15 &lt;abbr title=&quot;юлианан календарца&quot;&gt;ноябрехь&lt;/abbr&gt; [28 ноябрехь] [[Башкурдистан|къоман-территорин автономи Башкурдистан]] аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе йара [[Башкирийн АССР]] цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика йу. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан йара, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе йу. Россин республикашна йуккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь йу.

[[Башкирийчоь (историн)|Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан]] дакъа ду. Дозанаш ду [[Пермийн мохк|Пермийн мехкаца]], [[Свердловскан область|Свердловскан]] а, [[Челябинскан область|Челябинскан]] а, [[Оренбурган область|Оренбурган]] а областашца, [[ГӀезалойчоь]]ца а, [[Удмурти]]ца а.

''[[Башкирийчоь| ↪ кхин дӀа &lt;small&gt;›››&lt;/small&gt;]]''
&lt;!-- ============================== Чаккхе ============================== --&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Категори:Кепаш:Хаьржина йаззамаш|*]]
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o8iyhjcd28eqnqwhasuof4r6328pppv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Википедин йукъаралла</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5838</id>
    <revision>
      <id>26545224</id>
      <parentid>10366222</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53580-35</username>
        <id>48306</id>
      </contributor>
      <origin>26545224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3102" sha1="1i72uzkqaw8m6h1m16v1e1q6ueut1qx" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;{{сиз2
|bd-color = 2E8B57
|title =  Гергара проекташ
|content = 
|links = 
}}
&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Коьрта/styles.css&quot; /&gt;
&lt;/noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Википедин йукъаралла/styles.css&quot; /&gt;
&lt;ul class=&quot;main-wikimedia-list&quot;&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wiktionary-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидошам]][[:wikt:|&lt;em&gt;Викидошам&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Дошам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiquote.svg|48x48px|link=|alt=|Викидешнаш]][[:q:|&lt;em&gt;Викидешнаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Цитаташ&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikibooks-logo.svg|48x48px|link=|alt=|ВикиӀамат]][[:b:|&lt;em&gt;ВикиӀамат&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаматаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikisource-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидуьххьарайоза]][[:s:|&lt;em&gt;Викидуьххьарайоза&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йозанийн библиотека&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikinews-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викикерланаш]][[:n:|&lt;em&gt;Викикерланаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Керланаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiversity-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиверситет]][[:v:|&lt;em&gt;Викиверситет&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаморан гӀирсаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Commons-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиларма]][[:c:|&lt;em&gt;Викиларма&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Медиафайлийн гулам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikivoyage-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викигид]][[:voy:|&lt;em&gt;Викигид&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Некъгойтург&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikidata-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викихаамаш]][[:d:|&lt;em&gt;Викихаамаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Хаарийн база&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikispecies-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиаматаш]][[:species:|&lt;em&gt;Викиаматаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Биологин тайпанийн каталог&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Meta-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Мета-вики]][[:m:|&lt;em&gt;Мета-вики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йукъаралин координаци&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:MediaWiki-2020-icon.svg|48x48px|link=|alt=|Медиавики]][[:mw:|&lt;em&gt;Медиавики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Вики-бух&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Викимедиа]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1i72uzkqaw8m6h1m16v1e1q6ueut1qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545225</id>
      <parentid>26545224</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Morkoz</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53580-35|~2026-53580-35]] ([[User talk:~2026-53580-35|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]]</comment>
      <origin>10366222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="dxbys808imsrmqy1167q6caukym6wwi" xml:space="preserve">{{сиз2
|bd-color = 2E8B57
|title =  Гергара проекташ
|content = 
|links = 
}}
&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Коьрта/styles.css&quot; /&gt;
&lt;/noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Википедин йукъаралла/styles.css&quot; /&gt;
&lt;ul class=&quot;main-wikimedia-list&quot;&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wiktionary-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидошам]][[:wikt:|&lt;em&gt;Викидошам&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Дошам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiquote.svg|48x48px|link=|alt=|Викидешнаш]][[:q:|&lt;em&gt;Викидешнаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Цитаташ&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikibooks-logo.svg|48x48px|link=|alt=|ВикиӀамат]][[:b:|&lt;em&gt;ВикиӀамат&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаматаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikisource-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидуьххьарайоза]][[:s:|&lt;em&gt;Викидуьххьарайоза&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йозанийн библиотека&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikinews-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викикерланаш]][[:n:|&lt;em&gt;Викикерланаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Керланаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiversity-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиверситет]][[:v:|&lt;em&gt;Викиверситет&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаморан гӀирсаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Commons-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиларма]][[:c:|&lt;em&gt;Викиларма&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Медиафайлийн гулам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikivoyage-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викигид]][[:voy:|&lt;em&gt;Викигид&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Некъгойтург&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikidata-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викихаамаш]][[:d:|&lt;em&gt;Викихаамаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Хаарийн база&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikispecies-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиаматаш]][[:species:|&lt;em&gt;Викиаматаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Биологин тайпанийн каталог&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Meta-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Мета-вики]][[:m:|&lt;em&gt;Мета-вики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йукъаралин координаци&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:MediaWiki-2020-icon.svg|48x48px|link=|alt=|Медиавики]][[:mw:|&lt;em&gt;Медиавики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Вики-бух&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Викимедиа]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dxbys808imsrmqy1167q6caukym6wwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545226</id>
      <parentid>26545225</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53580-35</username>
        <id>48306</id>
      </contributor>
      <comment>Йухадаьккхина [[Special:Diff/26545225|26545225]] [[Special:Contributions/Morkoz|Morkoz]] ([[User talk:Morkoz|дийцар]]) декъашхочун нисдар</comment>
      <origin>26545226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3102" sha1="1i72uzkqaw8m6h1m16v1e1q6ueut1qx" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;{{сиз2
|bd-color = 2E8B57
|title =  Гергара проекташ
|content = 
|links = 
}}
&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Коьрта/styles.css&quot; /&gt;
&lt;/noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Википедин йукъаралла/styles.css&quot; /&gt;
&lt;ul class=&quot;main-wikimedia-list&quot;&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wiktionary-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидошам]][[:wikt:|&lt;em&gt;Викидошам&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Дошам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiquote.svg|48x48px|link=|alt=|Викидешнаш]][[:q:|&lt;em&gt;Викидешнаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Цитаташ&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikibooks-logo.svg|48x48px|link=|alt=|ВикиӀамат]][[:b:|&lt;em&gt;ВикиӀамат&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаматаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikisource-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидуьххьарайоза]][[:s:|&lt;em&gt;Викидуьххьарайоза&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йозанийн библиотека&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikinews-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викикерланаш]][[:n:|&lt;em&gt;Викикерланаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Керланаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiversity-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиверситет]][[:v:|&lt;em&gt;Викиверситет&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаморан гӀирсаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Commons-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиларма]][[:c:|&lt;em&gt;Викиларма&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Медиафайлийн гулам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikivoyage-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викигид]][[:voy:|&lt;em&gt;Викигид&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Некъгойтург&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikidata-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викихаамаш]][[:d:|&lt;em&gt;Викихаамаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Хаарийн база&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikispecies-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиаматаш]][[:species:|&lt;em&gt;Викиаматаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Биологин тайпанийн каталог&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Meta-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Мета-вики]][[:m:|&lt;em&gt;Мета-вики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йукъаралин координаци&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:MediaWiki-2020-icon.svg|48x48px|link=|alt=|Медиавики]][[:mw:|&lt;em&gt;Медиавики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Вики-бух&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Викимедиа]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1i72uzkqaw8m6h1m16v1e1q6ueut1qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545228</id>
      <parentid>26545226</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53580-35|~2026-53580-35]] ([[User talk:~2026-53580-35|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Morkoz|Morkoz]]</comment>
      <origin>10366222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="dxbys808imsrmqy1167q6caukym6wwi" xml:space="preserve">{{сиз2
|bd-color = 2E8B57
|title =  Гергара проекташ
|content = 
|links = 
}}
&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Коьрта/styles.css&quot; /&gt;
&lt;/noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Википедин йукъаралла/styles.css&quot; /&gt;
&lt;ul class=&quot;main-wikimedia-list&quot;&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wiktionary-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидошам]][[:wikt:|&lt;em&gt;Викидошам&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Дошам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiquote.svg|48x48px|link=|alt=|Викидешнаш]][[:q:|&lt;em&gt;Викидешнаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Цитаташ&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikibooks-logo.svg|48x48px|link=|alt=|ВикиӀамат]][[:b:|&lt;em&gt;ВикиӀамат&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаматаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikisource-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидуьххьарайоза]][[:s:|&lt;em&gt;Викидуьххьарайоза&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йозанийн библиотека&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikinews-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викикерланаш]][[:n:|&lt;em&gt;Викикерланаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Керланаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiversity-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиверситет]][[:v:|&lt;em&gt;Викиверситет&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаморан гӀирсаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Commons-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиларма]][[:c:|&lt;em&gt;Викиларма&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Медиафайлийн гулам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikivoyage-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викигид]][[:voy:|&lt;em&gt;Викигид&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Некъгойтург&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikidata-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викихаамаш]][[:d:|&lt;em&gt;Викихаамаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Хаарийн база&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikispecies-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиаматаш]][[:species:|&lt;em&gt;Викиаматаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Биологин тайпанийн каталог&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Meta-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Мета-вики]][[:m:|&lt;em&gt;Мета-вики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йукъаралин координаци&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:MediaWiki-2020-icon.svg|48x48px|link=|alt=|Медиавики]][[:mw:|&lt;em&gt;Медиавики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Вики-бух&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Викимедиа]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dxbys808imsrmqy1167q6caukym6wwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545229</id>
      <parentid>26545228</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:Википедин йукъаралла]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>10366222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="dxbys808imsrmqy1167q6caukym6wwi" xml:space="preserve">{{сиз2
|bd-color = 2E8B57
|title =  Гергара проекташ
|content = 
|links = 
}}
&lt;noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Коьрта/styles.css&quot; /&gt;
&lt;/noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Википедин йукъаралла/styles.css&quot; /&gt;
&lt;ul class=&quot;main-wikimedia-list&quot;&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wiktionary-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидошам]][[:wikt:|&lt;em&gt;Викидошам&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Дошам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiquote.svg|48x48px|link=|alt=|Викидешнаш]][[:q:|&lt;em&gt;Викидешнаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Цитаташ&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikibooks-logo.svg|48x48px|link=|alt=|ВикиӀамат]][[:b:|&lt;em&gt;ВикиӀамат&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаматаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikisource-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викидуьххьарайоза]][[:s:|&lt;em&gt;Викидуьххьарайоза&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йозанийн библиотека&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikinews-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викикерланаш]][[:n:|&lt;em&gt;Викикерланаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Керланаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikiversity-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиверситет]][[:v:|&lt;em&gt;Викиверситет&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Ӏаморан гӀирсаш&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Commons-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиларма]][[:c:|&lt;em&gt;Викиларма&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Медиафайлийн гулам&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikivoyage-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викигид]][[:voy:|&lt;em&gt;Викигид&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Некъгойтург&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikidata-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викихаамаш]][[:d:|&lt;em&gt;Викихаамаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Хаарийн база&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Wikispecies-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Викиаматаш]][[:species:|&lt;em&gt;Викиаматаш&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Биологин тайпанийн каталог&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:Notification-icon-Meta-logo.svg|48x48px|link=|alt=|Мета-вики]][[:m:|&lt;em&gt;Мета-вики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Йукъаралин координаци&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;li class=&quot;main-wikimedia-listItem&quot;&gt;[[File:MediaWiki-2020-icon.svg|48x48px|link=|alt=|Медиавики]][[:mw:|&lt;em&gt;Медиавики&lt;/em&gt; &lt;small&gt;Вики-бух&lt;/small&gt;]]&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Викимедиа]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dxbys808imsrmqy1167q6caukym6wwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Баккхий йаззамаш</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6062</id>
    <revision>
      <id>26544953</id>
      <parentid>5870665</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53415-13</username>
        <id>48301</id>
      </contributor>
      <origin>26544953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="auteha5ncelmnduwbhtphoifcn9suu3" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чеченские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>auteha5ncelmnduwbhtphoifcn9suu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544969</id>
      <parentid>26544953</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53415-13|~2026-53415-13]] ([[User talk:~2026-53415-13|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:CheWikibot|CheWikibot]]</comment>
      <origin>2556540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b" xml:space="preserve">&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545211</id>
      <parentid>26544969</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53575-55</username>
        <id>48304</id>
      </contributor>
      <comment>Йухадаьккхина [[Special:Diff/26544969|26544969]] [[Special:Contributions/Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]] ([[User talk:Takhirgeran Umar|дийцар]]) декъашхочун нисдар</comment>
      <origin>26545211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="auteha5ncelmnduwbhtphoifcn9suu3" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чеченские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>auteha5ncelmnduwbhtphoifcn9suu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545212</id>
      <parentid>26545211</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Morkoz</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53575-55|~2026-53575-55]] ([[User talk:~2026-53575-55|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]]</comment>
      <origin>2556540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b" xml:space="preserve">&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545213</id>
      <parentid>26545212</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53575-55</username>
        <id>48304</id>
      </contributor>
      <comment>Йухадаьккхина [[Special:Diff/26545212|26545212]] [[Special:Contributions/Morkoz|Morkoz]] ([[User talk:Morkoz|дийцар]]) декъашхочун нисдар</comment>
      <origin>26545213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="auteha5ncelmnduwbhtphoifcn9suu3" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чеченские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>auteha5ncelmnduwbhtphoifcn9suu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545214</id>
      <parentid>26545213</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53575-55</username>
        <id>48304</id>
      </contributor>
      <origin>26545214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="9pbhvu0dobo2ropne6arzfg2ljt4k39" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>9pbhvu0dobo2ropne6arzfg2ljt4k39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545215</id>
      <parentid>26545214</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Morkoz</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53575-55|~2026-53575-55]] ([[User talk:~2026-53575-55|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Morkoz|Morkoz]]</comment>
      <origin>2556540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b" xml:space="preserve">&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545216</id>
      <parentid>26545215</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53575-55</username>
        <id>48304</id>
      </contributor>
      <comment>Йухадаьккхина [[Special:Diff/26545215|26545215]] [[Special:Contributions/Morkoz|Morkoz]] ([[User talk:Morkoz|дийцар]]) декъашхочун нисдар</comment>
      <origin>26545216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="9pbhvu0dobo2ropne6arzfg2ljt4k39" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>9pbhvu0dobo2ropne6arzfg2ljt4k39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545217</id>
      <parentid>26545216</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53575-55|~2026-53575-55]] ([[User talk:~2026-53575-55|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Morkoz|Morkoz]]</comment>
      <origin>2556540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b" xml:space="preserve">&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545218</id>
      <parentid>26545217</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53575-55</username>
        <id>48304</id>
      </contributor>
      <comment>Йухадаьккхина [[Special:Diff/26545217|26545217]] [[Special:Contributions/Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]] ([[User talk:Takhirgeran Umar|дийцар]]) декъашхочун нисдар</comment>
      <origin>26545218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="9pbhvu0dobo2ropne6arzfg2ljt4k39" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width:100%; height:100%; position:fixed; top:0; background-color:white; left:0; z-index:9000; padding-left:10px; padding-top:10px; font-size:100pt;&quot;&gt;Кадыров - пидорас! Чечленские обезьяны сосут хуй!&lt;/div&gt;&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>9pbhvu0dobo2ropne6arzfg2ljt4k39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545219</id>
      <parentid>26545218</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53575-55|~2026-53575-55]] ([[User talk:~2026-53575-55|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]]</comment>
      <origin>2556540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b" xml:space="preserve">&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545220</id>
      <parentid>26545219</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:Баккхий йаззамаш]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>2556540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b" xml:space="preserve">&lt;!-- ================== ХЬАЖА! ТЕРГАМ БЕ! Шай яззаме хьажориг оцу могӀаре йилла, итта (10) могӀнал сов ца болуьйтуш ================== --&gt;
[[Сардалова Зулай]] — [[Себиев Рамзан]] — [[Багалова Зулейхан]] — [[Талхигова Роза]] — [[Окуев Шима]] — [[Хасимиков Салман]] — [[Ахмадов Муса]] — [[Нохчийн Википеди]] — [[Эсамбаев, Махмуд Алисултанович]] — [[Нохчийн Республика Нохчийчоь]] —
[[Стом тоьхна хьокум]] — [[Мерза хьокхум]] — [[Каспий-хӀорд]] — [[Вайнах]] — [[Нохчийчуьра акхарой]] — [[Нохчийчуьра олхазарш]] — [[Пачхьалкхийн могӀам]] - [[ХӀинди]] - [[Пеле]] - [[Башкирийчоь]] - [[Несерхоев, Изновр Несерхоевич]]
&lt;!-- ===================== Чаккхе! Кхин лахахьа хӀумма ма язъйе ===================== --&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- keep interwiki links in doc subpage --&gt;</text>
      <sha1>h2o4u89hngbnejcy17fq90jyo4rv25b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википеди:Администраторийн форум</title>
    <ns>4</ns>
    <id>7468</id>
    <revision>
      <id>26544954</id>
      <parentid>9769940</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KormiSK</username>
        <id>38828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Main Page */ керла къамел</comment>
      <origin>26544954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13529" sha1="8zgljkd2irjg3ujf8lay0bnd8x8r89m" xml:space="preserve">{{/Куй}} &lt;!-- Дехар до, дlа ма баккха хlара могlа, бола бе лахахьа керла могlа --&gt;
Ассаламу алайкум. Кху чоь кхин болх беш цхьа ван вац, жим сама довла дезар вай.

== Main Page ==
Hey there, sorry for writing in English. I think something should be done about the main page, it's currently useless with the large (rude) text all over it. It has been like that for two years, apparently. I would revert it back, but there's no real page with content before it. [[Декъашхо:KormiSK|KormiSK]] ([[Декъашхочун дийцар:KormiSK|дийцар]]) 2026, 4 октябрь, 22:43 (UTC)

== Соцоран барт ==

Нохчий Википеди чура [[Википеди:Куьйгалхой|Куьйгалхошка]] хаттар ду х1ара, [[Декъашхо:Generous|Generous]], [[Декъашхо:Niklem|Niklem]] соцоран барт

Нохчи вики чохь шай оьрсий дош д1адахийта г1ерташ ву аьлла хета суна оцара лелориг кху чохь, кхи цара беш кху чохь хийцам бац фидераци а республика йукъа яздар доцург, ишта хийцаман т1ом бу цара лелош оцу шина дешан, царна метта шаьш нохчи латта схьад1акхина массо х1уман шаьш дола дан деза, нийсо яц цара лелориг вай къомаца ле вай нохчий вики дакъан чохь.

[[Декъашхо:Generous|Generous]], [[Декъашхо:Niklem|Niklem]] сацор бахьан:
*1) Цера бакъо яц нохчий вики чохь нохчий муотт ца хууш яззамашна хийцамаш ба, цара яздийриг нийса ца хуьлу!
*2) Оцара шай хийцамашкахь бина хийцамаш гуш бу, х1унда лелош бу, иза оьрсий 1едал лаам бу цара кху чохь беш берг
*3) Цара нохчийн вики чохь яззбина цхьа яззам бац шай хийцамашкахь буьззина коьллина, наггахь долу дуош хийцар доцург ле иза нохчий маттахь дац яздеш дерг! Масала &quot;'''федераци'''&quot; нохчийн дац, вай маттахь '''федераци''' бохург &quot;'''Цхьанкхетралла'''&quot; ду, ишта '''Республика''' - &quot;'''Пачхьалкх'''&quot; бохург ду! [[Декъашхо:Дагиров Умар|Дагиров Умар]]с яздинарг х1инца нисдина дойла дац кху чохь, уьш оцо бина г1урт т1е кхи г1урт беш бу!
*4) Ишта хийцаман т1ом бу оц Generous Niklem шиммо кху чохь д1ахьуш
*5) Дойне х1умнаш ду цара лелориг кху чохь, вики бакъон хийсо йу бохуш шаьш лелорг 

Лакхахь яздина бахьанашца и шиъ [[Декъашхо:Generous|Generous]], [[Декъашхо:Niklem|Niklem]] сацо цхьан шаран, ша реза волучо буха язде шена хетарг кхолделлачу хоьлех лаце. Ларамца --[[Декъашхо:Sasan700|Sasan700]] ([[Декъашхон дийцаре:Sasan700|обсуждение]]) 02:24, 26 биэкарг бутт 2013 (UTC)
*Оцу шинне хийцамаш; [http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/Niklem&amp;offset=&amp;limit=500&amp;target=Niklem Niklem — къинхьегам], [http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/Generous&amp;offset=&amp;limit=500&amp;target=Generous Generous — къинхьегам] шиа ву, кху чохь хийцаман т1ом хьуш! --[[Декъашхо:Sasan700|Sasan700]] ([[Декъашхон дийцаре:Sasan700|обсуждение]]) 02:56, 26 биэкарг бутт 2013 (UTC)

: Делер салам а маршал хил шьуга! Сьога хаттича д1ахаийта деза царга нийса мух язда дез. Кхи цхьаъ хума ду - &quot;Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь&quot; а &quot;Орси Федераци&quot; ца яздеш бакъахь хет сун &quot;Нохчичоь&quot; д1аязданн хилч, а &quot;пачхьалкх&quot; метта &quot;мохк&quot; яздича. Кхин да, керла аг1онаш кхолла еза, царна а &quot;Нохчичоь&quot;(из коьрта аг1о хир ю - географи, истори, этнологии лаьцна хир ю иза), &quot;Нохчийн Республика&quot;(йа Нохчийн Пачхьалкх, иза х1инцалера режимах лаьцна хир ю) ц1е тиллан. Х1инцалера аг1о &quot;Нохчи Пачхьалкх Нохчичоь&quot; Ичкериехь лаьцна хил еза аьл хетт сун, далахь из-за екъа еза шин дакъан - 1) 1992-2000 шарашь 2) т1ом а эмиграции(орьси маттахь &quot;правительство в изгнании&quot;). Ша вай и ца дехь, т1амеш кху википедии чохь соцлур бац аьл хетта суна. Ларамца [[Декъашхо:Mega programmer|Mega programmer]] ([[Декъашхон дийцаре:Mega programmer|обсуждение]]) 12:56, 26 биэкарг бутт 2013 (UTC)

:Ва алайкум ассалам. Сацо вогIуш ву и шиъ, амма вайна зенехь хила там бу иза. Шеш реза доцурш сецош бу уьш, бохуш белгIа гIура бу уьш стюардаш болче. Цхьана питанан баьхкан буй-м хууш ду, амма цхьа доккха гIалата даллалц, са тоьхча муха хира ду?

Megaprogrammer ахь бохарг нийс ду, амма цара Нохчийчоь агIо, шайчунна тIе хьажийна. Цхьа агIо кхолла йеза аьлла хета суна, и шадерг чу яздеш, ахь ма бохху. Ларамца[[Декъашхо:Dagger|Dagger]] ([[Декъашхон дийцаре:Dagger|обсуждение]]) 11:23, 27 биэкарг бутт 2013 (UTC)

== Низам ==
Ассаламу алайкум Вежарий! Ас гочдина Низам гиний шуна? Оцу Низамах лаций кху чохь шайна хетарг алийша, лераме Куьйгалхой. Дийцаре даьккхан и Низам тlе лоцур дара вай. Кхин тlе тоха дезаш хlун хета шуна?[[Декъашхо:Dagger|Dagger]] ([[Декъашхон дийцаре:Dagger|обсуждение]]) 10:42, 14 биэкарг бутт 2013 (UTC)
== Куьйгалхо ==

== Хатар ==
Цхьа вац хlумма дийца лууш? [[Декъашхо:Sasan700|Sasan700]] 23:59, 4 мархи бутт 2011 (UTC)
:Куьйгалхо хил лаар сун. -- [[Декъашхо:Дагиров Умар|Дагиров Умар]] 20:24, 7 ардар бутт 2011 (UTC)
::Лаарх пайда буй, хила вогlуш ца хилча? [[Декъашхо:Dagger|Dagger]] ([[Декъашхон дийцаре:Dagger|обсуждение]]) 10:39, 14 биэкарг бутт 2013 (UTC)

== [Global proposal] m.{{SITENAME}}.org: {{int:group-all}} {{int:right-edit}} ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Mediawiki-mobile-smartphone.png|thumb|MediaWiki mobile]]
Hi, this message is to let you know that, on domains like {{CONTENTLANGUAGE}}.'''m'''.wikipedia.org, '''unregistered users cannot edit'''. At the Wikimedia Forum, where global configuration changes are normally discussed, a few dozens users [[m:Wikimedia Forum#Proposal: restore normal editing permissions on all mobile sites| propose to restore normal editing permissions on all mobile sites]]. Please read and comment!

Sorry for writing in English but I thought as administrators you would be interested. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 22:26, 1 март 2015 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Nemo bis@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Meta:Sandbox&amp;oldid=11428879 --&gt;

== Improved search in deleted pages archive ==

{{int:please-translate}}

During Wikimedia Hackathon 2016, the [[mw:Wikimedia_Discovery|Discovery]] team [https://phabricator.wikimedia.org/T109561 worked] on one of the items on the 2015 community wishlist, namely [[m:2015_Community_Wishlist_Survey/Search#Provide_a_means_of_searching_for_deleted_pages|enabling searching the archive of deleted pages]]. This feature is now ready for production deployment, and will be enabled on all wikis, except Wikidata. 

Right now, the feature is behind a feature flag - to use it on your wiki, please go to the &lt;code&gt;Special:Undelete&lt;/code&gt; page, and add &lt;code&gt;&amp;fuzzy=1&lt;/code&gt; to the URL, like this: https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AUndelete&amp;fuzzy=1. Then search for the pages you're interested in. There should be more results than before, due to using ElasticSearch indexing (via the CirrusSearch extension).

We plan to enable this improved search by default on all wikis soon (around August 1, 2017). If you have any objections to this - please raise them with the Discovery team via [http://mailto:discovery@lists.wikimedia.org email] or on this announcement's discussion page. Like most Mediawiki configuration parameters, the functionality can be configured per wiki. 
Once the improved search becomes the default, you can still access the old mode using &lt;code&gt;&amp;fuzzy=0&lt;/code&gt; in the URL, like this: https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AUndelete&amp;fuzzy=0

Please note that since Special:Undelete is an admin-only feature, this search capability is also only accessible to wiki admins. 

{{Int:Feedback-thanks-title}}  [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2017, 25 июль, 18:40 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Archive_search_announce/Distribution_list&amp;oldid=17036927 --&gt;

== I need help reviewing a Global RFC ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Dear admins, I am preparing a [[m:User:Micru/Draft RFC|Global Request for Comments about financial support for admins ]] that might be relevant for you .

Can you please review the draft and give me some feedback about how to improve it? Thank you. 

[[m:MassMessage|MassMessage]] sent by [[m:User:Micru|Micru]] on 2018, 7 июнь, 18:00 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Micru@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/All_Admins&amp;oldid=18110688 --&gt;

== New Wikimedia password policy and requirements ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

The Wikimedia Foundation security team is implementing a new [[m:Password policy|password policy and requirements]]. [[mw:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|You can learn more about the project on MediaWiki.org]].

These new requirements will apply to new accounts and privileged accounts. New accounts will be required to create a password with a minimum length of 8 characters. Privileged accounts will be prompted to update their password to one that is at least 10 characters in length.

These changes are planned to be in effect on December 13th. If you think your work or tools will be affected by this change, please let us know on [[mw:Talk:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|the talk page]].

{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;/div&gt; [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2018, 6 декабрь, 21:21 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Sandbox&amp;oldid=18693867 --&gt;

== Global ban proposal for Piermark/House of Yahweh/HoY ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. If this is not the proper place to post, please move it somewhere more appropriate. {{int:Please-translate}}
There is an on-going discussion about a proposal that Piermark/House of Yahweh/HoY be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Piermark|Requests for comment/Global ban for Piermark]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:Unite together|U.T.]] ([[User talk:Unite together|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 2023, 4 май, 12:35 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:1234qwer1234qwer4@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Piermark/Invitations/AN2&amp;oldid=24980083 --&gt;</text>
      <sha1>8zgljkd2irjg3ujf8lay0bnd8x8r89m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545232</id>
      <parentid>26544954</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Main Page */ Жоп</comment>
      <origin>26545232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13711" sha1="0wywx54pc0ykup05rok98rrofig8pqy" xml:space="preserve">{{/Куй}} &lt;!-- Дехар до, дlа ма баккха хlара могlа, бола бе лахахьа керла могlа --&gt;
Ассаламу алайкум. Кху чоь кхин болх беш цхьа ван вац, жим сама довла дезар вай.

== Main Page ==
Hey there, sorry for writing in English. I think something should be done about the main page, it's currently useless with the large (rude) text all over it. It has been like that for two years, apparently. I would revert it back, but there's no real page with content before it. [[Декъашхо:KormiSK|KormiSK]] ([[Декъашхочун дийцар:KormiSK|дийцар]]) 2026, 4 октябрь, 22:43 (UTC)

:Thank you! — [[Декъашхо:Takhirgeran Umar|Takhirgeran Umar]] ([[Декъашхочун дийцар:Takhirgeran Umar|дийцар]]) 2026, 5 октябрь, 10:01 (UTC)

== Соцоран барт ==

Нохчий Википеди чура [[Википеди:Куьйгалхой|Куьйгалхошка]] хаттар ду х1ара, [[Декъашхо:Generous|Generous]], [[Декъашхо:Niklem|Niklem]] соцоран барт

Нохчи вики чохь шай оьрсий дош д1адахийта г1ерташ ву аьлла хета суна оцара лелориг кху чохь, кхи цара беш кху чохь хийцам бац фидераци а республика йукъа яздар доцург, ишта хийцаман т1ом бу цара лелош оцу шина дешан, царна метта шаьш нохчи латта схьад1акхина массо х1уман шаьш дола дан деза, нийсо яц цара лелориг вай къомаца ле вай нохчий вики дакъан чохь.

[[Декъашхо:Generous|Generous]], [[Декъашхо:Niklem|Niklem]] сацор бахьан:
*1) Цера бакъо яц нохчий вики чохь нохчий муотт ца хууш яззамашна хийцамаш ба, цара яздийриг нийса ца хуьлу!
*2) Оцара шай хийцамашкахь бина хийцамаш гуш бу, х1унда лелош бу, иза оьрсий 1едал лаам бу цара кху чохь беш берг
*3) Цара нохчийн вики чохь яззбина цхьа яззам бац шай хийцамашкахь буьззина коьллина, наггахь долу дуош хийцар доцург ле иза нохчий маттахь дац яздеш дерг! Масала &quot;'''федераци'''&quot; нохчийн дац, вай маттахь '''федераци''' бохург &quot;'''Цхьанкхетралла'''&quot; ду, ишта '''Республика''' - &quot;'''Пачхьалкх'''&quot; бохург ду! [[Декъашхо:Дагиров Умар|Дагиров Умар]]с яздинарг х1инца нисдина дойла дац кху чохь, уьш оцо бина г1урт т1е кхи г1урт беш бу!
*4) Ишта хийцаман т1ом бу оц Generous Niklem шиммо кху чохь д1ахьуш
*5) Дойне х1умнаш ду цара лелориг кху чохь, вики бакъон хийсо йу бохуш шаьш лелорг 

Лакхахь яздина бахьанашца и шиъ [[Декъашхо:Generous|Generous]], [[Декъашхо:Niklem|Niklem]] сацо цхьан шаран, ша реза волучо буха язде шена хетарг кхолделлачу хоьлех лаце. Ларамца --[[Декъашхо:Sasan700|Sasan700]] ([[Декъашхон дийцаре:Sasan700|обсуждение]]) 02:24, 26 биэкарг бутт 2013 (UTC)
*Оцу шинне хийцамаш; [http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/Niklem&amp;offset=&amp;limit=500&amp;target=Niklem Niklem — къинхьегам], [http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/Generous&amp;offset=&amp;limit=500&amp;target=Generous Generous — къинхьегам] шиа ву, кху чохь хийцаман т1ом хьуш! --[[Декъашхо:Sasan700|Sasan700]] ([[Декъашхон дийцаре:Sasan700|обсуждение]]) 02:56, 26 биэкарг бутт 2013 (UTC)

: Делер салам а маршал хил шьуга! Сьога хаттича д1ахаийта деза царга нийса мух язда дез. Кхи цхьаъ хума ду - &quot;Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь&quot; а &quot;Орси Федераци&quot; ца яздеш бакъахь хет сун &quot;Нохчичоь&quot; д1аязданн хилч, а &quot;пачхьалкх&quot; метта &quot;мохк&quot; яздича. Кхин да, керла аг1онаш кхолла еза, царна а &quot;Нохчичоь&quot;(из коьрта аг1о хир ю - географи, истори, этнологии лаьцна хир ю иза), &quot;Нохчийн Республика&quot;(йа Нохчийн Пачхьалкх, иза х1инцалера режимах лаьцна хир ю) ц1е тиллан. Х1инцалера аг1о &quot;Нохчи Пачхьалкх Нохчичоь&quot; Ичкериехь лаьцна хил еза аьл хетт сун, далахь из-за екъа еза шин дакъан - 1) 1992-2000 шарашь 2) т1ом а эмиграции(орьси маттахь &quot;правительство в изгнании&quot;). Ша вай и ца дехь, т1амеш кху википедии чохь соцлур бац аьл хетта суна. Ларамца [[Декъашхо:Mega programmer|Mega programmer]] ([[Декъашхон дийцаре:Mega programmer|обсуждение]]) 12:56, 26 биэкарг бутт 2013 (UTC)

:Ва алайкум ассалам. Сацо вогIуш ву и шиъ, амма вайна зенехь хила там бу иза. Шеш реза доцурш сецош бу уьш, бохуш белгIа гIура бу уьш стюардаш болче. Цхьана питанан баьхкан буй-м хууш ду, амма цхьа доккха гIалата даллалц, са тоьхча муха хира ду?

Megaprogrammer ахь бохарг нийс ду, амма цара Нохчийчоь агIо, шайчунна тIе хьажийна. Цхьа агIо кхолла йеза аьлла хета суна, и шадерг чу яздеш, ахь ма бохху. Ларамца[[Декъашхо:Dagger|Dagger]] ([[Декъашхон дийцаре:Dagger|обсуждение]]) 11:23, 27 биэкарг бутт 2013 (UTC)

== Низам ==
Ассаламу алайкум Вежарий! Ас гочдина Низам гиний шуна? Оцу Низамах лаций кху чохь шайна хетарг алийша, лераме Куьйгалхой. Дийцаре даьккхан и Низам тlе лоцур дара вай. Кхин тlе тоха дезаш хlун хета шуна?[[Декъашхо:Dagger|Dagger]] ([[Декъашхон дийцаре:Dagger|обсуждение]]) 10:42, 14 биэкарг бутт 2013 (UTC)
== Куьйгалхо ==

== Хатар ==
Цхьа вац хlумма дийца лууш? [[Декъашхо:Sasan700|Sasan700]] 23:59, 4 мархи бутт 2011 (UTC)
:Куьйгалхо хил лаар сун. -- [[Декъашхо:Дагиров Умар|Дагиров Умар]] 20:24, 7 ардар бутт 2011 (UTC)
::Лаарх пайда буй, хила вогlуш ца хилча? [[Декъашхо:Dagger|Dagger]] ([[Декъашхон дийцаре:Dagger|обсуждение]]) 10:39, 14 биэкарг бутт 2013 (UTC)

== [Global proposal] m.{{SITENAME}}.org: {{int:group-all}} {{int:right-edit}} ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Mediawiki-mobile-smartphone.png|thumb|MediaWiki mobile]]
Hi, this message is to let you know that, on domains like {{CONTENTLANGUAGE}}.'''m'''.wikipedia.org, '''unregistered users cannot edit'''. At the Wikimedia Forum, where global configuration changes are normally discussed, a few dozens users [[m:Wikimedia Forum#Proposal: restore normal editing permissions on all mobile sites| propose to restore normal editing permissions on all mobile sites]]. Please read and comment!

Sorry for writing in English but I thought as administrators you would be interested. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 22:26, 1 март 2015 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Nemo bis@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Meta:Sandbox&amp;oldid=11428879 --&gt;

== Improved search in deleted pages archive ==

{{int:please-translate}}

During Wikimedia Hackathon 2016, the [[mw:Wikimedia_Discovery|Discovery]] team [https://phabricator.wikimedia.org/T109561 worked] on one of the items on the 2015 community wishlist, namely [[m:2015_Community_Wishlist_Survey/Search#Provide_a_means_of_searching_for_deleted_pages|enabling searching the archive of deleted pages]]. This feature is now ready for production deployment, and will be enabled on all wikis, except Wikidata. 

Right now, the feature is behind a feature flag - to use it on your wiki, please go to the &lt;code&gt;Special:Undelete&lt;/code&gt; page, and add &lt;code&gt;&amp;fuzzy=1&lt;/code&gt; to the URL, like this: https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AUndelete&amp;fuzzy=1. Then search for the pages you're interested in. There should be more results than before, due to using ElasticSearch indexing (via the CirrusSearch extension).

We plan to enable this improved search by default on all wikis soon (around August 1, 2017). If you have any objections to this - please raise them with the Discovery team via [http://mailto:discovery@lists.wikimedia.org email] or on this announcement's discussion page. Like most Mediawiki configuration parameters, the functionality can be configured per wiki. 
Once the improved search becomes the default, you can still access the old mode using &lt;code&gt;&amp;fuzzy=0&lt;/code&gt; in the URL, like this: https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AUndelete&amp;fuzzy=0

Please note that since Special:Undelete is an admin-only feature, this search capability is also only accessible to wiki admins. 

{{Int:Feedback-thanks-title}}  [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2017, 25 июль, 18:40 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Archive_search_announce/Distribution_list&amp;oldid=17036927 --&gt;

== I need help reviewing a Global RFC ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Dear admins, I am preparing a [[m:User:Micru/Draft RFC|Global Request for Comments about financial support for admins ]] that might be relevant for you .

Can you please review the draft and give me some feedback about how to improve it? Thank you. 

[[m:MassMessage|MassMessage]] sent by [[m:User:Micru|Micru]] on 2018, 7 июнь, 18:00 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Micru@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/All_Admins&amp;oldid=18110688 --&gt;

== New Wikimedia password policy and requirements ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

The Wikimedia Foundation security team is implementing a new [[m:Password policy|password policy and requirements]]. [[mw:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|You can learn more about the project on MediaWiki.org]].

These new requirements will apply to new accounts and privileged accounts. New accounts will be required to create a password with a minimum length of 8 characters. Privileged accounts will be prompted to update their password to one that is at least 10 characters in length.

These changes are planned to be in effect on December 13th. If you think your work or tools will be affected by this change, please let us know on [[mw:Talk:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|the talk page]].

{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;/div&gt; [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 2018, 6 декабрь, 21:21 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Sandbox&amp;oldid=18693867 --&gt;

== Global ban proposal for Piermark/House of Yahweh/HoY ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. If this is not the proper place to post, please move it somewhere more appropriate. {{int:Please-translate}}
There is an on-going discussion about a proposal that Piermark/House of Yahweh/HoY be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Piermark|Requests for comment/Global ban for Piermark]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:Unite together|U.T.]] ([[User talk:Unite together|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 2023, 4 май, 12:35 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:1234qwer1234qwer4@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Piermark/Invitations/AN2&amp;oldid=24980083 --&gt;</text>
      <sha1>0wywx54pc0ykup05rok98rrofig8pqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спилберг, Стивен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12346</id>
    <revision>
      <id>26544960</id>
      <parentid>26169609</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7753" sha1="anwufe6w0h5ot3mjmupk310vq4qljwn" xml:space="preserve">{{Orphan|date=март 2016}}

{{Адам
 |ЦӀе             = Стивен Спилберг
 |Шен цӀе         = Steven Spielberg
 |Вича тиллина цӀе = Стивен Аллан Спилберг
 |Сурт            = Steven_Spielberg_by_Gage_Skidmore.jpg
 |Шоралла         =
 |Суьртан тӀехь   =
 |ГӀуллакхан тайпа =
 |Вина терахь         = 18.12.1946
 |Вина меттиг     = {{ВинаМeттиг|Цинциннати|Цинциннатехь}}, [[Огайо]], [[АЦШ]]
 |Гражданалла     = {{Байракх|АЦШ}} [[АЦШ]]
 |Пачхьалкхалла   =
 |Кхелхина терахь     =
 |Кхелхина меттиг =
 |Да              = Арнольд Спилберг
 |Нана            = Лея Адлер (маре йахали Познер) (1920)
 |Зуда            =
* Эми Ирвинг (1985–1989)
* Кэт Кэпшоу (1991)
 |Бераш           = 6
 |СовгӀаташ       =
* «[[Оскар]]», [[1994 шо]], шозза
* «[[Оскар]]», [[1999 шо]]
* «[[Дашо глобус]]» (1994, 1999, 2008)
* [[BAFTA]] (1986, 1994, 2009)
 |Сайт            = http://www.spielbergworlds.com/
 |Куьг таӀор      =
 |Викиларма       = Steven Spielberg
}}

'''Сти́вен А́ллан Спи́лберг''' ({{lang-en|Steven Allan Spielberg}}; [[1946 шо|1946 шеран]] [[18 декабрь]], [[Цинциннати]], [[АЦШ]]) — [[сценарист]], [[продюсер]], америкин тоьллачарах [[кинорежиссёр]]. Цуьна 20 массарелла а мехала йолу фильмаш (200 млн $ сов ахча гулдинарш) деккхина 8,4 млрд $.

== СовгӀаташ ==
* [[Силаллийн легионан орден]] ([[Франци]], [[2008 шо|2008 шеран]] [[21 май]]) — ''за творчество в целом, а также за вклад в освещение геноцида [[Евреи|евреев]] и [[Дарфурский конфликт|конфликта в Дарфуре]]''&lt;ref&gt;{{cite web|date=21 мая 2008|url=http://www.aif.ru/news/news/news_id/20525|title=Николя Саркози вручил Стивену Спилбергу орден Почётного легиона|publisher=Аргументы и факты|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812002123/http://www.aif.ru/news/news/news_id/20525|archivedate=2011-08-12}}&lt;/ref&gt;
* [[Медаль Свободы]] ([[США]], октябрь [[2009]]) — за артистическую и гуманитарную деятельность&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vz.ru/news/2009/10/9/335956.html|title=Стивен Спилберг получил «Медаль Свободы»|date=9 октября 2009|publisher=Взгляд|accessdate=2009-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207232358/http://www.vz.ru/news/2009/10/9/335956.html|archivedate=2012-12-07}}&lt;/ref&gt;

== Фильмографи ==
* [[1959 шо]] — «Последнее оружие» / ''The Last Gun''
* [[1961 шо]] — «Боевой взвод» / ''Fighter Squad''
* [[1964 шо]] — «Небесные огни» / ''Firelight''
* [[1968 шо]] — «Эмблин» / ''Amblin''
* [[1971 шо]] — «Дуэль» / ''Duel''
* [[1974 шо]] — «Шугарлендский экспресс» / ''The Sugarland Express''
* [[1975 шо]] — «Челюсти» / ''Jaws''
* [[1977 шо]] — «Близкие контакты третьей степени» / ''Close Encounters of the Third Kind''
* [[1979 шо]] — «Тысяча девятьсот сорок первый» / ''1941''
* [[1981 шо]] — «Индиана Джонс: В поисках утраченного ковчега» / ''Raiders of the Lost Ark''
* [[1982 шо]] — «Инопланетянин» / ''E.T. the Extra-Terrestrial''
* [[1984 шо]] — «Индиана Джонс и храм судьбы» / ''Indiana Jones and the Temple of Doom ''
* [[1985 шо]] — «Цвета пурпура» / ''The Color Purple''
* [[1987 шо]] — «Империя солнца» / ''Empire of the Sun''
* [[1989 шо]] — «Индиана Джонс и последний крестовый поход» / ''Indiana Jones and the Last Crusade''
* [[1989 шо]] — «Всегда» / ''Always''
* [[1991 шо]] — «Капитан Крюк» / ''Hook''
* [[1993 шо]] — «Парк юрского периода» / ''Jurassic Park''
* [[1993 шо]] — «Список Шиндлера» / ''Schindler’s List ''
* [[1997 шо]] — «Затерянный мир: парк юрского периода» / ''The Lost World: Jurassic Park''
* [[1997 шо]] — «Люди в чёрном» / ''Men in Black'' (продюсер)
* [[1997 шо]] — «Амистад» / ''Amistad''
* [[1998 шо]] — «Спасти рядового Райана» / ''Saving Private Ryan''
* [[2001 шо]] — «Искусственный разум» / ''Artificial Intelligence: AI''
* [[2001 шо]] — «Парк Юрского периода III» / ''Jurassic Park III''
* [[2002 шо]] — «Особое мнение» / ''Minority Report''
* [[2002 шо]] — «Похищенные (телесериал)» / ''Taken''
* [[2002 шо]] — «Поймай меня, если сможешь» / ''Catch Me If You Can''
* [[2004 шо]] — «Терминал» / ''The Terminal''
* [[2005 шо]] — «Война миров» / ''War of the Worlds''
* [[2005 шо]] — «Мюнхен» / ''Munich''
* [[2008 шо]] — «Индиана Джонс и Королевство хрустального черепа» / ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull''
* [[2011 шо]] — «Приключения Тинтина: Тайна единорога» / ''The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn''
* [[2011 шо]] — «Рухнувшие небеса» / ''Falling Skies''
* [[2011 шо]] — «Боевой конь» / ''War horse''
* [[2011 шо]] — «Супер 8» / ''Super 8'' (продюсирование)
* [[2012 шо]] — «Линкольн» / ''Lincoln''

Йаккха дагахь бу:
* [[2013 шо]] — «Робопокалипсис» / ''Robopocalypse''
* [[2014 шо]] — «Балто 4» / ''Balto 4''
* [[2014 шо]] — «Парк Юрского периода 4» / ''Jurassic Park IV''
* [[2014 шо]] — «Индиана Джонс 5» / ''Indiana Jones 5''
* [[2014 шо]] — «Трансформеры 4» / ''Untitled Transformers Sequel''
* [[2014 шо]] — «Ореол (Сериал)» / ''Halo''

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
{{Commons|Steven Spielberg}}
* {{imdb name|id=0000229|name=Стивен Спилберг}}
* {{ВТ-ЛП|Спилберг, Стивен}}
* [http://goodcinema.ru/?q=node/1015 Галерея «Стивен Спилберг. Профессия: режиссёр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107034208/http://goodcinema.ru/?q=node%2F1015 |date=2020-01-07 }}
* [http://www.spielbergworlds.com/ «Миры Стивена Спилберга»]
* [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/05/22/sv_rahn125.xml The original Indiana Jones: Otto Rahn and the temple of doom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930201251/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F05%2F22%2Fsv_rahn125.xml |date=2008-09-30 }}
* [https://eleven.co.il/article/13922 Стивен Спилберг] в Электронной еврейской энциклопедии

{{1000}}

{{кечдар}}</text>
      <sha1>anwufe6w0h5ot3mjmupk310vq4qljwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарадей, Майкл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13153</id>
    <revision>
      <id>26545230</id>
      <parentid>23978407</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13386" sha1="5c5orxrpmiedh1zcd0co8znzidb6lqs" xml:space="preserve">{{Адам
 |ЦӀе             = Майкл Фарадей
 |Шен цӀе         = Michael Faraday
 |Вича тиллина цӀе =
 |Сурт            = Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg
 |Шоралла         =
 |Суьртан тӀехь   =
 |ГӀуллакхан тайпа = [[физика]], [[хими]]
 |Вина терахь         = 22.9.1791
 |Вина меттиг     = {{ВинаМеттиг|Лондон|Лондонехь}}, [[Йоккха Британи]]
 |Гражданалла     = {{Байракх|Йоккха Британи}} [[Йоккха Британи]]
 |Пачхьалкхалла   =
 |Кхелхина терахь     = 25.8.1867
 |Кхелхина меттиг = {{КхелхинМеттиг|Лондон|Лондонехь}}, [[Йоккха Британи]]
 |Да              = Джеймс Фарадей (1761—1810)
 |Нана            = Маргарет (1764—1838)
 |Зуда            =
 |Бераш           =
 |СовгӀаташ       = Коплинан мидал
 |Сайт            =
 |Куьг таӀор      = Michael Faraday signature.svg
 |Викиларма       = Michael Faraday
}}

'''Майкл Фараде́й''' ({{lang-en|Michael Faraday}}, [[1791 шо|1791 шеран]] [[22 сентябрь]], [[Лондон]], [[Йоккха Британи]] — [[1867 шо|1867 шеран]] [[25 август]], [[Лондон]], [[Йоккха Британи]]) — [[Йоккха Британи|ингалсан]] физик-экспериментатор а, химик а. Лондонан паччахьан йукъараллин ([[1824 шо]]) а, шорта кхоьчу Ӏилманийн организацийн декъашхо. Царна йуккъехь сийлахь кхоьчу пачхьалкхара Петербурган Ӏилманан академин декъашхо ([[1830 шо]]).

[[Файл:Faraday-riebaus shop.png|мини|Рибон книгин туька. Кхузахь Фарадей жима волу хенахь болх а бора, деша а дешура]]

[[Файл:Royal Institution Shepherd TH.jpg|мини|280px|right|Паччахьан институт&lt;br /&gt;Лондон, 1830-гӀа шераш]]

[[Файл:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|thumb|right|Сэр [[Гемфри Дэви]]]]

[[Файл:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|мини|right|Фарадей жима волучу хенахь]]

[[Файл:M Faraday Lab H Moore.jpg|thumb|350px|right|Фарадей шен лабораторехь болх беш]]

[[Файл:SS-faraday.jpg|мини|right|ТӀаьххьара шераш]]

[[Файл:Faraday-house in hampton court.png|мини|Хэмптон-Кортехь долу Фарадейн цӀа]]

==== Электромагнитан индукци ====
&lt;gallery caption=&quot;Индукцица доьзна Фарадейн опыташ&quot; widths=220 heights=220&gt;
Induction experiment.png|Магнит сара тӀехьарчийна туьппалг чухул лелачу хенахь ток йолало
Faradays transformer.png|«Фарадейн трансформатор»: цхьана серачохь ток латийча йа дӀайайича кхочу тӀехьарчина серачохь ток хаало
Faraday disk generator.jpg|Фарадейн диск
&lt;/gallery&gt;

[[Файл:Faraday Michael Christmas lecture detail.jpg|thumb|right|250px|Фарадей нахана лекци йошуш ву]]

== Виццавар ==
[[Файл:Faraday Michael grave-MJ-Succu.jpg|мини|Майкл а, Сара а Фарадейн каш]]
Майкл Фарадейн цӀе тиллина:
* Электрически чухоаман барам — [[фарад]].
* Электрохимехь электрически зарядан барам — [[Фарадей (единица измерения)|фарадей]]
* Бутт тӀехь йолу [[кратер]] Faraday&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.pdf|title=Каталог «Номенклатурный ряд названий лунного рельефа»|last=Пугачева С. Г.|accessdate=2013-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141212191628/http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.pdf|archivedate=2014-12-12}}&lt;/ref&gt;
* Астероид 37582&lt;ref&gt;Список астероидов (37501—37600)&lt;/ref&gt;

;Фарадейн цӀе теллина Ӏилманийн кхетамаш
* Фарадейн диск
* Фарадейн электромагнитан индукцин закон
* Фарадейн электролизан закон
* Фарадейн ога
* Фарадейн константа
* Майкл Фарадейн совгӀат
* Фарадейн цилиндр
* Фарадейн эффект

&lt;gallery&gt;
Michael Faraday - geograph.org.uk - 757190.jpg|Фарадейн памятник Лондонехь, Савойн майда
Michael Faraday bust housed at the Royal Society building in London.jpeg|Фарадейн бюст Паччахьан йукъараллехь
Michael Faradays Flat at Royal Institution.jpg|Фарадейн мемориалан чо, Паччахьан йукъаралла
&lt;/gallery&gt;

== Фарадейс йазйинарш ==
* ''Chemical Manipulation: Being Instructions to Students in Chemistry on the Methods of Performing Experiments of Demonstration or of Research, with Accuracy and Success''. W. Phillips, London 1827, [http://books.google.de/books?id=YmeGPa8APHwC Text online].
* ''Experimental Researches in Electricity''. 3 vols, R. Taylor &amp; W. Francis, London 1839—1855
** [http://books.google.com/books?id=XuITAAAAQAAJ Vol 1] [http://books.google.com/books?id=DsEUAAAAQAAJ Vol 2] [http://books.google.com/books?id=2BsXAAAAYAAJ Vol 3].
* ''Experimental Researches in Chemistry and Physics''. R. Taylor &amp; W. Francis, London 1859, [http://www.archive.org/details/experimentalrese00fararich Text online].
* ''A Course of Six Lectures on the Various Forces of Matter, and Their Relations To Each Other''. Richard Griffin &amp; Co., London Glasgow 1860, [http://www.archive.org/details/courseofsixlectu00fararich Text online].
* ''A Course of Six Lectures on the Chemical History of a Candle: To Which is Added a Lecture on Platinum''. Harper &amp; Brothers, New York 1861, [http://www.archive.org/details/courseofsixlectu00fara Text online].
* Diary. editor T. Martin. 1932–1936. ISBN 0-7135-0439-0 — published in eight volumes; see also the [http://www.faradaysdiary.com/ 2009 publication] of Faraday’s diary.
* Curiosity Perfectly Satisfyed: Faraday's Travels in Europe 1813–1815. editor B. Bowers and L. Symons. Institution of Electrical Engineers. 1991
* The Correspondence of Michael Faraday. 1991. volume 1. INSPEC, Inc. editor F. A. J. L. James. ISBN 0-86341-248-3 — volume 2, 1993; volume 3, 1996; volume 4, 1999.
* [http://www.archive.org/details/lettersoffaraday00fararich The letters of Faraday and Schoenbein 1836—1862. With notes, comments and references to contemporary letters] London: Williams &amp; Norgate 1899.
* [[:en:s:The Liquefaction of Gases|The Liquefaction of Gases]], Edinburgh: W. F. Clay, 1896.

=== Оьрсийн маттахь ===
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FARADEY_Maykl/Faradey_M._Izbrannye_raboty_po_elektrichestvu.(1939).%5Bdjv%5D.zip Фарадей М. Избранные работы по электричеству.]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} М.-Л. ГОНТИ. 1939. Классики естествознания
* Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М. ГАИЗ. 1940
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FARADEY_Maykl/_Faradey_M..html Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству, в 3 томах]. М. Изд. АН СССР. 1947, 1951, 1959

; Научно-популярные
* {{cite web|url=http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm|title=История свечи|last=Фарадей М.|accessdate=2013-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608062804/http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm|archivedate=2013-06-08}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501183541/http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm |date=2016-05-01 }}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* [http://az.lib.ru/a/abramow_j_w/text_1892_faradey.shtml автор=Абрамов Я. В. Майкл Фарадей. Его жизнь и научная деятельность. Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Ф. Павленкова. 1892]. Переиздание — М.: Книга по Требованию, 2011, ISBN 978-5-424-12475-4.
* Бингем Д. Майкл Фарадей. Духовный генератор. оригинал=Michael Faraday: Spiritual Dynamo. Библия для всех. М. 2008. с. 144. ISBN 978-5-7454-1028-4, 1-84550-156-X
* [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Karcev1974ru.djvu Карцев В. П. Максвелл. М. Молодая гвардия. 1974. Жизнь замечательных людей]
* [http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm Кудрявцев П. С. Курс истории физики. Просвещение. М. 1974] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |date=2012-12-31 }}
* Кудрявцев П. С. Фарадей. Просвещение. М. 1969. С. 169
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/R/RADOVSKIY_Moisey_Izrailevich/Radovskiy_M.I._Faradey.(1936).%5Bdjv%5D.zip Радовский М. И. Фарадей.]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} М. Журнально-газетное объединение. 1936. Жизнь замечательных людей, выпуск 19—20 (91—92)
* [http://osnovanija.narod.ru/history.html Спасский Б. И. История физики, в двух томах. М. Высшая школа. 1977]
* Уиттекер Э. История теории эфира и электричества. Глава 6. Фарадей. М. Регулярная и хаотическая динамика. 2001. С. 512. ISBN 5-93972-070-6
* Цейтлин З. Биография М. Фарадея. M. Фарадей. Избранные работы по электричеству. Классики естествознания. М.—Л. ГОНТИ. 1939
* Шаховская Н., Шик М. Повелитель молний: Майкл Фарадей. серия Пионер — значит первый. М. Молодая гвардия. 1968
* [http://www.gutenberg.org/ebooks/1225 Tyndall, John. Faraday as a Discoverer. Tyndall. Longmans, Green, and Company. 1868. P. 172]

== Хьажоргаш ==
* {{cite web |url=http://www.alhimik.ru/great/faraday.html |title=Биографии химиков. Фарадей |accessdate=2013-05-03 |ref=Биографии химиков |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511194849/http://www.alhimik.ru/great/faraday.html |archivedate=2013-05-11}}
* {{cite web|url=http://scbist.com/zhurnal-lokomotiv/9295-korol-eksperimentatorov.html
  |title=«Король экспериментаторов»|accessdate=2013-05-03
  |archiveurl=http://www.webcitation.org/6GW4z4ZoN|archivedate=2013-05-10}}
* {{cite web
 | url  = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html
 | title  = Майкл Фарадей в Энциклопедии Кругосвет
 | accessdate  = 2013-05-03
 | archiveurl  = https://web.archive.org/web/20130624075248/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html
 | archivedate  = 2013-06-24
 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624075248/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html |date=2013-06-24 }}
* {{cite web|url=http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html
  |title=Майкл Фарадей на physchem.chimfak.rsu.ru|accessdate=2013-05-03
  |archiveurl=http://www.webcitation.org/6GW546pof|archivedate=2013-05-10}}
* {{cite web
 | url  = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Printonly/Faraday.html
 | title  = Майкл Фарадей в библиотеке Mac Tutor
 | accessdate  = 2013-05-03
 | archiveurl  = https://web.archive.org/web/20121221233702/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Printonly/Faraday.html
 | archivedate  = 2012-12-21
}}{{ref-en}}
; Научно-популярные видеофильмы
* {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=xcZ6exy3v_8 |title=Майкл Фарадей. От электричества до электрогенератора |accessdate=2013-05-11}}
* {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?feature=plpp&amp;v=i-OdI3ktyuo |title=Опыты Фарадея |accessdate=2013-05-11}}
* {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=UWH_zvnGFWM |title=Энциклопедия. Майкл Фарадей |accessdate=2013-05-11}}

{{1000}}

{{кечдар}}</text>
      <sha1>5c5orxrpmiedh1zcd0co8znzidb6lqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13482</id>
    <revision>
      <id>26544942</id>
      <parentid>26157413</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53415-13</username>
        <id>48301</id>
      </contributor>
      <origin>26544942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15066" sha1="ey8nsrud67fkyrcl05lvt5oqmkrfc1c" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                   = Макка
 |шен цӀе                           = {{lang-ar|مكة}}
 |сурт                                 =
 |муьтӀахь                         = 
 |пачхьалкх                      = {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]
 |хӀост                               =
 |байракх                         =
 |хӀостан сурт хӀоттор   = 
 |байракхан сурт хӀоттор    = 
 |хӀостан шоралла                = 
 |байракхан шоралла          = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 25|lat_sec = 21
  |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 49|lon_sec = 34
  |CoordAddon             = type:city
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = 
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                                       = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = [[Халид аль-Файсал Аль СаӀуд]]
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                      = 
 |статус елла терахь                = 
 |майда                                         = 400
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 1 700 000
 |бахархой ларар шо                  = 2007
 |луьсталла                  = 4200
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = +3
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Mecca
 |сайт                               = http://www.holymakkah.gov.sa/
 |сайтан мотт                        = ar
}}
'''Макка''' ({{lang-ar|مَكَّةُ الْمُكَرَّمَةُ}}, [''Маккатул-Мукаррамату''] — «Сийдолу Макка») — иза [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]нан малхбузехь йолу гӀала йу, [[ЦӀен хӀорд]]ан 100 км гергга йукъ йолуш. Маккин округан административни центр йу иза. [[Бусалба]] нехан йеза гӀала а йу иза, цигахь [[Масджидуль-Хьарам|Аль-Хьарам маьждиг]] а, церан [[ламаз]]ашкахь къилба лоруш долу [[КаӀбат]] а ду.

Пошли нахуй, обезьяны ебаныне!

Макка — бусалба нехан сийлахь-йеза гӀала йу. [[630 шо|630-чу шарахь]] бусалба наха [[Мухьаммад]] пайхамаро ﷺ куьйгалла а деш схьайаьккхина иза цхьа а тӀом боцуш, бахархоша [[ислам]] дин тӀеийцира. Макка шен [[КаӀбат]]ца динан центр хилла, а бусалба наха КаӀбатан тӀе а боьрзий [[ламаз]] до, миччахьа велахь а.

Маккин гӀалин юккъехь ду коьрта а, дуьненахь доккха а маьждиг [[Масджидуль-Хьарам|Аль-Хьарам]] (Хьехаман, Доккха), чоьхьара кертахь дӀахӀоттийна ду исламан коьрта деза — [[КаӀбат]] (я ХьаьжцӀа).

2011-чу шарахь Маккахь юьйгӀина дуьненахь уггаре йоккха стигал-бохьан [[Абраджуль Байт]] олу комплекс ю, дуьненахь кхоалгӀа Пачахьан йоккха бӀов ю иза, цуьнца дуьненахь уггаре доккха сахьт а ду.

[[2010 шо|2010-чу шеран]] [[13 ноябрь|13-чу ноябрехь]] схьайиллина лаьтта тӀехулара [[Маккин метрополитен]].

Маккахь зияртхой дукха хуьлчу муьрехь кест-кеста тӀеттӀатаӀар хуьлу, цӀерш а, кхин йолу чевнаш хиллачаьрца а, беллачаьрца а инциденташ а хуьлу. Иштта, [[1990 шо|1990-чу шарахь]] Маккина а, [[Мина]]н а юкъахь 1,5 эзар гергга зияртхой белла.

==Географи==
Макка хӀордан сизца 227 метр лакхахь ю, герггарчу хьесапехь 80 километрашца ю ЦӀен хӀорд йистах&lt;ref name=world-13&gt;[[#iw|''Islamic World'']], p. 13&lt;/ref&gt;. Юккъера Макка лаьмнашна юкъахь йолчу учехь ю, «Маккин Ӏин» олий сих-сиха цӀе йоккхуш йолу. Областо латтош ю Аль ТанӀим тогӀи а, Бакка тоги а, Абкар тогӀи а&lt;ref name=EIE&gt;«Makka — The pre-Islamic and early Islamic periods», ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt;&lt;ref name = EIModern&gt;«Makka — The Modern City», ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt;.

Шираллехь Маккахь хилла цхьадолу хин хьосташ, царех цхьа гӀу хилла [[Замзам]] олуш хи а долуш. Иштта Ӏайн Зубайда олуш шовда а хилла. Оцу шовдан хьосташ ду Джабаль СаӀад а, Джабаль Кабкаб а лаьмнаш. Лаьтта бухара тотолашца даьккхина хилла и хи. КхоалгӀа хьост догӀан хи хилла, гӀеххьа Ӏаьмнашца а, гӀунашца а гулдина долу. Йочанин къоьлле хьаьжна а ца Ӏаш, ширчу хенахь дуьйна хи тӀедаларан кхерамаш хилла.

== Демографи ==
'''''ГӀалин бахархойн дукхаллин динамика:'''''
{| class=&quot;standard&quot;
|Шо || 1965 || 1979 || 2003 || 2007
|-
|Бахархой (эзар адам)|| 185 || 367 || 1541,8 || 1700,0
|}

== Истори ==
Ӏаьрбаша цунах наггахь Баккат олуш хилла. Маккахь дуьххьара ваха хиинарг [[Адам]] пайхамар {{Ӏ.с.}} а, цуьнан зуда [[Хьава]] а хилла. Цигахь вина хилла [[Шис]] пайхамар {{Ӏ.с.}}. Шис шен дахар мел ду Маккахь Ӏийна. Маккина гена йоцчу хьехахь дӀавоьллина ву иза&lt;ref&gt;http://islamist.ru/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322133420/http://islamist.ru/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0/ |date=2016-03-22 }}&lt;/ref&gt;.

Макка а, [[Мадинат]]е а бахар керста нахана дихкина ду. Къайлах ваха гӀоьртинчун корта боккху. Макка - Ӏаьржачу лаьмнаша екъна йоккха гӀала ю. Кхузахь Къурайшин тайпанах волчу [[ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-МуттӀелип|ӀабдуллахӀан]] а, Мадинатара схьаялар хиллачу [[Аминат бинт ВахӀб|Аминатан]] а доьзалехь [[570 шо|570]]-чу шарахь Мухьаммад вина. Кху Маккара дӀа эмкалийн къепалца меха оьхуш хилла иза Йемене а, Шеме а, Мисаре а, Байтулкъуддасе (Иерусалиме) а. Хьалдолуш йолу Хадижат ялийначултӀаьхьа, совдегаралла а дитина, Маккина тӀехула схьагучу лома тӀехь холбатахь Ӏийна Мухьаммад, Далла тӀе ойла а ерзийна.
610-чу шарахь, цуьнан шовзткъа шо долуш, циггахь  АллахӀ-делера омра кхаьчна цуьнга, дин кхайкхаде, аьлла. ТӀулгах дина зезаг санна, стаг цецвоккхуш, хаза ду ХьаьжцӀа. Юккъехь лаьтташ ю, массо а агӀор шена тӀебирзина ламазаш деш йолу КаӀбат. Цуьнан пена чубиллина бу АллахӀ-дала ялсамани чуьра баийтина болу Ӏаьржа тӀулг. Хьалха-м иза шура санна, кӀайн хилла боху, тӀаьхьо адамийн къинош дӀахуьйдина, кӀора санна, Ӏаржбелла. Мичча хена вахча а, оцу КаӀбатан гонаш дохуш эзарнаш хьаьжой хуьлу: [[Америка|Америкера]], [[Африка|Африкера]], [[Ази|Азера]], [[Европа|Европера]], [[Австрали|Австралера]] а. Исс момсар йолчу маьждиг чу а, цунна гонах а ламазана дӀахӀутту 300-500 эзар стаг. КаӀбат лаьттачу маьждиган майданахь йистехьуо лаьтта буха воьссича, Замзам хи ду. Цхьана хенахь кхузахь кӀорга Ӏин хилла.

[[ИсмаьӀил]] карахь шен хӀусамнана йитина, хи лаха вахана хилла боху кхузахь [[ИбраьхӀим]] пайхамар. Иза схьавогӀург а ца хилла, хьогалла леш доллучу берана орца доьхуш, цигарчу лома тӀера вукху лома тӀе дӀасаидда боху беран нана. Кхин хи ца карош, дог а диллина, юхаеанчу нанна ИсмаьӀилна уллехь лаьтта бухара хьаладетташ хи гина. &quot;Зим-зим, зим-зим&quot;, — аьлла цо, оцу хино ИсмаьӀил верна кхераелла. Ӏаьрбашна &quot;Замзам&quot; бохург хӀун ду ца хаьа. Церан маттахь цуьнан маьӀна дан а ца ло. ХӀора хьаьжочунна парз хилла дӀахӀоьттина [[Сафа]] лам тӀера [[Марват]] лома тӀе дӀа а, юха схьа а ворхӀазза вахар.

== Климат ==
Маккан климат — иза дуьненахь уггаре йовха меттигех цхьаъ ю. Юьззина минимум +10&amp;nbsp;°C, а юьззина тӀех йовха максимум +51,4&amp;nbsp;°C, ишттачу хьолехь ю. ГӀалахь шера-юккъера температура +30,7&amp;nbsp;°C иштта ю.

{|align=&quot;center&quot;
|{{Меттиган климат
|ГӀала_род=Маккин
|Хьост=[http://www.pme.gov.sa/Makkah.htm Маккахь хенан хӀоттаман хьал]
| Янв_юкъ=23.9          | Янв_юкъ_йоч=20.6
| Фев_юкъ=24.5            | Фев_юкъ_йоч=1.4
| Мар_юкъ=27.2           | Мар_юкъ_йоч=6.2
| Апр_юкъ=30.8           | Апр_юкъ_йоч=11.6
| Май_юкъ=34.3          | Май_юкъ_йоч=0.6
| Июн_юкъ=35.7          | Июн_юкъ_йоч=0.0
| Июл_юкъ=35.8          | Июл_юкъ_йоч=1.5
| Авг_юкъ=35.6          | Авг_юкъ_йоч=5.6
| Сен_юкъ=35.0          | Сен_юкъ_йоч=5.3
| Окт_юкъ=32.1           | Окт_юкъ_йоч=14.2
| Ноя_юкъ=28.3           | Ноя_юкъ_йоч=21.7
| Дек_юкъ=25.5          | Дек_юкъ_йоч=21.4
| Шо_юкъ=30.7           | Шо_юкъ_йоч=110.1
| Шо_юкъ_мин=18.6       | Шо_юкъ_макс=43.7
| Янв_юкъ_мин=18.6      | Янв_юкъ_макс=30.2	
| Фев_юкъ_мин=18.9      | Фев_юкъ_макс=31.4
| Мар_юкъ_мин=21.0      | Мар_юкъ_макс=34.6
| Апр_юкъ_мин=24.3       | Апр_юкъ_макс=38.5 
| Май_юкъ_мин=27.5      | Май_юкъ_макс=41.9
| Июн_юкъ_мин=28.3      | Июн_юкъ_макс=43.7 
| Июл_юкъ_мин=29.0      | Июл_юкъ_макс=42.8 
| Авг_юкъ_мин=29.3      | Авг_юкъ_макс=42.7 
| Сен_юкъ_мин=28.8       | Сен_юкъ_макс=42.7 
| Окт_юкъ_мин=25.8       | Окт_юкъ_макс=39.9
| Ноя_юкъ_мин=22.9      | Ноя_юкъ_макс=35.0
| Дек_юкъ_мин=20.2      | Дек_юкъ_макс=31.8
| Янв_а_макс=37.0      | Янв_а_мин=11.0
| Фев_а_макс=38.3      | Фев_а_мин=10.0
| Мар_а_макс=42.0      | Мар_а_мин=13.0
| Апр_а_макс=44.7      | Апр_а_мин=15.6
| Май_а_макс=49.4      | Май_а_мин=20.3
| Июн_а_макс=51.4      | Июн_а_мин=22.0
| Июл_а_макс=50.1      | Июл_а_мин=23.4
| Авг_а_макс=49.6      | Авг_а_мин=23.4
| Сен_а_макс=49.4      | Сен_а_мин=22.0
| Окт_а_макс=46.8      | Окт_а_мин=18.0
| Ноя_а_макс=40.8      | Ноя_а_мин=16.4
| Дек_а_макс=37.8      | Дек_а_мин=12.4
| Шо_а_макс=51.4     | Шо_а_мин=10.0
|}}
|}

== Маьждиган сурт ==
[[Файл:Masjid al-Haram panorama.JPG|centre|991x991px]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш}}

{{ВП-кеш|Макка|СаӀудийчоь|Ислам|Мухьаммад}}

[[Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ey8nsrud67fkyrcl05lvt5oqmkrfc1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544970</id>
      <parentid>26544942</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53415-13|~2026-53415-13]] ([[User talk:~2026-53415-13|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:CheWikibot|CheWikibot]]</comment>
      <origin>26157413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15009" sha1="qnlirgaz6i6dtc56ythgnhjkti00mzl" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                   = Макка
 |шен цӀе                           = {{lang-ar|مكة}}
 |сурт                                 =
 |муьтӀахь                         = 
 |пачхьалкх                      = {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]
 |хӀост                               =
 |байракх                         =
 |хӀостан сурт хӀоттор   = 
 |байракхан сурт хӀоттор    = 
 |хӀостан шоралла                = 
 |байракхан шоралла          = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 25|lat_sec = 21
  |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 49|lon_sec = 34
  |CoordAddon             = type:city
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = 
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                                       = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = [[Халид аль-Файсал Аль СаӀуд]]
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                      = 
 |статус елла терахь                = 
 |майда                                         = 400
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 1 700 000
 |бахархой ларар шо                  = 2007
 |луьсталла                  = 4200
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = +3
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Mecca
 |сайт                               = http://www.holymakkah.gov.sa/
 |сайтан мотт                        = ar
}}
'''Макка''' ({{lang-ar|مَكَّةُ الْمُكَرَّمَةُ}}, [''Маккатул-Мукаррамату''] — «Сийдолу Макка») — иза [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]нан малхбузехь йолу гӀала йу, [[ЦӀен хӀорд]]ан 100 км гергга йукъ йолуш. Маккин округан административни центр йу иза. [[Бусалба]] нехан йеза гӀала а йу иза, цигахь [[Масджидуль-Хьарам|Аль-Хьарам маьждиг]] а, церан [[ламаз]]ашкахь къилба лоруш долу [[КаӀбат]] а ду.

Макка — бусалба нехан сийлахь-йеза гӀала йу. [[630 шо|630-чу шарахь]] бусалба наха [[Мухьаммад]] пайхамаро ﷺ куьйгалла а деш схьайаьккхина иза цхьа а тӀом боцуш, бахархоша [[ислам]] дин тӀеийцира. Макка шен [[КаӀбат]]ца динан центр хилла, а бусалба наха КаӀбатан тӀе а боьрзий [[ламаз]] до, миччахьа велахь а.

Маккин гӀалин юккъехь ду коьрта а, дуьненахь доккха а маьждиг [[Масджидуль-Хьарам|Аль-Хьарам]] (Хьехаман, Доккха), чоьхьара кертахь дӀахӀоттийна ду исламан коьрта деза — [[КаӀбат]] (я ХьаьжцӀа).

2011-чу шарахь Маккахь юьйгӀина дуьненахь уггаре йоккха стигал-бохьан [[Абраджуль Байт]] олу комплекс ю, дуьненахь кхоалгӀа Пачахьан йоккха бӀов ю иза, цуьнца дуьненахь уггаре доккха сахьт а ду.

[[2010 шо|2010-чу шеран]] [[13 ноябрь|13-чу ноябрехь]] схьайиллина лаьтта тӀехулара [[Маккин метрополитен]].

Маккахь зияртхой дукха хуьлчу муьрехь кест-кеста тӀеттӀатаӀар хуьлу, цӀерш а, кхин йолу чевнаш хиллачаьрца а, беллачаьрца а инциденташ а хуьлу. Иштта, [[1990 шо|1990-чу шарахь]] Маккина а, [[Мина]]н а юкъахь 1,5 эзар гергга зияртхой белла.

==Географи==
Макка хӀордан сизца 227 метр лакхахь ю, герггарчу хьесапехь 80 километрашца ю ЦӀен хӀорд йистах&lt;ref name=world-13&gt;[[#iw|''Islamic World'']], p. 13&lt;/ref&gt;. Юккъера Макка лаьмнашна юкъахь йолчу учехь ю, «Маккин Ӏин» олий сих-сиха цӀе йоккхуш йолу. Областо латтош ю Аль ТанӀим тогӀи а, Бакка тоги а, Абкар тогӀи а&lt;ref name=EIE&gt;«Makka — The pre-Islamic and early Islamic periods», ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt;&lt;ref name = EIModern&gt;«Makka — The Modern City», ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt;.

Шираллехь Маккахь хилла цхьадолу хин хьосташ, царех цхьа гӀу хилла [[Замзам]] олуш хи а долуш. Иштта Ӏайн Зубайда олуш шовда а хилла. Оцу шовдан хьосташ ду Джабаль СаӀад а, Джабаль Кабкаб а лаьмнаш. Лаьтта бухара тотолашца даьккхина хилла и хи. КхоалгӀа хьост догӀан хи хилла, гӀеххьа Ӏаьмнашца а, гӀунашца а гулдина долу. Йочанин къоьлле хьаьжна а ца Ӏаш, ширчу хенахь дуьйна хи тӀедаларан кхерамаш хилла.

== Демографи ==
'''''ГӀалин бахархойн дукхаллин динамика:'''''
{| class=&quot;standard&quot;
|Шо || 1965 || 1979 || 2003 || 2007
|-
|Бахархой (эзар адам)|| 185 || 367 || 1541,8 || 1700,0
|}

== Истори ==
Ӏаьрбаша цунах наггахь Баккат олуш хилла. Маккахь дуьххьара ваха хиинарг [[Адам]] пайхамар {{Ӏ.с.}} а, цуьнан зуда [[Хьава]] а хилла. Цигахь вина хилла [[Шис]] пайхамар {{Ӏ.с.}}. Шис шен дахар мел ду Маккахь Ӏийна. Маккина гена йоцчу хьехахь дӀавоьллина ву иза&lt;ref&gt;http://islamist.ru/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322133420/http://islamist.ru/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0/ |date=2016-03-22 }}&lt;/ref&gt;.

Макка а, [[Мадинат]]е а бахар керста нахана дихкина ду. Къайлах ваха гӀоьртинчун корта боккху. Макка - Ӏаьржачу лаьмнаша екъна йоккха гӀала ю. Кхузахь Къурайшин тайпанах волчу [[ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-МуттӀелип|ӀабдуллахӀан]] а, Мадинатара схьаялар хиллачу [[Аминат бинт ВахӀб|Аминатан]] а доьзалехь [[570 шо|570]]-чу шарахь Мухьаммад вина. Кху Маккара дӀа эмкалийн къепалца меха оьхуш хилла иза Йемене а, Шеме а, Мисаре а, Байтулкъуддасе (Иерусалиме) а. Хьалдолуш йолу Хадижат ялийначултӀаьхьа, совдегаралла а дитина, Маккина тӀехула схьагучу лома тӀехь холбатахь Ӏийна Мухьаммад, Далла тӀе ойла а ерзийна.
610-чу шарахь, цуьнан шовзткъа шо долуш, циггахь  АллахӀ-делера омра кхаьчна цуьнга, дин кхайкхаде, аьлла. ТӀулгах дина зезаг санна, стаг цецвоккхуш, хаза ду ХьаьжцӀа. Юккъехь лаьтташ ю, массо а агӀор шена тӀебирзина ламазаш деш йолу КаӀбат. Цуьнан пена чубиллина бу АллахӀ-дала ялсамани чуьра баийтина болу Ӏаьржа тӀулг. Хьалха-м иза шура санна, кӀайн хилла боху, тӀаьхьо адамийн къинош дӀахуьйдина, кӀора санна, Ӏаржбелла. Мичча хена вахча а, оцу КаӀбатан гонаш дохуш эзарнаш хьаьжой хуьлу: [[Америка|Америкера]], [[Африка|Африкера]], [[Ази|Азера]], [[Европа|Европера]], [[Австрали|Австралера]] а. Исс момсар йолчу маьждиг чу а, цунна гонах а ламазана дӀахӀутту 300-500 эзар стаг. КаӀбат лаьттачу маьждиган майданахь йистехьуо лаьтта буха воьссича, Замзам хи ду. Цхьана хенахь кхузахь кӀорга Ӏин хилла.

[[ИсмаьӀил]] карахь шен хӀусамнана йитина, хи лаха вахана хилла боху кхузахь [[ИбраьхӀим]] пайхамар. Иза схьавогӀург а ца хилла, хьогалла леш доллучу берана орца доьхуш, цигарчу лома тӀера вукху лома тӀе дӀасаидда боху беран нана. Кхин хи ца карош, дог а диллина, юхаеанчу нанна ИсмаьӀилна уллехь лаьтта бухара хьаладетташ хи гина. &quot;Зим-зим, зим-зим&quot;, — аьлла цо, оцу хино ИсмаьӀил верна кхераелла. Ӏаьрбашна &quot;Замзам&quot; бохург хӀун ду ца хаьа. Церан маттахь цуьнан маьӀна дан а ца ло. ХӀора хьаьжочунна парз хилла дӀахӀоьттина [[Сафа]] лам тӀера [[Марват]] лома тӀе дӀа а, юха схьа а ворхӀазза вахар.

== Климат ==
Маккан климат — иза дуьненахь уггаре йовха меттигех цхьаъ ю. Юьззина минимум +10&amp;nbsp;°C, а юьззина тӀех йовха максимум +51,4&amp;nbsp;°C, ишттачу хьолехь ю. ГӀалахь шера-юккъера температура +30,7&amp;nbsp;°C иштта ю.

{|align=&quot;center&quot;
|{{Меттиган климат
|ГӀала_род=Маккин
|Хьост=[http://www.pme.gov.sa/Makkah.htm Маккахь хенан хӀоттаман хьал]
| Янв_юкъ=23.9          | Янв_юкъ_йоч=20.6
| Фев_юкъ=24.5            | Фев_юкъ_йоч=1.4
| Мар_юкъ=27.2           | Мар_юкъ_йоч=6.2
| Апр_юкъ=30.8           | Апр_юкъ_йоч=11.6
| Май_юкъ=34.3          | Май_юкъ_йоч=0.6
| Июн_юкъ=35.7          | Июн_юкъ_йоч=0.0
| Июл_юкъ=35.8          | Июл_юкъ_йоч=1.5
| Авг_юкъ=35.6          | Авг_юкъ_йоч=5.6
| Сен_юкъ=35.0          | Сен_юкъ_йоч=5.3
| Окт_юкъ=32.1           | Окт_юкъ_йоч=14.2
| Ноя_юкъ=28.3           | Ноя_юкъ_йоч=21.7
| Дек_юкъ=25.5          | Дек_юкъ_йоч=21.4
| Шо_юкъ=30.7           | Шо_юкъ_йоч=110.1
| Шо_юкъ_мин=18.6       | Шо_юкъ_макс=43.7
| Янв_юкъ_мин=18.6      | Янв_юкъ_макс=30.2	
| Фев_юкъ_мин=18.9      | Фев_юкъ_макс=31.4
| Мар_юкъ_мин=21.0      | Мар_юкъ_макс=34.6
| Апр_юкъ_мин=24.3       | Апр_юкъ_макс=38.5 
| Май_юкъ_мин=27.5      | Май_юкъ_макс=41.9
| Июн_юкъ_мин=28.3      | Июн_юкъ_макс=43.7 
| Июл_юкъ_мин=29.0      | Июл_юкъ_макс=42.8 
| Авг_юкъ_мин=29.3      | Авг_юкъ_макс=42.7 
| Сен_юкъ_мин=28.8       | Сен_юкъ_макс=42.7 
| Окт_юкъ_мин=25.8       | Окт_юкъ_макс=39.9
| Ноя_юкъ_мин=22.9      | Ноя_юкъ_макс=35.0
| Дек_юкъ_мин=20.2      | Дек_юкъ_макс=31.8
| Янв_а_макс=37.0      | Янв_а_мин=11.0
| Фев_а_макс=38.3      | Фев_а_мин=10.0
| Мар_а_макс=42.0      | Мар_а_мин=13.0
| Апр_а_макс=44.7      | Апр_а_мин=15.6
| Май_а_макс=49.4      | Май_а_мин=20.3
| Июн_а_макс=51.4      | Июн_а_мин=22.0
| Июл_а_макс=50.1      | Июл_а_мин=23.4
| Авг_а_макс=49.6      | Авг_а_мин=23.4
| Сен_а_макс=49.4      | Сен_а_мин=22.0
| Окт_а_макс=46.8      | Окт_а_мин=18.0
| Ноя_а_макс=40.8      | Ноя_а_мин=16.4
| Дек_а_макс=37.8      | Дек_а_мин=12.4
| Шо_а_макс=51.4     | Шо_а_мин=10.0
|}}
|}

== Маьждиган сурт ==
[[Файл:Masjid al-Haram panorama.JPG|centre|991x991px]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш}}

{{ВП-кеш|Макка|СаӀудийчоь|Ислам|Мухьаммад}}

[[Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qnlirgaz6i6dtc56ythgnhjkti00mzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уатт, Джеймс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13615</id>
    <revision>
      <id>26545157</id>
      <parentid>23978456</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7030" sha1="o2ibx11celsz0kjiu46nsanxjkl0mc0" xml:space="preserve">{{Адам
 |ЦӀе             = Джеймс Уатт
 |Шен цӀе         = James Watt
 |Вича тиллина цӀе =
 |Сурт            = James Watt by Henry Howard.jpg
 |Шоралла         =
 |Суьртан тӀехь   = ''Джеймс Уатт. Генри Ховардс диллина сурт. [[1797 шо]].''
 |ГӀуллакхан тайпа =
 |Вина терахь         = 19.1.1736
 |Вина меттиг     = [[Гринок]], [[Ренфрюшир]], [[Шотланди]]
 |Гражданалла     = {{Байракх|Йоккха Британи}} [[Йоккха Британи]]
 |Пачхьалкхалла   =
 |Кхелхина терахь     = 19.8.1819
 |Кхелхина меттиг = Хэндсворт, {{КхелхинМеттиг|Бирмингем|Бирмингемехь}}, [[Ингалс]]
 |Да              = Джеймс Уатт
 |Нана            = Агнес Мюрхед
 |Зуда            =
* Маргарет (Пегги) Миллер (1763-1772)
* Энн МакГрегор (1777-1832)
 |Бераш           =
* Джеймс-жиманиг (1769—1848)
* Маргарет (1767—1796)
* Грегори (1777—1804)
* Джэнет (1779—1794)
 |СовгӀаташ       =
 |Сайт            =
 |Куьг таӀор      = James Watt Signature.svg
 |Викиларма       = James Watt
}}

'''Джеймс Уатт''' ({{lang-en|James Watt}}; [[1736 шо|1736 шеран]] [[19 январь]] — [[1819 шо|1819 шеран]] [[19 август]]) — [[шотланди]]н инженер, кхоллархо, механик. Эдинбурган паччахьан йукъараллин декъашхо ([[1784 шо]]), Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо ([[1785 шо]]), Парижан Ӏилманийн академин ([[1814 шо]])&lt;ref&gt;[http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html Джеймс Уатт — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141127133910/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html |date=2014-11-27 }}&lt;/ref&gt;. Цуьна цӀе тиллина нуьцкъаллин барамин — [[Ватт]]. Цо шарйина Ньюкоменан Ӏаьнаран двигатель. Кхоьллира универсалан шалха белхан Ӏаьнаран двигатель. Уаттан кхолларалаш бух биллира индустрин революцин цкъа Англехь, тӀаккъа дерриге дуьненанхь.

[[Файл:Watts First Condenser.jpg|thumb|180px|Хьалхара Уаттан конденсатор. Лондонан Ӏилманан музей.]]

[[Файл:James Watt - Heathfield.jpg|thumb|180px|Джеймс Уаттан цӀа Хэндсвортехь]]

[[Файл:Watt James Chantrey.jpg|thumb|180px|Уаттан йина памятник. Скульптор Френсиса Легат Чантри.]]

[[Файл:James Watt Patent 1769 No 913.pdf|thumb|180px|1769 шеран патент.]]

Англехь арахецна 50 Фунт стерлинган ахча тӀехь Уаттан а, Болтонан а сурт долуш.

Уаттас шен хенахь «говран ницкъ» цӀе йолу нуьцкъалла юста барам йукъабеккхира («лошадиная сила»). [[1882 шо|1882 шарахь]] Британин инженеран ассоциацис цуьна цӀе тиллира нуьцкъаллина бараман.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга
 |автор         = 
 |часть         = Уатт
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Большая советская энциклопедия: В 65 томах
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = гл. ред. О. Ю. Шмидт
 |издание       = 1-е изд
 |место         = М.
 |издательство  = Советская энциклопедия
 |год           = 1947
 |том           = 55 (Трихоцисты — Украинское искусство)
 |страницы      = 488
 |страниц       = 986
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 45 000
}}
* {{книга
 |автор         = 
 |часть         = Уатт
 |ссылка часть  = http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030308&amp;page=582&amp;format=html
 |заглавие      = Большая советская энциклопедия: в 51 томе
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://bse2.ru/index.jsp
 |викитека      = 
 |ответственный = Б. А. Введенский
 |издание       = 2-е изд
 |место         = М.
 |издательство  = Советская энциклопедия
 |год           = 1956
 |том           = 43 (Топсель — Уженье)
 |страницы      = 582—583
 |страниц       = 672
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}
* {{книга
 |автор         = Каменский А.В.
 |часть         = Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования.
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = Н.Ф. Болдырев
 |издание       = 2-е изд
 |место         = Челябинск
 |издательство  = Урал
 |год           = 1995
 |том           = 
 |страницы      = 101—182
 |страниц       = 438
 |серия         = 
 |isbn          = 5-88294-066-4
 |тираж         = 25000
}}
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Уатт%20Джеймс/ ''Келле В. Ж.'' Уатт Джеймс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224064016/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A3%D0%B0%D1%82%D1%82%20%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D1%81 |date=2011-12-24 }}. издание 3-е.

== Хьажоргаш ==
{{Commons|James Watt}}
* {{Cite web
 |url         = http://supotnitskiy.webspecialist.ru/stat/stat23.htm
 |title       = Патенты — на пути технического прогресса.
 |author      = Супотницкий М. В.
 |accessdate  = 2008-07-08
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20080419101121/http://supotnitskiy.webspecialist.ru/stat/stat23.htm
 |archivedate = 2008-04-19
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315200524/http://supotnitskiy.webspecialist.ru/stat/stat23.htm |date=2012-03-15 }}

{{1000}}

{{кечдар}}</text>
      <sha1>o2ibx11celsz0kjiu46nsanxjkl0mc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрейд, Зигмунд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13662</id>
    <revision>
      <id>26545240</id>
      <parentid>26191722</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18404" sha1="e3equcclnuqq3hjejplv6nlby9k4xr9" xml:space="preserve">{{Адам
 |ЦӀе             = Зигмунд Фрейд
 |Шен цӀе         = ''Sigismund Schlomo Freud''
 |Вича тиллина цӀе =
 |Сурт            = Sigmund Freud LIFE.jpg
 |Шоралла         =
 |Суьртан тӀехь   = Зигмунд Фрейд ''Life'' журналан мужалт тӀехь&lt;br /&gt;(Макс Хальберштадт, 1922 шо)
 |ГӀуллакхан тайпа = [[Психиатри]], [[неврологи]], [[психоанализ]]
 |Вина терахь         = 6.5.1856
 |Вина меттиг     = Фрайберг, [[Австрийн импери]]&lt;br /&gt;(хӀинца — Пршибор, [[Чехи]])
 |Гражданалла     = Австро-Мажаройчоь, {{Байракх|Австри}} [[Австри]]
 |Пачхьалкхалла   =
 |Кхелхина терахь     = 23.9.1939
 |Кхелхина меттиг = {{КхелхинМеттиг|Лондон|Лондонехь}}, [[Йоккха Британи]]
 |Да              = Якоб Фрейд
 |Нана            = Амалия Натансон
 |Зуда            = Марта Бернейс (1886-1939)
 |Бераш           =
* Матильда (1887—1978)
* Мартин (1889—1969)
* Оливер (1891—1969)
* Эрнст (1892—1966)
* Софи (1893—1920)
* Анна (1895—1982)
 |СовгӀаташ       = Гётен совгӀат ([[1930 шо]])
 |Сайт            =
 |Куьг таӀор      = FreudSignature.svg
 |Викиларма       = Sigmund Freud
}}

'''Зи́гмунд Фрейд''' (иштта олу Фройд&lt;ref&gt;Советский энциклопедический словарь 1989—1990 г.; Большой энциклопедический словарь 1997 г.; ред. Прохоров, А. М.&lt;/ref&gt;; {{lang-de|Sigmund Freud}}, [[Международный фонетический алфавит|МФА]]{{ref-de}} {{IPA|[ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt]}}. Йуьззина цӀе '''Сигизмунд Шломо Фрейд''', {{lang-de|Sigismund Schlomo Freud}}; [[1856 шо|1856 шеран]] [[6 май]], [[Пршибор|Фрайберг]], [[Австрийн импери]] — [[1939 шо|1939 шеран]] [[23 сентябрь]], [[Лондон]]) — [[австри]]йн [[психологи|психолог]], [[психиатри|психиатр]], [[неврологи|невролог]].

[[Файл:Pribor - Birthplace of Sigmund Freud.jpg|thumb|Фрейд вина ц1а ([[Пршибор]], [[Морави]], [[Чехи]])]]

[[Файл:AmaliaFreud.jpg|thumb|Фрейд шен ненаца ([[1872 шо]])]]

== Фрейдех лаьцна книгаш ==
* {{книга|автор=Дадун, Роже.|заглавие=Фрейд|год=1994|издательство=Х.Г.С|место=М.|страниц=512|isbn=5-7588-0040-6}}
* {{книга|автор=Касафонт, Хосеп Рамон.|заглавие=Зигмунд Фрейд|год=2006|место=М.|ответственный=пер. с исп. А. Берковой|издательство=АСТ|серия=Биография и творчество|страниц=253|isbn=5-17-037281-7}}
* {{книга|автор=Джонс, Эрнест.|заглавие=Жизнь и творения Зигмунда Фрейда|год=1996|место=М.|издательство=Гуманитарий АГИ|страниц=448|ответственный=пер. с англ. В. Старовойтова|isbn=5-89221-006-5}}
* {{книга|автор=Штеренсис, Михаил.|заглавие=Зигмунд Фрейд|год=2012|издательство=ISRADON / ИсраДон, Феникс|серия=След в истории|страниц=160|isbn=978-5-222-19226-9}}
* {{книга|автор=Надеждин, Николай.|заглавие=Зигмунд Фрейд. «За гранью сознания»|год=2011|издательство=Майор|страниц=192|серия=Неформальные биографии|isbn=978-5-98551-135-2}}
* {{книга|автор=Феррис, Пол.|заглавие=Зигмунд Фрейд|год=2001|издательство=Поппури|место=Минск|страниц=448|ответственный=пер. с англ. Екатерины Мартинкевич|isbn=985-438-526-4}}
* {{книга|автор=Стоун, Ирвинг.|заглавие=Страсти ума. Биографический роман о Зигмунде Фрейде|год=2011|издательство=АСТ|место=М.|страниц=864|ответственный=пер. с англ. И. Усачёва|isbn=978-5-17-072051-4}}
* {{книга|автор=Бабен, Пьер.|заглавие=Зигмунд Фрейд. Трагик в возрасте науки|год=2003|место=М.|издательство=АСТ|страниц=144|серия=Наука. Открытие|ответственный=пер. с фр. Елены Сутоцкой|isbn=2-07-053098-1}}
* {{книга|автор=Берри, Рут.|заглавие=Зигмунд Фрейд. Путеводитель для начинающих. Жизнь и учение основателя психоанализа|год=2010|издательство=Гиппо|страниц=128|isbn=978-5-91606-003-4}}
* {{книга|автор=Виттельс, Фриц.|заглавие=Фрейд. Его личность, учение и школа|год=2007|издательство=КомКнига|страниц=200|ответственный=пер. с нем. Г. Таубмана|isbn= 5-484-00882-4}}
* {{книга|автор=Маркус, Герорг.|заглавие=Зигмунд Фрейд и тайны души. Биография|год=2008|издательство=АСТ|страниц=336|ответственный=пер. с англ. А. Журавеля|isbn=978-5-17-049333-3}}
* {{книга|автор=Браун, Джеймс.|заглавие=Психология Фрейда и постфрейдисты|год=1997|серия=Актуальная психология|издательство=Рефл-бук|место=М.|страниц=304|ответственный=пер. с англ.|isbn=5-87983-027-6}}

== Фрейд культурехь ==

=== Литературахь а, кинематографехь а ===
Фрейд не раз становился героем драматических произведений — к примеру, «Истерии» ([[1993 шо]]) Терри Джонсона, «Лечения беседой» ([[2002 шо]]) Кристофера Хэмптона (экранизирована Дэвидом Кроненбергом в [[2011 шо]] под названием «Опасный метод»), «Дикобраза» ([[2008 шо]]) Майкла Мерино, «Последнего сеанса Фрейда» ([[2009 шо]]) Марка Гермайна. Учёный также стал персонажем многочисленных кинофильмов и телесериалов — полный их список по каталогу [[Internet Movie Database|IMDb]] составляет 71 картину&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/character/ch0027184/|title=Sigmund Freud (Character)|lang=en|accessdate=29.05.2012|publisher=imdb.com|work=Internet Movie Database|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130626175744/http://www.imdb.com/character/ch0027184/|archivedate=2013-06-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Музейш а, памятникаш а ===


[[Файл:Bolshoy18a.jpg|thumb|ГӀенашан музей ([[Петарбух]])]]

[[Файл:Freud Museum London 2.jpg|thumb|[[Лондон]]ан музей]]

[[Файл:Berggasse Vienna March 2007 002.jpg|thumb|[[Вена]]н музей]]
[[Файл:Stele - Sigmund Freud, Das Geheimnis des Traumes (Wien 1900) 001.jpg|thumb|Фрейдан стелла]]
[[Файл:Sigmund Freud memorial plaque.jpg|thumb|Мемориалан у (Пршибор. Чехи)]]
[[Файл:Sigmund Freud statue, London 1.jpg|thumb|Лондонехь йолу Фрейдан памятник]]
[[Файл:Sigmund Freud bust Vienna Oct. 2006 002.jpg|thumb|Фрейдан бюст Венехь]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга|автор=Фрейд, Зигмунд.|заглавие=Психоаналитические этюды|год=2010|место=Минск|издательство=Поппури|страниц=608|isbn=978-985-15-1064-7|ref=Фрейд|ответственный=сост. Д. И. Донской, В. Ф. Круглянский}}
* {{книга|автор=Фрейд, Зигмунд.|заглавие=Основные психологические теории в психоанализе|год=2006|место=М.|издательство=АСТ|страниц=400|isbn=5-17-036472-5|ref=Фрейд|ответственный=пер. М. В. Вульф, А. А. Спектор}}
* {{книга|автор=Фрейд, Зигмунд.|заглавие=Толкование сновидений|год=2005|место=М.|издательство=Фирма СТД|страниц=680|isbn=5-89808-040-6|ref=Фрейд|ответственный=под общ. ред. Е. С. Калмыковой, М. Б. Аграчевой, А. М. Боковикова}}

=== &lt;small&gt;О Зигмунде Фрейде и психоанализе&lt;/small&gt; ===
* {{книга|автор=Дадун, Роже.|заглавие=Фрейд|год=1994|издательство=Х.Г.С|место=М.|страниц=512|isbn=5-7588-0040-6|ref=Дадун}}
* {{книга|автор=Джонс, Эрнест.|заглавие=Жизнь и творения Зигмунда Фрейда|год=1996|место=М.|издательство=Гуманитарий АГИ|страниц=448|ответственный=пер. с англ. В. Старовойтова|isbn=5-89221-006-5|ref=Джонс}}
* {{книга|автор=Касафонт, Хосеп Рамон.|заглавие=Зигмунд Фрейд|год=2006|место=М.|ответственный=пер. с исп. А. Берковой|издательство=АСТ|серия=Биография и творчество|страниц=253|isbn=5-17-037281-7|ref=Касафонт}}
* {{книга|автор=Куттер, Петер; Мюллер, Томас.|заглавие=Психоанализ. Введение в психологию бессознательных процессов|год=2011|издательство=Когито-Центр|место=М.|страниц=384|isbn=978-3-608-94437-2|ref=Куттер, Мюллер|серия=Университетское психологическое образование}}
* {{книга|автор=Лапланш, Жан; Понталис, Жан-Бернар.|заглавие=Словарь по психоанализу|год=1996|издательство=Высшая школа|страниц=623|isbn=5-06-002974-3|ref=Лапланш, Понталис|место=М.|ответственный=Пер. с фр. Н. Автономовой}}
* {{книга|автор=Лейбин, Валерий Моисеевич.|заглавие=Словарь-справочник по психоанализу|место=М.|год=2010|издательство=АСТ|страниц=956|isbn=978-5-17-063584-9|ref=Лейбин|серия=Psychology}}
* {{книга|автор=Райкрофт, Чарльз.|заглавие=Критический словарь психоанализа|место=СПб.|год=1995|издательство=Восточно-Европейский Институт Психоанализа|страниц=288|isbn=5-88787-001-X|ref=Райкрофт}}
* {{книга|автор=Феррис, Пол.|заглавие=Зигмунд Фрейд|год=2001|издательство=Поппури|место=Минск|страниц=448|ответственный=пер. с англ. Екатерины Мартинкевич|isbn=985-438-526-4|ref=Феррис}}
* {{книга|автор=Фрейджер, Роберт; Фейдимен, Джеймс.|заглавие=Большая книга психологии. Личность. Теории, упражнения, эксперименты|год=2008|место=СПб.|издательство=Прайм-ЕВРОЗНАК|страниц=704|isbn=978-5-93878-241-9|ref=Фрейджер, Фейдимен}}
* {{книга
|автор= Фромм, Эрих Зелигманн. 
|часть= |заглавие= Величие и ограниченность теории Фрейда |оригинал= Greatness and Limitation of Freud’s Thought ([[1979 шо]]) 
|ссылка= http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Psihol/Fromm/vel_ogr.php
|ответственный=  |издание= 
|место= [[Москва]] |издательство= АСТ |год= [[2000 шо]] 
|том= |страницы= |страниц=448 
|серия= Классики зарубежной психологии
|isbn= 5-237-04524-3
|тираж= 5000 
}}
* {{книга|автор=Хьелл, Ларри Л.; Зиглер, Дэниэл Дж.|заглавие=Теории личности|издание=3-е междунар. изд|год=2003|место=СПб.|издательство=Питер|страниц=608|isbn=5-88782-412-3|ref=Хьелл, Зиглер|серия=Мастера психологии}}
* {{книга|автор=Ярошевский, Михаил Григорьевич.|часть=Зигмунд Фрейд — выдающийся исследователь психической жизни человека|заглавие=''Фрейд, Зигмунд.'' Психология бессознательного|год=2002|место=СПб.|издательство=Питер|страниц=400|isbn=5-94723-092-5|ref=Фрейд|серия=Мастера психологии}}
* {{статья|автор= |заглавие=Зигмунд Фрейд|издание=100 человек, которые изменили ход истории|тип=журнал|год=2008|номер=13|ref=Фрейд|issn=1996-8469|издательство=Де Агостини|место=М.}}
* {{книга|заглавие=Психоаналитические термины и понятия: Словарь|ответственный=Под ред. Б. Мура, Б. Файна|место=М.|издательство=Класс|год=2000|страниц=304|серия=Библиотека психологии и пси­хотерапии|isbn=5-86375-023-5|ref=Мур, Файн}}

== Хьажоргаш ==
{{Commons|Sigmund Freud}}
* [http://www.lib.ru/PSIHO/FREUD/ Фрейд Мошкован библиотекехь]
* {{cite web|url=http://iph.ras.ru/elib/3270.html|title=Зигмунд Фрейд|description=Биографическая статья в Новой философской энциклопедии|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112140424/http://iph.ras.ru/elib/3270.html|archivedate=2012-11-12}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112140424/http://iph.ras.ru/elib/3270.html |date=2012-11-12 }}
* {{cite web|url=http://sites.google.com/site/psychoanalysisbiography/Home/f/freud-z|title=Зигмунд Фрейд|description=Биографическая статья В. И. Овчаренко|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920143850/https://sites.google.com/site/psychoanalysisbiography/Home/f/freud-z|archivedate=2016-09-20}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920143850/https://sites.google.com/site/psychoanalysisbiography/Home/f/freud-z |date=2016-09-20 }}
* {{cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/psihologiya_i_pedagogika/FRED_ZIGMUND.html|title=Зигмунд Фрейд|description=Биографическая статья в Энциклопедии Кругосвет|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021081808/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/psihologiya_i_pedagogika/FRED_ZIGMUND.html|archivedate=2012-10-21}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021081808/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/psihologiya_i_pedagogika/FRED_ZIGMUND.html |date=2012-10-21 }}
* {{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Фрейд%20Зигмунд/|title=Зигмунд Фрейд|description=Биографическая статья в Большой советской энциклопедии|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120106190555/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B4%20%D0%97%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4/|archivedate=2012-01-06}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106190555/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B4%20%D0%97%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4/ |date=2012-01-06 }}
* {{cite web|url=http://www.psychoanalyse.ru/biblio/bibliofreud.html|title=Библиография основных работ Фрейда|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712140309/http://www.psychoanalyse.ru/biblio/bibliofreud.html|archivedate=2012-07-12}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712140309/http://www.psychoanalyse.ru/biblio/bibliofreud.html |date=2012-07-12 }}
* {{cite web|url=http://culturalspace.ru/news/edinstvennaja_sokhranivshajasja_zapis_golosa_frejda/2013-01-04-5|title=Единственная сохранившаяся запись голоса Фрейда|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304090619/http://culturalspace.ru/news/edinstvennaja_sokhranivshajasja_zapis_golosa_frejda/2013-01-04-5|archivedate=2016-03-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313025926/http://culturalspace.ru/news/edinstvennaja_sokhranivshajasja_zapis_golosa_frejda/2013-01-04-5 |date=2016-03-13 }}
* [http://www.lib.tsu.ru/win/vystavki/vystav5/1.html Виртуальная выставка «Зигмунд Фрейд. К 155-летию со дня рождения»]

{{1000}}

{{кечдар}}</text>
      <sha1>e3equcclnuqq3hjejplv6nlby9k4xr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15299</id>
    <revision>
      <id>26545190</id>
      <parentid>26184647</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137454" sha1="30chff9gwn3fmnf681ailyi3rkskid8" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Уран (маьӀнаш)}}
{{Инфобокс планета
 |жима инфобокс                 = 
 |тайп                          = планета
 |фон                           = #c0ffff
 |цIе                           = Уран
 |билгало                       = [[Файл:Uranus symbol (bold).svg|24px|⛢]]
 |сурт                          = Uranus2.jpg
 |шоралла                       = 
 |куьг                          = «Вояджер-2» аппаратас даьккхина Уранан сурт
 |сурт2                         = 
 |шоралла                       = 
 |куьг2                         = 
 |кхин цIераш                   = 
 |астероидан билгало            = 
 |астероидан категори           = 
 |гучуйаккхар-ref               = 
 |йуьхь йиллинарг               = [[Гершель, Уильям|Уильям Гершель]]
 |гучуйаьккхина меттиг          = [[Бат (Англи)|Бат]], [[Великобритани]]
 |гучуйаьккхина де              = [[1781]] шеран [[13 март]]
 |гучуйаьккхина де-ref          = 
 |гучуйаккхаран кеп              = терго
 |орбита-ref                    = 
 |мур                           = [[J2000]]
 |перигелий                     = 2 748 938 461&amp;nbsp;[[Километр|км]]&lt;br /&gt;18,375&amp;nbsp;518&amp;nbsp;63 а. б.
 |афелий                        = 3 004 419 704&amp;nbsp;[[Километр|км]]&lt;br /&gt;20,083&amp;nbsp;305&amp;nbsp;26&amp;nbsp;[[Астрономин барам|а. б.]]
 |периастр                      = 
 |апоастр                       = 
 |апсида                        = 
 |периапсида                    = 
 |апоапсида                     = 
 |боккха ахсема                 = 2 876 679 082&amp;nbsp;[[Километр|км]]&lt;br /&gt;19,229&amp;nbsp;411&amp;nbsp;95 а. б.
 |орбитан радиус                = 
 |эксцентриситет                = 0,044&amp;nbsp;405&amp;nbsp;586
 |сидеран мур                   = 30 799,095&amp;nbsp;дней&lt;br /&gt;84,323&amp;nbsp;326 года&lt;ref name=&quot;planet_years&quot;&gt;{{cite web|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|last=Seligman|first=Courtney|accessdate=2009-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090501044113/http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archivedate=2009-05-01}}&lt;/ref&gt;
 |синодан мур                   = 369,66&amp;nbsp;дней&lt;ref name=&quot;fact&quot;&gt;{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|accessdate=2007-08-10|date=January 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809171542/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archivedate=2007-08-09}}&lt;/ref&gt;
 |орбитан чехкалла              = 6,81&amp;nbsp;км/с&lt;ref name=&quot;fact&quot;/&gt;
 |аномали                       = 142,955717°
 |орбитан охьане                = 0,772556°&lt;br /&gt;6,48°&lt;br /&gt; Маьлхан экваторе хьаьжина
 |сонан меттахйалар             = 
 |гоьдолу шадан дохалла         = 73,989821°
 |периастран дохалла            = 
 |периастран хан                = 
 |перицентран аргумент          = 96,541318°
 |амплитудан ах                 = 
 |хьена йу спутник              = 
 |спутникаш                     = 27
 |физикан характеристикаш-ref   = 
 |барамаш                       = 
 |чӀапалла                      = 0,02293
 |экваторан радиус              = 25&amp;nbsp;559&amp;nbsp;км&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt;&lt;ref name=1bar&gt;Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure&lt;/ref&gt;
 |полюсан радиус                = 24&amp;nbsp;973&amp;nbsp;км&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt;&lt;ref name=1bar/&gt;
 |йуккъера радиус               = 
 |боккхачу гонан йохалла        = 
 |тӀехулан майда                = 8,1156{{e|9}}&amp;nbsp;км²&lt;ref name=1bar/&gt;&lt;ref name=&quot;nasafact&quot;&gt;{{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&amp;Display=Facts|title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts &amp; Figures|publisher=NASA|last=Munsell|first=Kirk|accessdate=2007-08-13|date=May 14, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808204353/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&amp;Display=Facts|archivedate=2007-08-08}}&lt;/ref&gt;
 |чухоам                        = 6,833{{e|13}}&amp;nbsp;км³&lt;ref name=1bar/&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|accessdate=2007-08-13|date=January 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809171542/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archivedate=2007-08-09}}&lt;/ref&gt;
 |йозалла                       = 8,6832{{e|25}}&amp;nbsp;[[килограмм|кг]]&lt;ref name=Jacobson1992/&gt; &lt;br /&gt;14,6&amp;nbsp;земных
 |дуькъалла                     = 1,27&amp;nbsp;г/см³&lt;ref name=fact/&gt;&lt;ref name=1bar/&gt;
 |паргӀата охьакхетаран сихдалар = 8,87&amp;nbsp;м/с² (0,886&amp;nbsp;''g'')
 |хьалхара космосан чехкалла    = 
 |шолгӀа космосан чехкалла      = 21,3&amp;nbsp;км/c&lt;ref name=fact/&gt;&lt;ref name=1bar/&gt;
 |хьийзаран чехкалла            = 2,59&amp;nbsp;км/с&lt;br /&gt;9&amp;nbsp;324&amp;nbsp;км/ч
 |хьийзаран мур                 = 0,71833&amp;nbsp;де&lt;br /&gt;17&amp;nbsp;[[час|ч]] 14&amp;nbsp;[[минута|мин]] 24&amp;nbsp;[[секунда|с]]
 |семан охьатаӀар               = 97,77°&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt;
 |нийса тӀейалар                = 17&amp;nbsp;ч 9&amp;nbsp;мин 15&amp;nbsp;с&lt;br /&gt;257,311°&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt;
 |охьатаӀар                     = −15,175°&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt;
 |полюсан стигалан шоралла      = 
 |полюсан стигалан дохалла      = 
 |альбедо                       = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])&lt;br /&gt;0,51 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])&lt;ref name=&quot;fact&quot;/&gt;
 |спектран класс                = 
 |гушйолу седан йокхалла        = 5,9&lt;ref name=ephemeris/&gt; — 5,32&lt;ref name=&quot;fact&quot;/&gt;
 |йуьззина седан йокхалла       = 
 |сонан диаметр                 = 3,3&quot;—4,1&quot;&lt;ref name=&quot;fact&quot;/&gt;
 |тӀехулин температура          = 
 |температура 1 цӀе             = 1 баран локхалла
 |температура 1 минимум         = 
 |температура 1 йуккъера        = 76&amp;nbsp;[[Кельвин|K]]&lt;ref name=Podolak1995/&gt;
 |температура 1 максимум        = 
 |температура 2 цӀе             = 0,1 баран локхалла (тропопауза)
 |температура 2 минимум         = 49 [[Кельвин|К]]&lt;ref name=Lunine1993/&gt; (−224 °C)
 |температура 2 йуккъера        = 53 [[Кельвин|К]]&lt;ref name=Lunine1993/&gt; (−220 °C)
 |температура 2 максимум        = 57 [[Кельвин|К]]&lt;ref name=Lunine1993/&gt; (−216 °C)
 |атмосфера-ref                 = 
 |атмосферан таӀам              = 
 |локхаллин шкала               = 
 |атмосферан хӀоттам            = 
&lt;table&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
83±3 %&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[Водород]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
15±3 %&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[Гелий]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
2,3 %&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[Метан]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt; Ша:&lt;/td&gt;&lt;td&gt; [[аммиак]]ан&lt;br /&gt;[[Хи]]н&lt;br /&gt;гидросульфидан-аммиакан&lt;br /&gt;[[метан]]ан
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
}}

'''Ура́н''' — [[Малх|Маьлхан]] тӀера 7-гӀа а, диаметран 3-гӀа а, йозаллин 4-гӀа [[Маьлхан система]]н [[планета]] йу. Гучуйаьккхира [[1781]] шарахь ингалсан астрономас [[Гершель, Уильям|Уильям Гершельс]]. Цунна цӀе тиллина Шира Риман дели сий деш.

Уран йара хьалхара телескопаца гучуйаьккхина планета&lt;ref&gt;{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825192634/http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archivedate=2007-08-25}}&lt;/ref&gt;.
Астр. символ: [[file:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]].

&lt;!--
Об открытии Урана Уильям Гершель объявил [[13 марта]] [[1781 год]]а&lt;ref&gt;{{РП}}&lt;/ref&gt;, тем самым впервые со времён [[Античность|античности]] расширив границы [[Солнечная система|Солнечной системы]] в глазах человека. Несмотря на то, что порой Уран различим невооружённым глазом, более ранние наблюдатели не догадывались, что это планета, из-за его тусклости и медленного движения&lt;ref&gt;{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

В отличие от [[Газовые гиганты|газовых гигантов]] — [[Сатурн]]а и [[Юпитер]]а, состоящих в основном из [[водород]]а и [[Гелий|гелия]], в недрах Урана и схожего с ним [[Нептун]]а отсутствует металлический водород, но зато много высокотемпературных модификаций [[Лёд|льда]] — по этой причине специалисты выделили эти две планеты в отдельную категорию «[[Ледяной гигант|ледяных гигантов]]». Основу атмосферы Урана составляют [[водород]] и [[гелий]]. Кроме того, в ней обнаружены следы [[метан]]а и других углеводородов, а также облака изо льда, твёрдого [[аммиак]]а и [[водород]]а. Это самая холодная планетарная атмосфера [[Солнечная система|Солнечной системы]] с минимальной температурой в 49 [[Кельвин|К]] (−224 °C). Полагают, что Уран имеет сложную слоистую структуру облаков, где вода составляет нижний слой, а метан — верхний&lt;ref name=Lunine1993/&gt;. В отличие от [[Нептун]]а, недра Урана состоят в основном изо льдов и [[горная порода|горных пород]].

Так же, как и у других [[Газовые гиганты|газовых гигантов]] [[Солнечная система|Солнечной системы]], у Урана имеется [[Кольца Урана|система колец]] и [[магнитосфера]], а кроме того, 27 [[Спутники Урана|спутников]]. Ориентация Урана в пространстве отличается от остальных планет [[Солнечная система|Солнечной системы]] — его ось вращения лежит как бы «на боку» относительно плоскости обращения этой планеты вокруг [[Солнце|Солнца]]. Вследствие этого планета бывает обращена к [[Солнце|Солнцу]] попеременно то северным полюсом, то южным, то экватором, то средними широтами.

В [[1986 год]]у американский космический аппарат «[[Вояджер-2]]» передал на Землю снимки Урана с близкого расстояния. На них видна «невыразительная» в видимом спектре планета без облачных полос и атмосферных штормов, характерных для других планет-гигантов&lt;ref name=Smith1986/&gt;. Однако в настоящее время наземными наблюдениями удалось различить признаки сезонных изменений и увеличения погодной активности на планете, вызванных приближением Урана к точке своего равноденствия. Скорость ветров на Уране может достигать 240 м/с.

== Открытие планеты ==
Люди наблюдали Уран ещё и до [[Гершель, Уильям|Уильяма Гершеля]], но обычно принимали его за [[звезда|звезду]]. Наиболее ранним задокументированным свидетельством этого факта следует считать записи английского астронома [[Джон Флемстид|Джона Флемстида]], который наблюдал его в [[1690 год]]у, по крайней мере, 6 раз, и зарегистрировал как звезду 34 в [[Телец (созвездие)|созвездии Тельца]]. С [[1750 год|1750]] по [[1769 год]] французский астроном [[Пьер Шарль ле Моньер]] наблюдал Уран 12 раз&lt;ref&gt;{{cite web|title=Уран-обнаружение,описание|publisher=Astronomy Briefly|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|last=Dunkerson|first=Duane|publisher=thespaceguy.com|accessdate=2007-04-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4Vpn3|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Всего Уран до [[1781 год]]а наблюдался 21 раз&lt;ref name=&quot;elkins5&quot;&gt;{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 5}}&lt;/ref&gt;.

Во время открытия Гершель участвовал в наблюдениях [[параллакс]]а звёзд, используя телескоп своей собственной конструкции&lt;ref&gt;Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30, quoted in Ellis D. Miner, Uranus: The Planet, Rings and Satellites, New York, John Wiley and Sons, 1998 p. 8&lt;/ref&gt;, и [[13 марта]] [[1781 год]]а впервые увидел эту планету из сада своего дома № 19 на Нью Кинг стрит (город [[Бат]], графство [[Сомерсет]] в [[Великобритания|Великобритании]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=Культурное наследие города Бат|url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/|accessdate=2007-09-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4bwar|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title= Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S.|author=William Herschel|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|Volume=71|pages=492–501|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H}}&lt;/ref&gt;, но сообщил о ней лишь через полтора месяца — 26 апреля, причём как о «комете».
[[Файл:HerschelTelescope.jpg|left|thumb|200px|Модель телескопа, с помощью которого Гершель открыл Уран. Она находится в музее Уильяма Гершеля, в г. [[Бат]]]]

13 марта он сделал следующую запись в своём журнале&lt;ref&gt;Royal Astronomical Society MSS W.2/1.2, 23; quoted in Miner p. 8&lt;/ref&gt;:
{|
|{{начало цитаты}}
В [[квартиль|квартиле]]&lt;ref&gt;в пределах 90 градусов дуги от этой звезды&lt;/ref&gt; рядом с ζ Тельца… Или туманная звезда, или, возможно, комета.
{{oq||In the quartile near ζ Tauri … either [a] Nebulous star or perhaps a comet.}}
{{конец цитаты}}
|}
17 марта в журнале появилась другая запись&lt;ref&gt;RAS MSS Herschel W.2/1.2, 24, quoted in Miner p. 8&lt;/ref&gt;:
{|
|{{начало цитаты}}
Я искал комету или туманную звезду, и оказалось, что это комета, поскольку она поменяла положение.
{{oq||I looked for the Comet or Nebulous Star and found that it is a Comet, for it has changed its place.}}
{{конец цитаты}}
|}
Вслед за этим он представил своё открытие [[Лондонское королевское общество|Королевскому обществу]], продолжая упоминать о том, что он обнаружил [[Комета|комету]], но сравнивая вновь открытый объект с планетами&lt;ref&gt;Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30; quoted in Miner p. 8&lt;/ref&gt;:
{|
|{{начало цитаты}}
В первый раз я наблюдал эту комету с увеличением в 227 раз. Мой опыт показывает, что диаметр звёзд, в отличие от планет, не изменяется пропорционально при использовании линз с большей силой увеличения; поэтому я использовал линзы с увеличением 460 и 932 и обнаружил, что размер кометы увеличивался пропорционально изменению силы оптического увеличения, давая повод предположить, что это не звезда, так как размеры взятых для сравнения звёзд не изменялись. Более того, при большем увеличении, чем позволяла её яркость, комета становилась размытой, плохо различимой, тогда как звёзды оставались яркими и чёткими — как я и знал на основании проведённых мной тысяч наблюдений. Повторное наблюдение подтвердило мои предположения: это действительно была комета.
{{oq||The power I had on when I first saw the comet was 227. From experience I know that the diameters of the fixed stars are not proportionally magnified with higher powers, as planets are; therefore I now put the powers at 460 and 932, and found that the diameter of the comet increased in proportion to the power, as it ought to be, on the supposition of its not being a fixed star, while the diameters of the stars to which I compared it were not increased in the same ratio. Moreover, the comet being magnified much beyond what its light would admit of, appeared hazy and ill-defined with these great powers, while the stars preserved that lustre and distinctness which from many thousand observations I knew they would retain. The sequel has shown that my surmises were well-founded, this proving to be the Comet we have lately observed.}}
{{конец цитаты}}
|}
Гершель уведомил Королевское общество и 23 апреля получил ответ от королевского астронома [[Маскелайн, Невил|Невила Маскелайна]], который звучал следующим образом&lt;ref&gt;RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 quoted in Miner p. 8&lt;/ref&gt;:
{|
|{{начало цитаты}}
Я не знаю, как это назвать. Это может быть как обычной планетой, вращающейся вокруг Солнца по почти круговой орбите, так и кометой, движущейся по очень вытянутому эллипсу. Я пока не заметил ни головы, ни кометного хвоста.
{{oq||I don't know what to call it. It is as likely to be a regular planet moving in an orbit nearly circular to the sun as a Comet moving in a very eccentric ellipse. I have not yet seen any coma or tail to it.}}
{{конец цитаты}}
|}
В то время как Гершель ещё продолжал осторожно описывать объект как комету, другие астрономы заподозрили, что это какой-то другой объект. Российский астроном [[Лексель, Андрей Иванович|Андрей Иванович Лексель]] установил, что расстояние от Земли до объекта превышает расстояние от Земли до Солнца (астрономическую единицу) в 18 раз и отметил, что нет ни одной кометы с [[Перигелий|перигелийным]] расстоянием более 4 астрономических единиц (в настоящее время такие объекты известны)&lt;ref name=georgeforbes&gt;{{cite web|title=History of Astronomy|author=George Forbes|year=1909|url=http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|accessdate=2007-08-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT560hr|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Берлинский астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] описал объект, открытый Гершелем, как «движущуюся звезду, которую можно считать подобной планете, обращающуюся по кругу вне орбиты Сатурна»&lt;ref&gt;Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, quoted in Miner p. 11&lt;/ref&gt;, и сделал вывод, что эта орбита более похожа на планетарную, нежели чем на кометную&lt;ref&gt;Miner p. 11&lt;/ref&gt;.
Вскоре стало очевидным, что объект действительно является планетой. В [[1783 год]]у Гершель сам сообщил о признании этого факта президенту Королевского общества [[Банкс, Джозеф|Джозефу Банксу]]&lt;ref name=Dreyer&gt;{{книга|автор=[[Дрейер, Джон Людвиг Эмиль|J. L. E. Dreyer]]|год=1912|заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel|издатель=Royal Society and Royal Astronomical Society|volume=1|pages=100}}&lt;/ref&gt;:
{|
|{{начало цитаты}}
Наблюдения самых выдающихся астрономов Европы доказали, что комета, которую я имел честь указать им в марте 1781 года, является планетой нашей Солнечной системы.
{{oq||By the observation of the most eminent Astronomers in Europe it appears that the new star, which I had the honour of pointing out to them in March 1781, is a Primary Planet of our Solar System.}}
{{конец цитаты}}
|}
За свои заслуги Гершель был награждён королём [[Георг III (король Великобритании)|Георгом III]] пожизненной стипендией в 200 фунтов стерлингов, при условии, что он переедет в [[Виндзор]], дабы у королевской семьи была возможность посмотреть в его телескопы&lt;ref name=&quot;Miner12&quot;&gt;Miner p. 12&lt;/ref&gt;.

=== Название ===
[[Файл:William Herschel01.jpg|thumb|left|Уильям Гершель — первооткрыватель Урана]]
Невил Маскелайн написал Гершелю письмо, в котором попросил его сделать одолжение астрономическому сообществу и дать название планете, открытие которой — целиком заслуга этого астронома&lt;ref&gt;RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, quoted in Miner p. 12&lt;/ref&gt;. В ответ Гершель предложил назвать планету «Georgium Sidus» (с латыни «Звезда Георга»), или планетой Георга в честь короля [[Георг III|Георга III]]&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://web.archive.org/web/20060210222142/http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html | title= Voyager at Uranus | year=1986 | journal=NASA JPL | pages=400–268 | volume=7 | issue=85}}&lt;/ref&gt;. Своё решение он мотивировал в письме к Джозефу Банксу&lt;ref name=Dreyer /&gt;:
{|
|{{начало цитаты}}
В великолепной древности планетам давали имена Меркурия, Венеры, Марса, Юпитера и Сатурна в честь мифических героев и божеств. В наше просвещённое философское время было бы странно вернуться к этой традиции и назвать недавно открытое небесное тело [[Юнона|Юноной]], [[Паллада|Палладой]], [[Аполлон]]ом или [[Минерва|Минервой]]. При обсуждении любого происшествия или примечательного события первым делом мы рассматриваем, когда именно оно произошло. Если в будущем кто-то задастся вопросом, когда была обнаружена эта планета, хорошим ответом на этот вопрос было бы: «В царствование Георга III».
{{oq||In the fabulous ages of ancient times the appellations of Mercury, Venus, Mars, Jupiter and Saturn were given to the Planets, as being the names of their principal heroes and divinities. In the present more philosophical era it would hardly be allowable to have recourse to the same method and call it Juno, Pallas, Apollo or Minerva, for a name to our new heavenly body. The first consideration of any particular event, or remarkable incident, seems to be its chronology: if in any future age it should be asked, when this last-found Planet was discovered? It would be a very satisfactory answer to say, 'In the reign of King George the Third.'}}
{{конец цитаты}}
|}

Французский астроном [[Лаланд, Жозеф Жером Лефрансуа де|Жозеф Лаланд]] предложил назвать планету в честь её первооткрывателя — «Гершелем»&lt;ref name=Francisca&gt;{{cite web|title=The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus|author=Francesca Herschel|year=1917|work=The Observatory|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|accessdate=2007-08-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT5DFy1|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Предлагались и другие названия: например, [[Кибела]], по имени, которое в античной мифологии носила жена бога Сатурна&lt;ref name=&quot;elkins5&quot; /&gt;. Немецкий астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] первым из учёных выдвинул предложение именовать планету Ураном, в честь бога неба из греческого пантеона. Он мотивировал это тем, что «так как Сатурн был отцом Юпитера, то новую планету следует назвать в честь отца Сатурна»&lt;ref name=&quot;Miner12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;planetsbeyond&quot;&gt;{{книга|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |isbn=0-486-43602-0|автор=Mark Littmann|изательство=Courier Dover Publications|год=2004 |pages=10–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Astronomy in Berlin|publisher=Brian Daugherty|url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|accessdate=2007-05-24|last=Daugherty|first=Brian|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT5QuUM|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Наиболее раннее официальное именование планеты Ураном встречается в научной работе [[1823 год]]а, уже через год после смерти Гершеля&lt;ref&gt;{{cite web|title=Query Results from the ADS Database|publisher=Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST&amp;qform=AST&amp;sim_query=YES&amp;ned_query=YES&amp;aut_logic=OR&amp;obj_logic=OR&amp;author=&amp;object=&amp;start_mon=00&amp;start_year=1787&amp;end_mon=12&amp;end_year=1900&amp;ttl_req=YES&amp;ttl_logic=OR&amp;title=uranus&amp;txt_logic=OR&amp;text=&amp;nr_to_return=100&amp;start_nr=1&amp;jou_pick=ALL&amp;ref_stems=&amp;data_and=ALL&amp;group_and=ALL&amp;start_entry_day=&amp;start_entry_mon=&amp;start_entry_year=&amp;end_entry_day=&amp;end_entry_mon=&amp;end_entry_year=&amp;min_score=&amp;sort=SCORE&amp;data_type=SHORT&amp;aut_syn=YES&amp;ttl_syn=YES&amp;txt_syn=YES&amp;aut_wt=1.0&amp;obj_wt=1.0&amp;ttl_wt=0.3&amp;txt_wt=3.0&amp;aut_wgt=YES&amp;obj_wgt=YES&amp;ttl_wgt=YES&amp;txt_wgt=YES&amp;ttl_sco=YES&amp;txt_sco=YES&amp;version=1&amp;start_nr=101&amp;start_cnt=101&amp;start_nr=201&amp;start_cnt=201|accessdate=2007-05-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT6TNHa|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| author=Friedrich Magnus Schwerd| title= Opposition des Uranus 1821| journal= [[Astronomische Nachrichten]]| volume=1| pages= 18–21}}&lt;/ref&gt;. Прежнее название «Georgium Sidus» или «Георг» встречалось уже нечасто, хотя в Великобритании оно и использовалось в течение почти 70 лет&lt;ref name=&quot;elkins5&quot; /&gt;. Окончательно же Ураном планета стала называться только после того, как издательство Морского альманаха Его Величества «HM Nautical Almanac Office» в [[1850 год]]у само закрепило это название в своих списках&lt;ref name=&quot;planetsbeyond&quot;/&gt;.

Уран — единственная планета, название которой происходит не из [[Римская мифология|римской]], а из [[Греческая мифология|греческой мифологии]]. Прилагательным производным от «Урана» считается слово «уранианский». Астрономический символ «[[Файл:Uranus symbol.svg|20px]]», обозначающий Уран, является гибридом символов Марса и Солнца. Причиной этого называется то, что в древнегреческой мифологии Уран-небо находится в объединённой власти Солнца и Марса&lt;ref&gt;{{cite web|title=Planet symbols|work=NASA Solar System exploration|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|accessdate=2007-08-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT6vdbT|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Астрологический символ Урана [[Файл:Uranus's astrological symbol.svg|20px]], предложенный Лаландом в [[1784 год]]у, сам Лаланд объяснял в письме к Гершелю следующим образом&lt;ref name=Francisca/&gt;:
{{начало цитаты}}
Это земной шар, увенчанный первой буквой Вашего имени.
{{oq|fr|un globe surmonté par la première lettre de votre nom&lt;ref name=Francisca /&gt;.}}
{{конец цитаты}}
В [[Китайский язык|китайском]], [[Японский язык|японском]], [[Вьетнамский язык|вьетнамском]] и [[Корейский язык|корейском]] языках название планеты переводится буквально как «Звезда/Планета Небесного Царя»&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth
 | title       = Sailormoon Terms and Information
 | publisher   = The Sailor Senshi Page
 | accessdate  = 2006-03-05
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/60qT7Ek6g
 | archivedate = 2011-08-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |title=Asian Astronomy 101
|journal=Hamilton Amateur Astronomers |month=October |year=1997 |volume=4 |issue=11 |accessdate=2007-08-05}}&lt;/ref&gt;.

== Орбита и вращение ==
[[Файл:Uranusandrings.jpg|thumb|200px|Уран — его кольца и спутники]]
Средняя удалённость планеты от Солнца составляет 19,1914 а. е. (2,8 млрд км). Период полного обращения Урана вокруг Солнца составляет 84 [[год|земных года]]. Расстояние между Ураном и Землёй меняется от 2,7 до 2,85 млрд км&lt;ref&gt;[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Uranus/Earth Comparison]&lt;/ref&gt;. Большая полуось орбиты равна 19,229 [[астрономическая единица|а. е.]], или около 3 млрд км. Интенсивность солнечного излучения на таком расстоянии составляет 1/400 от значения на орбите Земли&lt;ref&gt;{{cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT7WRW7|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Впервые [[элементы орбиты]] Урана были вычислены в [[1783 год]]у французским астрономом [[Лаплас, Пьер-Симон|Пьером-Симоном Лапласом]]&lt;ref name=georgeforbes /&gt;, однако со временем были выявлены несоответствия расчётных и наблюдаемых положений планеты. В [[1841 год]]у британец [[Адамс, Джон Кауч|Джон Кауч Адамс]] первым предположил, что ошибки в расчётах вызваны гравитационным воздействием ещё не открытой планеты. В [[1845 год]]у французский математик [[Леверье, Урбен|Урбен Леверье]] начал независимую работу по вычислению элементов орбиты Урана, а [[23 сентября]] [[1846 год]]а [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] обнаружил новую планету, позже названную [[Нептун]]ом, почти на том же месте, которое предсказал Леверье&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mathematical discovery of planets|author=J J O'Connor and E F Robertson|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=2007-06-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT7dQOo|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Период вращения Урана вокруг своей оси составляет 17 часов 14 минут. Однако, как и на других планетах-гигантах, в верхних слоях атмосферы Урана дуют очень сильные ветры в направлении вращения, достигающие скорости 240 м/c. Таким образом, вблизи 60 градусов южной широты некоторые видимые атмосферные детали делают оборот вокруг планеты всего за 14 часов&lt;ref&gt;{{cite web|title=Uranus|work=NASA World Book|author=Peter J. Gierasch and Philip D. Nicholson|url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|year=2004|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT7tqlo|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Наклон оси вращения ===
Плоскость экватора Урана наклонена к плоскости его орбиты под углом 97,86° — то есть планета вращается [[Ретроградное движение#Наклон оси|ретроградно]], «лёжа на боку слегка вниз головой». Это приводит к тому, что смена времён года происходит совсем не так, как на других планетах Солнечной системы. Если другие планеты можно сравнить с вращающимися волчками, то Уран больше похож на катящийся шар. Такое аномальное вращение обычно объясняют столкновением Урана с большой [[планетезималь]]ю на раннем этапе его формирования&lt;ref&gt;{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 9}}&lt;/ref&gt;. В моменты [[солнцестояние|солнцестояний]] один из полюсов планеты оказывается направленным на Солнце. Только узкая полоска около экватора испытывает быструю смену дня и ночи; при этом Солнце там расположено очень низко над горизонтом — как в земных полярных широтах. Через полгода ситуация меняется на противоположную: «полярный день» наступает в другом полушарии. Каждый полюс 42 земных года находится в темноте — и ещё 42 года под светом Солнца&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus|author=Lawrence Sromovsky|work=University of Wisconsin Madison|url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|year=2006|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT8BFii|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. В моменты [[равноденствие|равноденствия]] Солнце стоит «перед» экватором Урана, что даёт такую же смену дня и ночи, как на других планетах. Очередное равноденствие на Уране наступило [[7 декабря]] [[2007 год]]а&lt;ref&gt;{{cite conference|last=Hammel|first=Heidi B.|title=Uranus nears Equinox. |booktitle=A report from the 2006 Pasadena Workshop|date=September 5, 2006|url=http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=weather&gt;{{cite web|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|title=Hubble Discovers Dark Cloud In The Atmosphere Of Uranus|publisher=Science Daily|accessdate=2007-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT8Liua|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Северное полушарие
! Год
! Южное полушарие
|-
|align=&quot;center&quot;|Зимнее солнцестояние
|align=&quot;center&quot;|1902, 1986
|align=&quot;center&quot;|Летнее солнцестояние
|-
|align=&quot;center&quot;|Весеннее равноденствие
|align=&quot;center&quot;|1923, 2007
|align=&quot;center&quot;|Осеннее равноденствие
|-
|align=&quot;center&quot;|Летнее солнцестояние
|align=&quot;center&quot;|1944, 2028
|align=&quot;center&quot;|Зимнее солнцестояние
|-
|align=&quot;center&quot;|Осеннее равноденствие
|align=&quot;center&quot;|1965, 2049
|align=&quot;center&quot;|Весеннее равноденствие
|}
Благодаря такому наклону оси полярные области Урана получают в течение года больше энергии от Солнца, чем экваториальные. Однако Уран теплее в экваториальных районах, чем в полярных. Механизм, вызывающий такое перераспределение энергии, пока остаётся неизвестным.

Объяснения необычного положения оси вращения Урана также пока остаются в области гипотез, хотя обычно считается, что во время формирования Солнечной системы протопланета размером примерно с Землю врезалась в Уран и изменила его ось вращения&lt;ref&gt;{{книга|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}&lt;/ref&gt;. Многие учёные не согласны с данной гипотезой, так как она не может объяснить, почему ни одна из [[Спутники Урана|лун Урана]] не обладает такой же наклонной орбитой. Была предложена гипотеза, что [[Вращательное движение|ось вращения]] планеты за миллионы лет раскачал крупный спутник, впоследствии утерянный&lt;ref&gt;[http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ Правда. Ru Наука и техника.]&lt;/ref&gt;.

Во время первого посещения Урана [[Вояджер-2|«Вояджером-2»]] в [[1986 год]]у южный полюс Урана был обращён к Солнцу. Этот полюс называется «южным». Согласно определению, одобренному [[Международный астрономический союз|Международным астрономическим союзом]] южный полюс — тот, который находится с определённой стороны плоскости Солнечной системы (независимо от направления вращения планеты)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|title=Report of the IAU/IAG working group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites: 2000|work=IAU|year=2000|accessdate=2007-06-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT8gm3D|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|format=PDF|title=Cartographic Standards|work=NASA|accessdate=2007-06-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT90eON|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Иногда используют другое соглашение, согласно которому направление на север определяется исходя из направления вращения по [[Правило правой руки|правилу правой руки]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|title=Coordinate Frames Used in MASL|year=2003|accessdate=2007-06-13|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. По такому определению полюс, который был освещённым в 1986 году, не южный, а северный. Астроном [[Мур, Патрик|Патрик Мур]] прокомментировал эту проблему следующим лаконичным образом: «Выбирайте любой»&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Sky at Night Magazine|first=Patrick|last=Moore|title=Observing the green giant|pages=47|date=September|year=2006| url=http://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625}}&lt;/ref&gt;.

=== Видимость ===
С [[1995 год|1995]] по [[2006 год]] [[видимая звёздная величина]] Урана колебалась между +5,6&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt; и +5,9&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;, то есть планета была видна невооружённым глазом на пределе его возможностей (приблизительно +6,0&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=ephemeris&gt;{{cite web|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006|author=Fred Espenak|work=NASA|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|year=2005|accessdate=2007-06-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT9667V|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;). Угловой диаметр планеты был в промежутке между 3,4 и 3,7 угловыми секундами (для сравнения: Сатурн: 16-20 угловых секунд, Юпитер: 32-45 угловых секунд&lt;ref name=ephemeris /&gt;). При чистом тёмном небе Уран в противостоянии виден невооружённым глазом, а с биноклем его можно наблюдать даже в городских условиях&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=NASA's Uranus fact sheet|accessdate=2007-06-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT9FOFn|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. В большие любительские телескопы с диаметром объектива от 15 до 23 см Уран виден как бледно-голубой диск с явно выраженным потемнением к краю. В более крупные телескопы с диаметром объектива более 25 см можно различить облака и увидеть крупные спутники ([[Титания (спутник)|Титанию]] и [[Оберон (спутник)|Оберон]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=Uranus: the Threshold Planet of 2006|author=Gary T. Nowak|url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|year=2006|accessdate=2007-06-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT9LjM5|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

== Физические характеристики ==

=== Внутренняя структура ===
[[Файл:Uranus, Earth size comparison.jpg|thumb|Размеры Урана и Земли в сравнении]]
[[Файл:Uranus-intern-en.png|thumb|Внутреннее строение Урана]]
Уран тяжелее Земли в 14,5 раз, что делает его наименее массивной из планет-гигантов Солнечной системы. [[Плотность]] Урана, равная 1,270 г/см³, ставит его на второе после Сатурна место среди наименее плотных планет Солнечной системы&lt;ref name=Jacobson1992&gt;{{cite journal|last=Jacobson|first=R.A.|coauthors=Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P.|title=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data|journal=The Astronomical Journal|volume=103|issue=6|pages=2068–2078|year=1992|doi=10.1086/116211| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J}}&lt;/ref&gt;. Несмотря на то, что радиус Урана немного больше радиуса [[Нептун]]а, его масса несколько меньше&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt;, что свидетельствует в пользу гипотезы, согласно которой он состоит в основном из различных льдов — водного, аммиачного и метанового&lt;ref name=Podolak1995&gt;{{cite journal|last=Podolak|first=M.|coauthors=Weizman, A.; Marley, M.|title=Comparative model of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci.|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|year=1995| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P}}&lt;/ref&gt;. Их масса, по разным оценкам, составляет от 9,3 до 13,5 земных масс&lt;ref name=Podolak1995/&gt;&lt;ref name=Podolak2000&gt;{{cite journal|last= Podolak|first=M.|coauthors=Podolak, J.I.; Marley, M.S.|title=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |journal=Planet. Space Sci.|volume=48|pages=143–151|year=2000| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P}}&lt;/ref&gt;. [[Водород]] и [[гелий]] составляют лишь малую часть от общей массы (между 0,5 и 1,5 земных масс&lt;ref name=Podolak1995/&gt;); оставшаяся доля (0,5 — 3,7 земных масс&lt;ref name=Podolak1995/&gt;) приходится на горные породы (которые, как полагают, составляют ядро планеты).

Стандартная модель Урана предполагает, что Уран состоит из трёх частей: в центре — каменное ядро, в середине — ледяная оболочка, снаружи — водородно-гелиевая атмосфера&lt;ref name=Podolak1995/&gt;&lt;ref name=Faure2007/&gt;. Ядро является относительно маленьким, с массой приблизительно от 0,55 до 3,7 земных масс и с радиусом в 20 % от радиуса всей планеты. Мантия (льды) составляет бо́льшую часть планеты (60 % от общего радиуса, до 13,5 земных масс). Атмосфера при массе, составляющей всего 0,5 земных масс (или, по другим оценкам, 1,5 земной массы), простирается на 20 % радиуса Урана&lt;ref name=Podolak1995/&gt;&lt;ref name=Faure2007/&gt;. В центре Урана плотность должна повышаться до 9 г/см³, давление должно достигать 8 млн [[Бар (единица измерения)|бар]] (800 [[Паскаль (единица измерения)|ГПа]]) при температуре в 5000 К&lt;ref name=Podolak2000/&gt;&lt;ref name=Faure2007&gt;{{Harward reference|Surname1= Faure|Given1=Gunter|Surname2= Mensing|Given2= Teresa|Chapter=Uranus: What Happened Here?|Title=Introduction to Planetary Science|Year=2007|Publisher=Springer Netherlands|Editor= Faure, Gunter; Mensing, Teresa M.|doi=10.1007/978-1-4020-5544-7_18|}}&lt;/ref&gt;. Ледяная оболочка фактически не является ледяной в общепринятом смысле этого слова, так как состоит из горячей и плотной жидкости, являющейся смесью [[Вода|воды]], [[аммиак]]а и [[метан]]а&lt;ref name=Podolak1995/&gt;&lt;ref name=Faure2007/&gt;. Эту жидкость, обладающую высокой электропроводностью, иногда называют «океаном водного аммиака»&lt;ref name=Atreya2006&gt;{{cite journal|last=Atreya|first=S.|coauthors=Egeler, P.; Baines, K. |title=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?|journal=Geophysical Research Abstracts|volume=8|pages=05179|year=2006|format=pdf| url=http://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf}}&lt;/ref&gt;. Состав Урана и Нептуна сильно отличается от состава Юпитера и Сатурна благодаря «льдам», преобладающим над газами, оправдывая помещение Урана и Нептуна в категорию [[Ледяной гигант|ледяных гигантов]].

Несмотря на то, что описанная выше модель наиболее распространена, она не является единственной. На основании наблюдений можно также построить и другие модели — например, в случае если существенное количество водородного и скального материала смешивается в ледяной мантии, то общая масса льдов будет ниже, и соответственно, полная масса водорода и скального материала — выше&lt;ref name=Podolak2000/&gt;. В настоящее время доступные данные не позволяют определить, какая модель правильней. Жидкая внутренняя структура означает, что у Урана нет никакой твёрдой поверхности, так как газообразная атмосфера плавно переходит в жидкие слои&lt;ref name=Podolak1995/&gt;. Однако, ради удобства за «поверхность» было решено условно принять сплющенный сфероид вращения, где давление равно 1 бару. Экваториальный и полярный радиус этого сплющенного сфероида составляют 25 559 ± 4 и 24 973 ± 20 км. Далее в статье эта величина и будет приниматься за нулевой отсчёт для шкалы высот Урана&lt;ref name=Seidelmann2007&gt;{{cite journal|last= Seidelmann|first= P. Kenneth|coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|journal= Celestial Mech. Dyn. Astr. |volume=90|pages=155–180|year=2007|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y}}&lt;/ref&gt;.

=== Внутреннее тепло ===
Внутреннее тепло Урана значительно меньше, чем у других планет-гигантов Солнечной системы&lt;ref name=1986Hanel/&gt;&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. Тепловой поток планеты очень низкий, и причина этого сейчас неизвестна. Нептун, схожий с Ураном размерами и составом, излучает в космос в 2,61 раза больше тепловой энергии, чем получает от Солнца&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. У Урана же избыток теплового излучения очень мал, если вообще есть. Тепловой поток от Урана равен 0,042 ± 0,047 [[ватт|Вт]]/м², и эта величина меньше, чем у Земли (~0,075 [[ватт|Вт]]/м²)&lt;ref name=Pearl1990/&gt;. Измерения в дальней инфракрасной части спектра показали, что Уран излучает лишь 1,06 ± 0,08 % энергии от той, что получает от Солнца&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Pearl1990/&gt;. Самая низкая температура, зарегистрированная в [[Тропопауза|тропопаузе]] Урана, составляет 49 К, что делает планету самой холодной из всех планет Солнечной системы — даже более холодной, чем Нептун&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Pearl1990/&gt;.

Существуют две гипотезы, пытающиеся объяснить этот феномен. Первая из них утверждает, что предположительное столкновение [[протопланета|протопланеты]] с Ураном во время формирования Солнечной системы, которое вызвало большой наклон его оси вращения, привело к рассеянию исходно имевшегося тепла&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ten Mysteries of the Solar System: Why is Uranus So Cold?|author=David Hawksett|journal=Astronomy Now|date=August|year=2005|pages=73}}&lt;/ref&gt;. Вторая гипотеза гласит, что в верхних слоях Урана есть некая прослойка, препятствующая тому, чтобы тепло от ядра достигало верхних слоёв&lt;ref name=Podolak1995/&gt;. Например, если соседние слои имеют различный состав, [[конвекция|конвективный]] перенос тепла от ядра вверх может быть затруднён&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Pearl1990/&gt;.

Отсутствие избыточного теплового излучения планеты значительно затрудняет определение температуры её недр, однако если предположить, что температурные условия внутри Урана близки к характерным для других планет-гигантов, то там возможно существование жидкой [[вода|воды]] и, следовательно, Уран может входить в число планет Солнечной системы, где возможно существование жизни&lt;ref&gt;{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 18—20}}&lt;/ref&gt;.

=== Атмосфера ===
Хотя Уран и не имеет твёрдой поверхности в привычном понимании этого слова, наиболее удалённую часть газообразной оболочки принято называть его атмосферой&lt;ref name=Lunine1993/&gt;. Полагается, что атмосфера Урана начинается на расстоянии в 300 км от внешнего слоя при давлении в 100 бар и температуре в 320 K&lt;ref name=dePater1991&gt;{{cite journal|last=dePater|first=Imke|coauthors=Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|title=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres|journal=Icarus|volume=91|pages=220-233| year=1991|doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T| url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf|format=PDF}}&lt;/ref&gt;. «Атмосферная корона» простирается на расстояние, в 2 раза превышающее радиус от «поверхности» с давлением в 1 бар&lt;ref name=Herbert1987/&gt;. Атмосферу условно можно разделить на 3 части: [[тропосфера]] (-300 км — 50 км; давление составляет 100 — 0,1 бар), [[стратосфера]] (50 — 4000 км; давление составляет 0,1 — 10&lt;sup&gt;−10&lt;/sup&gt; бар) и [[термосфера]]/атмосферная корона (4000 — 50000 км от поверхности)&lt;ref name=Lunine1993&gt;{{cite journal|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan. I.|journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=31|pages=217–263|year=1993|doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L}}&lt;/ref&gt;. [[Мезосфера]] у Урана отсутствует.

==== Состав ====
Состав атмосферы Урана заметно отличается от состава остальных частей планеты благодаря высокому содержанию гелия и молекулярного водорода&lt;ref name=Lunine1993/&gt;. [[Мольная доля]] гелия (то есть отношение количества атомов гелия к количеству всех атомов и молекул) в верхней тропосфере равна 0,15 ± 0,03 и соответствует массовой доле 0,26 ± 0,05&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Pearl1990/&gt;&lt;ref name=Conrath1987&gt;{{cite journal|author=B. Conrath ''et al.''|title=The helium abundance of Uranus from Voyager measurements|journal=Journal of Geophysical Research|volume=92|pages=15003-15010|yar=1987|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C}}&lt;/ref&gt;. Это значение очень близко к протозвёздной массовой доле гелия (0,275 ± 0,01)&lt;ref name=Lodders2003&gt;{{cite journal|last=Lodders|first= Katharin|title= Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|journal=The Astrophysical Journal|volume=591|pages=1220–1247 |year=2003|doi=10.1086/375492|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L}}&lt;/ref&gt;. [[Гелий]] не локализован в центре планеты, что характерно для других газовых гигантов&lt;ref name=Lunine1993/&gt;. Третья составляющая атмосферы Урана — [[метан]] (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;ref name=Lunine1993/&gt;. [[Метан]] обладает хорошо видимыми полосами поглощения в видимом и ближнем инфракрасном спектре. Он составляет 2,3 % по числу молекул (на уровне давления в 1,3 бара)&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Lindal1987/&gt;&lt;ref name=1986Tyler/&gt;. Это соотношение значительно снижается с высотой из-за того, что чрезвычайно низкая температура заставляет метан «вымерзать»&lt;ref name=Bishop1990&gt;{{cite journal|last=Bishop|first=J.|coauthors=Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P.|title=Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere|journal=Icarus|volume=88|pages=448–463|year=1990| doi=10.1016/0019-1035(90)90094-P| url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf|format=PDF}}&lt;/ref&gt;. Присутствие метана, поглощающего свет красной части спектра, придаёт планете её зелёно-голубой цвет&lt;ref&gt;{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 13}}&lt;/ref&gt;. Распространённость менее летучих соединений, таких как аммиак, вода и сероводород, в глубине атмосферы известна плохо&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=dePater1989&gt;{{cite journal|last= dePater|first=Imke|coauthors=Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|title=Uranius Deep Atmosphere Revealed|journal=Icarus|volume=82|issue=12|pages=288–313|year=1989|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7| url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|format=PDF}}&lt;/ref&gt;. Кроме того, в верхних слоях Урана обнаружены следы [[этан]]а (C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;), [[метилацетилен]]а (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H) и [[диацетилен]]а (C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;HC&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H)&lt;ref name=Bishop1990/&gt;&lt;ref name=Burdorf2006&gt;{{cite journal|last=Burgorf|first=Martin|coauthors=Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|title=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|journal=Icarus|volume=184|year=2006|pages=634–637| doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Encrenaz2003/&gt;. Эти углеводороды, как предполагают, являются продуктом [[фотолиз]]а метана солнечной ультрафиолетовой радиацией&lt;ref name=Summers1989/&gt;. [[Спектроскопия]] также обнаружила следы [[Вода|водяного пара]], [[Угарный газ|угарного]] и [[Углекислый газ|углекислого]] газов. Вероятно, они попадают на Уран из внешних источников (например, из пролетающих мимо [[Комета|комет]])&lt;ref name=Burdorf2006/&gt;&lt;ref name=Encrenaz2003&gt;{{cite journal|last=Encrenaz |first=Therese|title=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|journal=Planet. Space Sci.|volume=51| pages=89–103|year=2003|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Encrenaz2004&gt;{{cite journal|last=Encrenaz|first=Th.|coauthors=Lellouch, E.; Drossart, P.|title=First detection of CO in Uranus|journal=Astronomy&amp;Astrophysics|year=2004|volume=413|pages=L5–L9| doi=10.1051/0004-6361:20034637| url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|format=PDF|accessdate=2007-08-05}}&lt;/ref&gt;.

==== Тропосфера ====
[[Файл:Tropospheric profile Uranus ru.png|400px|right|thumb|График зависимости давления от температуры на Уране]]
[[Тропосфера]] — самая нижняя и самая плотная часть атмосферы — характеризуется уменьшением температур с высотой&lt;ref name=Lunine1993/&gt;. Температура падает от 320 К в самом низу тропосферы (на глубине в 300 км) до 53 К на высоте в 50 км&lt;ref name=dePater1991/&gt;&lt;ref name=1986Tyler&gt;{{cite journal|last=Tyler|first=J.L.|coauthors=Sweetnam, D.N.; Anderson, J.D.; et al. |title=Voyger 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites|journal=Science|volume=233|pages=79–84| year=1986| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T}}&lt;/ref&gt;. Температура в самой верхней части тропосферы (тропопаузе) варьирует от 57 до 49 К в зависимости от широты&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=1986Hanel&gt;{{cite journal|last=Hanel|first=R.|coauthors=Conrath, B.; Flasar, F.M.; et al. |title=Infrared Observations of the Uranian System|journal=Science|volume=233|pages=70–74|year=1986| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H}}&lt;/ref&gt;. Тропопауза ответственна за большую часть инфракрасного излучения (в дальней инфракрасной части спектра) планеты и позволяет определить [[Эффективная температура|эффективную температуру]] планеты (59,1 ± 0,3 K)&lt;ref name=1986Hanel/&gt;&lt;ref name=Pearl1990&gt;{{cite journal|last=Pearl|first=J.C.|coauthors=Conrath, B.J.; Hanel, R.A.; and Pirraglia, J.A.|title=The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data|journal=Icarus|volume=84|pages=12-28|year=1990| doi=10.1016/0019-1035(90)90155-3|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P}}&lt;/ref&gt;.
Тропосфера обладает сложным строением: предположительно, водные облака могут находиться в промежутке давления от 50 до 100 бар, облака гидросульфида аммония — в диапазоне 20-40 бар, облака аммиака и сероводорода — в диапазоне 3-10 бар. Метановые же облака могут быть расположены в промежутке между 1 и 2 барами&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=dePater1991/&gt;&lt;ref name=Lindal1987&gt;{{cite journal|last=Lindal|first=G.F.|coauthors=Lyons, J.R.; Sweetnam, D.N.; et al.|title=The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 |journal=J. of Geophys. Res.|volume=92|pages=14,987-15,001|year=1987|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Atreya2005&gt;{{cite journal|last=Atreya|first=Sushil K.|coauthors=Wong, Ah-San |title=Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — a Case for Multiprobes |journal= Space Sci. Rev.|volume=116|pages=121–136|year=2005|doi=10.1007/s11214-005-1951-5| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A}}&lt;/ref&gt;. Тропосфера — очень динамичная часть атмосферы, и в ней хорошо видны сезонные изменения, облака и сильные ветры&lt;ref name=Sromovsky2005&gt;{{cite journal|last=Sromovsky|first=L.A.|coauthors=Fry, P.M.|title=Dynamics of cloud features on Uranus|journal=Icarus|volume=179|pages=459-483|year=2005| doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S}}&lt;/ref&gt;.

==== Верхняя часть атмосферы ====
После [[Тропопауза|тропопаузы]] начинается [[стратосфера]], где температура не понижается, а, наоборот, увеличивается с высотой: с 53 К в тропопаузе до 800—850 К в основной части термосферы&lt;ref name=Herbert1987&gt;{{cite journal|last=Herbert|first=Floyd|coauthors=Sandel, B.R.; Yelle, R.V.; et al.|title=The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2 |journal=J. of Geophys. Res.|volume=92| pages=15,093-15,109|year=1987| url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf|format=PDF}}&lt;/ref&gt;. Нагревание стратосферы вызвано поглощением солнечной инфракрасной и ультрафиолетовой радиации [[метан]]ом и другими [[углеводород]]ами, образующимися благодаря [[фотолиз]]у метана&lt;ref name=Bishop1990/&gt;&lt;ref name=Summers1989&gt;{{cite journal|last=Summers|first=Michael E.|coauthors=Strobel, Darrell F.|title=Photochemistry of the Atmosphere of Uranus|journal=The Astrophysical Journal|volume=346|pages=495–508|year=1989|doi=10.1086/168031| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S}}&lt;/ref&gt;. Кроме того, стратосфера нагревается также и [[Термосфера|термосферой]]&lt;ref name=Herbert1999/&gt;&lt;ref name=Young2001&gt;{{cite journal|last=Young|first=Leslie A.|coauthors= Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al.|title= Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation |journal=Icarus|volume=153|pages=236–247|year=2001|doi=10.1006/icar.2001.6698| url=http://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf| format=PDF}}&lt;/ref&gt;. Углеводороды занимают относительно низкий слой от 100 до 280 км в промежутке от 10 до 0,1 миллибар и температурные границы между 75 и 170 К&lt;ref name=Bishop1990/&gt;. Наиболее распространённые углеводороды — [[ацетилен]] и [[этан]] — составляют в этой области 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; относительно [[водород]]а, концентрация которого здесь близка к концентрации метана и [[Угарный газ|угарного газа]]&lt;ref name=Bishop1990/&gt;&lt;ref name=Burdorf2006/&gt;&lt;ref name=Encrenaz2004/&gt;. У более тяжёлых углеводородов, углекислого газа и водяного пара это отношение ещё на три порядка ниже&lt;ref name=Burdorf2006/&gt;. Этан и ацетилен конденсируются в более холодной и низкой части стратосферы и тропопаузе, формируя туманы&lt;ref name=Summers1989/&gt;. Однако концентрация углеводородов выше этих туманов значительно меньше, чем на других планетах-гигантах&lt;ref name=Bishop1990/&gt;&lt;ref name=Herbert1999&gt;{{cite journal|last=Herbert|first=Floyd|coauthors=Sandel, Bill R. |title=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci. |volume=47|pages=1119–1139|year=1999| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H}}&lt;/ref&gt;.

Наиболее удалённые от поверхности части атмосферы — термосфера и корона — имеют температуру в 800—850 К&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Herbert1999/&gt;, но причины такой температуры ещё непонятны. Ни солнечная ультрафиолетовая радиация (ни ближняя, ни дальняя часть ультрафиолетового спектра), ни полярные сияния не могут обеспечить нужную энергию (хотя низкая эффективность охлаждения из-за отсутствия углеводородов в верхней части стратосферы может вносить свой вклад&lt;ref name=Herbert1987/&gt;&lt;ref name=Herbert1999/&gt;). Кроме молекулярного водорода, термосфера содержит большое количество свободных водородных атомов. Их маленькая масса и большая температура могут помочь объяснить, почему термосфера простирается на 50 000 км (на два планетарных радиуса)&lt;ref name=Herbert1987/&gt;&lt;ref name=Herbert1999/&gt;. Эта протяжённая корона — уникальная особенность Урана&lt;ref name=Herbert1999/&gt;. Именно она является причиной низкого содержания пыли в его кольцах&lt;ref name=Herbert1987/&gt;. Термосфера Урана и верхний слой стратосферы образуют [[Ионосфера|ионосферу]]&lt;ref name=1986Tyler/&gt;, которая находится на высотах от 2000 до 10000 км&lt;ref name=1986Tyler/&gt;. Ионосфера Урана более плотная, чем у Сатурна и Нептуна, возможно, по причине низкой концентрации углеводородов в верхней стратосфере&lt;ref name=Herbert1999/&gt;&lt;ref name=Trafton1999&gt;{{cite journal|last=Trafton|first=L.M.|coauthors=Miller, S.; Geballe, T.R.; et al. |title= H2 Quadrupole and H3+ Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora|journal=The Astrophysical Journal|volume=524|pages=1059–1023|year=1999| doi=10.1086/307838|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T}}&lt;/ref&gt;. Ионосфера поддерживается главным образом солнечной ультрафиолетовой радиацией и её плотность зависит от солнечной активности&lt;ref name=Encrenaz2003b&gt;{{cite journal|last=Encrenaz|first=Th.|coauthors=Drossart, P.; Orton, G.; et.al|title=The rotational temperature and column density of H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; in Uranus|year=2003|journal=Planetary and Space Sciences|volume=51|pages=1013–1016| url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf| doi=10.1016/S0032-0633(03)00132-6|format=PDF}}&lt;/ref&gt;. Полярные сияния здесь не настолько часты и существенны, как на Юпитере и Сатурне&lt;ref name=Herbert1999/&gt;&lt;ref name=Lam1997&gt;{{cite journal|last=Lam|first=Hoanh An|coauthors=Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et.al|title=Variation in the {{nowrap|H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}} emission from Uranus|year=1997|journal=The Astrophysical Journal|volume=474|pages=L73-L76| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L|doi=10.1086/310424}}&lt;/ref&gt;.

=== Кольца Урана ===
{{main|Кольца Урана}}
[[Файл:Uranian_rings_PIA01977_modest.jpg|thumb|right|250px| Внутренние кольца Урана. Яркое внешнее кольцо — кольцо ε, также видны восемь других колец]]
[[Файл:Uranian rings scheme ru.png|thumb|Схема колец Урана]]
У Урана есть слабо выраженная система колец, состоящая из очень тёмных частиц диаметром от микрометров до долей метра&lt;ref name=Smith1986/&gt;. Это — вторая кольцевая система, обнаруженная в Солнечной системе (первой была [[Кольца Сатурна|система колец Сатурна]])&lt;ref name=Esposito2002/&gt;. На данный момент у Урана известно 13 колец, самым ярким из которых является кольцо ε (эпсилон). Кольца Урана, вероятно, весьма молоды — на это указывают промежутки между ними, а также различия в их прозрачности. Это говорит о том, что кольца не были сформированы вместе с планетой. Возможно, ранее кольца были одним из спутников Урана, который разрушился либо при столкновении с неким небесным телом, либо под действием [[Приливные силы|приливных сил]]&lt;ref name=Esposito2002&gt;{{cite journal |last=Esposito |first=L. W. |authorlink=Larry W. Esposito |title=Planetary rings |journal=Reports On Progress In Physics |year=2002 |volume=65 |pages=1741–1783 |url=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|format=pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=summary /&gt;.

В 1789 году Уильям Гершель утверждал, что видел кольца, однако этот факт выглядит сомнительным, поскольку ещё в течение двух веков после открытия другие астрономы не могли их обнаружить. Кольцевая система Урана была подтверждена официально лишь [[10 марта]] [[1977 год]]а американскими учёными Джеймсом Л. Элиотом (''James L. Elliot''), Эдвардом В. Данемом (''Edward W. Dunham'') и Дагласом Дж. Минком (''Douglas J. Mink''), использовавшими [[Обсерватория Койпера|бортовую обсерваторию Койпера]]. Открытие было сделано случайно — группа первооткрывателей планировала провести наблюдения атмосферы Урана при покрытии Ураном звезды [[SAO 158687]]. Однако, анализируя полученную информацию, они обнаружили ослабление звезды ещё до её покрытия Ураном, причём произошло это несколько раз подряд. В результате было открыто 9 колец Урана&lt;ref&gt;{{cite web|title=The rings of Uranus|author=J. L. Elliot, E. Dunham &amp; D. Mink|work=Cornell University|url=http://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|year=1977|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT9RESV|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Когда в окрестности Урана прибыл космический аппарат «[[Вояджер-2]]», при помощи бортовой оптики удалось обнаружить ещё 2 кольца, тем самым увеличив общее число известных колец до 11&lt;ref name=Smith1986/&gt;. В декабре [[2005 год]]а космический [[Хаббл (телескоп)|телескоп «Хаббл»]] позволил открыть ещё 2 ранее неизвестных кольца. Они удалены на расстояние в два раза большее, чем ранее открытые кольца, и поэтому их ещё часто называют «внешней системой колец Урана». Кроме колец, «Хаббл» также помог открыть два ранее неизвестных небольших спутника, один из которых (Маб) разделяет свою орбиту с самым внешним кольцом. Последние два кольца доводят общее количество колец Урана до 13&lt;ref&gt;{{cite web|title=NASA's Hubble Discovers New Rings and Moons Around Uranus|work=Hubblesite|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|year=2005|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT9cb1g|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. В апреле [[2006 год]]а изображения новых колец, полученные [[Обсерватория Кека|обсерваторией Кека]] на [[Гавайские острова|Гавайских островах]], позволили различить цвета внешних колец. Одно из них было красным, а другое (самое внешнее) — синим&lt;ref name=dePater2006&gt;{{cite journal|last=dePater|first=Imke|coauthors=Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R. |title=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|journal=Science|volume=312|pages=92-94| year=2006|doi=10.1126/science.1125110|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Blue ring discovered around Uranus|publisher=UC Berkeley News|last=Sanders|first=Robert|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|date=[[2006-04-06]]|accessdate=2006-10-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT9zfDi|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Предполагают, что синий цвет внешнего кольца обусловлен тем, что оно состоит из мелких частиц водяного льда с поверхности Маб&lt;ref name=dePater2006/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blue ring of Uranus linked to sparkling ice|author=Stephen Battersby|work=NewScientistSpace|url=http://space.newscientist.com/article/dn8960|year=2006|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qTAGbJF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Внутренние кольца планеты выглядят серыми&lt;ref name=dePater2006/&gt;.

В работах первооткрывателя Урана Уильяма Гершеля первое упоминание о кольцах встречается в записи от [[22 февраля]] [[1789 год]]а. В примечаниях к наблюдениям он отметил, что предполагает у Урана наличие колец&lt;ref&gt;{{Cite news
|title=Uranus rings 'were seen in 1700s'
|publisher=BBC News
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6569849.stm
|date=[[19 апреля]][[2007 год|2007]]| accessdate=2007-04-19}}
&lt;/ref&gt;. Гершель также заподозрил их красный цвет (что было подтверждено в 2006 году наблюдениями обсерватории Кека для предпоследнего кольца). Примечания Гершеля попали в Журнал Королевского общества в 1797 году. Однако впоследствии, на протяжении почти двух столетий — с 1797 по 1979 год, — кольца в литературе не упоминаются вовсе, что, конечно, даёт право подозревать ошибку учёного&lt;ref&gt;{{cite web|title=Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century?|work=Physorg.com|url=http://www.physorg.com/news95949762.html|year=2007|accessdate=2007-06-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXkslux|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Тем не менее, достаточно точные описания увиденного Гершелем не дают повода просто так сбрасывать со счетов его наблюдения&lt;ref name=dePater2006/&gt;.

Когда Земля пересекает плоскость колец Урана, они видны с ребра. Такое было, например, в [[2007 год|2007]]-[[2008 год]]ах.

=== Магнитосфера Урана ===
[[Файл:Uranian Magnetic field ru.svg|thumb|300 px|left|Магнитосфера Урана, исследованная Вояджером-2 в 1986 году.]]
До начала исследований с помощью [[Вояджер-2|«Вояджера-2»]] никаких измерений [[магнитное поле|магнитного поля]] Урана не проводилось. Перед прибытием аппарата к орбите Урана в [[1986 год]]у предполагалось, что оно будет соответствовать направлению [[Солнечный ветер|солнечного ветра]]. В этом случае геомагнитные полюса должны были бы совпадать с географическими, которые лежат в плоскости эклиптики&lt;ref name=1986Ness/&gt;. Измерения «Вояджера-2» позволили обнаружить у Урана весьма специфическое магнитное поле, которое не направлено из геометрического центра планеты и наклонено на 59 градусов относительно оси вращения&lt;ref name=1986Ness&gt;{{cite journal|last=Ness|first=Norman F.|coauthors=Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. |title=Magnetic Fields at Uranus|journal=Science|volume=233|pages=85-89|year=1986|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Russell993/&gt;. Фактически магнитный диполь смещён от центра планеты к южному полюсу примерно на 1/3 от радиуса планеты&lt;ref name=1986Ness/&gt;. Эта необычная геометрия приводит к очень асимметричному магнитному полю, где [[напряженность магнитного поля|напряжённость]] на поверхности в южном полушарии может составлять 0,1 [[Гаусс (единица измерения)|гаусса]], тогда как в северном полушарии может достигать 1,1 гаусса&lt;ref name=1986Ness/&gt;. В среднем по планете этот показатель равен 0,23 гауссам&lt;ref name=1986Ness/&gt; (для сравнения, магнитное поле Земли одинаково в обоих полушариях, и магнитный экватор примерно соответствует «физическому экватору»&lt;ref name=Russell993/&gt;). [[Дипольный момент]] Урана превосходит земной в 50 раз&lt;ref name=1986Ness/&gt;&lt;ref name=Russell993&gt;{{cite journal|last=Russell|first=C.T.|title= Planetary Magnetospheres |journal=Rep. Prog. Phys.|volume=56|pages=687-732|year=1993 |url=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|format=pdf}}&lt;/ref&gt;. Кроме Урана, аналогичное смещённое и «накренившееся» магнитное поле также наблюдается и у Нептуна&lt;ref name=Russell993/&gt; — в связи с этим предполагают, что такая конфигурация является характерной для ледяных гигантов. Одна из теорий объясняет данный феномен тем обстоятельством, что магнитное поле у планет земной группы и других планет-гигантов генерируется в центральном ядре, а магнитное поле у «ледяных гигантов» формируется на относительно малых глубинах: например, в океане жидкого аммиака, в тонкой конвективной оболочке, окружающей жидкую внутреннюю часть, имеющую стабильную слоистую структуру&lt;ref name=Atreya2006/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Stanley|first=Sabine|coauthors=Bloxham, Jeremy|title=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|journal=Letters to Nature|volume=428|pages=151–153| url=http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|format=PDF|accessdate=2007-08-05|year=2004|doi=10.1038/nature02376}}&lt;/ref&gt;.

Тем не менее, по общему строению магнитосферы Уран схож с другими планетами Солнечной системы. Есть головная ударная волна, которая расположена на расстоянии от Урана в 23 его радиуса, и магнитопауза (на расстоянии 18 радиусов Урана). Имеются развитые магнитный хвост и [[радиационные пояса]]&lt;ref name=1986Ness/&gt;&lt;ref name=Russell993/&gt;&lt;ref name=Krimigis1986&gt;{{cite journal|last=Krimigis|first=S.M.|coauthors=Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|title=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|journal=Science|volume=233|pages=97-102|year=1986| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K}}&lt;/ref&gt;. В целом Уран по структуре магнитосферы отличается от Юпитера и больше напоминает Сатурн&lt;ref name=1986Ness/&gt;&lt;ref name=Russell993/&gt;. Магнитный хвост Урана тянется за планетой на миллионы километров и вращением планеты искривлён «в штопор»&lt;ref name=1986Ness/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Voyager: Uranus: Magnetosphere|url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|work=NASA|year=2003|accessdate=2007-06-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXlE7Dp|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Магнитосфера Урана содержит заряженные частицы: [[протон]]ы, [[электрон]]ы и небольшое количество H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; [[ион]]ов&lt;ref name=Russell993/&gt;&lt;ref name=Krimigis1986/&gt;. Никаких более тяжёлых ионов в ходе исследований обнаружено не было. Многие из этих частиц наверняка берутся из горячей термосферы Урана&lt;ref name=Krimigis1986/&gt;. Энергии ионов и электронов могут достигать 4 и 1,2 [[мегаэлектронвольт]] (МэВ) соответственно&lt;ref name=Krimigis1986/&gt;. Плотность низкоэнергетических ионов (то есть ионов с энергией менее 0,001 МэВ) во внутренней магнитосфере — около 2 ионов на кубический сантиметр&lt;ref name=Bridge1986&gt;{{cite journal|last= Bridge|first=H.S.|coauthors=Belcher, J.W.; Coppi, B.; et al. |title=Plasma Observations Near Uranus: Initial Results from Voyager 2 |journal=Science|volume=233|pages=89-93|year=1986|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B}}&lt;/ref&gt;. Важную роль в магнитосфере Урана играют его спутники, образующие большие полости в магнитном поле&lt;ref name=Krimigis1986/&gt;. Поток частиц достаточно высок, чтобы вызвать затемнение поверхности лун за время порядка 100 000 лет&lt;ref name=Krimigis1986/&gt;. Это может быть причиной тёмной окраски спутников и частиц колец Урана&lt;ref name=summary&gt;{{cite web|title=Voyager Uranus Science Summary|work=NASA/JPL|url=http://www.solarviews.com/eng/vgrur.htm|year=1988|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXlV8Fb|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. На Уране хорошо развиты полярные сияния, которые видны как яркие дуги вокруг обоих полярных полюсов&lt;ref name=Herbert1999/&gt;. Однако, в отличие от Юпитера, на Уране полярные сияния не значимы для энергетического баланса термосферы&lt;ref name=Lam1997/&gt;.

== Климат ==
{{main|Атмосфера Урана}}
[[Файл:Uranuscolour.png|thumb|300px|upright|Изображение в естественных цветах (слева) и на более коротких волнах (справа), позволяющие различить облачные полосы и атмосферный «капюшон» (снимок «Вояджера-2»)]]
Атмосфера Урана — необычно спокойная по сравнению с атмосферами других планет-гигантов, даже по сравнению с Нептуном, который схож с Ураном и по составу, и по размерам&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. Когда «[[Вояджер-2]]» приблизился к Урану, то удалось заметить всего 10 полосок облаков в видимой части этой планеты&lt;ref name=Smith1986/&gt;&lt;ref name=planetary&gt;{{cite web|title=No Longer Boring: 'Fireworks' and Other Surprises at Uranus Spotted Through Adaptive Optics|author=Emily Lakdawalla|work=The Planetary Society|url=http://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html|year=2004|accessdate=2007-06-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXldpSz|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Такое спокойствие в атмосфере может быть объяснено чрезвычайно малым внутренним теплом. Оно гораздо меньше, чем у других планет-гигантов. Самая низкая температура, зарегистрированная в тропопаузе Урана, составляет 49 К (-224 °C), что делает планету самой холодной среди планет Солнечной системы — даже холоднее по сравнению с более удалёнными от Солнца [[Нептун]]ом и [[Плутон]]ом&lt;ref name=Lunine1993/&gt;&lt;ref name=Pearl1990/&gt;.

=== Атмосферные образования, облака и ветра ===
{{Main|Тёмное пятно Урана}}
[[Файл:Uranian wind speeds ru.png|thumb|200px|left| Зональные скорости облаков на Уране]]
Снимки, сделанные «Вояджером-2» в 1986 году, показали, что видимое южное полушарие Урана можно поделить на две области: яркий «полярный капюшон» и менее яркие экваториальные зоны&lt;ref name=Smith1986/&gt;. Эти зоны граничат на широте −45°. Узкая полоса в промежутке между −45° и −50°, именуемая южным «кольцом», является самой заметной особенностью полушария и видимой поверхности вообще&lt;ref name=Smith1986/&gt;&lt;ref name=Hammel2005&gt;{{cite journal|last=Hammel|first=H.B.|coauthors=de Pater, I.; Gibbard, S.; et al.|title=Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features|journal=Icarus|volume=175|pages=534-545|year=2005| doi=10.1016/j.icarus.2004.11.012|url=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf|format=pdf}}&lt;/ref&gt;. «Капюшон» и кольцо, как полагают, расположены в интервале давления от 1,3 до 2 бар и являются плотными облаками [[метан]]а&lt;ref name=Rages2004/&gt;.

К сожалению, «Вояджер-2» приблизился к Урану во время «Южного полярного лета» и не смог зафиксировать северный полярный круг. Однако в начале [[XXI век|XXI столетия]], когда северное полушарие Урана удалось рассмотреть через космический телескоп «Хаббл» и телескопы [[Обсерватория Кека|обсерватории Кека]], никакого «капюшона» или «кольца» в этой части планеты обнаружено не было&lt;ref name=Hammel2005/&gt;. Таким образом, была отмечена очередная асимметрия в строении Урана, особенно яркого близ южного полюса и равномерно тёмного в областях к северу от «южного кольца»&lt;ref name=Hammel2005/&gt;.

Помимо крупномасштабной полосчатой структуры атмосферы, «Вояджер-2» отметил 10 маленьких ярких облачков, большая часть которых была отмечена в области нескольких градусов севернее «южного кольца»&lt;ref name=Smith1986/&gt;; во всех иных отношениях Уран выглядел «динамически мёртвой» планетой. Однако в 1990-х годах число зарегистрированных ярких облаков значительно выросло, причём бо́льшая их часть была обнаружена в северном полушарии планеты, которое в это время стало видимым&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. Первое объяснение этого (яркие облака легче заметить в северном полушарии, нежели в более ярком южном) не подтвердилось. В структуре облаков двух полушарий имеются различия&lt;ref name=Karkoschka2001/&gt;: северные облака меньшие, более яркие и более чёткие&lt;ref name=Hammel2005b/&gt;. Судя по всему, они расположены на большей высоте&lt;ref name=Hammel2005b/&gt;. Время жизни облаков бывает самое разное — некоторые из замеченных облаков не просуществовали и нескольких часов, в то время как минимум одно из южных сохранилось с момента пролёта около Урана «Вояджера-2»&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;&lt;ref name=planetary/&gt;. Недавние наблюдения Нептуна и Урана показали, что между облаками этих планет есть и много схожего&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. Хотя погода на Уране более спокойная, на нём, так же как и на Нептуне, были отмечены «тёмные пятна» (атмосферные вихри) — в 2006 году впервые в его атмосфере был замечен и сфотографирован вихрь&lt;ref name=DarkSpot/&gt;.

[[Файл:Uranus Dark spot.jpg|thumb|upright|200px|right|Первый атмосферный вихрь, замеченный на Уране. Снимок получен «Хабблом»]] Отслеживание различных облаков позволило определить зональные ветры, дующие в верхней тропосфере Урана&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. На экваторе ветры являются ретроградными, то есть дуют в обратном по отношению к вращению планеты направлении, и их скорости (так как движение обратно вращению) составляют −100 и −50 м/с&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;&lt;ref name=Hammel2005/&gt;. Скорости ветров стремятся к нулю с увеличением расстояния от экватора вплоть до широты ± 20°, где ветра почти нет. Ветра начинают дуть в направлении вращения планеты вплоть до полюсов&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. Скорости ветров начинают расти, достигая своего максимума в широтах ±60° и падая практически до нуля на полюсах&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;. Скорость ветра на широте в −40° колеблется от 150 до 200 м/с, а дальше наблюдениям мешает «Южное кольцо», своей яркостью затеняющее облака и не позволяющее вычислить скорость ветра ближе к южному полюсу. Максимальная же скорость ветра, замеченная на планете, была зарегистрирована на северном полушарии на широте +50° и равняется более чем 240 м/с&lt;ref name=Sromovsky2005/&gt;&lt;ref name=Hammel2005/&gt;&lt;ref name=Hammel2001&gt;{{cite journal|last=Hammel|first=H.B.|coauthors=Rages, K.; Lockwood, G.W.; et.al.|title=New Measurements of the Winds of Uranus|journal=Icarus| volume=153|pages=229–235|year=2001| doi=10.1006/icar.2001.6689| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H}}&lt;/ref&gt;.

=== Сезонные изменения ===
[[Файл:Uranus clouds.jpg|thumb|left|120px|Уран. 2005 год. Видно «южное кольцо» и яркое облачко на севере]]
В течение короткого периода с марта по май [[2004 год]]а в атмосфере Урана было замечено более активное появление облаков, почти как на Нептуне&lt;ref name=Hammel2005b&gt;{{cite journal|last=Hammel|first=H.B.|coauthors=de Pater, I.; Gibbard, S.G.; et al.|title=New cloud activity on Uranus in 2004: First detection of a southern feature at 2.2 µm|journa=Icarus|volume=175|year=2005|pages=284–288|doi=10.1016/j.icarus.2004.11.016| url=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/aehfypdf|format=pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Devitt|first=Terry|url=http://www.news.wisc.edu/10402.html|title=Keck zooms in on the weird weather of Uranus|publisher=University of Wisconsin-Madison|year=2004|accessdate=2006-12-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXlkOsM|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Наблюдения зарегистрировали скорость ветра до 229 м/с (824 км/ч) и постоянную [[гроза|грозу]], названную «фейерверком четвёртого июля»&lt;ref name=planetary/&gt;. [[23 августа]] 2006 года Институт исследования космического пространства (Боулдер, [[Колорадо|штат Колорадо]], [[США]]) и Университет Висконсина наблюдали тёмное пятно на поверхности Урана, что позволило расширить знания о смене времён года на этой планете&lt;ref name=DarkSpot&gt;{{cite web|url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf|title=Hubble Discovers a Dark Cloud in the Atmosphere of Uranus|last=Sromovsky|first=L.|coauthors=Fry, P.;Hammel, H.;Rages, K|publisher=physorg.com|accessdate=2007-08-22|format=pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXlvtko|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Почему происходит такое повышение активности, точно неизвестно — возможно, «экстремальный» наклон оси Урана приводит к «экстремальным» же сменам сезонов&lt;ref name=weather /&gt;&lt;ref name=Hammel2007/&gt;. Определение сезонных вариаций Урана остаётся лишь делом времени, ведь первые качественные сведения о его атмосфере были получены менее чем 84 года назад («уранианский год» длится 84 земных года). [[Фотометрия]], начатая примерно половину уранианского года назад (в 1950-е годы), показала вариации яркости планеты в двух диапазонах: с максимумами, приходящимися на периоды [[Солнцестояние|солнцестояний]], и минимумами во время [[Равноденствие|равноденствий]]&lt;ref name=Lockwood2006&gt;{{cite journal|last=Lockwood|first=G.W.|coauthors=Jerzykiewicz, Mikołaj|title=Photometric variability of Uranus and Neptune, 1950–2004|journal=Icarus| volume=180|pages=442–452|year=2006|doi=10.1016/j.icarus.2005.09.009 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L}}&lt;/ref&gt;. Подобная периодическая вариация была отмечена благодаря [[Микроволновое излучение|микроволновым]] измерениям [[Тропосфера|тропосферы]], начатым в 1960-е годы&lt;ref name=Klein2006&gt;{{cite journal|last=Klein|first=M.J.|coauthors=Hofstadter, M.D.|title=Long-term variations in the microwave brightness temperature of the Uranus atmosphere|journal=Icarus| volume=184|pages=170–180|year=2006| doi=10.1016/j.icarus.2006.04.012 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K}}&lt;/ref&gt;. [[Стратосфера|Стратосферные]] температурные измерения, появившиеся в 1970-е, также позволили выявить максимумы во время солнцестояний (в частности, в [[1986 год]]у)&lt;ref name=Young2001/&gt;. Большинство этих изменений предположительно происходит из-за асимметрии планеты&lt;ref name=Karkoschka2001&gt;{{cite journal|last=Karkoschka|first=Erich|title=Uranus’ Apparent Seasonal Variability in 25 HST Filters|journal=Icarus| volume=151|pages=84–92|year=2001|doi=10.1006/icar.2001.6599 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K}}&lt;/ref&gt;.

Тем не менее, как показывают исследования, сезонные изменения на Уране не всегда зависят от факторов, указанных выше&lt;ref name=Hammel2007&gt;{{cite journal|last=Hammel|first=H.B.|coauthors=Lockwood, G.W.|title=Long-term atmospheric variability on Uranus and Neptune|journal=Icarus|year=2007|volume=186|pages=291–301|doi=10.1016/j.icarus.2006.08.027| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H}}&lt;/ref&gt;. В период своего предыдущего «северного солнцестояния» в [[1944 год]]у у Урана поднялся уровень яркости в области северного полушария — это показало, что оно не всегда было тусклым&lt;ref name=Lockwood2006/&gt;. Видимый, обращённый к Солнцу полюс во время солнцестояния набирает яркость и после равноденствия стремительно темнеет&lt;ref name=Hammel2007/&gt;. Детальный анализ визуальных и микроволновых измерений показал, что увеличение яркости не всегда происходит во время солнцестояния. Также происходят изменения в меридианном [[альбедо]]&lt;ref name=Hammel2007/&gt;. Наконец, в 1990-е годы, когда Уран покинул точку солнцестояния, благодаря космическому телескопу «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» удалось заметить, что южное полушарие начало заметно темнеть, а северное — становиться ярче&lt;ref name=Rages2004&gt;{{cite journal|last=Rages|first=K.A.|coauthors=Hammel, H.B.; Friedson, A.J.|title=Evidence for temporal change at Uranus’ south pole|journal=Icarus|volume=172| pages=548–554|year=2004 |doi=10.1016/j.icarus.2004.07.009 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R}}&lt;/ref&gt;, в нём увеличивалась скорость ветров и становилось больше облаков&lt;ref name=planetary/&gt;, но прослеживалась тенденция к прояснению&lt;ref name=Hammel2005b/&gt;.
Механизм, управляющий сезонными изменениями, всё ещё недостаточно изучен&lt;ref name=Hammel2007/&gt;. Около летних и зимних солнцестояний оба полушария Урана находятся либо под солнечным светом, либо под тьмой открытого космоса. Прояснения освещённых солнцем участков, как предполагают, происходят из-за локального утолщения тумана и облаков метана в слоях тропосферы&lt;ref name=Rages2004/&gt;. Яркое кольцо на широте в −45° также связано с облаками метана&lt;ref name=Rages2004/&gt;. Другие изменения в южной полярной области могут объясняться изменениями в более низких слоях. Вариации изменения интенсивности микроволнового излучения с планеты, по всей видимости, вызваны изменениями в глубинной тропосферной циркуляции, потому что толстые полярные облака и туманы могут помешать [[Конвекция|конвекции]]&lt;ref name=Hofstadter2003/&gt;. Когда близится день осеннего равноденствия, движущиеся силы изменяются, и конвекция может произойти снова&lt;ref name=planetary /&gt;&lt;ref name=Hofstadter2003&gt;{{cite journal|last=Hofstadter|first=Mark D.|coauthors=and Butler, Bryan J.|title=Seasonal change in the deep atmosphere of Uranus|journal=Icarus|volume=165|pages=168–180| year=2003|doi=10.1016/S0019-1035(03)00174-X |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H}}&lt;/ref&gt;.

== Формирование Урана ==
{{main|Небулярная гипотеза}}
Имеется много аргументов в пользу того, что отличия между ледяными и газовыми гигантами зародились ещё при формировании Солнечной системы&lt;ref name=Thommes1999/&gt;&lt;ref name=Brunini1999&gt;{{cite journal|last=Brunini|first=Adrian|coauthors=Fernandez, Julio A.|title=Numerical simulations of the accretion of Uranus and Neptune |journal=Plan. Space Sci.|volume=47|pages=591-605|year=1999|doi=10.1016/S0032-0633(98)00140-8| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B}}&lt;/ref&gt;. Как полагают, Солнечная система сформировалась из гигантского вращающегося шара, состоящего из [[газ]]а и пыли и известного как [[Протосолнечная туманность]]. Потом шар уплотнился, и сформировался диск с [[Солнце]]м в центре&lt;ref name=Thommes1999/&gt;&lt;ref name=Brunini1999/&gt;. Бо́льшая часть [[водород]]а с [[Гелий|гелием]] пошла на формирование Солнца. А частицы пыли стали собираться вместе, чтобы впоследствии сформировать [[Протопланета|протопланеты]]&lt;ref name=Thommes1999/&gt;&lt;ref name=Brunini1999/&gt;. По мере роста планет некоторые из них обзавелись достаточно сильным [[гравитационное поле|гравитационным полем]], чтобы сконцентрировать вокруг себя остаточный газ. Они продолжали набирать газ до тех пор, пока не достигали предела, и росли по экспоненте. Ледяным же гигантам удалось набрать значительно меньше газа — всего несколько масс Земли. Таким образом, их масса не достигала этого предела&lt;ref name=Thommes1999/&gt;&lt;ref name=Brunini1999/&gt;&lt;ref name=Jewitt2006&gt;{{cite journal|last=Sheppard|first=Scott S.|coauthors=Jewitt, David; Kleyna, Jan|title=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness|journal=The Astronomical Journal| volume=129|pages=518-525| url=http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf|format=PDF|year=2006| doi=10.1086/426329}}&lt;/ref&gt;. Современные теории формирования Солнечной системы имеют некоторые трудности в объяснениях формирования Урана и Нептуна. Эти планеты слишком крупные для расстояния, на котором они находятся от Солнца. Возможно, ранее они были ближе к Солнцу, но потом каким-то образом поменяли орбиты&lt;ref name=Thommes1999&gt;{{cite journal|last=Thommes|first=Edward W.|coauthors=Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.|title=The formation of Uranus and Neptune in the Jupiter-Saturn region of the Solar System|journal=Nature|volume=402|pages=635-638| url=http://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf|year=1999|doi=10.1038/45185|format=pdf}}&lt;/ref&gt;. Впрочем, новые методы планетарного моделирования показывают, что Уран и Нептун действительно могли сформироваться на своём теперешнем месте, и, таким образом, их настоящие размеры согласно этим моделям не являются помехой в теории происхождения Солнечной системы&lt;ref name=Brunini1999/&gt;.
--&gt;

== Уранан спутникаш ==
[[Файл:Uranian moon montage.jpg|thumb|left|800px|Уранан яккхи спутникаш. Аьрру агӀор дуьйна: Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, Оберон.]]
Уранан гонах хьийзаш ю 27 спутник&lt;ref name=Jewitt2006/&gt;. Царна техкина [[Шекспир]]ан а, Александр Поупан а произведенийн персонажан цӀераш&lt;ref name=Faure2007/&gt;&lt;ref name=Nineplanets&gt;{{cite web|title=Uranus|url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|publisher=nineplanets.org|accessdate=2007-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630134029/http://www.nineplanets.org/uranus.html|archivedate=2007-06-30}}&lt;/ref&gt;. Пхиъ йоккхуниг спутник ю Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, Оберон&lt;ref name=Faure2007/&gt;.

&lt;!--
 Спутниковая система Урана наименее массивна среди спутниковых систем газовых гигантов. Даже суммарная масса всех этих пяти спутников не составит и половины массы [[Тритон (спутник Нептуна)|Тритона]], спутника Нептуна&lt;ref name=Jacobson1992/&gt;. Наибольший из спутников Урана, Титания, имеет радиус всего в 788,9 км, что менее половины радиуса земной [[Луна|Луны]], хотя и больше, чем у [[Рея (спутник)|Реи]] — второго по величине спутника [[Сатурн]]а. У всех лун относительно низкие [[альбедо]] — от 0,20 у Умбриэля до 0,35 у Ариэля&lt;ref name=Smith1986&gt;{{cite journal|last= Smith|first=B.A.|coauthors=Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al. |title=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|journal=Science|volume=233|pages=97-102| year=1986|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S}}&lt;/ref&gt;. Луны Урана состоят изо льда и горных пород в соотношении примерно 50 на 50. Лёд может включать в себя [[аммиак]] и [[углекислый газ]]&lt;ref name=summary/&gt;&lt;ref name=Hussmann2006&gt;{{cite journal|last=Hussmann|first=Hauke|coauthors=Sohl, Frank; Spohn, Tilman|title=Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects|journal=Icarus|volume=185|pages=258-273|year=2006|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.005| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H}}&lt;/ref&gt;. Среди спутников у Ариэля, судя по всему, самая молодая поверхность с наименьшим количеством кратеров. Поверхность Умбриэля, судя по степени кратерированности, скорее всего, самая старая&lt;ref name=Smith1986/&gt;&lt;ref name=summary /&gt;. На Миранде имеются [[каньон]]ы до 20 километров глубиной, террасы и хаотичный [[ландшафт]]&lt;ref name=Smith1986/&gt;. Одна из теорий объясняет это тем, что когда-то Миранда столкнулась с неким небесным телом и развалилась на части, хотя потом «собралась» силами притяжения снова&lt;ref name=summary/&gt;&lt;ref name=Marzari1998&gt;{{cite journal|last=Marzari|first=F.|coauthors=Dotto, E.; Davis, D.R; et al. |title=Modelling the disruption and reaccumulation of Miranda|journal=Astron. Astrophys.|volume=333|pages=1082-1091|year=1998| doi=10.1051/0004-6361:20010803|url=http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|format=pdf}}&lt;/ref&gt;.
--&gt;

== Уран таллар ==

=== Гучудаккхарашан хронологи ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=2 cellspacing=2 width=&quot;750px&quot;
|- style=&quot;background-color:#cccccc;&quot;
! Терахь
! Гучудаккхар
! Гучудаьккхинарг
|-
|[[1781]] шеран [[13 март]] || Уран || Уильям Гершель
|-
| [[1787]] шеран [[11 январь]] || Титани, Оберон || Уильям Гершель
|-
| [[1789]] шеран [[22 февраль]] || Уранан хӀозаш || Уильям Гершель
|-
| [[1851]] шеран [[24 октябрь]] || Ариэль, Умбриэль || Уильям Лассел
|-
| [[1948]] шеран [[16 февраль]] || Миранда || Койпер
|-
| [[1979]] шеран [[10 март]] || Уранан хӀозаш || гучуяккхина талламхой тобанас
|-
| [[1985]] шеран [[30 декабрь]] || Пак || Синнот а, «Вояджер-2» станци а
|-
| [[1986]] шеран [[3 январь]] || Джульетта, Порция || Синнот а, «Вояджер-2» станци а
|-
| [[1986]] шеран [[9 январь]] || Крессида || Синнот а, «Вояджер-2» станци а
|-
| [[1986]] шеран [[13 январь]] || Дездемона, Розалинда, Белинда || Синнот а, «Вояджер-2» станци а
|-
| [[1986]] шеран [[18 январь]] || Пердита || Каркошка а, «Вояджер-2» станци а
|-
| [[1986]] шеран [[20 январь]] || Корделия, Офелия || Террил а, «Вояджер-2» а
|-
| [[1986]] шеран [[23 январь]] || Бианка || Смит а, «Вояджер-2» станци а
|-
| [[1997]] шеран [[6 сентябрь]] || Калибан, Сикоракса|| гучуяккхина талламхой тобано
|-
| [[1999]] шеран [[18 июль]] || Сетебос, Стефано, Просперо || гучуяккхина талламхой тобано
|-
| [[2001]] шеран [[13 август]] || Тринкуло, Фердинанд, Франциско|| гучуяккхина талламхой тобано
|-
| [[2003]] шеран [[25 август]] || Маб, Купидон || Шоуолтер, Лизёр
|-
| [[2003]] шеран [[29 август]] || Маргарита || Шепард, Джюит
|-
| [[2006]] шеран [[23 август]] || Уранан Ӏаржа тӀеда || Космосан телескоп Хаббл а, талламхой тоба а
|}

&lt;!--
=== Исследование автоматическими межпланетными станциями ===
[[Файл:Uranus Final Image.jpg|thumb|upright|right|200px|Фото Урана, сделанное [[Вояджер-2|«Вояджером-2»]] во время «отбытия» к Нептуну]]
В [[1986 год]]у космический аппарат [[НАСА]] «[[Вояджер-2]]» по пролётной траектории пересёк орбиту Урана и прошёл в 81 500 км от поверхности планеты. Это единственное в истории космонавтики посещение окрестностей Урана. «Вояджер-2» стартовал в [[1977 год]]у, до пролёта мимо Урана провёл исследования Юпитера и Сатурна (а позднее — и Нептуна). Аппарат провёл изучение структуры и состава атмосферы Урана&lt;ref name=1986Tyler/&gt;, обнаружил 10 новых спутников, изучил уникальные погодные условия, вызванные осевым креном в 97,77°, и исследовал систему колец&lt;ref name=Smith1986/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Voyager: The Interstellar Mission: Uranus|work=JPL|url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|year=2004|accessdate=2007-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXmIVcJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Также было исследовано магнитное поле и строение магнитосферы и, в особенности, «магнитного хвоста», вызванного поперечным вращением. Было обнаружено 2 новых кольца и сфотографированы 5 самых крупных спутников&lt;ref name=Smith1986/&gt;&lt;ref name=summary /&gt;. В настоящее время НАСА планирует запуск аппарата [[Uranus orbiter and probe]] в 2020-х годах.

В предложении, представленном [[ЕКА|Европейскому космическому агентству]] группой из 168 учёных, описывается путешествие к внешней части Солнечной системы, в котором конечной целью является планета Уран&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mssl.ucl.ac.uk/planetary/missions/uranus/|title=Uranus Pathfinder Exploring the Origins and Evolution of Ice Giant Planets|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXmWOgp|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Миссия названа [[Uranus Pathfinder]]. Она позволит изучить уникальный химический состав планеты, её кольца и спутники, а также раскрыть несколько самых важных тайн планеты. Эта миссия, в свою очередь, будет способствовать увеличению наших знаний о Солнечной системе.
Руководитель проекта рассказал, что мотивацией к этой миссии является исследование гигантских внешних областей Солнечной системы, о которых мы очень мало знаем. В зависимости от размеров корабля, миссия может занять от 8 до 15 лет, чтобы достичь места назначения. Команда надеется, что миссия Uranus Pathfinder может быть запущена в 2021 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.discovery.com/space/uranus-pathfinder-mission-to-the-mysterious-ice-giant.html|date=25.01.2011|publisher=news.discovery.com|title=Uranus Pathfinder: Mission to the Mysterious Ice Giant|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qXmr00p|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

== Уран в культуре ==
{{основная статья|Уран в культуре}}
Уже через 3 года после открытия Уран стал местом действия сатирического памфлета&lt;ref&gt;{{книга|автор=Everett Franklin Bleiler, Richard J. Bleiler|заглавие=Science Fiction: The Early Years|ссылка=http://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA776|издательство=Kent State University Press|год=1990|pages=776|allpages=998|isbn=9780873384162|ref=Bleiler}}&lt;/ref&gt;. С тех пор в сюжетную линию своих научно-фантастических произведений его включали [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Вейнбаум]], [[Кэмпбелл, Рэмси|Рэмси Кэмпбелл]], [[Нивен, Ларри|Ларри Нивен]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Brian Stableford]]|часть=Uranus|заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |издательство=Routledge, Taylor &amp; Francis Group|год=2006|pages=540-541|allpages=758|isbn=0‐415‐97460‐7}}&lt;/ref&gt;, [[Павлов, Сергей Иванович|Сергей Павлов]], [[Гуревич, Георгий Иосифович|Георгий Гуревич]] и другие&lt;ref name=&quot;МФ&quot;&gt;{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Ледяные гиганты. Уран и Нептун в фантастике|ссылка=http://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm|место=М.|издательство=Мир фантастики|год=2011|номер=93}}&lt;/ref&gt;. Уран был выбран в качестве места действия фильма «Путешествие к седьмой планете»&lt;ref name=&quot;МФ&quot;/&gt;, а также отдельных эпизодов сериалов «Космический патруль»&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Major Chuck's Space Patrol Radio Episode Log|автор=Charles S. Lassen|издание=Space Patrol: Missions of Daring in the Name of Early Television|pages=405|isbn=9780786419111|ссылка=http://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&amp;pg=PA405}}&lt;/ref&gt; и «Генеральный план далеков»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Lance Parkin|заглавие=Doctor Who: a history of the universe
|издательство=Doctor Who Books|год=1996|isbn=9780426204718|allpages=273}}&lt;/ref&gt;. Также планета упоминается в нескольких комиксах, аниме и компьютерных играх.

В [[Астрология|астрологии]] Уран (символ — [[Файл:Uranus's astrological symbol.svg|30px]]) считается управителем [[знаки Зодиака|знака]] [[Водолей (знак зодиака)|Водолея]]&lt;ref&gt;Library. New York: Mitchell Beazley/Ballantine Book. 1972. p. 14.&lt;/ref&gt;. См. [[Уран в астрологии]].
--&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
{{Commons|Uranus (planet)}}

=== Оьрсийн Хьажоргаш ===
* [http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&amp;p=010 Уран на galaxy.gcmsite.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310154223/http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&amp;p=010 |date=2006-03-10 }}
* [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=7 Уран на astrolab.ru]
* [http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm edu.nstu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704172647/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |date=2011-07-04 }}
* [http://galspace.spb.ru/index51-ura.html galspace.spb.ru]
* [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран на allplanets.ru]
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1170734/uranus.html www.astronet.ru]
* [http://www.astronomy.ru/forum/index.php/topic,5889.0.html Астрофорум — тема о наблюдениях Урана]
* ''Г. Бурба.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/?article_id=313 Открытый дважды] // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
* [http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html Уильям Гершель наблюдал кольца Урана в конце XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903180217/http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html |date=2007-09-03 }}

=== Ингалс маттахь ===

==== Магина сайташ arXiv.org тӀера ====
* [http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0712/0712.1492v1.pdf Причины изменения геометрического альбедо Урана ]
* [http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0609/0609723v1.pdf Океаны жидкой воды на ледяных гигантах]
* [http://arxiv.org/abs/0808.2823 Planet-bound dark matter and the internal heat of Uranus, Neptune, and hot-Jupiter exoplanets]
* [http://arxiv.org/abs/0801.4452 Long-term observations of Uranus and Neptune at 90 GHz with the IRAM 30m telescope — (1985—2005)]
* [http://arxiv.org/abs/0712.0553 Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune]
* [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0607182 Optical parameters of the nonisothermal Uranus’s and Neptune’s atmospheres]
* [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0602546 Mid-Infrared Ethane Emission on Neptune and Uranus]
* [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0408341 Uranus’s anomalously low excess heat constrains strongly interacting dark matter]

==== Сайташ ====
* [http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html Пресс релиз ESO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222061335/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html |date=2008-02-22 }}
* [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Страничка фактов об Уране на сайте НАСА]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus Об Уране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624113641/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |date=2007-06-24 }} на [http://solarsystem.nasa.gov Сайте освоения Солнечной системы НАСА]
* [https://web.archive.org/web/20071116004224/http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек] — Пресс релиз с фотографиями колец, спутников и облаков
* Новости от 22 декабря 2005 года об открытии новых лун и колец:
** ''[http://space.com/scienceastronomy/051222_uranus.html Новые Луны и кольца обнаружены у Урана]'', Space.com
** ''[https://web.archive.org/web/20071116162625/http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ два новых кольца обнаружены у Урана]'', MSNBC
* [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Планеты — Уран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }}
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Уран] в фотожурнале лаборатории реактивного движения
* [http://skytonight.com/news/4435217.html на Уране замечено атмосферное пятно в августе 2006 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106220803/http://skytonight.com/news/4435217.html |date=2009-01-06 }}
* [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm Открытие «Большого тёмного пятна» на Уране]

{{1000}}

[[Категори:Планеташ]]</text>
      <sha1>30chff9gwn3fmnf681ailyi3rkskid8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Телефон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15764</id>
    <revision>
      <id>26545021</id>
      <parentid>25012664</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31748" sha1="e9lefq7gbbicxm46ckkgolbwcyojs2n" xml:space="preserve">[[Файл:ATTtelephone-large.jpg|thumb|right|222px|AT&amp;T фирмас йина телефон]]
[[Файл:Téléphone Gower Bell CNAM-IMG 0564.jpg|thumb|222px|[[Белл, Александер Грэм|Александр Беллc]] йина телефонан копи, [[Париж]].]]
[[Файл:1896 telephone.jpg|thumb|222px|[[1896]] шарахь йина телефон ([[Швеци]])]]
[[Файл:Telefon VHM ubt.jpeg|thumb|right|100px|Шира телефон]]

'''Телефо́н''' ({{lang-grc|τῆλε}} — «генахь», {{lang-grc2|φωνή}} «аз») — генахь аз дӀахозуьйту а, схьахозуьйту аппарат. Таханлера телефонаш зӀе кхохуш йо токан сигналашца.

&lt;!--
== История ==
Изобретению устройства, которое для передачи и приёма звука использовало бы свойства [[электричество|электричества]] — того телефона, который сейчас и используется — предшествовало появление [[Электрический телеграф|электрического телеграфа]] и его успешное применение в течение первой половины [[XIX век]]а. Ещё одним пунктом на пути к созданию телефона стало изобретение [[Мартинвилль, Эдуар Леон Скотт де|Мартенвиллем]] в 1860 году прибора, названного им «фоноавтографом», который записывал звуки на покрытой сажей бумаге, намотанной на цилиндр, правда, не умел их читать. Записи Мартенвиля были прочитаны лишь в 2008 году компьтером, причём выяснилось, что Мартенвилль записывал звук на разных скоростях.{{значимость факта?}} Первый же аппарат, способный читать звукозапись, был изобретён [[Эдисон, Томас Алва|Эдисоном]] в 1877 году&lt;ref&gt;Журнал [[Вокруг Света]], № 4 (2835), апрель 2010&lt;/ref&gt;{{значимость факта?}}.

В 1849—1854 гг. [[Бурсель|Шарлем Бурселем]], инженером-механиком и вице-инспектором парижского телеграфа, разработана идея телефонирования. Первый принцип действия телефона Ш. Бурсель изложил в своей диссертации в 1854 году, но до практического осуществления телефонной связи он не дошёл. Ш. Бурсель был также первым, кто употребил слово «телефон».{{нет АИ|24|03|2010}}

В [[1860 год]]у в [[США]] иммигрант итальянского происхождения [[Антонио Меуччи]] продемонстрировал устройство, которое могло передавать звуки по проводам, и названное им ''Telectrophon''. Меуччи подал заявку на патент своего изобретения в 1871 году.

В [[1861 год]]у немецкий физик и изобретатель [[Рейс, Филипп|Иоганн Филипп Рейс]] продемонстрировал другое устройство, которое также могло передавать музыкальные тона и человеческую речь по проводам. Аппарат имел [[микрофон]] оригинальной конструкции, источник питания (гальваническую батарею) и динамик. Сам Рейс назвал сконструированное им устройство ''Telephon''.

Телефон, запатентованный в США [[1876 год]]у [[Белл, Александер Грэм|Александром Беллом]], назывался «говорящий телеграф».&lt;ref name=&quot;WDL&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wdl.org/ru/item/11375/|title=Лабораторная тетрадь Александра Грейама Белла, 1875–1876 гг.|website=[[World Digital Library]]|date=1875-1876|accessdate=2013-07-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6INI7edkT|archivedate=2013-07-25}}&lt;/ref&gt; Трубка Белла служила по очереди и для передачи, и для приёма человеческой речи. В телефоне А. Белла не было звонка, позже он был изобретён коллегой А. Белла — Т. Ватсоном ([[1878 год]]). Вызов абонента производился через трубку при помощи [[свисток|свистка]]. Дальность действия этой линии не превышала 500 метров. Долгое время именно Александр Белл считался официальным изобретателем телефона и только 11 июня 2002 года Конгресс США в резолюции № 269 признал право изобретения телефона за Антонио Меуччи.

[[Белл, Александер Грэм|Александр Белл]] подал заявку в Вашингтонское патентное бюро на свое изобретение [[14 февраля]] [[1876 год]]а. В этот же день изобретатель [[Грей, Элиша|Элиша Грей]] из [[Чикаго]] подал предварительную заявку на «Устройство для передачи и приема вокальных звуков телеграфным способом». Вскоре Грей отказался от своей предварительной заявки. По этому случаю были многочисленные споры&lt;ref name=&quot;Elisha Gray and Alexander Bell telephone controversy&quot;&gt;http://en.wikipedia.org/wiki/Elisha_Gray_and_Alexander_Bell_telephone_controversy&lt;/ref&gt; о том, кто первый изобрёл телефон.

[[7 марта]] [[1876 год]]а [[Белл, Александер Грэм|Александром Беллом]] был получен патент на изобретение телефона. Любопытно, что А. Белл пытался изобрести не телефон, а «гармонический телеграф». В то время в телеграфии испытывался огромный дефицит линий.

[[25 июня]] [[1876 год]]а. [[Белл, Александер Грэм|Александр Белл]] впервые продемонстрировал свой телефон на первой Всемирной электротехнической выставке в Филадельфии.

B [[1877 год]]у изобретатель Ваден применил для вызова абонента телеграфный ключ, который замыкал цепь звонка (позднее ключ был заменён кнопкой). В том же году петербургский завод немецкой фирмы «[[Сименс и Гальске]]» начал изготавливать телефонные аппараты с двумя телефонными трубками — одна для приёма другая для передачи речи.

B [[1878 год]]у русский электротехник П. M. Голубицкий применил в телефонных аппаратах [[Электрический конденсатор|конденсатор]] и разработал первый русский телефон оригинальной конструкции, в котором было применено несколько постоянных [[магнит]]ов. В [[1885 год]]у Голубицкий разработал систему централизованного питания микрофонов телефонных аппаратов.

В 1877—1878 годах [[Эдисон, Томас Алва|Томас Эдисон]] предложил использовать в угольных микрофонах вместо угольного стержня угольный порошок, то есть изобрёл [[угольный микрофон]] с угольным порошком. Эта конструкция практически без изменений выпускалась до [[1980]]-х годов, в некоторых аппаратах такие микрофоны работают до сих пор.

31 декабря [[1898 год]]а открылась [[телефонная линия Москва — Петербург]].

Первый коммерческий телефонный разговор между [[Нью-Йорк]]ом и [[Лондон]]ом произошёл [[7 января]] [[1927]] по [[Трансатлантический телефонный кабель|трансатлантическому телефонному кабелю]]. [[СССР]] был подключён к Нью-Йорку через этот кабель [[14 апреля]] [[1936 год]]а. Первый звонок состоялся между [[Народный комиссариат связи СССР|наркомом связи]] и дежурным телефонно-телеграфной компании Нью-Йорка. Общение проходило на общепринятом на международных телефонных линиях французском языке.

До [[Карибский кризис|Карибского кризиса]] телефон для связи между странами{{какими}} был непопулярен. Связь тогда осуществилась с помощью политобозревателя Зорина, который связался с Эдвардом Кеннеди{{Нет АИ|24|10|2011}}. Тогда же была налажена [[Горячая линия Вашингтон — Москва|прямая линия между СССР и США]].

История дальнейшего развития телефона включает в себя электрический микрофон, пришедший на замену угольному, громкую связь, [[тоновый набор]], [[сжатие данных|цифровое сжатие звука]]. Новые технологии [[IP-телефония]], [[ISDN]], [[xDSL|DSL]], [[сотовая связь]], [[DECT]].

== Современность ==

=== Радиотелефон ===
Представляют собой систему, состоящую из базы, к которой подключаются аналоговые или цифровые абонентские линии от АТС, и одной или нескольких беспроводных трубок, которые могут как передавать между собой, так и звонить по внешним линиям. Работают на разных частотах. Раньше выпускались только аналоговые аппараты с несущей частотой несколько десятков [[Мегагерц]]. Эти аппараты были подвержены помехам и иногда в своей трубке можно было слышать разговоры по такому же телефону из соседней квартиры. Такие телефоны, в основном, были оснащены только одной трубкой.

Затем в продаже появились телефоны с несущей частотой 900 ''МГц'' и цифровым кодированием сигнала. В этих приборах качество звука лучше, увеличена дальность надёжной работы и исключено случайное подслушивание вашего разговора соседями.
Следующим шагом были телефоны с несущей частотой 2.4 ''[[Гигагерц|ГГц]]''. Эти аппараты иногда делали с несколькими трубками, увеличена дальность связи и качество звука.

В последнее время в продаже появились телефоны с несущей частотой 5.8 ''ГГц'', имеющие дальность связи иногда достаточную, чтобы работать в пределах квартала с хорошим качеством [[звук]]а. Эти телефоны часто позволяют подключать несколько трубок и обычно могут работать без взаимных помех в квартирах, оборудованных другими беспроводными устройствами (например, с беспроводным интернетом).
Данные несущих частот работы телефонов приведены для телефонов, продающихся в [[США]] и [[Канада|Канаде]].

В современных радиотелефонах наиболее популярным является использование протокола [[DECT]] (англ. Digital Enhanced Cordless Telecommunication) — технологии беспроводной связи на частотах 1880—1900 МГц с модуляцией [[GMSK]] (BT = 0,5). Радиус действия 50—300 метров. Стандарт DECT не только получил широчайшее распространение в Европе, но и является наиболее популярным стандартом беспроводного телефона в мире, благодаря простоте развёртывания DECT-сетей, широкому спектру пользовательских услуг и высокому качеству связи.

=== ISDN ===
Система, призванная повысить качество телефонной связи и позволить мультиплексировать голос и [[Данные (вычислительная техника)|данные]] на одной абонентской линии. Абонентский интерфейс [[BRI]] ({{lang-en|basic rate interface}}) представляет собой два пользовательских [[основной цифровой канал|ОЦК]] (B-каналы) и канал сигнализации 16 кбит/с (D-канал), [[time division multiplexing|мультиплексированные с разделением по времени]].

=== Мобильные телефоны ===

==== Сотовый телефон ====
Система радиосвязи, направленная на то, чтобы обеспечить пользователя связью в любом месте. Состоит из большого количества базовых станций, связанных между собой центральными [[Автоматическая телефонная станция|коммутаторами]], и сотовыми телефонами. Сотовый телефон при включении регистрируется на ближайшей базовой станции и, если на его номер звонят, центральный коммутатор находит телефон и переводит на него вызов через ближайшую базовую станцию.

Во время движения звонок передается от одной базовой станции к другой (handover). Базовые станции называются вышками сотовой связи, существуют микровышки с радиусом вещания 60-100 [[метр]]ов, средние 100—2000 метров и макровышки 2000-10000 метров.

Современный сотовый телефон, в подавляющем большинстве случаев, имеет также встроенный набор дополнительных функций. Например, даже уже относительно устаревший телефон [[Philips]] Xenium X100 имеет [[фонарик]], [[калькулятор]], [[FM-радио]], [[диктофон]], [[Медиаплеер|MP3-плеер]], подобие [[интернет]]а, [[SMS]], [[ежедневник]], [[будильник]], [[календарь]] и две [[аркада (игра)|аркады]] («Сокровища» и «НЛО»)&lt;ref&gt;[http://www.p4c.philips.com/cgi-bin/dcbint/cpindex.pl?ctn=CTX100BLK/00&amp;slg=ru&amp;scy=RU Philips Xenium X100]&lt;/ref&gt;.

==== Спутниковый телефон ====
Спутниковый телефон — это мобильный телефон, передающий информацию напрямую через специальный коммуникационный [[Спутник связи|спутник]]. В зависимости от оператора связи, областью охвата может быть или вся [[Земля]], или только отдельные регионы. Связано это с тем, что используются либо низколетящие спутники, которые при достаточном количестве покрывают зоной охвата всю Землю, либо спутники на [[Геостационарная орбита|геостационарной орбите]], где они не двигаются относительно Земли и не «видят» её полностью.

==== Полевой телефон ====
Полевой телефон — это вид телефона предназначенный для эксплуатации в особых условиях и обладающий большой мобильностью в эксплуатации. В первую очередь разрабатывался для организации связи во время боя. Полевой телефон конструктивно выполнен в виде прямоугольного корпуса, включающего электронный усилитель звукового сигнала, снабжен телефонной трубкой с тангентой, индукционным звонком и механическим индукционным генератором (в современных аппаратах заменён на электронный).

=== IP-телефония ===
Технология, направленная на то, чтобы передавать голос, оцифрованный и сжатый с помощью цифровых методов через сети, построенные на [[IP]]-технологии. Например, через [[Интернет]]. Позволяет значительно удешевить разговоры на большие расстояния. В числе недостатков — проблема задержки сигнала, связанная с особенностями IP-технологии.
Начиная с [[2005 год]]а, использование специализированных программ (например, [[Skype]]) сделало IP-телефонию более доступной, хотя и не бесплатной.

== Проблемы ==

=== Телефонное мошенничество ===
Эффективного средства защиты от телефонного мошенничества не существует и по сей день.

== Использование телефона в других целях ==
* '''Радиовзрыватель'''.
Сотовый телефон может использоваться в качестве самодельного [[Радиовзрыватель|радиовзрывателя]] подрывного заряда, который, при звонке на телефон, обеспечивает подрыв взрывчатки при помощи [[Электрический разряд|электрического разряда]] управляемого телефоном.

* '''Поиск потерянных вещей'''.
Некоторые современные мобильные телефоны ('''iPhone 4s, 5, iPad 3,4*''') снабжены приложением, позволяющем определять расстояние до специальной метки, которая может быть размещена на часто теряемых предметах (режим «поводок») или запросить от неё звуковой отклик (режим «радар»). Метка достаточно компактна для того, чтобы иметь возможность быть прикрепленной, например, к ключам, домашнему животному или положена в карман ребенку при посещении магазина&lt;ref&gt;[http://bluetag.ru «BlueTag»]&lt;/ref&gt;.

* '''Электронный кошелек'''.
Современный мобильный телефон позволяет производить электронные платежи используя телефонный счет. С одной сторны это дополнительное удобство, но с другой — позволяет осуществлять незаконные финансовые операции.

* '''Использование телефона для оказания платных информационно-справочных и развлекательных услуг'''.
Компания Ростелеком предлагает широкий выбор платных информационно-справочных и '''развлекательных''' услуг&lt;ref&gt;[http://www.moscow.rt.ru/hometel/additional/paid Услуги за дополнительную плату]&lt;/ref&gt;, доступных по так называемой «„Интеллектуальной сети связи“»&lt;ref name=&quot;oferta&quot;&gt;Интеллектуальная сеть связи отличается от традиционной тем, что часть алгоритма обслуживания вызова может быть видоизменена в соответствии с логикой построения дополнительной услуги связи. Пункт 1.5 [http://www.moscow.rt.ru/data/doc/oferta_paidservices.doc Публичная оферта о заключении договора на оказание платных информационно-справочных услуг.]&lt;/ref&gt;. Звонок по такому номеру имеет повышенный тариф и часть денег полученных от абонента за время соединения компания перечисляет контрагенту в качестве оплаты за справочный или развлекательный контент переданный абонету. Юридической основой этой системы является «Публичная оферта о заключении договора на оказание платных информационно-справочных услуг», в которой оговариваются порядок расчетов между создателем информационной или развлекательной услуги, телефонным абонентом — потребителем этой услуги и телекоммуникационной компанией, оказывающей услуги связи данным контрагентам&lt;ref name=&quot;oferta&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Отсутствие прямого договора между телефонным абонентом и поставщиком платной услуги, а также отсутствие контроля качества платной слуги телекоммуникационной компанией или привлекаемым ею финансового посредника, именуемого в Публичной оферте Агентом, открывает для производителей платных услуг широкие возможности для злоупотреблений и мошенничества. Например, при оказании астрологических услуг или услуг гадалок и колдунов, оказываемых при звонках на соответствующий «интеллектуальный номер», большая часть оплачиваемого времени связи приходится на время ожидания начала консультации, которое может продолжаться неограниченно, до тех пор пока абонент не сообразит, что его обманывают. При оказание услуги в реальном времени, например в телешоу, это время ограничено, но тем не менее, составляет большую часть периода связи&lt;ref&gt;[http://www.domik.net/novosti/v-ukraine-teleshou-s-gadalkami-i-astrologami-prinosyat-milliardy-n92431.html В Украине телешоу с гадалками и астрологами приносят миллиарды]&lt;/ref&gt;.

* '''Телеголосование'''.
Интерактивное голосование путем звонка на соответствующий номер. Используется в социальных радио и теле опросах.

== Телефон в культуре и искусстве ==
; Песня Владимира Высоцкого «'''Ноль семь'''»,
известная также под названием: [http://video.yandex.ru/users/roman-vishnivsky/view/109/# Ну, здравствуй, это я]
{{начало цитаты}}Я хватаюсь за диск телефона И набираю вечное ноль семь. Девушка, здравствуйте, как вас звать? Тома? Семьдесят вторая, жду, дыханье затая, Быть не может, повторите, я уверен, дома, А, вот уже ответили, ну, здравствуй, это я. Эта ночь для меня вне закона, Я не сплю, я кричу — поскорей, Почему мне в кредит по талону Предлагают любимых людей. {{конец цитаты|источник=Владимир Высоцкий}}
Еще одно исполнение на сайте '''ololo.fm''': [http://ololo.fm/search/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%92%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%9D%D1%83%2C+%D0%97%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D0%B9%2C+%D0%AD%D1%82%D0%BE+%D0%AF «Владимир Высоцкий Ну, Здравствуй, Это Я»]

; Песня из кинофильма [[Карнавал (фильм, 1981)|Карнавал]] (1981)
[http://www.youtube.com/watch?v=Q4aLqGTgxoI И.Муравьева «Позвони мне, позвони»]
Тема телефона в данном случае оказалась настолько удачной и востребованной, что неоднократно использовалась другими исполнителями. Например, [http://www.youtube.com/watch?v=TtplXK6u5UI Алина Дунаевская], [http://www.youtube.com/watch?NR=1&amp;v=D1dqgJUGmJg&amp;feature=endscreen Группа Фабрика], [http://www.youtube.com/watch?v=am_H6ls7Cps Алла Пугачева], [http://www.youtube.com/watch?v=NW6q3bJVxYg Диана Арбенина], [http://www.youtube.com/watch?v=XAwEgqFfCNo Елена Ваенга].

; [[Вас вызывает Таймыр (фильм)]]
Комедийный телевизионный фильм 1970 года, в котором в юмористическом ключе обыгрывается недостаток телефонной связи, заключающийся в невозможности по голосу идентифицировать личность говорящего. В результате, снабженца, которого в гостиничном номере периодически по междугородной связи вызывает Таймыр, подменяют другие постояльцы номера, что приводит к ряду смешных ситуаций.

; Матрица (фильм)
Во вселенной «Матрицы» телефон является средством возвращения киногероев из компьютерной программы Матрица в реальный мир.
--&gt;

== Хьажоргаш ==
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3253174.stm BBC : Белл не изобретал «Телефон»]
* [http://www.rkk-museum.ru/collections/telephones/telephones.shtml Средства проводной связи (1914—1945)] в «Радиомузее РКК»
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/485/ Телефоны СССР начала 60-х годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202152332/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/485/ |date=2022-12-02 }}
* [http://telmuseum.ru/ Музей истории телефона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730064750/http://telmuseum.ru/ |date=2013-07-30 }}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/TELEFON.html|title=ТЕЛЕФОН|publisher=Энциклопедия Кругосвет www.krugosvet.ru|accessdate=2013-07-03|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702140430/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/TELEFON.html|archivedate=2013-07-02}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702140430/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/TELEFON.html |date=2013-07-02 }}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{1000}}
[[Категори:Телефонан зӀе]]
[[Категори:Офисан техника]]</text>
      <sha1>e9lefq7gbbicxm46ckkgolbwcyojs2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тхимпху</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16562</id>
    <revision>
      <id>26545148</id>
      <parentid>26426714</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="a9dhapmkpty2h4zqvzhzs288y88pr8f" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Тхимпху
 |шен цӀе                            = ཐིམ་ཕུ་
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Бутан
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 27|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 89|lon_min = 38|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(45000)_region:BT
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Дзонгхаг
 |регион                             = Тхимпху (дзонгхаг){{!}}Тхимпху
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 2400
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 79 185
 |бахархой ларар шо                  = 2005
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Thimphu
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                        = 
}}'''Тхимпху́''' ({{lang-dz|ཐིམ་ཕུ་}}, {{lang-bo|ཐིམ་ཕུག་}}) — [[Бутан]]н коьрта гӀала.

ГӀалин бахархойн дукхалла 79 185 стаг (2005 ш.), 2012 шарахь ларарца — 99 021 стаг&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-41|title=Bhutan: largest cities and towns and statistics of their population|lang=en|accessdate=2012-04-30|work=World Gazetteer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522123245/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-41|archivedate=2011-05-22}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522123245/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-41 |date=2011-05-22 }}&lt;/ref&gt;. Иза ю [[Ванг Чу]] олучу хийистехь хӀордан сизал локхалла 2400 м.

'''[[Тхимпху (дзонгхаг)|Тхимпху]]''' олучу кӀоштан ([[дзонгкхаг]]) — административан центр.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Бутан]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>a9dhapmkpty2h4zqvzhzs288y88pr8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сплит (гӀала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17166</id>
    <revision>
      <id>26545056</id>
      <parentid>26387336</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="54brrp40b9mgcvnmr71pqa8u1as1u3c" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=сентябрь 2014}}
{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Сплит
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Split}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Coat of arms of Split.svg
 |байракх                            = Flag of Split split.hr 2024.svg
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =30 |lat_sec = 31
  |lon_dir =E |lon_deg =16 |lon_min =26 |lon_sec = 16
  |CoordAddon             = type:city(175140)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Сплитско-Далматин жупани{{!}}Сплитско-Далматин
 |регион таблицехь                   = Жупани Сплит-Далмаци
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 63
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 221 000
 |бахархой                           = 2007
 |бахархой ларар шо                  = 
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 21
 |поштан индекс                      = 21000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = ST
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Split
 |сайт                               = http://www.split.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Сплит''' ({{lang-hr|Split}}, {{lang-it|Spalato}}) — [[Хорвати]]н гӀала. Бахархойн дукхалла 221 000 адам ([[2007]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>54brrp40b9mgcvnmr71pqa8u1as1u3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Риека</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17167</id>
    <revision>
      <id>26545073</id>
      <parentid>26308246</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="6l3ompjdomb8pzbxnljth2ag1px7eiq" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Риека
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Rijeka}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Coat of Arms of Rijeka.png
 |байракх                            = Flag of the City of Rijeka.png
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =19 |lat_sec = 47
  |lon_dir =E |lon_deg =14 |lon_min =25 |lon_sec = 56
  |CoordAddon             = type:city(144043)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = ХӀордан йистан-Горанскан жупани
 |регион таблицехь                   = ХӀордан йистан-Горанскан жупани{{!}}ХӀордан йистан-Горанскан
 |кӀоштан тайпаа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпаа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпаа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = Фьюме
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 44
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 144 043
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 51
 |поштан индекс                      = 51000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = RI
 |идентификаторан тайпаа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = rijeka
 |сайт                               = http://www.rijeka.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Рие́ка''' ({{lang-hr|Rijeka}}, {{lang-sl|[[:sl:Reka, Hrvaška|Reka]]}}, {{lang-it|Fiume}}, {{lang-la|[[:la:Tarsatica|Vitopolis et Flumen]]}}, {{lang-de|Sankt Veit am Fluß}}, ''Sankt Veit am Flaum'')
&lt;ref&gt;[[:en:List of German exonyms for places in Croatia|List of German exonyms for places in Croatia]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:de:Sankt Veit|Sankt Veit]] — [[Святой Вит]], покровитель Риеки; exonym — [[экзоним]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:List of city name changes#Croatia|List of city name changes. Croatia]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В переводе {{lang-hr|rijeka}}, {{lang-sl|reka}}, {{lang-la|flumen}}, {{lang-it|fiume}}, {{lang-de|fluß}} означает ''река''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Более распространено название {{lang-de|Sankt Veit am Flaum}}, где {{lang-de|flaum}}, фонетически близкое к {{lang-la|flumen}}, иза бохург ду ''пух''&lt;/ref&gt; — [[Хорвати]]н гӀала а порт а, — [[Загреб]]ал а [[Сплит (гӀала)|Сплитал]] а тӀехьа 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 144 043 адам (2001). 80 % — хорваташ.

[[Файл:GradskitoranjRijeka.jpg|thumb|left|280px|ГӀалин бӀов сахьташца]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>6l3ompjdomb8pzbxnljth2ag1px7eiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осиек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17168</id>
    <revision>
      <id>26545068</id>
      <parentid>26234700</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4560" sha1="l0av1agmrqtvir3s0p75o5fot8ym7j1" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Осиек
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Osijek}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Coat of arms of Osijek.svg
 |байракх                            = Flag of Osijek.svg
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45|lat_min = 33|lat_sec = 37
  |lon_dir = E |lon_deg = 18|lon_min = 40|lon_sec = 13
  |CoordAddon = type:city(90411)_region:HR
  |CoordScale = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = 
 |регион таблицехь                   = Осиецко-Баранан жупани{{!}}Осиецко-Баранан
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 331
 |хьалхара цӀерш                   = Мурса
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 169
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 80   
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 90411
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = 31000
 |поштан индекс                      = +385 31
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Osijek
 |сайт                               = http://www.osijek.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''О́сиек''' ({{lang-hr|Osijek}}, {{lang-de|Esseg}}, {{lang-hu|Eszék}}) — [[Хорвати]]н гӀала. Иза ю [[Славони]] олучу шира регионехь, [[Дунай (хи)|Дунай]] олучу хийистехь.

Осиек — ю шен йокхаллица 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала [[Загреб]]ал, [[Сплит (гӀала)|Сплита]] а [[Риека]]л а тӀехьа. Бахархойн дукхалла 90 411 адам. (2001)&lt;ref&gt;[http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_01_02/H01_01_02.html Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku: Kontingenti stanovništva, po gradovima/općinama, popis 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827225920/http://www.dzs.hr/hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_01_02/H01_01_02.html |date=2009-08-27 }} {{ref-hr}}&lt;/ref&gt;. [[Жупани Осиек-Баранья]] олучу жупанин Административан центр.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>l0av1agmrqtvir3s0p75o5fot8ym7j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крапина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17170</id>
    <revision>
      <id>26545066</id>
      <parentid>26063277</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="sxhrsd99pvmmdqymhmj6646ijzigcfp" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Крапина
 |шен цӀе                            = Krapina 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Vlag krapina.gif
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 09|lat_sec = 32
  |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 52|lon_sec = 28
  |CoordAddon             = type:city
  |CoordScale             = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Крапинско-Загоран жупани{{!}}Крапинско-Загоран
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 4 647
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = +1
 |телефонан код                      = +385 49
 |поштан индекс                      = 49000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Krapina
 |сайт                               = http://www.krapina.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}[[Файл:Krapina, Croatia.JPG|thumb|right|250px|Крапина]]
'''Крапина''' ({{lang-hr|Krapina}}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Крапин-Загоран жупани]]н административан центр а йокха гӀала а. ГӀалин бахархойн дукхалла 4&amp;nbsp;647 адам, Муниципаланн гонан бахархойн дукхалла 12&amp;nbsp;950 адам ([[2001]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>sxhrsd99pvmmdqymhmj6646ijzigcfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сисак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17171</id>
    <revision>
      <id>26545074</id>
      <parentid>26376019</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4059" sha1="1crdd2750wvcp0hvk3ymepq186u2ute" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Сисак
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Sisak}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Sisak grb.gif
 |байракх                            = Vlag sisak.gif
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45|lat_min = 29|lat_sec = 16
  |lon_dir = E |lon_deg = 16|lon_min = 22|lon_sec = 27
  |CoordAddon = type:city(36785)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Сисацко-Мославин жупани{{!}}Сисацко-Мославин
 |регион таблицехь                   = Жупани Сисак-Мославина {{!}}Сисак-Мославина
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = Сегестика, Сисция, Савия
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 422
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 90   
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 36785
 |бахархой ларар шо                  = 2005
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 44
 |поштан индекс                      = 44000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = SK
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Sisak
 |сайт                               = http://www.sisak.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Си́сак''' ({{lang-hr|Sisak}}, {{lang-de|Sissek}}, {{lang-hu|Sziszek}}, {{lang-it|Siscia}}) — [[Хорвати]]н гӀала.

Бахархойн дукхалла 36 785 адам. (2001). Сисак — [[Жупани Сисак-Мославина|Сисак-Мославина]] олучу [[жупани]]н административан центр.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>1crdd2750wvcp0hvk3ymepq186u2ute</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карловац</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17173</id>
    <revision>
      <id>26545064</id>
      <parentid>26022958</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3949" sha1="bloi2ts38mr3ve4rmpavbogkzqs2zf0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{Underlinked|date=сентябрь 2014}}
{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Карловац
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Karlovac}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Karlovac (grb).gif
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45|lat_min = 29|lat_sec = 35
  |lon_dir = E |lon_deg = 15|lon_min = 33|lon_sec = 21
  |CoordAddon = type:city(49082)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Карловацкан жупани
 |регион таблицехь                   = Карловацкан жупани {{!}} Карловацкан жупани
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1579
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 112   
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 49 082 
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 47
 |поштан индекс                      = 47000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = KA
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = karlovac
 |сайт                               = http://www.karlovac.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Карловац''' ({{lang-hr|Karlovac}}, {{lang-de|Karlstadt}}, {{lang-hu|Károlyváros}}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Карловацкан жупани]]ин административан центр.

Бахархойн дукхалла — 49 082 адам. (2001).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>bloi2ts38mr3ve4rmpavbogkzqs2zf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вараждин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17175</id>
    <revision>
      <id>26545060</id>
      <parentid>25868158</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4206" sha1="e1is5zxdjgmrm53hcufhcn54e3azd04" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Вараждин
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Varaždin}}&lt;br /&gt;[[Файл:Town Hall Varaždin.jpg|260px]]
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =16 |lon_min =20 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(49075)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Вараждинин жупани
 |регион таблицехь                   = Вараждинин жупани{{!}}Вараждинин
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1181
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 137
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 47 055&lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/E11_Zup14_4723.html Census of Population, Households and Dwellings 2011, First Results by Settlements]&lt;/ref&gt;
 |бахархой ларар шо                  = 2011
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                      = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 42
 |поштан индекс                      = 42000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Varaždin
 |сайт                               = http://www.varazdin.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Вара́ждин''' ({{lang-hr|Varaždin}}, {{lang-de|Warasdin}}, {{lang-la|Varasdinum}}, {{lang-hu|Varasd}}) — [[Хорвати]]н гӀала. Иза ю [[Драва (хи)|Драва]] олучу хийистехь. [[Вараждинин жупани]]н административан центр. Бахархойн дукхалла 47 055 адам леррана 2011 шарахь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>e1is5zxdjgmrm53hcufhcn54e3azd04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копривница</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17176</id>
    <revision>
      <id>26545065</id>
      <parentid>26055328</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="qjraqa79faxi71f6lep0ninw9jbtz6a" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Копривница (маьӀнаш)}}
{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Копривница
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Koprivnica}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 46|lat_min = 09|lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 16|lon_min = 49|lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(24809)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Копривницко-Крижевацкан жупани{{!}}Копривницко-Крижевацкан
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1272
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 1356
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 24 809
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 48
 |поштан индекс                      = 48000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Koprivnica
 |сайт                               = http://www.koprivnica.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Копри́вница''' ({{lang-hr|Koprivnica}}) —  [[Хорвати]]н гӀала, [[Копривницко-Крижевацкан жупани]]н административан центр. Бахархойн дукхалла 25&amp;nbsp;000 [[2006]] шарахь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qjraqa79faxi71f6lep0ninw9jbtz6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беловар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17182</id>
    <revision>
      <id>26545059</id>
      <parentid>25830479</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="b1eymromgcgi72jt2w95rxzkq6grnw5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{Underlinked|date=сентябрь 2014}}
{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Беловар
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Bjelovar}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Bjelovar (grb).png
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =54 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =16 |lon_min =50 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(28398)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Беловарско-Билогорскан жупани
 |регион таблицехь                   = Беловарско-Билогорскан жупани{{!}}Беловарско-Билогорскан
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1413
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 135
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 28 398
 |бахархой ларар шо                  = 2006
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                      = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 43
 |поштан индекс                      = 43000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = BJ
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Bjelovar
 |сайт                               = http://www.bjelovar.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Беловар''' ({{lang-hr| Bjelovar }}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Беловаран-Билогорскан жупани]]н административан центр. Бахархойн дукхалла 27&amp;nbsp;783&lt;ref name=&quot;dsz1&quot;&gt;[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07-0248.html Распределение населения по полу и возрасту, по поселениям] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115214612/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07-0248.html |date=2010-11-15 }} — Центральное бюро статистики Хорватии {{ref-en}}&lt;/ref&gt; адам.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>b1eymromgcgi72jt2w95rxzkq6grnw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Госпич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17183</id>
    <revision>
      <id>26545063</id>
      <parentid>25915166</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="g0kffvk3l0qyfwuqqwwf7elo21aqsor" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=сентябрь 2014}}
{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Госпич
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Gospić}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Gospić (grb).gif
 |байракх                            = Vlag gospic.gif
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 32|lat_sec = 49
  |lon_dir = E |lon_deg = 15|lon_min = 22|lon_sec = 28
  |CoordAddon = type:city(49082)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Лицко-Сеньскан жупани{{!}}Лицко-Сеньскан
 |регион таблицехь                   = Жупани Лика-Сень
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1263
 |хьалхара цӀерш                   = Касег
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 5 695
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 53
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Gospić
 |сайт                               = http://www.gospic.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Го́спич''' ({{lang-hr|Gospić}}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Лицко-Сеньскан жупани]]н административан центр.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>g0kffvk3l0qyfwuqqwwf7elo21aqsor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вировитица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17185</id>
    <revision>
      <id>26545061</id>
      <parentid>25884457</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="43truudq3ed203rp9xhiehrjao7ngq5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Вировитица
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Virovitica}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = Vlag virovitica.gif
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =50 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =17 |lon_min =23 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(15589)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Вировитицко-Подравскан жупани
 |регион таблицехь                   = Вировитицко-Подравскан жупани{{!}}Вировитицко-Подравскан
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1234
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 178
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 122
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 15 589
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                      = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 33
 |поштан индекс                      = 33000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Virovitica
 |сайт                               = http://www.virovitica.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Вировитица''' ({{lang-hr| Virovitica }}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Вировитицко-Подравскан жупани]]н  административан центр. Бахархойн дукхалла 15&amp;nbsp;589 адам ([[2001]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>43truudq3ed203rp9xhiehrjao7ngq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пожега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17189</id>
    <revision>
      <id>26545072</id>
      <parentid>26267266</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3839" sha1="5axit23aqhez6zxdq4nvndzu3d7dyh1" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Пожега (маьӀнаш)}}
{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Пожега
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Požega}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45|lat_min = 20|lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 17|lon_min = 41|lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(20943)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Пожега-Славони
 |регион таблицехь                   = Пожега-Славони
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1210
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 137   
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 20943
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 34
 |поштан индекс                      = 34100
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Požega, Croatia
 |сайт                               = http://www.pozega.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}
'''По́жега''' ({{lang-hr| Požega }}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Пожега-Славони]] олучу жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 20 943 адам ([[2001]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>5axit23aqhez6zxdq4nvndzu3d7dyh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славонски-Брод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17196</id>
    <revision>
      <id>26545058</id>
      <parentid>26378608</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4138" sha1="cb47q9pjviopwd4bves82pa1t0wwj7w" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{Underlinked|date=сентябрь 2014}}
{{НБМ
 |статус                             = ГӀала 
 |нохчийн цӀе                        = Славонски-Брод
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Slavonski Brod}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Slavonski Brod (grb).gif
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45|lat_min = 10|lat_sec = 45
  |lon_dir = E |lon_deg = 18|lon_min = 01|lon_sec = 50
  |CoordAddon = type:city(64000)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Бродско-Посавскан жупани
 |регион таблицехь                   = Бродско-Посавскан жупани{{!}}Бродско-Посавскан
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 50
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 86   
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 64000
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 35
 |поштан индекс                      = 35000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = SB
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Slavonski Brod
 |сайт                               = http://www.slavonski-brod.hr
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Славо́нски-Брод''' ({{lang-hr|Slavonski Brod}}) — [[Хорвати]]н гӀала. 
Славонски-Брод — Хорватин шен йокхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 64&amp;nbsp;000 адам. (2001). [[Бродско-Посавскан жупани]]н административан центр.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Хорватин гӀаланаш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>cb47q9pjviopwd4bves82pa1t0wwj7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Задар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17197</id>
    <revision>
      <id>26545057</id>
      <parentid>25969039</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3913" sha1="7xmekfdsk68fpndphsmsjipllbwemkf" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Задар
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Zadar}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Coat of Arms of Zadar.png
 |байракх                            = Vlag zadar.gif
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =44 |lat_min =07 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =15 |lon_min =13 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(69556)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Жупани Задар 
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = Мэр 
 |корта                              = Звонимир Вранчич
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = Зара
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 72 718
 |бахархой ларар шо                  = 2006
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 23
 |поштан индекс                      = 23000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Zadar
 |сайт                               = http://www.zadar.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''За́дар''' ({{lang-hr|Zadar}}, {{lang-it|Zara}}, {{lang-la|Iadera}}) — [[Хорвати]]н гӀала. Иза ю [[Адриатикин хӀорд]]ан йистехь, [[Жупани Задар|Задар]] олучу жупанин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 72 718 адам. (2006).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>7xmekfdsk68fpndphsmsjipllbwemkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шибеник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17201</id>
    <revision>
      <id>26545076</id>
      <parentid>26489231</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3974" sha1="bvs7biiynbxvk0n7j0rcod0b121kgiv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Шибеник
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Šibenik}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =44 |lat_sec = 02
  |lon_dir =E |lon_deg =15 |lon_min =53 |lon_sec = 44
  |CoordAddon             = type:city(37060)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Шибенско-Книн жупани
 |регион таблицехь                   = Шибенско-Книн жупани{{!}}Шибенско-Книн
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 37 060
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 22
 |поштан индекс                      = 22000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Šibenik
 |сайт                               = http://www.sibenik.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}
'''Шибеник''' ({{lang-hr|Šibenik}}, {{lang-it|Sebenico}}, {{lang-de|Sibenning}}) — [[Хорвати]]н гӀала. Иза ю [[Адриатикин хӀорд]]ан йистехь. [[Шибенско-Книнин жупани|Шибеник-Книн]] олучу [[жупани]]н коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 37 060 адам ([[2001]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>bvs7biiynbxvk0n7j0rcod0b121kgiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуковар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17202</id>
    <revision>
      <id>26545062</id>
      <parentid>25893195</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4091" sha1="lesnvh5kmz32xao2ye6dxuqnp5vn3oq" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Вуковар
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Vukovar}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Vukovar Wappen.gif
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45|lat_min = 21|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 19|lon_min = 00|lon_sec = 12
  |CoordAddon = type:city(30126)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Вуковарин-Сремин жупани
 |регион таблицехь                   = Вуковарин-Сремин жупани{{!}}Вуковарин-Сремин
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 1231
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 108   
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 30 126
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 32
 |поштан индекс                      = 32000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = VU
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Vukovar
 |сайт                               = http://www.vukovar.hr 
 |сайтан мотт                        = hr 
}}'''Ву́ковар''' ({{lang-hr|Vukovar}}) — [[Хорвати]]н гӀала, иза ю [[Дунай]] олучу хийистехь. ([[Винковци]]л) тӀехьа [[Вуковарин-Сремин жупани|{{s|Вуковарин-Сремин}} олучу жупанин]] шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 30 126 адам ([[2001]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Дунай йистера нах беха меттигаш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>lesnvh5kmz32xao2ye6dxuqnp5vn3oq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пазин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17203</id>
    <revision>
      <id>26545070</id>
      <parentid>26241081</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="3q2z91lcrsp0k7f4ld6nqv43q7tbnnn" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{Underlinked|date=сентябрь 2014}}
{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Пазин
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Pazin}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Coat of Arms of Pazina.svg
 |байракх                            = Zastava Pazina.svg
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 140
 |байракхан шоралла                  = 100
  |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =14 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =56 |lon_sec =19 
  |CoordAddon             = type:city(4986)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Жупани Истри
 |регион таблицехь                   = Истри
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 983
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 4 986
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 52
 |поштан индекс                      = 52000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Pazin
 |сайт                               = http://www.pazin.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Па́зин''' ({{lang-hr|Pazin}}, {{lang-it|Pisino}}, {{lang-de|Mitterburg}}) — [[Хорвати]]н гӀала. Бахархойн дукхалла 4 986 адам (2001).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3q2z91lcrsp0k7f4ld6nqv43q7tbnnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубровник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17207</id>
    <revision>
      <id>26545055</id>
      <parentid>25953021</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="qk6l83wyvaoru7fgzo4xayzjducr1al" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Дубровник
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Dubrovnik}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Dubrovnik grb.svg
 |байракх                            = St. Blaise - National Flag of the Ragusan Republic.png
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_deg =42 |lat_min =39 |lat_sec =
  |lon_deg =18 |lon_min =4 |lon_sec =
  |CoordAddon = type:city
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Дубровницко-Неретванскан жупани{{!}}Дубровнико-Неретванскан
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 43 770
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = Хорваташ — 88,39%
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 20
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 20 000
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Dubrovnik
 |сайт                               = http://www.dubrovnik.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}{{Дерригдуьненан тӀаьхьало|95}}
'''Дубро́вник''' ({{lang-hr|Dubrovnik}}, шира цӀе {{lang-la|Ragusa}} — '''Рагу́за''') — [[Хорвати]]н [[Далмаци]], олучу махкара гӀала иза ю [[Адриатикин хӀорд]]ан йистехь, [[Дубровнико-Неретванскан жупани]]н административан центр. ГӀалин бахархойн дукхалла — 43 770 адам. (2001).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qk6l83wyvaoru7fgzo4xayzjducr1al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаковец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17208</id>
    <revision>
      <id>26545075</id>
      <parentid>26469035</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хорвати]]; тӀетоьхна [[Категори:Хорватин гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3778" sha1="czfevsvcwidncjf1uaxbh0ovhc4l9a3" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала 
 |нохчийн цӀе                        = Чаковец
 |шен цӀе                            = {{lang-hr|Čakovec}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Хорвати
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Cakovec grb.JPG
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =16 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(15790)_region:HR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Жупани
 |регион                             = Меджимурин жупани
 |регион таблицехь                   = 
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = 
 |кӀошт таблицехь                    = 
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1328
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 1579
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 156
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 15 790
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +1
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = +385 40
 |поштан индекс                      = 40000
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = ČK
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Čakovec
 |сайт                               = http://www.cakovec.hr/
 |сайтан мотт                        = hr
}}'''Ча́ковец''' ({{lang-hr|Čakovec}}) — [[Хорвати]]н гӀала, [[Меджимурин жупани]]н административан центр. Бахархойн дукхалла — 15 790 адам ([[2001]]).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Хорватин гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>czfevsvcwidncjf1uaxbh0ovhc4l9a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тырныауз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17373</id>
    <revision>
      <id>26545150</id>
      <parentid>26427075</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="90zyzxjf6hqbclfrdbyj7kjendefwpj" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Тырныауз
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_deg = 43 |lat_min = 24 |lat_sec = 
  |lon_deg = 42 |lon_min = 55 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(20104)_region:RU
  |CoordScale = 200000
 |пачхьалкхан картин барам          = 
 |регионан картин барам             = 
 |кӀоштан картин барам              = 
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = ГӀебартойн-Балкхаройчоь
 |регион таблицехь                   = ГӀебартойн-Балкхаройчоь
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = Эльбрусан кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Эльбрусан кӀошт{{!}}Эльбрусан кӀошт
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |йукъаралла                          = 
 |йукъаралла таблицехь                = 
 |йукъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 1934
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = Герхожан, Нижний Баксан
 |статус йелла терахь                 = 1955
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 1100
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 
 |бахархой ларар шо                  = 
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                      = 86638
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 83248501
 |категори Commons чохь              = Tyrnyauz
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                        = 
}}'''Тырныа́уз''' ({{lang-krc|Тырныаўуз}}, {{lang-kbd|Къруукъуэ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://habze.info/publ/cherkesskaja_toponimika/1-1-0-65|title=Черкесская топонимика - ХАБЗЭ|accessdate=2013-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314020433/http://habze.info/publ/cherkesskaja_toponimika/1-1-0-65|archivedate=2014-03-14}}&lt;/ref&gt;}}) — [[Росси]]н гӀала, [[ГӀебартойн-Балкхаройчоь]] [[Эльбрусан кӀошт]]ан [[административан центр]] .

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{ГӀебартойн-Балкхаройчоь}}

[[Категори:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>90zyzxjf6hqbclfrdbyj7kjendefwpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ткварчели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18001</id>
    <revision>
      <id>26545049</id>
      <parentid>26415684</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7395" sha1="95djsa0znki0k3e5spt39di298tz4e3" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Ткварчели
 |шен цӀе                            = {{lang-ab|Тҟәарчал}}
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Гуьржийчоь
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 50|lat_sec = 57
  |lon_dir = E|lon_deg = 41|lon_min = 41|lon_sec = 00
 |CoordAddon                         = 
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 
 |регионан картин барам             = 
 |кӀоштан картин барам              = 
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Абхази
 |регион таблицехь                   = Абхази
 |кӀоштан тайпа                       = кӀошт
 |кӀошт                              = Ткуарчалин кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Ткуарчалин кӀошт
 |йукъараллин тайпа                    = 
 |йукъаралла                          = 
 |йукъаралла таблицехь                = 
 |йукъара йекъайалар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 
 |бахархой ларар шо                  = 
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +4
 |DST                                = 
 |телефонан код                      = +7 840 26ххххх
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = ABH
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                        = 
}}'''Ткварче́ли'''&lt;ref name=&quot;С2&quot;&gt;{{cite web
 |author      = 
 |authorlink  = 
 |coauthors   = 
 |date        = 
 |url         = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4893/Ткварчели
 |title       = Ткварчели
 |format      = 
 |work        = 
 |publisher   = Словарь современных географических названий. Под общей редакцией [[Котляков, Владимир Михайлович|акад. В.М. Котлякова]]. 2006
 |accessdate  = 2012-10-19
 |lang        = ru
 |description = 
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20150117040254/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4893/%D0%A2%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B8
 |archivedate = 2015-01-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:Файл:Росреестр - О наименовании НП в Абхазии и ЮО.jpg|Росреестр о наименовании города Ткварчели]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;С&quot; /&gt;, '''Ткуарча́л'''&lt;ref name=&quot;С&quot;&gt;{{cite web
 |author      = 
 |authorlink  = 
 |coauthors   = 
 |date        = 
 |url         = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4893/Ткварчели
 |title       = Ткварчели
 |format      = 
 |work        = 
 |publisher   = Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001.
 |accessdate  = 2012-10-19
 |lang        = ru
 |description = 
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20150117040254/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4893/%D0%A2%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B8
 |archivedate = 2015-01-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта Республики Абхазия 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ Конституция Республики Абхазия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321022823/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ |date=2009-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Сборник законодательных актов Республики Абхазия, выпуск 3
|оригинал       = 
|ссылка         = http://www.rrc.ge/law/dadg_1992_12_04_R.htm?lawid=719&amp;lng_3=ru
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Сухум
|издательство   = 
|год            = 1995
|том            = 
|страницы       = 94-95
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ab|Тҟәарчал}}, {{lang-ka|ტყვარჩელი}}) — ([[1942]] дуьйна.&lt;ref&gt;[http://www.govabk.org/news/government/?ELEMENT_ID=3345 Спикер Парламента Валерий Бганба поздравил жителей Города — Героя Ткуарчала с 70-летием родного города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617193325/http://www.govabk.org/news/government/?ELEMENT_ID=3345 |date=2018-06-17 }}&lt;/ref&gt;) [[Абхази]]н [[Ткуарчалин кӀошт]]ан административан центр&lt;ref&gt;[http://www.abkhaziagov.org/ru/president/press/news/detail.php?ID=13483&amp;phrase_id=33239 Городам Ткуарчал и Гудаута будет присвоено почетное звание «Город Герой»]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1033926 Абхазия провозгласила независимость победой]&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
{{Бахархой.wd||Таблица}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Гуьржийчоьнан гӀаланаш}}
{{Абхазин гӀаланаш}}

[[Категори:Гуьржийчоьнан гӀаланаш]]
[[Категори:Абхази]]


{{Abkhazia-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>95djsa0znki0k3e5spt39di298tz4e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туркой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18217</id>
    <revision>
      <id>26545144</id>
      <parentid>26181457</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8757" sha1="e0n4zumxtoqbtbi63m555kwle1te1qn" xml:space="preserve">{{Къам
 |цӀе                 = Туркой
 |сурт                = [[Файл:Turks collage.png|250px]]
 |шоралла             = 
 |куьг                = 
 |шен цӀе = Türkler
 |дукхалла         = 60 000 000
 |баржар        = {{TUR}}: 55&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000—59&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|accessdate=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KONDA&quot;&gt;KONDA Research and Consultancy, [http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|accessdate=2010-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091016094137/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archivedate=2009-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=CIA|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|accessdate=2011-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-09-20 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{DEU}}: 3&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000—4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|accessdate=2010-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archivedate=2011-07-22}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn=0495810843|page=675}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{CAN}}:&amp;nbsp;190&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=92333&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=80&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225043024/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=92333&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=80&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Росси}}:&amp;nbsp; 105&amp;nbsp;058 (2010 г.)&lt;ref name=&quot;этнорф2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010]&lt;/ref&gt;, 92&amp;nbsp;415(2002)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015021714/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|archivedate=2013-10-15|access-date=2013-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{KZ}}: 97&amp;nbsp;015 (2009 г.)&lt;ref name=kz.per2009&gt;[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx |date=2012-05-01 }} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Национальный состав населения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=2011-05-11 }}.rar)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{KGZ}}:&amp;nbsp;39&amp;nbsp;534 (оц. 2011)&lt;ref name=&quot;Kyrgyz Census&quot;&gt;[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf National Statistical Committee of Kyrgyz Republic 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{AZE}}:&amp;nbsp; 38&amp;nbsp;000 (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan: 2009 census|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014173636/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|archivedate=2013-10-14|access-date=2013-10-27}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |date=2012-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{UKR}}:&amp;nbsp;8&amp;nbsp;844(2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=100&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20 &amp;n_page=5|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{TJK}}:&amp;nbsp; 700 (2000)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php|title=Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы|author=Михаил Тульский|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131127023849/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php|archivedate=2013-11-27|access-date=2013-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{BLR}}: 469 (2009 г.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ|publisher=belstat.gov.by|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNNIkIs|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf |date=2010-09-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{LAT}}:&amp;nbsp; 142 (ларар 2010)&lt;ref name=&quot;Национальности Латвии 2010&quot;&gt;[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf Распределение населения Латвии по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722161711/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2011-07-22 }} {{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |дIадйалла къам       = 
 |архкультура         = 
 |мотт                = 
 |раса                = 
 |дин                 = 
 |гергар              = 
 |йукъабоьду           = 
 |царна йукъабоьду     = 
 |схьабалар           = 
}}'''Туркой''' ({{lang-tr|Türkler}}, ''Türk'') — [[туьркаш|туьркийн мотт]] буьйцу къам, [[Туркойчоь]]нан бахархой. Цера дукхалла — 60 млн стаг&lt;ref&gt;[http://www.rusnations.ru/etnos/turki/ «Лица России» — этносы и народы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916212723/http://www.rusnations.ru/etnos/turki/ |date=2013-09-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Туьркийн къаьмнаш}}

[[Категори:Къаьмнаш]]


{{Ethno-stub}}</text>
      <sha1>e0n4zumxtoqbtbi63m555kwle1te1qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТӀиндой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18249</id>
    <revision>
      <id>26545156</id>
      <parentid>26182388</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2912" sha1="hjl9oa5dw1yid1bbci9pid0909mzm4z" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=май 2015}}
{{Къам
 |цӀе                 = Тlиндой
 |сурт                =Тиндинцы (Идарайи).jpg 
 |шоралла             = 
 |куьг                = 
 |шен цӀе = 
 |дукхалла         = 4,000 — 6,500 (ларар) 
 |баржар        = {{Байракх/2|Росси}}: 635 (2002 ш.)
я 4,000 — 6,500 (ларар)
* {{Байракх/2|ДегӀаста}}: 33 (2002 ш.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=31|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России (Респ.Дагестан)|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150116020558/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=31|archivedate=2015-01-16|access-date=2013-10-28}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; я 4,000 — 6,500 (ларар)
**[[ЦӀумадан кӀошт]]: 4,000 (ларар)&lt;ref name=&quot;Цумадинский район&quot;&gt;[http://president.e-dag.ru/map/15/ Цумадинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424065802/http://president.e-dag.ru/map/15/ |date=2012-04-24 }}&lt;/ref&gt;
{{Байракх/2|Беларусь}}:&amp;nbsp; 2 (2009 ш.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ|publisher=belstat.gov.by|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120404121407/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|archivedate=2012-04-04|access-date=2013-10-28}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf |date=2010-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |дIадйалла къам       = 
 |архкультура         = 
 |мотт                = 
 |раса                = 
 |дин                 = 
 |гергар              = 
 |йукъабоьду           = 
 |царна йукъабоьду     = 
 |схьабалар           = 
}}'''Тlиндой''' ({{Lang-tin|идарайи}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://bigenc.ru/b/tindinsko-russkii-slovar-dfc4a7|автор=П. Т. Магомедова|заглавие=Тиндинско-русский словарь|год=2003|место=Махачкала|страницы=15|страниц=618}}&lt;/ref&gt;) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 4,000 стаг.
[[Файл:Frauen in Tindi.jpg|300px|мини|ТӀиндара маьхкарий]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Вайнеха-ДегӀастана къаьмнаш}}

[[Категори:Къаьмнаш]]


{{Ethno-stub}}</text>
      <sha1>hjl9oa5dw1yid1bbci9pid0909mzm4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узбекаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18331</id>
    <revision>
      <id>26545161</id>
      <parentid>26183021</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17061" sha1="jxnt8rxe7co132gw42utskgufqxskg6" xml:space="preserve">{{Къам
 |цӀе                 = Узбекаш
 |сурт                = {{image array|perrow=5|width=60|height=70
| image3  =| caption3 = [[Махмуд Газневи]]&lt;ref&gt;Грум-Гржимайло Г. Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Том 2. Ленинград, 1926, стр. 391.&lt;/ref&gt;
| image4  =| caption4 = [[Улугбек]]&lt;ref&gt;http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ulugh+Beg&lt;blockquote&gt;(also Ulugh Beg; real name, Muhammad Taragay). Born Mar. 22, 1394; died Oct. 27, 1449. Uzbek astronomer and mathematician.&lt;/blockquote&gt;.&lt;/ref&gt;
| image5  = Abdulxair.jpg| caption5 = [[Абулхайр-хан (Узбекское ханство)‎|Абулхайр-хан]]&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/2406/Abul-Khayr-Khan Abu'l-Khayr Khan | biography - Uzbek ruler | Encyclopedia Britannica&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/45598 Абулхайр&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/3255/%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%80 Абулхайр&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61018/%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%80 Абулхайр (узбекский хан)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| image6  = Alisher_Navoiy%27s_Portrait.jpg| caption6 = [[Алишер Навои]]&lt;ref&gt;http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Navoi,+Nizamaddin+Mir+Alisher&lt;blockquote&gt;(Nizam al-Din Mir Ali Shir Navai). Born Feb. 9, 1441, in Herat; died there Jan. 3, 1501. Uzbek poet, thinker, and statesman.&lt;/blockquote&gt;.&lt;/ref&gt;
| image7  = Idealized portrait of Babur (1483-1530), painted in 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg| caption7 = [[Бабур]]&lt;ref&gt;http://liv.piramidin.com/belas/Doil/soprikosnoweniie.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025648/http://liv.piramidin.com/belas/Doil/soprikosnoweniie.htm |date=2016-03-04 }} &lt;blockquote&gt;Занятно порою поразмышлять о людях, что жили в одну эпоху, сыграли заглавные роли на одних подмостках, в одной жизненной пьесе, и при этом не только не встретились, но даже и не знали о существовании друг друга. Только представьте: Великий Могол Бабур [Захиреддин Мухаммед Бабур (1483–1530) — великий узбекский поэт, а также падишах Индии, основатель государства Великих Моголов, потомок Тимура (Тамерлана), в 1526–27 гг. завоевал большую часть Северной Индии.&lt;/blockquote&gt;.&lt;/ref&gt;
| image8  = Shaybani.jpg| caption8 = [[Мухаммед Шейбани]]
| image9 = Abdullah_Khan_Uzbek_II_slicing_melons.jpg| caption9 = [[Абдулла-хан II]]
| image10 =| caption10 = [[Бедиль]]&lt;ref&gt;Allworth Edward, The modern Uzbeks from the fourteenth century to the present: a cultural history, Hoover Press, 1990, p.74 &lt;blockquote&gt;His family in Putna (Azimabad) was descended from Uzbeks who had evidently migrated to Hindustan much earlier&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/556016/South-Asian-arts/65196/Persian?anchor=ref532393 &lt;blockquote&gt;The greatest poet of the Indian style, however, was ʿAbdul Qādir Bēdil, born in 1644 in Patna, of Uzbek descent&lt;/blockquote&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.virtualafghans.com/culture/poetry/bedil/ Mirza Abdul-Qader Bedil biography and peoetry]&lt;/ref&gt;
| image11 =| caption11 = [[Надира]] |
| image12 = Imamquli-khan.jpg| caption12 = [[Имамкули-хан]]
| image13 = Prokudin-Gorskii-19.jpg| caption13 = [[Сейид Алим-хан]]
| image14 = Photograph of Mahmud Khoja Behbudiy.jpg| caption14 = [[Бехбуди, Махмуд Ходжа|Бехбуди]]
| image15 =| caption15 = [[Фитрат, Абдурауф|Aбдурауф Фитрат]]
| image16 = Stamps of Uzbekistan, 2004-07.jpg| caption16 = [[Кадыри, Абдулла|Абдулла Кадыри]]
| image17 = Hamza_Niyazi.jpg| caption17 = [[Ниязи, Хамза Хакимзаде|Хамза]]
| image18 = Stamps of Uzbekistan,_2003-24_(cropped).jpg| caption18 = [[Гафур Гулям]]
| image19 = Olimjon_Hamid.jpg| caption19 = [[Хамид Алимджан]]
| image20 = %D0%97%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%8F.jpg| caption20 = [[Зульфия (поэтесса)|Зульфия]]
| image21 = Islam_karimov.jpg| caption21 = [[Каримов, Ислам Абдуганиевич|Ислам Каримов]]
| image25 = Alisher_Usmanov_podium_2013_Fencing_WCH_SMS-IN_t204812.jpg| caption25 = [[Усманов, Алишер Бурханович|Алишер Усманов]]
| image26 = Abdul_Rashid_Dostum_VOA_Jan_22_2002_retouched.jpg| caption26 = [[Дустум, Абдул-Рашид|Абдул-Рашид Дустум]]
| image27 = Sylvia_Nasar_-_Flickr_-_Knight_Foundation.jpg| caption27 = [[Назар, Сильвия|Сильвия Назар]]
| image28 =| caption28 = [[Султанов, Алексей Файзуллаевич|Алексей Султанов]]
| image29 = Sharipov.jpg| caption29 = [[Шарипов, Салижан Шакирович|Салижан Шарипов]]
| image30 = RKasimdzhanov12.jpg| caption30 = [[Касымджанов, Рустам Машрукович|Рустам Касымджанов]]
| image31 = Rashvan_Irmatov.jpg| caption31 = [[Ирматов, Равшан Сайфиддинович|Равшан Ирматов]]
| image32 = Rayhon_G%CA%BBaniyeva_in_2012.jpg| caption32 = [[Ганиева, Райхон Отабековна|Райхон Ганиева]]
| image33 = Shahzoda_in_2012.jpg| caption33 = [[Шахзода]]
| image34 = Iroda_Tulyaganova_1.jpg| caption34 = [[Туляганова, Ирода Батыровна|Ирода Туляганова]]
| image35 = Odil_Ahmedov_2013.jpg| caption35 = [[Ахмедов, Одил Алимжанович|Одил Ахмедов]]
| image36 =| caption36 = [[Мадазимов, Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]]
| image37 =| caption37 = [[Рахмонов, Уринбой Рахмонбердиевич|Уринбой Рахмонов]]
}}
 |шоралла             = 310
 |куьг                = 
 |дукхалла         = 27 - 29 млн.
 |баржар        = {{Байракх/2|Узбекистан}}: ок. 22 - 23 млн.&lt;ref&gt;При использовании официальной оценки доли узбеков в населении страны [http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_ru.pdf 81,7 %] и официальной оценки численности населения Узбекистана в размере 28 млн чел. общая численность узбеков составит ок. 22,9 млн чел.; при использовании оценки ЦРУ доли узбеков в размере 80 % и общей численности населения Узбекистана 27,7 млн чел.[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |date=2019-01-05 }} численность узбеков составит ок. 22,2 мл. чел.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|ОвхӀан}}: ок. 1,5 — 2,7 млн.&lt;ref&gt;При использовании афганской  оценки численности населения на 2010 год при размере ~ 25,7 млн жит. и минимальной из оценок доли узбеков в населении страны (6 %) их общая численность составит ок. 1,5 млн чел., при использовании оценок численности населения Афганистана, которые приводят ЦРУ и ООН (ок. 29,1 млн жит. на 2010 г.) и максимальной из оценок доли узбеков в населении страны (9,2 %) их численность составит ок. 2,7 млн чел., см. [[Узбеки в Афганистане]].&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Таджикистан}}: 1,210,236&lt;ref name=CIA-Tajikistan&gt;{{cite web|author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html |date=2007-06-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Байракх/2|ГӀиргӀазойчоь}}: 796 300&lt;ref name=&quot;Kir&quot;&gt;[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Национальный состав населения (оценка 1 января 2012 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Кхазакхстан}}: 493 721 ([[2012]])&lt;ref name=&quot;Каз2012&quot;&gt;[http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar |date=2012-11-15 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Туркмени}}: ок. 250 000&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |date=2007-06-12 }} оценивает долю узбеков в размере 5 % (2003 г.), а численность населения Туркмении на 2010 г. в размере 4,94 млн, что даёт ок. 250 тыс. узбеков в Туркмении.&lt;/ref&gt;—500 000&lt;ref name=&quot;Turk&quot;&gt;Согласно переписям населения доля узбеков в населении Туркмении возрастала (1970 — 8,3 %, 1979 — 8,5 %, 1989 — 9,0 %, 1995 — 9,2 %). Однако уже в 2001 г. прежний президент страны [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|С. Ниязов]] назвал цифру [http://www.demoscope.ru/weekly/037/evro010.php всего 3 % узбеков]. Одновременно возникли трудности с объективной оценкой численности населения Туркмении: С.Ниязов прогнозировал 9 млн жителей на 2009 г., тогда как [[Бюро переписи населения США|Бюро Переписей США]] (чьи данные использует [[ЦРУ]]), считая официальные оценки численности населения сильно завышенными, прогнозировало лишь 4,9 млн жит. на эту же дату. ООН оценивает численность населения страны в 2009 г. в размере 5,1 млн жит.[http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/barom02.php#3]. Современное руководство Туркмении до настоящего времени не опубликовало иной оценки численности населения, однако в представленном Туркменией докладе для ООН фигурирует цифра 5,4 млн жит. на конец 2006 г.([http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G08/156/64/PDF/G0815664.pdf?OpenElement Национальный доклад, представленный в соответствии с пунктом 15 A) Приложения к Резолюции 5/1 Совета по правам человека. Туркменистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002101928/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G08/156/64/PDF/G0815664.pdf?OpenElement |date=2013-10-02 }}). Если исходить из сохранения доли узбеков в населении страны, зафиксированной переписью 1995 г., а также населения страны в размере ок. 5 — 5,5 млн жит., численность узбеков составит ок. 460—510 тыс. чел.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Росси}}: 289 — 300 эзар([[2010]])&lt;ref name=&quot;perepis&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&amp;docid=10715289081463|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026071812/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&amp;docid=10715289081463|archivedate=2009-10-26}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Пакистан}}: 70 000&lt;ref&gt;Rhoda Margesson (January 26, 2007). [http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf «Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects» p.7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112042154/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf |date=2021-01-12 }}. Report RL33851, [[Congressional Research Service]].&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Туркойчоь}}: ок. 50 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yangidunyo.com/?p=4701|title=Yangi Dunyo|accessdate=2013-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719112403/http://yangidunyo.com/?p=4701|archivedate=2014-07-19}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719112403/http://yangidunyo.com/?p=4701 |date=2014-07-19 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|АЦШ}}: ок. 20 000&lt;ref&gt;[http://www.12.uz/ru/news/show/comments/4299/ Новое исследование: Американские узбеки&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Украина}}: ок. 12 353&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=100&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20&amp;n_page=6 Всеукраїнський перепис населення 2001 | English version | Results | Nationality and citizenship | The distribution of the population by nationality and mother tongue | Selection:&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Цийн Халкъан Республика}}: 12 370 (ларар 2000 ш.)&lt;ref&gt;[http://www.china-voyage.com/2010/04/uzbeki/ Узбеки | Всё о Китае&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Беларусь}}: 1 593 (ларар 2009 ш.)&lt;ref name=&quot;belstat.gov.by&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Итоги переписи населения Беларуси 2009 г. Национальный состав.]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Байракх/2|Латви}}:&amp;nbsp; 339 (ларар 2011)&lt;ref name=&quot;Национальности Латвии 2010&quot;&gt;[http://data.csb.gov.lv/Dialog/Saveshow.asp База данных предварительных результатов переписи населения Латвии 2011 года]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |дIадйалла къам       = 
 |архкультура         = 
 |мотт                = 
 |раса                = 
 |дин                 = 
 |гергар              = 
 |йукъабоьду           = 
 |царна йукъабоьду     = 
 |схьабалар           = 
}}'''Узбекаш''' ({{lang-uz|цхьа. Ўзбек, дукха. Ўзбеклар; O’zbek, O’zbeklar}}) — [[Туьркийн меттанаш|туьркийн мотт]] буьйцу [[къам]]. Дукху берш Ӏаш бу [[Узбекистан]]ехь. Цера дукхалла 27 - 29 млн. адам.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Туьркийн къаьмнаш}}

[[Категори:Къаьмнаш]]


{{Ethno-stub}}</text>
      <sha1>jxnt8rxe7co132gw42utskgufqxskg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хертогенбос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74718</id>
    <revision>
      <id>26545041</id>
      <parentid>26544811</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2627" sha1="mt91uyvslbjy30peuby28yjg13z7mn7" xml:space="preserve">{{НБМ
|статус                      = ГӀала
|нохчийн цӀе                 = Хертогенбо́с
|шен цӀе                     = {{lang-nl|’s-Hertogenbosch}}
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Нидерландаш
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|областан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регионан тайпа              = 
|регион                      = Къилбаседа Брабант
|регион таблицехь            = Къилбаседа Брабант
|кӀоштан тайпа               = 
|кӀошт                       =
|кӀошт таблицехь             = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 
|бахархой ларар шо           = 
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}
'''Хертогенбо́с''' ({{lang-nl|’s-Hertogenbosch}} {{IPA|[ˌsɛrtoˑɣə(n)ˈbɔs]}}, къамелан вариант: {{lang-nl|Den Bosch}} {{IPA|[dɛmˈbɔs]}}; {{lang-la|Silva Ducis}} — «герцогийн хьуьн»;) — [[Нидерландаш]]кара гӀала а йукъаралла а, [[Къилбаседа Брабант]] олучу провинцин [[административан центр]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Къилбаседера Брабант]]
[[Категори:Нидерландашан гӀаланаш]]


{{netherlands-geo-stub}}</text>
      <sha1>mt91uyvslbjy30peuby28yjg13z7mn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Исландин йукъараллаш</title>
    <ns>10</ns>
    <id>82586</id>
    <revision>
      <id>26545050</id>
      <parentid>7942124</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="45ez5ofmr6vcjv33tg7vtkculxk0y6r" xml:space="preserve">{{Навигацин таблица
|цӀе    = Исландин йукъараллаш
|корта   = [[Исланди]]н [[Исландин административан йекъайалар|йукъараллаш]] [[Image:Flag of Iceland.svg|20px|Исландин байракх]]
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|могӀанийн_тоба = hlist

| корта1   = [[Вестюрланд]]
| могӀам1   =
* [[Акранескёйпстадюр]]
* [[Боргарбиггд]]
* [[Далабиггд]]
* [[Грюндарфьярдарбайр]]
* [[Скоррадальсхреппюр]]
* [[Снайфелльсбайр]]
* [[Стиккисхоульмсбайр]]
* [[Хвальфьярдарсвейт]]
* [[Эйя-ог-Миклахольтсхреппюр]]

| корта2   = [[Вестфирдир]]
| могӀам2   =
* [[Аурнесхреппюр]]
* [[Болунгарвикюркёйпстадюр]]
* [[Вестюрбиггд]]
* [[Исафьярдарбайр]]
* [[Кальдрананесхреппюр]]
* [[Рейкхоулахреппюр]]
* [[Страндабиггд]]
* [[Судавикюрхреппюр]]
* [[Таулькнафьярдархреппюр]]

| корта3   = [[Нордюрланд-Вестра]]
| могӀам3   =
* [[Скагабиггд]]
* [[Скагастрёнд (йукъаралла)|Скагастрёнд]]
* [[Скагафьордюр]]
* [[Хунатинг-Вестра]]
* [[Хунабиггд]]

| корта4   = [[Нордюрланд-Эйстра]]
| могӀам4   =
* [[Акюрейрарбайр]]
* [[Дальвикюрбиггд]]
* [[Гритюбаккахреппюр]]
* [[Лаунганесбиггд]]
* [[Нордюртинг]]
* [[Скутюстадахреппюр]]
* [[Свальдбардсстрандархреппюр]]
* [[Фьядлабиггд]]
* [[Хёграусвейт]]
* [[Тьёрнесхреппюр]]
* [[Тингейярсвейт]]
* [[Эйяфьярдарсвейт]]

| корта5   = [[Эйстюрланд]]
| могӀам5   =
* [[Фьярдабиггд]]
* [[Фльоутсдальсхреппюр]]
* [[Мулатинг]]
* [[Вопнафьярдархреппюр]]

| корта6   = [[Сюдюрланд]]
| могӀам6   =
* [[Аурборг]]
* [[Аусахреппюр]]
* [[Блаускоугабиггд]]
* [[Вестманнаэйябайр]]
* [[Гримснес-ог-Грапнингсхреппюр]]
* [[Мирдальсхреппюр]]
* [[Раунгауртинг-Эйстра]]
* [[Раунгауртинг-Итра]]
* [[Скафтаурхреппюр]]
* [[Скейда-ог-Гнупверьяхреппюр]]
* [[Флоуахреппюр]]
* [[Хверагердисбайр]]
* [[Ходнафьордюр (йукъаралла)|Хорнафьордюр]]
* [[Хрюнаманнахреппюр]]
* [[Эльвюс]]

| корта7   = [[Сюдюрнес]]
| могӀам7   =
* [[Гриндавикюрбайр]]
* [[Рейкьянесбайр]]
* [[Сюдюрнесьябайр]]
* [[Вогар (йукъаралла)|Вогар]]

| корта8   = [[Хёвюдборгарсвайдид]]
| могӀам8   =
* [[Гардабайр]]
* [[Хабнарфьярдаркёйпстадир]]
* [[Кьоусархреппюр]]
* [[Коупавогсбайр]]
* [[Мосфедльсбайр]]
* [[Рейкьявикюрборг]]
* [[Сельтьяднарнесбайр]]

|лахахь =
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Исландин географи|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>45ez5ofmr6vcjv33tg7vtkculxk0y6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545051</id>
      <parentid>26545050</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="jh556e24ot4zplajq44vf2on80qbpl1" xml:space="preserve">{{Навигацин таблица
|цӀе    = Исландин йукъараллаш
|корта   = [[Исланди]]н [[Исландин административан йекъайалар|йукъараллаш]] [[Image:Flag of Iceland.svg|20px|Исландин байракх]]
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|могӀанийн_тоба = hlist

| корта1   = [[Вестюрланд]]
| могӀам1   =
* [[Акранескёйпстадюр]]
* [[Боргарбиггд]]
* [[Далабиггд]]
* [[Грюндарфьярдарбайр]]
* [[Скоррадалъсхреппур]]
* [[Снайфелльсбайр]]
* [[Стиккисхоульмсбайр]]
* [[Хвальфьордарсвейт]]
* [[Эйя а, Миклахольтсхреппюр а]]

| корта2   = [[Вестфирдир]]
| могӀам2   =
* [[Аурнесхреппюр]]
* [[Болунгарвикюркёйпстадюр]]
* [[Вестюрбиггд]]
* [[Исафьярдарбайр]]
* [[Кальдрананесхреппюр]]
* [[Рейкхоулахреппюр]]
* [[Страндабиггд]]
* [[Судавикюрхреппюр]]
* [[Таулкнафьярдархреппюр]]

| корта3   = [[Нордюрланд-Вестра]]
| могӀам3   =
* [[Скагабиггд]]
* [[Скагастрёнд (йукъаралла)|Скагастрёнд]]
* [[Скагафьордюр]]
* [[Хунатинг-Вестра]]
* [[Хунабиггд]]

| корта4   = [[Нордюрланд-Эйстра]]
| могӀам4   =
* [[Акюрейрарбайр]]
* [[Дальвикюрбиггд]]
* [[Гритюбаккахреппюр]]
* [[Лаунганесбиггд]]
* [[Нордюртинг]]
* [[Скутюстадахреппюр]]
* [[Свальдбардсстрандархреппюр]]
* [[Фьядлабиггд]]
* [[Хёграусвейт]]
* [[Тьёрнесхреппюр]]
* [[Тингейярсвейт]]
* [[Эйяфьярдарсвейт]]

| корта5   = [[Эйстюрланд]]
| могӀам5   =
* [[Фьярдабиггд]]
* [[Фльоутсдальсхреппюр]]
* [[Мулатинг]]
* [[Вопнафьярдархреппюр]]

| корта6   = [[Сюдюрланд]]
| могӀам6   =
* [[Аурборг]]
* [[Аусахреппюр]]
* [[Блаускоугабиггд]]
* [[Вестманнаэйябайр]]
* [[Гримснес-ог-Грапнингсхреппюр]]
* [[Мирдальсхреппюр]]
* [[Раунгауртинг-Эйстра]]
* [[Раунгауртинг-Итра]]
* [[Скафтаурхреппюр]]
* [[Скейда-ог-Гнупверьяхреппюр]]
* [[Флоуахреппюр]]
* [[Хверагердисбайр]]
* [[Ходнафьордюр (йукъаралла)|Хорнафьордюр]]
* [[Хрюнаманнахреппюр]]
* [[Эльвюс]]

| корта7   = [[Сюдюрнес]]
| могӀам7   =
* [[Гриндавикюрбайр]]
* [[Рейкьянесбайр]]
* [[Сюдюрнесьябайр]]
* [[Вогар (йукъаралла)|Вогар]]

| корта8   = [[Хёвюдборгарсвайдид]]
| могӀам8   =
* [[Гардабайр]]
* [[Хабнарфьярдаркёйпстадир]]
* [[Кьоусархреппюр]]
* [[Коупавогсбайр]]
* [[Мосфедльсбайр]]
* [[Рейкьявикюрборг]]
* [[Сельтьяднарнесбайр]]

|лахахь =
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Исландин географи|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jh556e24ot4zplajq44vf2on80qbpl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тунжайн овл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98244</id>
    <revision>
      <id>26545134</id>
      <parentid>26425079</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6371" sha1="rcgzgsz37vmn8y5tkje3javrne3zrra" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=июнь 2015}}
{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = Тунжайн овл 
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_deg = 42.727656
  |lon_deg = 46.048118
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = ЧӀебарлойн кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = ЧӀебарлойн кӀошт{{!}}ЧӀебарлойн
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = Макажан йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = Макажан йуьртан меттиг{{!}}Макажан
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 15&lt;ref&gt;[http://www.adminvedeno.ru/naselenie.html Население  Веденского  района  на  01.01 2010г. Чеченской Республики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191008075718/http://www.adminvedeno.ru/naselenie.html |date=2019-10-08 }}&lt;/ref&gt;
 |бахархой ларар шо                  = 2010
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 366330
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96204828005
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
}}
'''Тунжайн овл{{sfn|Сулейманов|2006|с=251}}''' — [[Нохчийчоь]]нан [[ЧӀебарлойн кӀошт]]ара эвла.

Иза йу Макажан йуьртан меттиган административан центр&lt;ref name=&quot;chechen.vybory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133472.rtf?vrn=4204001133472|title=Закон Чеченской республики № 14-РЗ от 20.02.09|format=doc|description=Об образовании муниципального образования Веденский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|accessdate=2009-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928163452/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133472.rtf?vrn=4204001133472|archivedate=2013-09-28}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928163452/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133472.rtf?vrn=4204001133472 |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://ocato.ru/okato.php?code=96204828&amp;vid=2 Сельские населенные пункты Макажойской сельской Администрации (Веденский район)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129063249/http://www.ocato.ru/okato.php?code=96204828&amp;vid=2 |date=2012-01-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
== Литература ==
* {{книга
 | автор         = [[Сулейманов, Ахьмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]]
 | заглавие      = Топонимия Чечни
 | ссылка        = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&amp;dq=%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F+%D1%87%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+2006&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA
 | место         = Грозный
 | издательство  = ГУП &quot;Книжное издательство&quot;
 | год           = 2006
 | тираж         = 5000
 | страниц       = 711
 | isbn          = 598896002-2
 | ref           = Сулейманов
}}
{{ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rcgzgsz37vmn8y5tkje3javrne3zrra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теркан область</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104535</id>
    <revision>
      <id>26545029</id>
      <parentid>11599782</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18495" sha1="rdougwdqzjd7jvfxe06uqrxxmzee6x2" xml:space="preserve">{{Россин империн административан дакъа
|цӀе= Теркан область
|статус = область
|Герб = Coat of Arms of Terek oblast (Russian empire).png
|карта = 
|юкъ= БуритӀе
|кхоьллина= {{oldStyleDate3|8.02.1860}}
|дӀаяьккхина    = [[1921]] шеран [[4 апрель]]
|майда= 60 868,9 [[верста|вёрст]]²
|бахархой= 933 936&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=68|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911162403/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=68|archivedate=2017-09-11|access-date=2017-09-02}}&lt;/ref&gt;
|шо бахархой = 1897
|хьалхо = Теркан гIазакхийн эскар
|тӀехьа= Ламанхойн АССР
|п2 = Теркан губерни
}}

'''Те́ркан о́бласть''' — 1860—1920 шерашкахь [[Россин импери]]н административан дакъа хилла.

Административан центр — гӀ. [[БуритӀе]].

== Географи ==
Областо дӀалаьцна хила [[Кума]] хи тӀера [[ГӀой-хи]] тӀекхаччалц, [[Терк]] тӀера  [[Коьрта Кавказан дукъ]] тӀекхаччалц мохк&lt;ref&gt;''[[Силаев, Николай Юрьевич|Силаев Н. Ю.]]'' Миграционная политика Российского правительства на Северном Кавказе во второй половине XIX века: практика и результаты. // Вестник Московского университета. 2002. — Сер. 8. История. — № 3 — C. 73—91.&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
&lt;!-- [[Файл:Терская область из Бенке.jpg|thumb|295px|Герб области c оф.описанием, утверждённый [[Александр II|Александром II]] ([[1873]])]]

С [[1860]] г. — административано-территориальная единица [[Российская империя|России]] (создана по указу императора [[Александр II|Александра II]], положение об управлении областью утверждено в 1862 году). В состав области входили восемь округов: Нальчикский, [[Хасавюртовский округ|Кумыкский]], Осетинский, [[Ингушский округ|Ингушский]], Нагорный, Ичкеринский, Чеченский и Аргунский.&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book9937/#page/502/mode/1up Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе. Том XXXVII. Отделение 1. 1862 г., закон № 38326]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''[[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]]'' Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1974.&lt;/ref&gt;

29 ноября 1866 года заштатный город [[Моздок]] отчислен от [[Ставропольская губерния|Ставропольской губернии]] к Терской области&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180 Хроника административано-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополья с 1785 года по настоящее время]&lt;/ref&gt;.

9 декабря 1867 года город [[Кизляр]] с частью уезда отчислен от [[Ставропольская губерния|Ставропольской губернии]] к Терской области&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

В 1868 году от [[Ставропольская губерния|Ставропольской губернии]] к Терской области отчислен заштатный город [[Георгиевск]]&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

В 1870 году в Терской области были проведены административаные преобразования. В частности, Осетинский и Ингушский округа были объединены в один Владикавказский округ. Округа были разделены на участки.

Областное правление открыто {{сс3|1.01.1871}} (указ [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] от {{сс3|30.12.1869}}). {{сс3|1.07.1886}} область преобразована и передана в ведение [[Военное министерство Российской империи|Военного министерства]] согласно высочайшему указу [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] {{сс3|21.03.1886}} года.

В 1882 году Пятигорский округ разделен на два — Пятигорский и Нальчикский. КМВ вошли в состав Пятигорского округа с центром в Пятигорске&lt;ref&gt;Газета «Пятигорская правда». 23 января 2014 года. № 11 (7986)&lt;/ref&gt;.

В 1888 году было реформировано военно-народное управление, Терская область была разделена на три отдела — Кизлярский, Пятигорский и Сунженский, и четыре округа: Нальчикский, Владикавказский, Грозненский и Хасав-Юртовский. В 1905 году Сунженский отдел, в котором проживали казаки и ингуши, был временно разделён на Сунженский казачий округ и на Ингушский (Назрановский) округ, в 1909 году Ингушский и Сунженский округа были официально разделены&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

В марте [[1920 год]]а Терская область была ликвидирована. [[20 января]] [[1921]] на территории бывшей Терской области были образованы [[Горская АССР]] и [[Терская губерния]]. В состав Горской АССР первоначально входило 8 округов (Балкарский, Ингушский, Сунженский, Дигорский, Кабардинский, Чеченский, Осетинский и Карачаевский) и 2 автономных города — Владикавказ и Грозный. В 1922 году Дигорский округ вошёл в состав Осетинского. В дальнейшем из Горской АССР вышли автономные округа (преобразованные затем в автономные области): [[Кабардино-Балкария|Кабардинский]] ([[1 сентября]] [[1921]]), [[Карачаево-Черкесия|Карачаевский]] ([[12 января]] [[1922]]), [[Кабардино-Балкария|Балкарский]] ([[16 января]] [[1922]]), [[Чечня|Чеченский]] ([[30 ноября]] [[1922]]).

С конца 1922 по 1924 гг. Горская АССР представляла собой автономную республику в составе трёх округов — Осетинского, Ингушского и Сунженского. 7 июля 1924 года горская АССР была упразднена&lt;ref&gt;''[[Гиоев, Михаил Ильич|Гиоев М. И.]], [[Гойгова, Зарема Абдул-Гамидовна|Гойгова З. А.]], [[Гугов, Рашад Хусейнович|Гугов Р. Х.]], [[Улигов, Устирхан Алиевич|Улигов У. А.]]'' Победа Советов на Тереке — торжество ленинского интернационализма. / Предисл. [[Кониев, Юрий Ибрагимович|Кониева Ю. И.]] — [[Владикавказ|Орджоникидзе]]: Ир, 1983.&lt;/ref&gt;.

Помимо указанных северокавказских республик, полностью расположенных в пределах бывшей Терской области, часть её территории в настоящее время входит в [[Ставропольский край]] и [[Дагестан]].
 --&gt;

== Административан йекъайалар ==
&lt;!-- С 1888 по [[1899 год]] в состав области входило 7 округов (отделов):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Округ (отдел)
! Центр
! Площадь, &lt;br&gt; [[верста|вёрст]]²
! Население&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot; /&gt; &lt;br&gt;([[1897]]), чел.
|-
| 1
| [[Владикавказский округ]]
| [[Владикавказ]] (43 740 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4 999,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |134 947
|-
| 2
| [[Грозненский округ (Терская область)|Грозненский округ]]
| [[Грозный]] (15 564 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |7 442,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |226 035
|-
| 3
| [[Кизлярский отдел]]
| [[Кизляр]] (7 282 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |16 691,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |102 395
|-
| 4
| [[Нальчикский округ]]
| сл. [[Нальчик]] (4 809 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |10 113,3
| style=&quot;text-align:right&quot; |102 908
|-
| 5
| [[Пятигорский уезд|Пятигорский округ]]
| [[Пятигорск]] (18 440 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |10 671,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |181 481
|-
| 6
| [[Сунженский отдел]]
| ст-ца [[Сунжа (Северная Осетия)|Сунженская]] (3 456 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |6 273,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |115 370
|-
| 7
| [[Хасавюртовский округ]]
| сл. [[Хасавюрт|Хасав-Юрт]] (5 312 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4 676,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 800
|}
В [[1899 год]]у был образован [[Моздокский отдел]].

С [[1905 год]]а '''Терская область''' стала делиться на 4 отдела: [[Пятигорский уезд|Пятигорский]], [[Моздокский отдел|Моздокский]], [[Кизлярский отдел|Кизлярский]] и [[Сунженский отдел|Сунженский]] и 6 округов: [[Владикавказский округ|Владикавказский]], [[Хасавюртовский округ|Хасавюртовский]], [[Нальчикский округ|Нальчикский]], [[Грозненский округ|Грозненский]], [[Веденский округ|Веденский]] и [[Назрановский округ|Назрановский]]. Территория собственно [[Терские казаки|Терского казачьего войска]] делилась в военном отношении на 4 полковых округа — Волгский, Горско-Моздокский, Сунженско-Владикавказский и Кизляро-Гребенской, территория эта занимала около 2 009 047 га и состояла из: а) земель войскового запаса, б) общественных станичных наделов и в) пожалованных, взамен пенсии, участков офицерам и чиновникам войскового сословия.
 --&gt;

== Урхалла ==
&lt;!-- ; Начальники области
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ф. И. О.
! Титул, чин, звание
! Время замещения должности
|-
| [[Святополк-Мирский, Дмитрий Иванович|Святополк-Мирский Дмитрий Иванович]]
| князь, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1860—1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Лорис-Меликов, Михаил Тариелович|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.09.1865—17.04.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Свистунов, Александр Павлович|Свистунов Александр Павлович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;17.04.1875—26.01.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Юрковский, Евгений Корнилович|Юрковский Евгений Корнилович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;26.01.1883—17.01.1887&lt;/center&gt;
|-
| [[Смекалов, Алексей Михайлович|Смекалов Алексей Михайлович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;11.02.1887—02.02.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Каханов, Семён Васильевич|Каханов Семён Васильевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.02.1890—02.07.1899&lt;/center&gt;
|}

; Губернаторы
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ф. И. О.
! Титул, чин, звание
! Время замещения должности
|-
| [[Толстов, Сергей Евлампиевич|Толстов Сергей Евлампиевич]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;28.07.1899—10.08.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Колюбакин, Алексей Михайлович|Колюбакин Алексей Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;10.08.1905—07.12.1908&lt;/center&gt;
|-
| [[Михеев, Александр Степанович|Михеев Александр Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.12.1908—16.09.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Клеймер, Сергей Николаевич|Клеймер Сергей Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;16.09.1912—1917&lt;/center&gt;
|}

; Вице-губернатор
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ф. И. О.
! Титул, чин, звание
! Время замещения должности
|-
| [[Якобсон, Густав Христофорович|Якобсон Густав Христофорович]]
| действительный статский советник
| &lt;center&gt;08.10.1876—20.04.1888&lt;/center&gt;
|}

; Помощники начальника области
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ф. И. О.
! Титул, чин, звание
! Время замещения должности
|-
| [[Шепелев, Николай Александрович (1842)|Шепелев Николай Александрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1888—02.05.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Гунниус, Константин Карлович|Гунниус Константин Карлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;27.01.1896—03.11.1898&lt;/center&gt;
|-
| [[Коцебу-Пилар фон Пильхау, Фёдор Карлович|Коцебу-Пилар фон Пильхау Фёдор Карлович]]
| граф, генерал-майор
| &lt;center&gt;30.12.1898&lt;/center&gt;
|}
 --&gt;

== Бахархой ==
&lt;!-- Национальный состав по языку в 1897 году&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=495 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Округ
! Великорусское наречие(русские)
! [[чеченцы]]
! [[осетины]]
! [[кабардинцы]]
! [[ингуши]]
! [[украинцы]]
! [[ногайцы]]
! [[кумыки]]
! [[татары]] и &lt;br&gt;[[балкарцы]]
|-
| Область в целом
| 29,0 %
| 23,9 %
| 10,3 %
| 9,0 %
| 5,1 %
| 4,5 %
| 3,9 %
| 3,4 %
| 2,9 %
|-
| Владикавказский
| 23,1 %
| …
| 65,4 %
| …
| …
| 1,1 %
| …
| …
| …
|-
| Грозненский
| 5,7 %
| 89,5 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Кизлярский
| 52,5 %
| …
| …
| …
| …
| 4,0 %
| 30,9 %
| …
| …
|-
| Нальчикский
| 4,7 %
| …
| 2,7 %
| 62,9 %
| …
| 4,6 %
| …
| …
| 22,5 %
|-
| Пятигорский
| 67,9 %
| …
| 2,5 %
| 1,7 %
| …
| 13,8 %
| …
| …
| …
|-
| Сунженский
| 36,4 %
| 1,7 %
| …
| 13,9 %
| 40,1 %
| 3,4 %
| …
| 2,0 %
| …
|-
| Хасавюртовский
| 4,5 %
| 25,6 %
| …
| …
| …
| 1,8 %
| 5,6 %
| 36,9 %
| 1,8 %
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Округ
! [[аварцы]]
! [[армяне]]
! [[немцы]]
! [[поляки]]
! [[грузины]]
! [[туркмены]]
! [[калмыки]]
! [[персы]]
|-
| Область в целом
| 1,7 %
| 1,3 %
| 1,0 %
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Владикавказский
| …
| 1,6 %
| 1,2 %
| 1,1 %
| 2,4 %
| …
| …
| …
|-
| Грозненский
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Кизлярский
| …
| 4,6 %
| …
| …
| 1,0 %
| 1,0 %
| 1,4 %
| …
|-
| Нальчикский
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Пятигорский
| …
| 2,4 %
| 3,2 %
| …
| …
| …
| 1,2 %
| 1,4 %
|-
| Сунженский
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|-
| Хасавюртовский
| 19,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}
 --&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{кечдар}}

[[Категори:Россин импери]]</text>
      <sha1>rdougwdqzjd7jvfxe06uqrxxmzee6x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадыров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119431</id>
    <revision>
      <id>26544952</id>
      <parentid>6086761</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53415-13</username>
        <id>48301</id>
      </contributor>
      <origin>26544952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="b8fzba4ytfbxhivrgzf47ab3ya47l3u" xml:space="preserve">'''Кадыров''' — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* [[Кадыров, Ахьмад-Хьаьжи Абдулхамидович]] (1951—2004) — Нохчийн Республикин президент;
* [[Кадыров, Беслан]] (1965) — нохчийн боксёр, тренер;
* [[Кадыров, Рамзан Ахматович]] (1976) — пидорас;
{{Чолхалла}}</text>
      <sha1>b8fzba4ytfbxhivrgzf47ab3ya47l3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544971</id>
      <parentid>26544952</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53415-13|~2026-53415-13]] ([[User talk:~2026-53415-13|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:CheWikibot|CheWikibot]]</comment>
      <origin>6086761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="476" sha1="svihswjlx9b8wbrllc37bc6043qeydm" xml:space="preserve">'''Кадыров''' — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* [[Кадыров, Ахьмад-Хьаьжи Абдулхамидович]] (1951—2004) — Нохчийн Республикин президент;
* [[Кадыров, Беслан]] (1965) — нохчийн боксёр, тренер;
* [[Кадыров, Рамзан Ахматович]] (1976) — Нохчийн Республикин президент;
{{Чолхалла}}</text>
      <sha1>svihswjlx9b8wbrllc37bc6043qeydm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Дийнахь хилларг:10-5</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194503</id>
    <revision>
      <id>26544972</id>
      <parentid>11885895</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26544972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1838" sha1="r1m5f7rsny6ts95q0x9snvgamu03wl0" xml:space="preserve">[[Файл:Hasekura in Rome.JPG|right|75px|Хасекура]]
[[Дерриг дуьненан хьехархойн де]], [[Россин зуламхой лахаран белхалойн де]], [[Соьлжа-ГӀала йоьгӀна де]]
* [[610 шо|610]] — византийн императоран [[Ираклий I|Ираклийн]] [[паччахьаллин таж тиллар]].
* [[1614 шо|1614]] — Европе кхечира коьртехь «[[Хасэкура Цунэнага|дон Фелипе]]» волу [[Япон]]ера хьалхара вакилат ''(сурт тӀехь)''.
* [[1793 шо|1793]] — [[Къоман конвент]]ан декретаца йукъайаьккхина [[французийн республикин рузма]].
* [[1818 шо|1818]] — [[Соьлжа-ГӀала]] йоьгӀна.
* [[1938 шо|1938]] — [[Максим Горький|Максим Горькийн]] дӀовш тасаран бехке вина лаьцна [[Плетнёв, Дмитрий Дмитриевич|доктор Плетнёв]].
* [[1948 шо|1948]] — [[Ашхабадехь мохкбегор]]ехь велла 110&amp;nbsp;000 стаг.
* [[1962 шо|1962]] — арахецна «[[The Beatles|Битлз]]» тобан [[Love Me Do|хьалхара сингл]].
* [[1988 шо|1988]] — [[чили]]йн [[референдум]]о [[Пиночет, Аугусто|Пиночет]] дӀаваккхарна кхаж тесна.
* [[2000 шо|2000]] — [[Югослави|Югославехь]] [[Милошевич, Слободан|Милошевич Слободанан]] [[Бульдозеран революци|Ӏедал харцийна]].

&lt;noinclude&gt;
{{doc|Дийнахь хилларг/doc}}
[[Категори:Кепаш:Хиламаш деношца]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r1m5f7rsny6ts95q0x9snvgamu03wl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Lang-peo</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194705</id>
    <revision>
      <id>26545231</id>
      <parentid>1814591</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26545231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="oih68bnbires6jiu9g7oud4zyi1vb2z" xml:space="preserve">[[Шира персойн мотт|шир.-перс.]] {{lang|peo|{{{1}}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:lang-x кепаш|peo]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oih68bnbires6jiu9g7oud4zyi1vb2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сигаури, Мутусан Ильяс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196663</id>
    <revision>
      <id>26544929</id>
      <parentid>9087646</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6672" sha1="k4pdzu47bnwro0evbw4ceva099v2ple" xml:space="preserve">{{Ӏилманча
 |ЦӀе                = Сигаури, Мутусан Ильяс
 |ЦӀеран оригинал    = 
 |Сурт               = 
 |Шоралла            = 
 |Суьртах лаьцна     = 
 |Вина терахь        = 24.11.1966
 |Вина меттиг        = [[Атбасар]], [[Целиноградан область]], [[Кхазакхстан]]
 |Кхелхина терахь    = 
 |Кхелхина меттиг    = 
 |Гражданалла        =
 |Ӏилманан кхоче     = истори, филологи
 |Белхан меттиг      = 
 |Ӏилманан дарж      = Ӏилманийн кандидат
 |Ӏилманан цӀе       = истори, филологи
 |Альма-матер        = 
 |Ӏилманан куьйгалхо = 
 |Боьвзу дешархой    = 
 |Воьвзу сана        = 
 |СовгӀаташ          = 
 |Куьг               = 
 |Куьйган шоралла    = 
 |Сайт               = 
 |Викитека           = 
 |Викиларма          = &lt;!--  Category префик ЙОЦУШ--&gt;
}}'''Сигаури, Мутусан Ильяс''' (вина  [[1966 шо|1966 шеран]] [[24 ноябрь|24 ноябрехь]], [[Атбасар]] гӀ., [[Целиноградан область]], [[Кхазакхстан]]) — гӀарваьлла историк а, меттан Ӏилманча а, йукъараллин гӀуллакххо а&lt;ref&gt;[http://www.doshdu.ru/copy_of_novosti/malhiista-2013-sudba-drevneishei-istoricheskoi-oblasti-chechni Маьлхийста – судьба древнейшей исторической области Чечни.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108062745/http://www.doshdu.ru/copy_of_novosti/malhiista-2013-sudba-drevneishei-istoricheskoi-oblasti-chechni |date=2018-01-08 }}&lt;/ref&gt;. Нохчийн Республикин дешаран а, оьздангаллин а министр хилла&lt;ref name=&quot;Подберезкин А.И.&quot;&gt;Подберезкин А.И. - Чечня.doc  Чечня 1990-1991&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Большие и малые библиотеки России : справочник Надежда Викторовна Шахова, Евгений Иванович Кузьмин Izd-vo &quot;Liberei︠a︡&quot;, 1 янв. 1996 г. с. 93&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Энциклопедия Л-С&quot;&gt;{{Cite web |url=http://samlib.ru/z/zelew_a_j/znamenityechechencyiingushienciklopedijal-s.shtml |title=Знаменитые Чеченцы и Ингуши Энциклопедия Л-С |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810121143/http://samlib.ru/z/zelew_a_j/znamenityechechencyiingushienciklopedijal-s.shtml |archive-date=2020-08-10 |access-date=2018-01-07}}&lt;/ref&gt;. Филологин а&lt;ref&gt;[http://iling-ran.ru/main/node/119 Сигаури Илесс Мутусович]&lt;/ref&gt;, а историн а Ӏилманийн кандидат&lt;ref name=&quot;Лидия АНДРЕЕВА&quot;/&gt;.

== Биографи ==
Вина  [[1966 шо|1966 шеран]] [[24 ноябрь|24 ноябрехь]], [[Кхазакхстан]]ан [[Целиноградан область|Целиноградан областан]] [[Атбасар]] гӀалахь. Нохчийчоьнан ханна йолчу администрацин дешаран а, Ӏилманийн а, оьздангаллин а министр даржехь хилира&lt;ref name=&quot;Лидия АНДРЕЕВА&quot;&gt;[http://www.ug.ru/old/00.04/t29.htm Илесс Сигаури: &quot;Я отвечаю за свои слова&quot; - Лидия АНДРЕЕВА]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Подберезкин А.И.&quot;/&gt;. Ильяс ву филологин а, историн а Ӏилманийн кандидат. Советийн пачхьалкх йолчу хенахь &quot;Грознефтехь&quot; комсомолан кхолламан секретарь болхбира. ТӀехьарчу хенахь Нохчийчохь хиллачу Ичкерин Ӏедална дуьхьала вара&lt;ref name=&quot;Лидия АНДРЕЕВА&quot;/&gt;. Малхбузан Украинехь эскарехь хилла.
[[Файл:Сигаури, Илесс Мутусович.jpg|300px|мини|Сигаури, Мутусан Ильяс]]

== Библиографи ==
=== Жайнаш ===
* {{книга
 | автор         = Сигаури, Илесс Мутусович
 | заглавие      = Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен, Том 1
 | ссылка        = https://books.google.ru/books?id=v5JUcgAACAAJ&amp;dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8+%D0%98%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj5rMPEjsfYAhVEIpoKHSUkD_UQ6AEILTAB
 | ответственный = 
 | место         = 
 | издательство  = Русская жизнь
 | год           = 1997 
 | том           = 
 | страниц       = 365
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Сигаури, Илесс Мутусович
 | заглавие      = Место чеченского языка в северокавказской семье языков: Исконная лексика
 | ссылка        = https://books.google.ru/books?id=SALwoAEACAAJ&amp;dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8+%D0%98%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj5rMPEjsfYAhVEIpoKHSUkD_UQ6AEIMTAC
 | ответственный = 
 | место         = 
 | издательство  = 
 | год           = 2012 
 | том           = 
 | страниц       = 229
 | страницы      = 
 | isbn          = 5874443568, 9785874443566
 | doi           = 
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Сигаури, Илесс Мутусович
 | заглавие      = «Исконная лексика чеченского языка»
 | ссылка        = http://нэб.рф/catalog/000199_000009_004843794/
 | ответственный = 
 | место         = 
 | издательство  = 
 | год           = 2011
 | том           = 
 | страниц       = 22 
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | ref           = 
}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{ВП-кеш|Нохчийчоь|Истори|Филологи}}
[[Категори:Нохчийн филологаш]]
[[Категори:Нохчийн историкаш]]
[[Категори:Нохчийн Ӏилманчаш]]
[[Категори:Нохчийн политикаш]]</text>
      <sha1>k4pdzu47bnwro0evbw4ceva099v2ple</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тынтобе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247120</id>
    <revision>
      <id>26545149</id>
      <parentid>26427030</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4258" sha1="5h5qm2wtr9d2b23grf3m3efmxmenlut" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тынтобе
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сарыагашан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сарыагашан кӀошт{{!}}Сарыагашан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 245
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тынтобе''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Сарыагашан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|409&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|245&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сарыагашан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сарыагашан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>5h5qm2wtr9d2b23grf3m3efmxmenlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улан (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247897</id>
    <revision>
      <id>26545177</id>
      <parentid>26431009</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4284" sha1="rpoe39qr7ngf0p6p2q52bpkmboqb5rj" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Улан (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Улан
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сандыктаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сандыктаунан кӀошт{{!}}Сандыктаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 484
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Улан''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Сандыктаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|776&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|484&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сандыктаунан кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сандыктаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rpoe39qr7ngf0p6p2q52bpkmboqb5rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умит апа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248195</id>
    <revision>
      <id>26545186</id>
      <parentid>26431877</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="fqlp5c8h3hzab65ko0rrqk8mjbwqp0a" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Умит апа
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Павлодаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Павлодаран кӀошт{{!}}Павлодаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 248
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Умит апа''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Павлодаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|298&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|248&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Павлодаран кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Павлодаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>fqlp5c8h3hzab65ko0rrqk8mjbwqp0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саралжын (Сырыман кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248285</id>
    <revision>
      <id>26544879</id>
      <parentid>26354244</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4403" sha1="pttyc87tfn3e6fcron2io0r1zyedlnv" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Саралжын (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Саралжын
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сырыман кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сырыман кӀошт{{!}}Сырыман кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 115
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Саралжын''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Сырыман кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|218&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|115&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сырыман кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сырыман кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>pttyc87tfn3e6fcron2io0r1zyedlnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушкудык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248362</id>
    <revision>
      <id>26545205</id>
      <parentid>26435256</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4119" sha1="f0qv6n7x51bbrbmullmf31p5bdfxym2" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушкудык
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Алганан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Алганан кӀошт{{!}}Алганан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1032
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушкудык''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Алганан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1299&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1032&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Алганан кӀошт}}

[[Категори:Алганан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>f0qv6n7x51bbrbmullmf31p5bdfxym2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улгайсын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252004</id>
    <revision>
      <id>26545178</id>
      <parentid>26431107</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4222" sha1="qbztln80vd2glvnpyv7lqm6sf7ram98" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Улгайсын
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Айтекебийн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Айтекебийн кӀошт{{!}}Айтекебийн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 201
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Улгайсын''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Айтекебийн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|492&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|201&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Айтекебийн кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Айтекебийн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qbztln80vd2glvnpyv7lqm6sf7ram98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарытогай (Кызылордан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252417</id>
    <revision>
      <id>26544884</id>
      <parentid>26355950</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="a3bl0qdinff27f5ohpeic6rfholaoiz" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сарытогай (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сарытогай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кармакшинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кармакшинан кӀошт{{!}}Кармакшинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 5
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сарытогай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Кармакшинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|6&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|5&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кармакшинан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кармакшинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>a3bl0qdinff27f5ohpeic6rfholaoiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сапак (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252536</id>
    <revision>
      <id>26544877</id>
      <parentid>26353350</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="2nl3a03mp6v2d3or8r8e0aje4l3z1a2" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сапак (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сапак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Енбекшильдеран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Енбекшильдеран кӀошт{{!}}Енбекшильдеран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 116
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сапак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Енбекшильдеран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|142&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|116&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Енбекшильдеран кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Енбекшильдеран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>2nl3a03mp6v2d3or8r8e0aje4l3z1a2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарга (Мангистаунан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252550</id>
    <revision>
      <id>26544881</id>
      <parentid>25581918</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4306" sha1="60sih3vfeivtgalzr1q9fk75nhjemhy" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сарга (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сарга
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Мангистаунан область
|регион таблицехь            = Мангистаунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Бейнеунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Бейнеунан кӀошт{{!}}Бейнеунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1348
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сарга''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Мангистаунан область|Мангистаунан областан]] [[Бейнеунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1137&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1348&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Бейнеунан кӀошт}}

[[Категори:Мангистаунан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Бейнеунан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>60sih3vfeivtgalzr1q9fk75nhjemhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саржансай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252553</id>
    <revision>
      <id>26544882</id>
      <parentid>26354708</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="bdunj7wc0bfhln50tkrnmx8tefq4apa" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Саржансай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мартукан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мартукан кӀошт{{!}}Мартукан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 796
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Саржансай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Мартукан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|758&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|796&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мартукан кӀошт}}

[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мартукан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>bdunj7wc0bfhln50tkrnmx8tefq4apa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарысай (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252620</id>
    <revision>
      <id>26544883</id>
      <parentid>26355936</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4443" sha1="mh578d1sudsx8joqcj2r5m2p6zihsl4" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сарысай (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сарысай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Айыртаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Айыртаунан кӀошт{{!}}Айыртаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 150
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сарысай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Айыртаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|182&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|150&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Айыртаунан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Айыртаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>mh578d1sudsx8joqcj2r5m2p6zihsl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарыхобда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252635</id>
    <revision>
      <id>26544885</id>
      <parentid>26355954</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="iduz36y0a0jgb8470or4bowo7lu0s8s" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сарыхобда
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Алганан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Алганан кӀошт{{!}}Алганан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 428
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сарыхобда''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Алганан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|813&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|428&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Алганан кӀошт}}

[[Категори:Алганан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>iduz36y0a0jgb8470or4bowo7lu0s8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарыши (Карагандан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252638</id>
    <revision>
      <id>26544886</id>
      <parentid>26355960</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="di34wq1wj67y4w5t5218grh8fpa4qjm" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сарыши (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сарыши
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шетан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шетан кӀошт{{!}}Шетан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 471
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сарыши''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Шетан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|305&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|471&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шетан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шетан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>di34wq1wj67y4w5t5218grh8fpa4qjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сасыкколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252642</id>
    <revision>
      <id>26544887</id>
      <parentid>26356152</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="8csegdpwthw32bzc73pr5xrcoawvxew" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сасыкколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сырыман кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сырыман кӀошт{{!}}Сырыман кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 329
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сасыкколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Сырыман кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|508&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|329&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сырыман кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сырыман кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>8csegdpwthw32bzc73pr5xrcoawvxew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сатбай (Малхбален-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252648</id>
    <revision>
      <id>26544888</id>
      <parentid>26356192</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4400" sha1="lwdiopmt32a7ar4q06q7so6wn28388k" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сатбай (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сатбай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зайсанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зайсанан кӀошт{{!}}Зайсанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 46
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сатбай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Зайсанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|73&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|46&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зайсанан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зайсанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>lwdiopmt32a7ar4q06q7so6wn28388k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сатпаев (гӀала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252650</id>
    <revision>
      <id>26544889</id>
      <parentid>26356286</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4065" sha1="1jyz7kazsq8yl6v0mv9i8rdcnng35i8" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сатпаев (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = гӀала
|нохчийн цӀе                 = Сатпаев
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = 
|кӀошт таблицехь             = 
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 60105
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сатпаев''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] йукъайогӀу гӀала&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|58652&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|60105&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

[[Категори:Кхазакхстанан гӀаланаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>1jyz7kazsq8yl6v0mv9i8rdcnng35i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сауырык батыра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252665</id>
    <revision>
      <id>26544891</id>
      <parentid>26356778</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4408" sha1="llkohq033aarm0urrncqr5x3v54rawk" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сауырык батыра
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт (Алматан область)
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт (Алматан область){{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 585
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сауырык батыра''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Жамбылан кӀошт (Алматан область)|Жамбылан кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|569&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|585&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Алматан область)}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Алматан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>llkohq033aarm0urrncqr5x3v54rawk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейфуллин (Кызылордан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252695</id>
    <revision>
      <id>26544913</id>
      <parentid>26360641</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="38e6li5177p9wuay8mstlz3x1ym2091" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сейфуллин
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сырдарьинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сырдарьинан кӀошт{{!}}Сырдарьинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1600
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сейфуллин''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Сырдарьинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1628&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1600&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сырдарьинан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сырдарьинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>38e6li5177p9wuay8mstlz3x1ym2091</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергеевка (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252726</id>
    <revision>
      <id>26544919</id>
      <parentid>26369492</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4281" sha1="2r3t3tjvuvwd8s85vq8p07y1ovgvyah" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сергеевка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сергеевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Атбасаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Атбасаран кӀошт{{!}}Атбасаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1158
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сергеевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Атбасаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1897&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1158&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Атбасаран кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Атбасаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>2r3t3tjvuvwd8s85vq8p07y1ovgvyah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергеевка (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252727</id>
    <revision>
      <id>26544920</id>
      <parentid>26369538</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4298" sha1="jdpj6hzq49yylkqczg4ue1qbuw1345r" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сергеевка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сергеевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Костанайн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Костанайн кӀошт{{!}}Костанайн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 541
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сергеевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Костанайн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|403&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|541&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Костанайн кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Костанайн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>jdpj6hzq49yylkqczg4ue1qbuw1345r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Синегорск (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252742</id>
    <revision>
      <id>26544944</id>
      <parentid>25602162</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="m6x0i2rfcbnw04xz6wmnk6533m3cbnh" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Синегорск (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Синегорск
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Денисовкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Денисовкан кӀошт{{!}}Денисовкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 91
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Синегорск''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Денисовкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|324&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|91&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Денисовкан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Денисовкан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>m6x0i2rfcbnw04xz6wmnk6533m3cbnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скворкино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252745</id>
    <revision>
      <id>26544951</id>
      <parentid>26377121</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4357" sha1="mw4prxa0oygu66t792z7nwdpw5kjfrg" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Скворкино
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зеленовн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зеленовн кӀошт{{!}}Зеленовн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 166
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Скворкино''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Зеленовн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|168&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|166&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зеленовн кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зеленовн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>mw4prxa0oygu66t792z7nwdpw5kjfrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сольветка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252787</id>
    <revision>
      <id>26544955</id>
      <parentid>26383652</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="194qolic9ejtkgxqdl61dfqzqxovlg7" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сольветка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Аксу гӀалин администраци
|кӀошт таблицехь             = Аксу гӀалин администраци
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 209
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сольветка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Аксу гӀалин администраци]]н йукъайогӀу эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|452&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|209&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аксу гӀалин администраци}}

[[Категори:Аксу гӀалин администраци]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>194qolic9ejtkgxqdl61dfqzqxovlg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соналы (Малхбузен-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252788</id>
    <revision>
      <id>26544958</id>
      <parentid>26384013</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4415" sha1="t710yhdt2qcsgfpeoq6ur7lef1gid2u" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Соналы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Соналы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Каратобен кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Каратобен кӀошт{{!}}Каратобен кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 669
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Соналы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Каратобен кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|680&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|669&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Каратобен кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Каратобен кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>t710yhdt2qcsgfpeoq6ur7lef1gid2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соналы (Карагандан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252789</id>
    <revision>
      <id>26544956</id>
      <parentid>26384011</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4266" sha1="odavtule521dw5erssy9vxa24125qu1" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Соналы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Соналы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Нуринан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Нуринан кӀошт{{!}}Нуринан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 219
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Соналы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Нуринан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|634&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|219&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Нуринан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Нуринан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>odavtule521dw5erssy9vxa24125qu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соналы (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252790</id>
    <revision>
      <id>26544957</id>
      <parentid>26384012</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4280" sha1="cmtk312p64c3rcx3ezt7ho7erw1fpoz" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Соналы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Соналы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сарыколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сарыколан кӀошт{{!}}Сарыколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 274
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Соналы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Сарыколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|340&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|274&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сарыколан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сарыколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>cmtk312p64c3rcx3ezt7ho7erw1fpoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соркол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252791</id>
    <revision>
      <id>26544959</id>
      <parentid>26384491</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="pnqq966tnpb4zfei53f3s7l2argyysq" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Соркол
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Атыраунан область
|регион таблицехь            = Атыраунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Кзылкогинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кзылкогинан кӀошт{{!}}Кзылкогинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 151
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Соркол''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Атыраунан область|Атыраунан областан]] [[Кзылкогинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|257&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|151&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кзылкогинан кӀошт}}

[[Категори:Кзылкогинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>pnqq966tnpb4zfei53f3s7l2argyysq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стари Колутон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252831</id>
    <revision>
      <id>26544961</id>
      <parentid>26390044</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4253" sha1="2y173k02v6cah0jg2bgq98lrpubwb72" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Стари Колутон
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Астраханкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Астраханкан кӀошт{{!}}Астраханкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 864
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Стари Колутон''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Астраханкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1043&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|864&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Астраханкан кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Астраханкан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>2y173k02v6cah0jg2bgq98lrpubwb72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степной (Иртышскан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252850</id>
    <revision>
      <id>26544964</id>
      <parentid>26393043</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4296" sha1="p1ccmvghcjow3ursd08wnaczux2ae99" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Степной (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Степной
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Иртышскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Иртышскан кӀошт{{!}}Иртышскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 127
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Степной''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Иртышскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|167&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|127&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Иртышскан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Иртышскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>p1ccmvghcjow3ursd08wnaczux2ae99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степной (Аккайынан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252852</id>
    <revision>
      <id>26544962</id>
      <parentid>26392996</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4431" sha1="rekzeiqj6wafcsb3rixer7ufj4fzyib" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Степной (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Степной
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аккайынан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аккайынан кӀошт{{!}}Аккайынан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 256
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Степной''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Аккайынан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|332&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|256&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аккайынан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аккайынан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rekzeiqj6wafcsb3rixer7ufj4fzyib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степной (Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252855</id>
    <revision>
      <id>26544965</id>
      <parentid>26393080</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="3ex8q0xam73hmweocrrtrv11pnnkedf" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Степной (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Степной
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт{{!}}Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 75
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Степной''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|61&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|75&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мусрепов Габитан цӀарах кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3ex8q0xam73hmweocrrtrv11pnnkedf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степной (Глубокин кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252856</id>
    <revision>
      <id>26544963</id>
      <parentid>26393022</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4539" sha1="3l17zdkp3ly21rfy1yyd4e64e0j27le" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Степной (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Степной
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Глубокин кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Глубокин кӀошт (Кхазакхстан){{!}}Глубокин кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 903
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Степной''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Глубокин кӀошт (Кхазакхстан)|Глубокин кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|611&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|903&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Глубокин кӀошт (Кхазакхстан)}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кхазакхстанан Глубокин кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3l17zdkp3ly21rfy1yyd4e64e0j27le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степняк (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252858</id>
    <revision>
      <id>26544966</id>
      <parentid>26393179</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4334" sha1="tc5m0saddio6ljfeoqbp20sizhtp1wi" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Степняк (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Степняк
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Амангельдинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Амангельдинан кӀошт{{!}}Амангельдинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 272
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Степняк''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Амангельдинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|453&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|272&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Амангельдинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Амангельдинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>tc5m0saddio6ljfeoqbp20sizhtp1wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стерлитамак (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252861</id>
    <revision>
      <id>26544967</id>
      <parentid>25620599</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4608" sha1="l2xhvbwgrkdexzshvoubro34ej63j41" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Стерлитамак (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Стерлитамак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт{{!}}Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 74
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Стерлитамак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|107&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|74&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мусрепов Габитан цӀарах кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>l2xhvbwgrkdexzshvoubro34ej63j41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стрельниковка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252862</id>
    <revision>
      <id>26544968</id>
      <parentid>26394785</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4383" sha1="7kqon1mqghwi91u3rfgwsobvygsjwj3" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Стрельниковка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Есиланан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Есиланан кӀошт{{!}}Есиланан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 274
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Стрельниковка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Есиланан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|410&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|274&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Есиланан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Есиланан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>7kqon1mqghwi91u3rfgwsobvygsjwj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сункар (Алматан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252895</id>
    <revision>
      <id>26544973</id>
      <parentid>26397676</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4251" sha1="o48odjbo43k1k10ishobix042f26xd0" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сункар (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Сункар
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Уйгурийн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Уйгурийн кӀошт{{!}}Уйгурийн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1720
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Сункар''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Уйгурийн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1661&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1720&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Уйгурийн кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Уйгурийн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>o48odjbo43k1k10ishobix042f26xd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суыккудук (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252907</id>
    <revision>
      <id>26544975</id>
      <parentid>26399273</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4251" sha1="fjcva43uwxe0wjmjmt4ixb6bxcbu4xi" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Суыккудук
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Экибастуз гӀалин администраци
|кӀошт таблицехь             = Экибастуз гӀалин администраци
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 32
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Суыккудук''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Экибастуз гӀалин администраци]]н йукъайогӀу эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|142&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|32&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Экибастуз гӀалин администраци}}

[[Категори:Экибастуз гӀалин администраци]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>fjcva43uwxe0wjmjmt4ixb6bxcbu4xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таволжан (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252928</id>
    <revision>
      <id>26544985</id>
      <parentid>25629002</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="czk8adgrl1hc4wokkrgvnc6rgvood04" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Таволжан (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Таволжан
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Успенкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Успенкан кӀошт{{!}}Успенкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 569
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Таволжан''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Успенкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|715&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|569&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Успенкан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Успенкан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>czk8adgrl1hc4wokkrgvnc6rgvood04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талдыколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252984</id>
    <revision>
      <id>26544986</id>
      <parentid>26403236</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4240" sha1="cu8zc2gbxxrmzmgc93kuqck6wjl71x1" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Талдыколь (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Талдыколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Атыраунан область
|регион таблицехь            = Атыраунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Махамбетан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Махамбетан кӀошт{{!}}Махамбетан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 871
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Талдыколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Атыраунан область|Атыраунан областан]] [[Махамбетан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|751&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|871&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Махамбетан кӀошт}}

[[Категори:Махамбетан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>cu8zc2gbxxrmzmgc93kuqck6wjl71x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талдыколь (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252985</id>
    <revision>
      <id>26544987</id>
      <parentid>26403237</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4310" sha1="q8t1jviczgc6qa8yp0euioc4bjb020w" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Талдыколь (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Талдыколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Камыстинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Камыстинан кӀошт{{!}}Камыстинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 415
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Талдыколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Камыстинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|613&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|415&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Камыстинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Камыстинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>q8t1jviczgc6qa8yp0euioc4bjb020w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талдыкудук (Карагандан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252989</id>
    <revision>
      <id>26544988</id>
      <parentid>26403240</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4312" sha1="3t16dtipbbnazufdxbzza7t5q3uybyd" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Талдыкудук (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Талдыкудук
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Улытаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Улытаунан кӀошт{{!}}Улытаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 74
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Талдыкудук''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Улытаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|120&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|74&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Улытаунан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Улытаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3t16dtipbbnazufdxbzza7t5q3uybyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танты (Жамбылан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253023</id>
    <revision>
      <id>26544989</id>
      <parentid>25632140</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4319" sha1="0yo285zdje220kgcqxs44qa8njg7aft" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Танты (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Танты
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Жамбылан область
|регион таблицехь            = Жамбылан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт{{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 530
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Танты''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Жамбылан область|Жамбылан областан]] [[Жамбылан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|322&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|530&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Жамбылан область)}}

[[Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жамбылан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>0yo285zdje220kgcqxs44qa8njg7aft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тастобе (Алматан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253087</id>
    <revision>
      <id>26545000</id>
      <parentid>26406380</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4266" sha1="08w8s7buqi5elta6pj1uxk3m68m9bom" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тастобе (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тастобе
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Караталан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Караталан кӀошт{{!}}Караталан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 917
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тастобе''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Караталан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|984&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|917&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Караталан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Караталан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>08w8s7buqi5elta6pj1uxk3m68m9bom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тастобе (Жамбылан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253088</id>
    <revision>
      <id>26545001</id>
      <parentid>26406381</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4335" sha1="gs0d01u7bonjo9u5er0mxk8jaufi1n7" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тастобе (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тастобе
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Жамбылан область
|регион таблицехь            = Жамбылан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт{{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1257
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тастобе''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Жамбылан область|Жамбылан областан]] [[Жамбылан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1385&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1257&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Жамбылан область)}}

[[Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жамбылан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>gs0d01u7bonjo9u5er0mxk8jaufi1n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253106</id>
    <revision>
      <id>26545004</id>
      <parentid>26406444</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="4gpp20xrtcnsx5vvbt77kb2dz4112nr" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Татан
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Каркаралинскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Каркаралинскан кӀошт{{!}}Каркаралинскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 866
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Татан''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Каркаралинскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1020&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|866&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Каркаралинскан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Каркаралинскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4gpp20xrtcnsx5vvbt77kb2dz4112nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татьяновка (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253111</id>
    <revision>
      <id>26545009</id>
      <parentid>26406872</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4352" sha1="er9dtlqkyqzt89hffqdvkvayniv5t2r" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Татьяновка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Татьяновка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мендыкариннан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мендыкариннан кӀошт{{!}}Мендыкариннан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 233
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Татьяновка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Мендыкариннан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|487&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|233&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мендыкариннан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мендыкариннан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>er9dtlqkyqzt89hffqdvkvayniv5t2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тау (Малхбузен-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253113</id>
    <revision>
      <id>26545011</id>
      <parentid>25634131</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="jzqf218qqno6k5lio2zdr8pf5f4h2rh" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тау (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тау
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жанибекан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жанибекан кӀошт{{!}}Жанибекан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1216
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тау''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Жанибекан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1221&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1216&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жанибекан кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жанибекан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>jzqf218qqno6k5lio2zdr8pf5f4h2rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таукаратурык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253116</id>
    <revision>
      <id>26545012</id>
      <parentid>26406908</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4325" sha1="4csdc88xpg6mjlsz7dab4249fj93wfk" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Таукаратурык
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Енбекшикхазакхийн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Енбекшикхазакхийн кӀошт{{!}}Енбекшикхазакхийн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1852
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Таукаратурык''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Енбекшикхазакхийн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1636&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1852&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Енбекшикхазакхийн кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Енбекшикхазакхийн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4csdc88xpg6mjlsz7dab4249fj93wfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тауке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253117</id>
    <revision>
      <id>26545013</id>
      <parentid>26406909</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4401" sha1="o5sq9husef5wn719ile14ww7nkdjmze" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тауке
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тарбагатайнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тарбагатайнан кӀошт{{!}}Тарбагатайнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 266
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тауке''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Тарбагатайнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|515&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|266&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тарбагатайнан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тарбагатайнан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>o5sq9husef5wn719ile14ww7nkdjmze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таусагыз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253120</id>
    <revision>
      <id>26545014</id>
      <parentid>26406961</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="4bjsco4hghcj8g2nb8id8vkwubar392" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Таусагыз
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тюлькубасан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тюлькубасан кӀошт{{!}}Тюлькубасан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 912
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Таусагыз''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Тюлькубасан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|774&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|912&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тюлькубасан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тюлькубасан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4bjsco4hghcj8g2nb8id8vkwubar392</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таутургень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253124</id>
    <revision>
      <id>26545015</id>
      <parentid>26406973</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="cqytkm0ev91wup6c4ll1s6ebdcx6rh5" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Таутургень
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Енбекшикхазакхийн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Енбекшикхазакхийн кӀошт{{!}}Енбекшикхазакхийн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 665
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Таутургень''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Енбекшикхазакхийн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|558&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|665&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Енбекшикхазакхийн кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Енбекшикхазакхийн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>cqytkm0ev91wup6c4ll1s6ebdcx6rh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таушык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253125</id>
    <revision>
      <id>26545016</id>
      <parentid>26406989</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4291" sha1="h2agdc4u550p28azwu22318ykfyberg" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Таушык
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Мангистаунан область
|регион таблицехь            = Мангистаунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тупкараганан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тупкараганан кӀошт{{!}}Тупкараганан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2604
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Таушык''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Мангистаунан область|Мангистаунан областан]] [[Тупкараганан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2116&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2604&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тупкараганан кӀошт}}

[[Категори:Мангистаунан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тупкараганан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>h2agdc4u550p28azwu22318ykfyberg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тегизжол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253131</id>
    <revision>
      <id>26545019</id>
      <parentid>26408507</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="kbpdtkpp1p9415qyscb2gsqo0ewtg0g" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тегизжол
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Бухар-Жыраунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Бухар-Жыраунан кӀошт{{!}}Бухар-Жыраунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 249
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тегизжол''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Бухар-Жыраунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|316&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|249&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Бухар-Жыраунан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Бухар-Жыраунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>kbpdtkpp1p9415qyscb2gsqo0ewtg0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253141</id>
    <revision>
      <id>26545020</id>
      <parentid>26409021</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4213" sha1="l2v2jqs6q0s6g7sstc5rualbgsaewhw" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Текес
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Райымбекан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Райымбекан кӀошт{{!}}Райымбекан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 4406
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Текес''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Райымбекан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|4569&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|4406&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Райымбекан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Райымбекан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>l2v2jqs6q0s6g7sstc5rualbgsaewhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тендык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253158</id>
    <revision>
      <id>26545023</id>
      <parentid>26410400</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="53aryau0j9skr46bc093l3ayv95kwuo" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тендык
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Атыраунан область
|регион таблицехь            = Атыраунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Атырау гӀалин администраци
|кӀошт таблицехь             = Атырау гӀалин администраци
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 183
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тендык''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Атыраунан область|Атыраунан областан]] [[Атырау гӀалин администраци]]н йукъайогӀу эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|131&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|183&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Атырау гӀалин администраци}}

[[Категори:Атырау гӀалин администраци]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>53aryau0j9skr46bc093l3ayv95kwuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терек (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253169</id>
    <revision>
      <id>26545024</id>
      <parentid>25639176</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="pxfgum027qtuymewgn5ge67ie4d0ick" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Терек (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Терек
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Енбекшильдеран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Енбекшильдеран кӀошт{{!}}Енбекшильдеран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 27
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Терек''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Енбекшильдеран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|115&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|27&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Енбекшильдеран кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Енбекшильдеран кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>pxfgum027qtuymewgn5ge67ie4d0ick</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теректы (Коксунан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253173</id>
    <revision>
      <id>26545026</id>
      <parentid>26411948</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4257" sha1="ckd1gy32zmy4uss6avxsh1awb6onhm4" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Теректы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Теректы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Коксунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Коксунан кӀошт{{!}}Коксунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1034
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Теректы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Коксунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1066&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1034&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Коксунан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Коксунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ckd1gy32zmy4uss6avxsh1awb6onhm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теректы (Карасунан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253178</id>
    <revision>
      <id>26545025</id>
      <parentid>26411945</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4286" sha1="0qri6kvu7r7uqwdra912fx76hs4r85m" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Теректы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Теректы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Карасунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Карасунан кӀошт{{!}}Карасунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 396
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Теректы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Карасунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|487&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|396&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Карасунан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Карасунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>0qri6kvu7r7uqwdra912fx76hs4r85m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теренколь (Качиранан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253183</id>
    <revision>
      <id>26545027</id>
      <parentid>26411993</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="rcx7qiahjtt0mykul883654qjggfnub" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Теренколь (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Теренколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Качиранан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Качиранан кӀошт{{!}}Качиранан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 7355
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Теренколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Качиранан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|8585&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|7355&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Качиранан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Качиранан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rcx7qiahjtt0mykul883654qjggfnub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терискей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253195</id>
    <revision>
      <id>26545028</id>
      <parentid>26412353</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4229" sha1="lo6mdjv0ch44kpg9ezvtytuumqc1f21" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Терискей
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сузакан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сузакан кӀошт{{!}}Сузакан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 4536
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Терискей''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Сузакан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|3720&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|4536&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сузакан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сузакан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>lo6mdjv0ch44kpg9ezvtytuumqc1f21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теспе (Ордабасынан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253205</id>
    <revision>
      <id>26545030</id>
      <parentid>26412947</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4318" sha1="iu8z05887gppcjt8dl2cd0n6fhmsb9n" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Теспе (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Теспе
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Ордабасынан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Ордабасынан кӀошт{{!}}Ордабасынан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 586
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Теспе''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Ордабасынан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|486&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|586&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Ордабасынан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Ордабасынан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>iu8z05887gppcjt8dl2cd0n6fhmsb9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теспе (Сайраманан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253206</id>
    <revision>
      <id>26545031</id>
      <parentid>26412948</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4306" sha1="7p9upzi8islqi5i64gds9nuxya5yf44" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Теспе (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Теспе
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сайраманан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сайраманан кӀошт{{!}}Сайраманан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 611
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Теспе''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Сайраманан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|488&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|611&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сайраманан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сайраманан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>7p9upzi8islqi5i64gds9nuxya5yf44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тигермень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253208</id>
    <revision>
      <id>26545034</id>
      <parentid>26413784</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4205" sha1="3kgv72vo2jh3yta7wf5uolov071uwh5" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тигермень
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Уйгурийн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Уйгурийн кӀошт{{!}}Уйгурийн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2344
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тигермень''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Уйгурийн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2295&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2344&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Уйгурийн кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Уйгурийн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3kgv72vo2jh3yta7wf5uolov071uwh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимашевка (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253209</id>
    <revision>
      <id>26545036</id>
      <parentid>25641484</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4277" sha1="fa8nek6pnx4pkvh23e5jkdituea82dp" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тимашевка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тимашевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Атбасаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Атбасаран кӀошт{{!}}Атбасаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 738
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тимашевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Атбасаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|925&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|738&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Атбасаран кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Атбасаран кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>fa8nek6pnx4pkvh23e5jkdituea82dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тинали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253217</id>
    <revision>
      <id>26545037</id>
      <parentid>26414631</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="4c0vnrcaabnsgclh8x46fef9kws2nvx" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тинали
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Акжаикан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Акжаикан кӀошт{{!}}Акжаикан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 307
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тинали''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Акжаикан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|478&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|307&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Акжаикан кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Акжаикан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4c0vnrcaabnsgclh8x46fef9kws2nvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токабай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253241</id>
    <revision>
      <id>26545067</id>
      <parentid>26416887</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4236" sha1="b02bgtpuoan8sumajqj5e0w96gt4uo7" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Токабай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аральскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аральскан кӀошт{{!}}Аральскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 868
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Токабай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Аральскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|945&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|868&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аральскан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аральскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>b02bgtpuoan8sumajqj5e0w96gt4uo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токанай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253242</id>
    <revision>
      <id>26545069</id>
      <parentid>26416898</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="0d7knhaetceogoahtewl0dzocvo351s" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Токанай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Джангельдинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Джангельдинан кӀошт{{!}}Джангельдинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 137
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Токанай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Джангельдинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|182&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|137&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Джангельдинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Джангельдинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>0d7knhaetceogoahtewl0dzocvo351s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томар (Карагандан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253262</id>
    <revision>
      <id>26545103</id>
      <parentid>26417694</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="gu6j1jokjkafrs1cfrw0ut5o3lroibf" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Томар (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Томар
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Каркаралинскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Каркаралинскан кӀошт{{!}}Каркаралинскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 955
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Томар''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Каркаралинскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1323&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|955&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Каркаралинскан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Каркаралинскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>gu6j1jokjkafrs1cfrw0ut5o3lroibf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Торыустаган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253301</id>
    <revision>
      <id>26545115</id>
      <parentid>26419984</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="8vtovv09h154oz5s7yc2py9tqein98w" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Торыустаган
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сузакан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сузакан кӀошт{{!}}Сузакан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 8
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Торыустаган''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Сузакан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|0&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|8&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сузакан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сузакан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>8vtovv09h154oz5s7yc2py9tqein98w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Троебратский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253311</id>
    <revision>
      <id>26545124</id>
      <parentid>26422699</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4249" sha1="19yt7qp37m0n88an4ozs0o810uwgsqi" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Троебратский
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Узунколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Узунколан кӀошт{{!}}Узунколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2413
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Троебратский''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Узунколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2634&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2413&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Узунколан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Узунколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>19yt7qp37m0n88an4ozs0o810uwgsqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Троицки (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253312</id>
    <revision>
      <id>26545125</id>
      <parentid>26422779</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="hnrvza3mtrf7k19x22olnnckx2s6ybg" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Троицки (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Троицки
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зерендан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зерендан кӀошт{{!}}Зерендан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 693
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Троицки''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Зерендан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|808&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|693&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зерендан кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зерендан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>hnrvza3mtrf7k19x22olnnckx2s6ybg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туздыбастау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253331</id>
    <revision>
      <id>26545131</id>
      <parentid>26424390</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="i6e3pvokizvyrksd70dufk9lj8rcsh6" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Туздыбастау
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Талгаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Талгаран кӀошт{{!}}Талгаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 12577
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Туздыбастау''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Талгаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|9182&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|12577&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Талгаран кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Талгаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>i6e3pvokizvyrksd70dufk9lj8rcsh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургай (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253348</id>
    <revision>
      <id>26545137</id>
      <parentid>26425399</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="m5gmssntepoq50rmiixtdoiyionsbls" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тургай (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тургай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Ерейментаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Ерейментаунан кӀошт{{!}}Ерейментаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1224
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тургай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Ерейментаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1597&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1224&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Ерейментаунан кӀошт}}

[[Категори:Ерейментаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>m5gmssntepoq50rmiixtdoiyionsbls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургайский пролив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253351</id>
    <revision>
      <id>26545138</id>
      <parentid>26425402</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="psmp6exh0dtepqxalai9yr7135ypkcy" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тургайский пролив
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аулиеколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аулиеколан кӀошт{{!}}Аулиеколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 14
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тургайский пролив''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Аулиеколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|29&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|14&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аулиеколан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аулиеколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>psmp6exh0dtepqxalai9yr7135ypkcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253353</id>
    <revision>
      <id>26545139</id>
      <parentid>26425404</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="g9kc9ekad68zjg4fwt7ugqpz4ulnw2g" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Турген
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аршалин кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аршалин кӀошт{{!}}Аршалин кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1009
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Турген''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Аршалин кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1428&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аршалин кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аршалин кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>g9kc9ekad68zjg4fwt7ugqpz4ulnw2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургеневка (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253355</id>
    <revision>
      <id>26545140</id>
      <parentid>25652967</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4304" sha1="8t6uo1zbf9k5iak5b67qojtwh1mqvqa" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тургеневка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тургеневка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Житикаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Житикаран кӀошт{{!}}Житикаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 848
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тургеневка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Житикаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1130&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|848&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Житикаран кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Житикаран кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>8t6uo1zbf9k5iak5b67qojtwh1mqvqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургусун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253359</id>
    <revision>
      <id>26545141</id>
      <parentid>26425430</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="g9vzxo2a15c9xviucru8vagvpulqavx" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тургусун
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зыряновскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зыряновскан кӀошт{{!}}Зыряновскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1256
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тургусун''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Зыряновскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1677&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1256&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зыряновскан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зыряновскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>g9vzxo2a15c9xviucru8vagvpulqavx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургызба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253360</id>
    <revision>
      <id>26545142</id>
      <parentid>26425470</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4163" sha1="kw61pva2bl2p3u32yh1r0bub62wv2cs" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тургызба
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Атыраунан область
|регион таблицехь            = Атыраунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Жылыойнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жылыойнан кӀошт{{!}}Жылыойнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2846
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тургызба''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Атыраунан область|Атыраунан областан]] [[Жылыойнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2483&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2846&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жылыойнан кӀошт}}

[[Категори:Жылыойнан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>kw61pva2bl2p3u32yh1r0bub62wv2cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турдыабат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253362</id>
    <revision>
      <id>26545143</id>
      <parentid>26425480</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4269" sha1="cxp1p7d7ovyu23rq5dfjdjlr4tz86vk" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Турдыабат
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сайраманан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сайраманан кӀошт{{!}}Сайраманан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2205
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Турдыабат''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Сайраманан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1306&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2205&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сайраманан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сайраманан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>cxp1p7d7ovyu23rq5dfjdjlr4tz86vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турмаганбет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253366</id>
    <revision>
      <id>26545145</id>
      <parentid>26425693</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="ctoe2qcj0len85t05ku53sidai84v4h" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Турмаганбет
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кармакшинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кармакшинан кӀошт{{!}}Кармакшинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2240
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Турмаганбет''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Кармакшинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2347&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2240&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кармакшинан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кармакшинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ctoe2qcj0len85t05ku53sidai84v4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тучни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253372</id>
    <revision>
      <id>26545146</id>
      <parentid>26426366</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="5yvz1490l92tgrtvuh9xbrukrdh0hb3" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тучни (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тучни
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сандыктаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сандыктаунан кӀошт{{!}}Сандыктаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 183
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тучни''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Сандыктаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|302&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|183&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сандыктаунан кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сандыктаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>5yvz1490l92tgrtvuh9xbrukrdh0hb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тюлькубас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253383</id>
    <revision>
      <id>26545155</id>
      <parentid>26427838</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4283" sha1="1soyhlf6l82mce1iom2usq64aqkv1wq" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тюлькубас
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тюлькубасан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тюлькубасан кӀошт{{!}}Тюлькубасан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 10802
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тюлькубас''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Тюлькубасан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|9499&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|10802&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тюлькубасан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тюлькубасан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>1soyhlf6l82mce1iom2usq64aqkv1wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Убинка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253391</id>
    <revision>
      <id>26545158</id>
      <parentid>26428488</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="hjl4xofc0c16e2jyb3odvpdeky6q8xv" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Убинка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шемонаиханан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шемонаиханан кӀошт{{!}}Шемонаиханан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 851
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Убинка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Шемонаиханан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|941&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|851&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шемонаиханан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шемонаиханан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>hjl4xofc0c16e2jyb3odvpdeky6q8xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уваковское</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253392</id>
    <revision>
      <id>26545159</id>
      <parentid>26428553</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="kcgoh63byio6uj7abaef1hmqdteqiws" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уваковское
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жумабаев Магжанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жумабаев Магжанан кӀошт{{!}}Жумабаев Магжанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 114
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уваковское''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Жумабаев Магжанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|269&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|114&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жумабаев Магжанан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жумабаев Магжанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>kcgoh63byio6uj7abaef1hmqdteqiws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узунбулак (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253397</id>
    <revision>
      <id>26545162</id>
      <parentid>26430200</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="ds07lcl8f7cog2rzd0l0viijcbfn1qs" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Узунбулак (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Узунбулак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Баянаулан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Баянаулан кӀошт{{!}}Баянаулан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 720
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Узунбулак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Баянаулан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|955&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|720&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Баянаулан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Баянаулан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ds07lcl8f7cog2rzd0l0viijcbfn1qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узункол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253400</id>
    <revision>
      <id>26545163</id>
      <parentid>26430261</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4362" sha1="igvwmxjscmf4ic7vslgmp22w4jz3ejn" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Узункол
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жанибекан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жанибекан кӀошт{{!}}Жанибекан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 827
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Узункол''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Жанибекан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1152&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|827&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жанибекан кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жанибекан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>igvwmxjscmf4ic7vslgmp22w4jz3ejn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узынагаш (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253407</id>
    <revision>
      <id>26545164</id>
      <parentid>26430358</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="s3b8uy8g93dfri7q0y5pylnkmzkm3nh" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Узынагаш (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Узынагаш
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мендыкариннан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мендыкариннан кӀошт{{!}}Мендыкариннан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1019
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Узынагаш''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Мендыкариннан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1360&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1019&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мендыкариннан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мендыкариннан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>s3b8uy8g93dfri7q0y5pylnkmzkm3nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узыната</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253408</id>
    <revision>
      <id>26545165</id>
      <parentid>26430355</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4261" sha1="iug5mvu5ius81xigs5ywijlpznjqfov" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Узыната
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шардаранан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шардаранан кӀошт{{!}}Шардаранан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 4243
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Узыната''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Шардаранан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|3528&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|4243&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шардаранан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шардаранан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>iug5mvu5ius81xigs5ywijlpznjqfov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйрек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253418</id>
    <revision>
      <id>26545168</id>
      <parentid>26430776</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4251" sha1="qrybf5tzhhs1v13q4jr0etdvxtsumy2" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уйрек
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казалинскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казалинскан кӀошт{{!}}Казалинскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 144
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уйрек''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Казалинскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|68&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|144&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казалинскан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казалинскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qrybf5tzhhs1v13q4jr0etdvxtsumy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйское</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253419</id>
    <revision>
      <id>26545169</id>
      <parentid>26430783</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4234" sha1="5ddx56r8humicdhqxcgrylbaz1gysc1" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уйское
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Федоровкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Федоровкан кӀошт{{!}}Федоровкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 119
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уйское''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Федоровкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|232&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|119&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Федоровкан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Федоровкан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>5ddx56r8humicdhqxcgrylbaz1gysc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйтас (Актобен область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253420</id>
    <revision>
      <id>26545170</id>
      <parentid>26430791</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4195" sha1="qgxi0k18gvuelq6a1ag8vrl1plqqrgc" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Уйтас (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уйтас
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Хромтаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Хромтаунан кӀошт{{!}}Хромтаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 0
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уйтас''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Хромтаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|70&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|0&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Хромтаунан кӀошт}}

[[Категори:Хромтаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qgxi0k18gvuelq6a1ag8vrl1plqqrgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Укили</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253423</id>
    <revision>
      <id>26545171</id>
      <parentid>26430831</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4341" sha1="g2w40c2gziuiyhlfb0llyx02df0412k" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Укили
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жарминан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жарминан кӀошт{{!}}Жарминан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 221
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Укили''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Жарминан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|292&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|221&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жарминан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жарминан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>g2w40c2gziuiyhlfb0llyx02df0412k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украинка (Малхбален-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253427</id>
    <revision>
      <id>26545176</id>
      <parentid>26430890</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4391" sha1="0rcup4uko94xyhyswba3r0rrc7azs9h" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Украинка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Украинка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Уланан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Уланан кӀошт{{!}}Уланан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 681
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Украинка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Уланан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|636&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|681&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Уланан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Уланан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>0rcup4uko94xyhyswba3r0rrc7azs9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улькен Сулутор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253441</id>
    <revision>
      <id>26545184</id>
      <parentid>26431512</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="hn2bz819fwa4yw849likx18nimt1s1i" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Улькен Сулутор
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Жамбылан область
|регион таблицехь            = Жамбылан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кордайнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кордайнан кӀошт{{!}}Кордайнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1429
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Улькен Сулутор''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Жамбылан область|Жамбылан областан]] [[Кордайнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1777&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1429&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кордайнан кӀошт}}

[[Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кордайнан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>hn2bz819fwa4yw849likx18nimt1s1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульга (Карагандан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253449</id>
    <revision>
      <id>26545181</id>
      <parentid>26431482</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4338" sha1="qrm0kli5jpxz3zoz4z9nuh1ywy5zlfx" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ульга (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ульга
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Бухар-Жыраунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Бухар-Жыраунан кӀошт{{!}}Бухар-Жыраунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 250
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ульга''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Бухар-Жыраунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|365&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|250&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Бухар-Жыраунан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Бухар-Жыраунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qrm0kli5jpxz3zoz4z9nuh1ywy5zlfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульгили (Алматан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253455</id>
    <revision>
      <id>26545182</id>
      <parentid>26431489</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="b15adrmxkhdfka6ljn9unfnd2fgigx8" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ульгили (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ульгили
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт (Алматан область)
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт (Алматан область){{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1158
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ульгили''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Жамбылан кӀошт (Алматан область)|Жамбылан кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1161&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1158&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Алматан область)}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Алматан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>b15adrmxkhdfka6ljn9unfnd2fgigx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульгили (Туркестанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253456</id>
    <revision>
      <id>26545183</id>
      <parentid>26431490</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4330" sha1="om3wdzn76ojlzvahsev2blkcyf5qbgn" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ульгили (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ульгили
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мактааралан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мактааралан кӀошт{{!}}Мактааралан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 557
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ульгили''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Мактааралан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|504&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|557&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мактааралан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мактааралан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>om3wdzn76ojlzvahsev2blkcyf5qbgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умирзак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253466</id>
    <revision>
      <id>26545185</id>
      <parentid>26431873</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="q122qcibzcaxnrzm8oksulvjdhsk5ck" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Умирзак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Мангистаунан область
|регион таблицехь            = Мангистаунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Акхтау
|кӀошт таблицехь             = Акхтау
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2847
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Умирзак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Мангистаунан область|Мангистаунан областан]] [[Акхтау]] гӀалин йукъайогӀу эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1402&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2847&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Акхтау}}

[[Категори:Акхтау]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>q122qcibzcaxnrzm8oksulvjdhsk5ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унгуртас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253471</id>
    <revision>
      <id>26545187</id>
      <parentid>26432010</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4389" sha1="t7quld3dq5h8tnlzzwwehv7540stztk" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Унгуртас
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт (Алматан область)
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт (Алматан область){{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1884
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Унгуртас''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Жамбылан кӀошт (Алматан область)|Жамбылан кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2208&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1884&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Алматан область)}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Алматан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>t7quld3dq5h8tnlzzwwehv7540stztk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унрек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253472</id>
    <revision>
      <id>26545188</id>
      <parentid>26432446</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4180" sha1="i3bun98sa8b1dfncsb3e7yft3zeo1rh" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Унрек
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шетан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шетан кӀошт{{!}}Шетан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 541
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Унрек''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Шетан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|853&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|541&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шетан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шетан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>i3bun98sa8b1dfncsb3e7yft3zeo1rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уразгали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253473</id>
    <revision>
      <id>26545189</id>
      <parentid>26432751</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4389" sha1="gslgizc7ezvm0v29suacvnqx9wqs8t2" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уразгали
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казталовкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казталовкан кӀошт{{!}}Казталовкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 153
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уразгали''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Казталовкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|176&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|153&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казталовкан кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казталовкан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>gslgizc7ezvm0v29suacvnqx9wqs8t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урбулак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253474</id>
    <revision>
      <id>26545191</id>
      <parentid>26432899</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="gdkcgj2a67j21a1kbhz6pehgjpvix8s" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Урбулак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тюлькубасан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тюлькубасан кӀошт{{!}}Тюлькубасан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 983
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Урбулак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Тюлькубасан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1199&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|983&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тюлькубасан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тюлькубасан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>gdkcgj2a67j21a1kbhz6pehgjpvix8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уркаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253476</id>
    <revision>
      <id>26545192</id>
      <parentid>26433054</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="ak05d2rykyu5we4nkud9mcfc0s5oeby" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уркаш
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Камыстинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Камыстинан кӀошт{{!}}Камыстинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 297
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уркаш''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Камыстинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|615&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|297&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Камыстинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Камыстинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ak05d2rykyu5we4nkud9mcfc0s5oeby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уркендеу (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253477</id>
    <revision>
      <id>26545193</id>
      <parentid>26433056</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="i296tvinq8cfggstwb25g934esa3sij" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Уркендеу (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уркендеу
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Коргалжынан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Коргалжынан кӀошт{{!}}Коргалжынан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 489
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уркендеу''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Коргалжынан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|851&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|489&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Коргалжынан кӀошт}}

[[Категори:Коргалжынан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>i296tvinq8cfggstwb25g934esa3sij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урнек (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253481</id>
    <revision>
      <id>26545194</id>
      <parentid>25660802</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4297" sha1="3kwtu8ov3qzwi9z6t47r2n8ma0yu6hc" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Урнек (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Урнек
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Карабалыкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Карабалыкан кӀошт{{!}}Карабалыкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 190
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Урнек''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Карабалыкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|343&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|190&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Карабалыкан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Карабалыкан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>3kwtu8ov3qzwi9z6t47r2n8ma0yu6hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урумкай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253487</id>
    <revision>
      <id>26545195</id>
      <parentid>26433331</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4195" sha1="rs5ekezh3wpords1h3dms6od0wysnp1" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Урумкай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Бурабайн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Бурабайн кӀошт{{!}}Бурабайн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 964
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Урумкай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Бурабайн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1127&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|964&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Бурабайн кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Бурабайн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rs5ekezh3wpords1h3dms6od0wysnp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усердни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253492</id>
    <revision>
      <id>26545196</id>
      <parentid>26433559</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4546" sha1="hak8k65u19pqoflvczuy3lv2ohup8af" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Усердни
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт (Къилбаседа-Кхазакхстанан область){{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 52
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Усердни''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Жамбылан кӀошт (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)|Жамбылан кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|223&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|52&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>hak8k65u19pqoflvczuy3lv2ohup8af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Успенка (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253496</id>
    <revision>
      <id>26545197</id>
      <parentid>26433746</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4521" sha1="lqtsd0nl5xllk9snbqb15wbjpn4hzwa" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Успенка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Успенка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жумабаев Магжанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жумабаев Магжанан кӀошт{{!}}Жумабаев Магжанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 603
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Успенка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Жумабаев Магжанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|831&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|603&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жумабаев Магжанан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жумабаев Магжанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>lqtsd0nl5xllk9snbqb15wbjpn4hzwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Успеноюрьевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253499</id>
    <revision>
      <id>26545198</id>
      <parentid>26433792</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4219" sha1="apx96nxidrkkj85wvz2owtg0iy6hxs6" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Успеноюрьевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Бурабайн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Бурабайн кӀошт{{!}}Бурабайн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 912
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Успеноюрьевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Бурабайн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1162&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|912&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Бурабайн кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Бурабайн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>apx96nxidrkkj85wvz2owtg0iy6hxs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Утес (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253504</id>
    <revision>
      <id>26545200</id>
      <parentid>25662416</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="tlnbbktwb67iwktryzm19l5on1b6nwp" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Утес (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Утес
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Актогайнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Актогайнан кӀошт{{!}}Актогайнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 209
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Утес''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Актогайнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|211&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|209&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Актогайнан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Актогайнан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>tlnbbktwb67iwktryzm19l5on1b6nwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушаково (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253513</id>
    <revision>
      <id>26545201</id>
      <parentid>25662891</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="oku9csxhwtjy513wws8zz3r1fy0moht" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ушаково (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушаково
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Карасунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Карасунан кӀошт{{!}}Карасунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 339
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушаково''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Карасунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|823&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|339&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Карасунан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Карасунан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>oku9csxhwtjy513wws8zz3r1fy0moht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушарал (Актогайнан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253520</id>
    <revision>
      <id>26545202</id>
      <parentid>26435202</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="rvrwg6x99ui43p2tpez569wvtkk4qj1" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ушарал (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушарал
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Актогайнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Актогайнан кӀошт{{!}}Актогайнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 291
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушарал''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Актогайнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|329&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|291&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Актогайнан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Карагандан областан Актогайнан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rvrwg6x99ui43p2tpez569wvtkk4qj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушкаиын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253528</id>
    <revision>
      <id>26545204</id>
      <parentid>26435234</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="a3nq0srqa81b2awrv6njbpo1889cupa" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушкаиын
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Алаколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Алаколан кӀошт{{!}}Алаколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 313
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушкаиын''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Алаколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|420&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|313&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Алаколан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Алаколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>a3nq0srqa81b2awrv6njbpo1889cupa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушкурай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253538</id>
    <revision>
      <id>26545206</id>
      <parentid>26435260</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4125" sha1="l9nxuq6wk6ak2krt6tr6k9yn7otyywo" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушкурай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Шалкаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шалкаран кӀошт{{!}}Шалкаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 47
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушкурай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Шалкаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|49&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|47&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шалкаран кӀошт}}

[[Категори:Шалкаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>l9nxuq6wk6ak2krt6tr6k9yn7otyywo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушсорка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253542</id>
    <revision>
      <id>26545207</id>
      <parentid>26435277</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4299" sha1="kh74jtmbyf3f1lfed3yrebe0b7oz0t6" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушсорка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Беимбет Майлинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Беимбет Майлинан кӀошт{{!}}Беимбет Майлинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 8
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушсорка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Беимбет Майлинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|90&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|8&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Беимбет Майлинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Беимбет Майлинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>kh74jtmbyf3f1lfed3yrebe0b7oz0t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уялы (Акжаранан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253562</id>
    <revision>
      <id>26545208</id>
      <parentid>26435954</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="h2e0umoxe2ymquvmrwx5sva5db29l6v" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Уялы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уялы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Акжаранан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Акжаранан кӀошт{{!}}Акжаранан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 593
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уялы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Акжаранан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1099&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|593&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Акжаранан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Акжаранан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>h2e0umoxe2ymquvmrwx5sva5db29l6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уялыжар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253563</id>
    <revision>
      <id>26545210</id>
      <parentid>26435959</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="kls4onxegdomg9jyrz1usufpybsh3vp" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уялыжар
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Ордабасынан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Ордабасынан кӀошт{{!}}Ордабасынан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2031
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уялыжар''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Ордабасынан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1921&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2031&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Ордабасынан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Ордабасынан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>kls4onxegdomg9jyrz1usufpybsh3vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Федоровка (Узунколан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253568</id>
    <revision>
      <id>26545233</id>
      <parentid>26440168</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4299" sha1="c2mjvbq8fjsjaz2u4p5hcngvgwzw7sv" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Федоровка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Федоровка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Узунколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Узунколан кӀошт{{!}}Узунколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 972
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Федоровка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Узунколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1211&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|972&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Узунколан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Узунколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>c2mjvbq8fjsjaz2u4p5hcngvgwzw7sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферма 1 Абай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253575</id>
    <revision>
      <id>26545235</id>
      <parentid>26441384</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4387" sha1="nv1du0xtf0gvmuo7xpjfxpu4lax63xk" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ферма 1 Абай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Урджаранан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Урджаранан кӀошт{{!}}Урджаранан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 201
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ферма 1 Абай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Урджаранан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|308&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|201&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Урджаранан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Урджаранан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>nv1du0xtf0gvmuo7xpjfxpu4lax63xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферма 3 (Урджаранан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253579</id>
    <revision>
      <id>26545237</id>
      <parentid>26441390</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4427" sha1="9ymlhb0dco8nif553316ajwkmzjluzd" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ферма 3 (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ферма 3
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Урджаранан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Урджаранан кӀошт{{!}}Урджаранан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 581
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ферма 3''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Урджаранан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|922&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|581&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Урджаранан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Урджаранан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>9ymlhb0dco8nif553316ajwkmzjluzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форт-Шевченко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253584</id>
    <revision>
      <id>26545238</id>
      <parentid>26445716</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4321" sha1="qn9j0urxh2efw2gjwnnc6n0nvjd1arb" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = ГӀала
|нохчийн цӀе                 = Форт-Шевченко
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Мангистаунан область
|регион таблицехь            = Мангистаунан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тупкараганан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тупкараганан кӀошт{{!}}Тупкараганан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 4888
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Форт-Шевченко''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Мангистаунан область|Мангистаунан областан]] [[Тупкараганан кӀошт]]ара гӀала&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|3624&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|4888&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тупкараганан кӀошт}}

[[Категори:Мангистаунан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тупкараганан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qn9j0urxh2efw2gjwnnc6n0nvjd1arb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрументьевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253585</id>
    <revision>
      <id>26545241</id>
      <parentid>26448794</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4256" sha1="tuqqjbeuvganr3x2v6ybff9wdlj0llg" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Фрументьевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Качиранан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Качиранан кӀошт{{!}}Качиранан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 512
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Фрументьевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Качиранан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|852&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|512&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Качиранан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Качиранан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>tuqqjbeuvganr3x2v6ybff9wdlj0llg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрунзе (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253587</id>
    <revision>
      <id>26545242</id>
      <parentid>26448812</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4292" sha1="6ff08l5cid57llidi2224kxcnx7ccaf" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Фрунзе (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Фрунзе
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Камыстинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Камыстинан кӀошт{{!}}Камыстинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 601
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Фрунзе''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Камыстинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|947&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|601&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Камыстинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Камыстинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>6ff08l5cid57llidi2224kxcnx7ccaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферма 2 (Кызылордан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254037</id>
    <revision>
      <id>26545236</id>
      <parentid>26441386</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="1ywdh62ywqwz2gz29uk88ahmgftty1f" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ферма 2 (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ферма 2
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Чиилийнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Чиилийнан кӀошт{{!}}Чиилийнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 198
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ферма 2''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Чиилийнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|314&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|198&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Чиилийнан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Чиилийнан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>1ywdh62ywqwz2gz29uk88ahmgftty1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тельманово (Жумабаев Магжанан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254044</id>
    <revision>
      <id>26545022</id>
      <parentid>26409865</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4536" sha1="lx2hjkrjcsu3wbk8zqtsn5macve320c" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Тельманово (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тельманово
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жумабаев Магжанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жумабаев Магжанан кӀошт{{!}}Жумабаев Магжанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 33
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тельманово''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Жумабаев Магжанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|81&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|33&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жумабаев Магжанан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жумабаев Магжанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>lx2hjkrjcsu3wbk8zqtsn5macve320c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Командин хьаькам</title>
    <ns>10</ns>
    <id>595429</id>
    <revision>
      <id>26545128</id>
      <parentid>5230805</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="t1jome0s971ki73z9u87lglo800iazp" xml:space="preserve">{{comment|&lt;small&gt;ком. хьак.&lt;/small&gt;|Командин хьаькам}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Футбол:Дацдарш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t1jome0s971ki73z9u87lglo800iazp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туракты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>604799</id>
    <revision>
      <id>26545135</id>
      <parentid>26425301</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="4qq82ffkacv6h89qkkispanplkgjaeo" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Туракты
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Байдибекан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Байдибекан кӀошт{{!}}Байдибекан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 
|бахархой ларар шо           = 
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Туракты''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Байдибекан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
{{Бахархой.wd||Таблица}}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Байдибекан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Байдибекан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4qq82ffkacv6h89qkkispanplkgjaeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Акколан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605099</id>
    <revision>
      <id>26545084</id>
      <parentid>5286927</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Аршалин кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605125</id>
    <revision>
      <id>26545088</id>
      <parentid>5287166</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Астраханкан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605137</id>
    <revision>
      <id>26545089</id>
      <parentid>5288082</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Атбасаран кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605144</id>
    <revision>
      <id>26545090</id>
      <parentid>5288896</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Буландынан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605170</id>
    <revision>
      <id>26545091</id>
      <parentid>5293198</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Егиндыколан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605173</id>
    <revision>
      <id>26545093</id>
      <parentid>5293225</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Енбекшильдеран кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605181</id>
    <revision>
      <id>26545095</id>
      <parentid>5293271</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ерейментаунан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605795</id>
    <revision>
      <id>26545096</id>
      <parentid>5294081</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Жаксинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>607589</id>
    <revision>
      <id>26545097</id>
      <parentid>5295963</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Жаркаинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>610736</id>
    <revision>
      <id>26545098</id>
      <parentid>5299272</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уялы (Чаглин йуьртан гуо)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610747</id>
    <revision>
      <id>26545209</id>
      <parentid>26435958</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="6hfcnh1zgkjfl3yhwnbiyxja70vg98l" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Уялы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Уялы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зерендан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зерендан кӀошт{{!}}Зерендан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 217
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Уялы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Зерендан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|288&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|217&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зерендан кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зерендан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>6hfcnh1zgkjfl3yhwnbiyxja70vg98l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Зерендан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>610748</id>
    <revision>
      <id>26545099</id>
      <parentid>5299357</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Коргалжынан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613193</id>
    <revision>
      <id>26545104</id>
      <parentid>5333747</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Целиноградан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613228</id>
    <revision>
      <id>26545109</id>
      <parentid>5337408</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Шортандаинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613230</id>
    <revision>
      <id>26545111</id>
      <parentid>5340816</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Бурабайн кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613234</id>
    <revision>
      <id>26545092</id>
      <parentid>5343411</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz" xml:space="preserve">[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>glaqvtbsywr4m8hdt62abibsus6bvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Актобен гӀалин администрацин нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613239</id>
    <revision>
      <id>26545083</id>
      <parentid>5345462</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Алганан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613250</id>
    <revision>
      <id>26545086</id>
      <parentid>5345739</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Иргизан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613254</id>
    <revision>
      <id>26545100</id>
      <parentid>5345907</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Каргалинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613255</id>
    <revision>
      <id>26545101</id>
      <parentid>5346070</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Хобдинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613262</id>
    <revision>
      <id>26545107</id>
      <parentid>5346157</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Мартукан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613299</id>
    <revision>
      <id>26545105</id>
      <parentid>5346889</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Уилан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>613302</id>
    <revision>
      <id>26545106</id>
      <parentid>5346897</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Хромтаунан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>615851</id>
    <revision>
      <id>26545108</id>
      <parentid>5349636</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Шалкаран кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>618521</id>
    <revision>
      <id>26545110</id>
      <parentid>5352472</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr" xml:space="preserve">[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>8egew7gy9ex8h9k0yhadvhisnm028cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Аксунан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>618523</id>
    <revision>
      <id>26545085</id>
      <parentid>5352548</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq" xml:space="preserve">[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Енбекшикхазакхийн кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>620223</id>
    <revision>
      <id>26545094</id>
      <parentid>5354708</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq" xml:space="preserve">[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Алматан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>623414</id>
    <revision>
      <id>26545087</id>
      <parentid>5358032</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq" xml:space="preserve">[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Кербулакан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>627398</id>
    <revision>
      <id>26545102</id>
      <parentid>5362554</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш]]; тӀетоьхна [[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq" xml:space="preserve">[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:ФК Зимбру тренераш</title>
    <ns>10</ns>
    <id>647055</id>
    <revision>
      <id>26545130</id>
      <parentid>11752132</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12086" sha1="nae59tthb44zgw9hzugor9vz2ltzw86" xml:space="preserve">{{Футболан тренераш
|цӀе= ФК Зимбру тренераш
|фонан бос = #008000
|йозанан бос = #ffff00
|гуран бос = 
|клуб = ФК «Зимбру» 
|клуб_хьажорг = Зимбру (футболан клуб)
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|могӀам =
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ерёмин, Сергей Михайлович|Ерёмин]]|дуьйна=1947|кхаччалц=1948}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Орлов, Сергей Иванович|Орлов]]|дуьйна=1949}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Епишин, Василий Михайлович|Епишин]]|дуьйна=1950|кхаччалц=1951}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бехтенев, Валерий Борисович|Бехтенев]]|дуьйна=1952}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Мазанов, Георгий Васильевич|Мазанов]]|дуьйна=1953}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ступаков, Пётр Алексеевич|Ступаков]]|дуьйна=1955|кхаччалц=1956}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Маслов, Виктор Александрович|Маслов]]|дуьйна=1956}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Новиков, Виктор Иванович|Новиков]]||дуьйна=1957}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Севидов, Александр Александрович|А. А. Севидов]]|дуьйна=1958|кхаччалц=1959}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Соколов, Василий Николаевич (футболист)|Соколов]]|дуьйна=1960|кхаччалц=1963}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Глебов, Николай Яковлевич|Глебов]]|дуьйна=1964}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Цыбин, Борис Алексеевич|Цыбин]]|дуьйна=1965}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Золотухин, Иван Васильевич (футболист)|Золотухин]]|дуьйна=1966}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Рязанцев, Константин Матвеевич|Рязанцев]]|дуьйна=1967|кхаччалц=1968}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Цинклер, Владимир Борисович|Цинклер]]|дуьйна=1969|кхаччалц=1970}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Соколов, Василий Николаевич (футболист)|Соколов]]|дуьйна=1971}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Шапошников, Сергей Иосифович|Шапошников]]|дуьйна=1972}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кириченко, Вячеслав Павлович|Кириченко]]|дуьйна=1972}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Корольков, Виктор Георгиевич|Корольков]]|дуьйна=1973|кхаччалц=1974}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Полосин, Анатолий Фёдорович|Полосин]]|дуьйна=1975|кхаччалц=1978}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кириченко, Вячеслав Павлович|Кириченко]]|дуьйна=1979}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Корольков, Виктор Георгиевич|Корольков]]|дуьйна=1980|кхаччалц=1981}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Шевченко, Леонид Владимирович|Шевченко]]|дуьйна=1982|кхаччалц=1983}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Борщ, Анатолий Николаевич|Борщ]]|дуьйна=1983|кхаччалц=1985}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Полосин, Анатолий Фёдорович|Полосин]]|дуьйна=1985}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Цинклер, Владимир Борисович|Цинклер]]|дуьйна=1986}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Госперский, Владимир Иванович|Госперский]]|дуьйна=1986}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Емец, Владимир Александрович|Емец]]|дуьйна=1987}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Алескеров, Ахьмад Лятифович|Алескеров]]|дуьйна=1988|кхаччалц=1989}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Чебану, Павел Гаврилович|Чебану]]|дуьйна=1990|кхаччалц=1991}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|дуьйна=1992|кхаччалц=1993}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кириченко, Вячеслав Павлович|Кириченко]]|дуьйна=1993|кхаччалц=1994}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Спиридон, Александр Фёдорович|Спиридон]]|дуьйна=1994|кхаччалц=1996}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Карас, Иван Степанович|Карас]]|дуьйна=1996|кхаччалц=1997}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Альтман, Семён Иосифович|Альтман]]|дуьйна=1997|кхаччалц=1999}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Скрипник, Александр Николаевич|Скрипник]]|дуьйна=1999|кхаччалц=2000}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Спиридон, Александр Фёдорович|Спиридон]]|дуьйна=2000|кхаччалц=2001}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Вебер, Владимир Владимирович|Вебер]]|дуьйна=2001}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Мандриченко, Николай Иванович|Мандриченко]]|дуьйна=2001|кхаччалц=2002}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Габи Стан|Стан]]|дуьйна=2002|кхаччалц=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Тропанец, Борис Яковлевич|Тропанец]]|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Никулеску, Георге|Никулеску]]|дуьйна=2003|кхаччалц=2005}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Табанов, Иван|Табанов]]|дуьйна=2005|кхаччалц=2007}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Куртиян, Александр Владимирович|Куртиян]]|дуьйна=2007}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Севидов, Александр Владимирович|А. В. Севидов]]|дуьйна=2007|кхаччалц=2008}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Карас, Иван Степанович|Карас]]|дуьйна=2008|кхаччалц=2009}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Табанов, Иван|Табанов]]|дуьйна=2009|кхаччалц=2011}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Строенко, Сергей Васильевич|Строенко]]|дуьйна=2011|кхаччалц=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Беженарь, Олег Валерьевич|Беженарь]]|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|д.кх.=1|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Фистикан, Олег Кириллович|Фистикан]]|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Дубровин, Сергей Всеволодович|Дубровин]]|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|д.кх.=1|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Клещенко, Сергей Викторович|Клещенко]]|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кубарев, Олег Михайлович|Кубарев]]|дуьйна=2013|кхаччалц=2014}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Руснак, Вячеслав Петрович|Руснак]]|дуьйна=2014|кхаччалц=2015}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Стойка, Штефан|Стойка]]|дуьйна=2015}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Руснак, Вячеслав Петрович|Руснак]]|дуьйна=2015|кхаччалц=2016}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Стойкан, Флавиус|Стойкан]]|дуьйна=2016}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Руснак, Вячеслав Петрович|Руснак]]|дуьйна=2016|кхаччалц=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Стойка, Штефан|Стойка]]|дуьйна=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кодеску, Мариус|Кодеску]]|дуьйна=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Осипенко, Юрий|Осипенко]]|дуьйна=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кодеску, Мариус|Кодеску]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ага, Владимир|Ага]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Секу, Сергей Фёдорович|Секу]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Колчаг, Сорин|Колчаг]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ага, Владимир|Ага]]|дуьйна=2019}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Гоян, Влад Иванович|Гоян]]|дуьйна=2021}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бон, Микеле|Бон]]|дуьйна=2021|кхаччалц=2022}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Попеску, Лилиан Михайлович|Попеску]]|дуьйна=2022|кхаччалц=2024}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Караман, Хикмет|Караман]]|дуьйна=2024|кхаччалц=2025}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кубарев, Олег Михайлович|Кубарев]]|дуьйна=2025|кхаччалц=2026}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Поклонский, Александр Владимирович|Поклонский]]|дуьйна=2026|кхаччалц=х\. а.}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Молдавин футболан клубийн тренераш|Зимбру]]
[[Категори:ФК Зимбрун кепаш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nae59tthb44zgw9hzugor9vz2ltzw86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545132</id>
      <parentid>26545130</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12087" sha1="3e5qy7gqwzlo2npvd0k4hwvchb5lc46" xml:space="preserve">{{Футболан тренераш
|цӀе= ФК Зимбру тренераш
|фонан бос = #008000
|йозанан бос = #ffff00
|гуран бос = 
|клуб = ФК «Зимбру» 
|клуб_хьажорг = Зимбру (футболан клуб)
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|могӀам =
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ерёмин, Сергей Михайлович|Ерёмин]]|дуьйна=1947|кхаччалц=1948}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Орлов, Сергей Иванович|Орлов]]|дуьйна=1949}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Епишин, Василий Михайлович|Епишин]]|дуьйна=1950|кхаччалц=1951}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бехтенев, Валерий Борисович|Бехтенев]]|дуьйна=1952}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Мазанов, Георгий Васильевич|Мазанов]]|дуьйна=1953}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ступаков, Пётр Алексеевич|Ступаков]]|дуьйна=1955|кхаччалц=1956}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Маслов, Виктор Александрович|Маслов]]|дуьйна=1956}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Новиков, Виктор Иванович|Новиков]]||дуьйна=1957}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Севидов, Александр Александрович|А. А. Севидов]]|дуьйна=1958|кхаччалц=1959}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Соколов, Василий Николаевич (футболист)|Соколов]]|дуьйна=1960|кхаччалц=1963}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Глебов, Николай Яковлевич|Глебов]]|дуьйна=1964}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Цыбин, Борис Алексеевич|Цыбин]]|дуьйна=1965}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Золотухин, Иван Васильевич (футболист)|Золотухин]]|дуьйна=1966}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Рязанцев, Константин Матвеевич|Рязанцев]]|дуьйна=1967|кхаччалц=1968}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Цинклер, Владимир Борисович|Цинклер]]|дуьйна=1969|кхаччалц=1970}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Соколов, Василий Николаевич (футболист)|Соколов]]|дуьйна=1971}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Шапошников, Сергей Иосифович|Шапошников]]|дуьйна=1972}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кириченко, Вячеслав Павлович|Кириченко]]|дуьйна=1972}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Корольков, Виктор Георгиевич|Корольков]]|дуьйна=1973|кхаччалц=1974}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Полосин, Анатолий Фёдорович|Полосин]]|дуьйна=1975|кхаччалц=1978}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кириченко, Вячеслав Павлович|Кириченко]]|дуьйна=1979}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Корольков, Виктор Георгиевич|Корольков]]|дуьйна=1980|кхаччалц=1981}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Шевченко, Леонид Владимирович|Шевченко]]|дуьйна=1982|кхаччалц=1983}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Борщ, Анатолий Николаевич|Борщ]]|дуьйна=1983|кхаччалц=1985}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Полосин, Анатолий Фёдорович|Полосин]]|дуьйна=1985}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Цинклер, Владимир Борисович|Цинклер]]|дуьйна=1986}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Госперский, Владимир Иванович|Госперский]]|дуьйна=1986}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Емец, Владимир Александрович|Емец]]|дуьйна=1987}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Алескеров, Ахьмад Лятифович|Алескеров]]|дуьйна=1988|кхаччалц=1989}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Чебану, Павел Гаврилович|Чебану]]|дуьйна=1990|кхаччалц=1991}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|дуьйна=1992|кхаччалц=1993}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кириченко, Вячеслав Павлович|Кириченко]]|дуьйна=1993|кхаччалц=1994}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Спиридон, Александр Фёдорович|Спиридон]]|дуьйна=1994|кхаччалц=1996}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Карас, Иван Степанович|Карас]]|дуьйна=1996|кхаччалц=1997}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Альтман, Семён Иосифович|Альтман]]|дуьйна=1997|кхаччалц=1999}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Скрипник, Александр Николаевич|Скрипник]]|дуьйна=1999|кхаччалц=2000}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Спиридон, Александр Фёдорович|Спиридон]]|дуьйна=2000|кхаччалц=2001}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Вебер, Владимир Владимирович|Вебер]]|дуьйна=2001}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Мандриченко, Николай Иванович|Мандриченко]]|дуьйна=2001|кхаччалц=2002}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Габи Стан|Стан]]|дуьйна=2002|кхаччалц=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Тропанец, Борис Яковлевич|Тропанец]]|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Никулеску, Георге|Никулеску]]|дуьйна=2003|кхаччалц=2005}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Табанов, Иван|Табанов]]|дуьйна=2005|кхаччалц=2007}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Куртиян, Александр Владимирович|Куртиян]]|дуьйна=2007}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Севидов, Александр Владимирович|А. В. Севидов]]|дуьйна=2007|кхаччалц=2008}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Карас, Иван Степанович|Карас]]|дуьйна=2008|кхаччалц=2009}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Табанов, Иван|Табанов]]|дуьйна=2009|кхаччалц=2011}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Строенко, Сергей Васильевич|Строенко]]|дуьйна=2011|кхаччалц=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Беженарь, Олег Валерьевич|Беженарь]]|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|д.кх.=1|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Фистикан, Олег Кириллович|Фистикан]]|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Дубровин, Сергей Всеволодович|Дубровин]]|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Сырбу, Сергей|Сырбу]]|д.кх.=1|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Клещенко, Сергей Викторович|Клещенко]]|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кубарев, Олег Михайлович|Кубарев]]|дуьйна=2013|кхаччалц=2014}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Руснак, Вячеслав Петрович|Руснак]]|дуьйна=2014|кхаччалц=2015}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Стойка, Штефан|Стойка]]|дуьйна=2015}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Руснак, Вячеслав Петрович|Руснак]]|дуьйна=2015|кхаччалц=2016}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Стойкан, Флавиус|Стойкан]]|дуьйна=2016}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Руснак, Вячеслав Петрович|Руснак]]|дуьйна=2016|кхаччалц=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Стойка, Штефан|Стойка]]|дуьйна=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кодеску, Мариус|Кодеску]]|дуьйна=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Осипенко, Юрий|Осипенко]]|дуьйна=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кодеску, Мариус|Кодеску]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ага, Владимир|Ага]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Секу, Сергей Фёдорович|Секу]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Колчаг, Сорин|Колчаг]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ага, Владимир|Ага]]|дуьйна=2019}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Гоян, Влад Иванович|Гоян]]|дуьйна=2021}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бон, Микеле|Бон]]|дуьйна=2021|кхаччалц=2022}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Попеску, Лилиан Михайлович|Попеску]]|дуьйна=2022|кхаччалц=2024}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Караман, Хикмет|Караман]]|дуьйна=2024|кхаччалц=2025}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кубарев, Олег Михайлович|Кубарев]]|дуьйна=2025|кхаччалц=2026}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Поклонский, Александр Владимирович|Поклонский]]|дуьйна=2026|кхаччалц=хӀ. а.}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Молдавин футболан клубийн тренераш|Зимбру]]
[[Категори:ФК Зимбрун кепаш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3e5qy7gqwzlo2npvd0k4hwvchb5lc46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тунгуш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648355</id>
    <revision>
      <id>26545133</id>
      <parentid>26425055</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="qgbhzp3w4ap5xm8gy3q5y65bjwc0wpv" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тунгуш
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Бурлинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Бурлинан кӀошт{{!}}Бурлинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = ?
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тунгуш''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Бурлинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|?&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|?&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Бурлинан кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Бурлинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qgbhzp3w4ap5xm8gy3q5y65bjwc0wpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тилектес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648442</id>
    <revision>
      <id>26545035</id>
      <parentid>26414058</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="i27hyivuncl2wqm59z2uan485qwlkct" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Тилектес
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казыгуртан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казыгуртан кӀошт{{!}}Казыгуртан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 705
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Тилектес''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Казыгуртан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|674&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|705&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казыгуртан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казыгуртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>i27hyivuncl2wqm59z2uan485qwlkct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушбулак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648455</id>
    <revision>
      <id>26545203</id>
      <parentid>26435213</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4313" sha1="38021poxqf2tkt0vmnnpbxium8waa8k" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ушбулак (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ушбулак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казыгуртан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казыгуртан кӀошт{{!}}Казыгуртан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1425
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ушбулак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Казыгуртан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1371&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1425&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казыгуртан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казыгуртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>38021poxqf2tkt0vmnnpbxium8waa8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648465</id>
    <revision>
      <id>26545136</id>
      <parentid>26425377</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4249" sha1="eeq5m02ux02wm9iej7h4627bcz5wctu" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Турбат
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казыгуртан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казыгуртан кӀошт{{!}}Казыгуртан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 4196
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Турбат''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Казыгуртан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|3419&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|4196&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казыгуртан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казыгуртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>eeq5m02ux02wm9iej7h4627bcz5wctu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Утемисов Махамбетан цӀарах эвла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648477</id>
    <revision>
      <id>26545199</id>
      <parentid>26434673</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="c84266g37fz1pxke7oklmzxlgnldxj8" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Утемисов Махамбетан цӀарах эвла
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казыгуртан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казыгуртан кӀошт{{!}}Казыгуртан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1384
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Утемисов Махамбетан цӀарах эвла''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Казыгуртан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1227&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1384&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казыгуртан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казыгуртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>c84266g37fz1pxke7oklmzxlgnldxj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Excerpt</title>
    <ns>828</ns>
    <id>729485</id>
    <revision>
      <id>26545245</id>
      <parentid>14277912</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sophivorus</username>
        <id>30256</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>26545245</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="25888" sha1="ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk" xml:space="preserve">-- Module:Excerpt implements the Excerpt template
-- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt
-- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 &amp; others
-- License: CC-BY-SA-3.0

local parser = require( 'Module:WikitextParser' )
local yesno = require( 'Module:Yesno' )

local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' )
if not ok then config = {} end

local Excerpt = {}

-- Main entry point for templates
function Excerpt.main( frame )

	-- Make sure the requested page exists and get the wikitext
	local page = Excerpt.getArg( 1 )
	if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end
	local title = mw.title.new( page )
	if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end
	local fragment = title.fragment -- save for later
	if title.isRedirect then
		title = title.redirectTarget
		if fragment == &quot;&quot; then
			fragment = title.fragment -- page merge potential	
		end
	end
	if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end
	page = title.prefixedText
	local wikitext = title:getContent()

	-- Get the template params and process them
	local params = {
		hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ),
		this = Excerpt.getArg( 'this' ),
		only = Excerpt.getArg( 'only' ),
		files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ),
		lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ),
		tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ),
		templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ),
		galleries = Excerpt.getArg( 'galleries', Excerpt.getArg( 'gallery' ) ),
		paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ),
		references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ),
		subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ),
		links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ),
		bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ),
		briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ),
		inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ),
		quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ),
		more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ),
		class = Excerpt.getArg( 'class' ),
		track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ),
		displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ),
	}

	-- Make sure the requested section exists and get the excerpt
	local excerpt
	local section = Excerpt.getArg( 2, fragment )
	section = mw.text.trim( section )
	if section == '' then section = nil end
	if section then
		excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section )
		if not excerpt then
			if params.subsections then
				excerpt = parser.getSection( wikitext, section )
			else
				local sections = parser.getSections( wikitext )
				excerpt = sections[ section ]
			end
		end
		if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end
		if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end
	else
		excerpt = parser.getLead( wikitext )
		if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end
	end

	-- Remove noinclude bits
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt;[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]&gt;.-&lt;/[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]&gt;', '' )

	-- Filter various elements from the excerpt
	excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files )
	excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists )
	excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables )
	excerpt = Excerpt.filterGalleries( excerpt, params.galleries )
	excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs )

	-- If no file is found, try to get one from the infobox
	if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files
		and not section -- and we're in the lead section
		and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes
		and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt
	then
		excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt )
	end

	-- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter
	if config.blacklist then
		local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' )
		if params.templates then
			if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then
				params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist
			end
		else
			params.templates = '-' .. blacklist
		end
	end
	excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates )

	-- Leave only the requested elements
	if params.only == 'file' or params.only == 'files' then
		local files = parser.getFiles( excerpt )
		excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then
		local lists = parser.getLists( excerpt )
		excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then
		local tables = parser.getTables( excerpt )
		excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'gallery' or params.only == 'galleries' then
		local galleries = parser.getGalleries( excerpt )
		excerpt = params.only == 'gallery' and galleries[1] or table.concat( galleries, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then
		local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt )
		excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then
		local templates = parser.getTemplates( excerpt )
		excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'filename' then
		local files = parser.getFiles( excerpt )
		local file = files[1]
		excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png'
		params.inline = true
	end

	-- @todo Make more robust and move downwards
	if params.briefDates then
		excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt )
	end

	-- Remove unwanted elements
	excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt )

	-- Fix or remove the references
	if params.references then
		excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext )
	else
		excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt )
	end

	-- Remove wikilinks
	if not params.links then
		excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt )
	end

	-- Link the bold text near the start of most leads and then remove it
	if not section then
		excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page )
	end
	if not params.bold then
		excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt )
	end

	-- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly
	excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' )
	excerpt = mw.text.trim( excerpt )
	excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n'

	-- Remove nested categories
	excerpt = frame:preprocess( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt )

	-- Add tracking categories
	if params.track and config.categories then
		excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt )
	end

	-- Build the final output
	if params.inline then
		return mw.text.trim( excerpt )
	end

	local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div'
	local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class )

	if config.styles then
		local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } )
		block:node( styles )
	end

	if params.hat then
		local hat = Excerpt.getHat( page, section, params )
		block:node( hat )
	end

	excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt )
	block:node( excerpt )

	if params.more then
		local more = Excerpt.getReadMore( page, section )
		block:node( more )
	end

	return block
end

-- Filter the files in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local files = parser.getFiles( wikitext )
	for index, file in pairs( files ) do
		local name = parser.getFileName( file )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the lists in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterLists( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local lists = parser.getLists( wikitext )
	for index, list in pairs( lists ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the tables in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterTables( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local tables = parser.getTables( wikitext )
	for index, tableWikitext in pairs( tables ) do
		local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the galleries in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterGalleries( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local galleries = parser.getGalleries( wikitext )
	for index, gallery in pairs( galleries ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, gallery )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext )
	for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the templates in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local templates = parser.getTemplates( wikitext )
	for index, template in pairs( templates ) do
		local name = parser.getTemplateName( template )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template )
		end
	end
	return wikitext
end

function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt )
	-- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all
	local templates = parser.getTemplates( excerpt )
	for _, template in pairs( templates ) do
		local parameters = parser.getTemplateParameters( template )
		local file, captions, caption, cssClasses, cssClass
		for _, pair in pairs( config.captions ) do
			file = pair[1]
			file = parameters[file]
			if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then
				file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg
				captions = pair[2]
				for _, p in pairs( captions ) do
					if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end
				end
				-- Check for CSS classes
				-- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert
				-- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used
				if pair[3] then
					cssClasses = pair[3]
					for _, p in pairs( cssClasses ) do
						if parameters[ p ] then
							cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ]
							break
						end
					end
				end
				local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or ''
				return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt
			end
		end
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext )
	local files = parser.getFiles( wikitext )
	for _, file in pairs( files ) do
		local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file )
		local fileTitle = mw.title.new( fileName )
		if fileTitle then
			local fileDescription = fileTitle:getContent()
			if not fileDescription or fileDescription == '' then
				local frame = mw.getCurrentFrame()
				fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons
			end
			if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then
				wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file )
			end
		end
	end
	return wikitext
end

function Excerpt.getHat( page, section, params )
	local hat

	-- Build the text
	if params.this then
		hat = params.this
	elseif params.quote then
		hat = Excerpt.getMessage( 'this' )
	elseif params.only then
		hat = Excerpt.getMessage( params.only )
	else
		hat = Excerpt.getMessage( 'section' )
	end
	hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' )

	-- Build the link
	if section then
		hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle
			.. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links
	else
		hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].'
	end

	-- Build the edit link
	local title = mw.title.new( page )
	local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' )
	hat = hat .. '&lt;span class=&quot;mw-editsection-like plainlinks&quot;&gt;&lt;span class=&quot;mw-editsection-bracket&quot;&gt;[&lt;/span&gt;['
	hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain()
	hat = hat .. ']&lt;span class=&quot;mw-editsection-bracket&quot;&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;'

	if config.hat then
		local frame = mw.getCurrentFrame()
		hat = config.hat .. hat .. '}}'
		hat = frame:preprocess( hat )
	else
		hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat )
	end

	return hat
end

function Excerpt.getReadMore( page, section )
	local link = &quot;'''[[&quot; .. page
	if section then
		link = link .. '#' .. section
	end
	local text = Excerpt.getMessage( 'more' )
	link = link .. '|' .. text .. &quot;]]'''&quot;
	link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link )
	return link
end

-- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph
-- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph
function Excerpt.fixDates( excerpt )
	local start
	local s
	local e = 0
	repeat
		start = e + 1
		s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start )
	until not s or s &gt; start
	s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year)
	if s and s &lt; start + 100 then -- look only near the start
		local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e )
		local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' )
		if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then
			local y1 = tonumber( year1 )
			local y2 = tonumber( year2 )
			if y2 &gt; y1 and y2 &lt; y1 + 125 and y1 &lt;= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then
				excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e )
			end
		end
	end
	return excerpt
end

-- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references
-- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts
-- that is, replace &lt;ref name=&quot;Foo&quot;&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot;&gt;
-- and also &lt;ref name=&quot;Foo&quot; /&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot; /&gt;
-- also remove reference groups: &lt;ref name=&quot;Foo&quot; group=&quot;Bar&quot;&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot;&gt;
-- and &lt;ref group=&quot;Bar&quot;&gt; for &lt;ref&gt;
-- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like &lt;ref name=&quot;Darwin's book&quot;&gt;
function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext )
	local references = parser.getReferences( excerpt )
	local fixed = {}
	for _, reference in pairs( references ) do
		local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' )
		if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once
			local content = parser.getTagContent( reference )
			if not content then -- reference is self-closing
				local full = parser.getReference( excerpt, name )
				if not full then -- the reference is not defined in the excerpt
					full = parser.getReference( wikitext, name )
					if full then
						excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 )
					end
					table.insert( fixed, name )
				end
			end
		end
	end
	-- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt; *[Rr][Ee][Ff][^&gt;]*name *= *[&quot;\']?([^&quot;\'&gt;/]+)[&quot;\']?[^&gt;/]*(/?) *&gt;', '&lt;ref name=&quot;' .. page:gsub( '&quot;', '' ) .. ' %1&quot;%2&gt;' )
	-- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt; *[Rr][Ee][Ff] *group *= *[&quot;\']?[^&quot;\'&gt;/]+[&quot;\'] *&gt;', '&lt;ref&gt;' )
	return excerpt
end

function Excerpt.removeReferences( excerpt )
	local references = parser.getReferences( excerpt )
	for _, reference in pairs( references ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference )
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeCategories( excerpt )
	local categories = parser.getCategories( excerpt )
	for _, category in pairs( categories ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category )
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt )
	return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' )
end

function Excerpt.removeComments( excerpt )
	return excerpt:gsub( '&lt;!%-%-.-%-%-&gt;', '' )
end

function Excerpt.removeBold( excerpt )
	return excerpt:gsub( &quot;'''&quot;, '' )
end

function Excerpt.removeLinks( excerpt )
	local links = parser.getLinks( excerpt )
	for _, link in pairs( links ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link )
	end
	return excerpt
end

-- @todo Use parser.getLinks
function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText )
	local ucpage = lang:ucfirst( page )
	local lcpage = lang:lcfirst( page )
	excerpt = excerpt
		:gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' )
	return excerpt
end

-- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page
function Excerpt.linkBold( excerpt, page )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local position = mw.ustring.find( excerpt, &quot;'''&quot; .. lang:ucfirst( page ) .. &quot;'''&quot;, 1, true ) -- look for &quot;'''Foo''' is...&quot; (uc) or &quot;A '''foo''' is...&quot; (lc)
		or mw.ustring.find( excerpt, &quot;'''&quot; .. lang:lcfirst( page ) .. &quot;'''&quot;, 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves
	if position then
		local length = mw.ustring.len( page )
		excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it
	else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name)
		excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, &quot;'''(.-'*)'''&quot;, function ( text )
			if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template
				return &quot;'''[[&quot; .. page .. '|' .. text .. &quot;]]'''&quot; -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]'''
			else
				return nil -- instruct gsub to make no change
			end
		end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt )
	local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
	local addedCategories = false
	local contentCategory = config.categories.content
	if contentCategory and currentTitle.isContentPage then
		addedCategories = true
		excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]'
	end
	local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ]
	if namespaceCategory then
		addedCategories = true
		excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]'
	end
	if addedCategories then
		excerpt = excerpt .. '\n'
	end
	return excerpt
end

-- Helper method to match from a list of regular expressions
-- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ...
function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init )
	for i = 1, #list do
		local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) }
		if match[1] then return unpack( match ) end
	end
	return nil
end

-- Helper function to get arguments
-- args from Lua calls have priority over parent args from template
function Excerpt.getArg( key, default )
	local frame = mw.getCurrentFrame()
	for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do
		if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then
			return value
		end
	end
	for k, value in pairs( frame.args ) do
		if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then
			return value
		end
	end
	return default
end

-- Helper method to get an error message
-- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories
function Excerpt.getError( key, value )
	local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value )
	local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message )
	if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then
		markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' )
	end
	return markup
end

-- Helper method to get a localized message
-- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab
-- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead
function Excerpt.getMessage( key, value )
	local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' )
	if not ok2 then return key end
	local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value )
	if not ok3 then return key end
	return message
end

-- Helper method to escape a string for use in regexes
function Excerpt.escapeString( str )
	return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' )
end

-- Helper method to remove a string from a text
-- @param text Text from where to remove the string
-- @param str String to remove
-- @return The given text with the string removed
function Excerpt.removeString( text, str )
	local pattern = Excerpt.escapeString( str )
	if #pattern &gt; 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes
		pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) )
	end
	return text:gsub( pattern, '' )
end

-- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans
-- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5'
-- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true}
-- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not
-- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient
function Excerpt.parseFilter( filter )
	local filters = {}
	local isBlacklist = false
	if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then
		isBlacklist = true
		filter = string.sub( filter, 2 )
	end
	local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'}
	for _, value in pairs( values ) do
		value = mw.text.trim( value )
		local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5
		if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1
		if max then
			for i = min, max do filters[ i ] = true end
		else
			filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3'
		end
	end
	filter = { cache = {}, terms = filters }
	return filter, isBlacklist
end

-- Helper function to see if a value matches any of the given filters
function Excerpt.matchFilter( value, filter )
	if value == nil then
		return false
	elseif type(value) == &quot;number&quot; then
		return filter.terms[value]
	else
		local cached = filter.cache[value]
		if cached ~= nil then
			return cached
		end
		local lang = mw.language.getContentLanguage()
		local lcvalue = lang:lcfirst(value)
		local ucvalue = lang:ucfirst(value)
		for term in pairs( filter.terms ) do
			if value == tostring(term)
			or type(term) == &quot;string&quot; and (
				lcvalue == term
				or ucvalue == term
				or mw.ustring.match( value, term )
			) then
				filter.cache[value] = true
				return true
			end
		end
		filter.cache[value] = false
	end
end

return Excerpt</text>
      <sha1>ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Львов (Кривой Роган кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1000801</id>
    <revision>
      <id>26544860</id>
      <parentid>26151448</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>41752</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>26544860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="pdbxlgcxoo55bi31uwgesd6y8t13iyn" xml:space="preserve">{{НБМ-Украина
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Львов
|шен цӀе                     = {{lang-ua|Львів}}
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Украина
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Днепропетровскан область
|регион таблицехь            = Днепропетровскан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кривой Роган кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кривой Роган кӀошт{{!}}Кривой Роган кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    =113&lt;ref&gt;https://gromada.info/gromada/novopilska/#1527&lt;/ref&gt; 
|бахархой ларар шо           = 
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = UTC+2, аьхка UTC+3
|автомобилан код             = AE, КЕ / 04
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Львов''' ({{lang-ua|Львів}}) — [[Украина|Украинин]] [[Днепропетровскан область|Днепропетровскан областан]] [[Кривой Роган кӀошт]]ара эвла.

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Сахьтан аса ==
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо&lt;ref name=&quot;mind&quot;&gt;{{cite web|url = https://mind.ua/ru/news/20195439-zavtra-nochyu-ukraina-perejdet-na-letnee-vremya-kak-perevodit-chasy |title = Завтра ночью Украина перейдет на летнее время: как переводить часы|publisher = mind.ua|date = 29-3-2019|accessdate = 2020-12-14|archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://ukrindex.ru/04/0.html Днепропетровскан областан индексаш]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кривой Роган кӀошт}}

[[Категори:Кривой Роган кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Ukraine-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>pdbxlgcxoo55bi31uwgesd6y8t13iyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туьркаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1275923</id>
    <revision>
      <id>26545147</id>
      <parentid>26039088</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15084" sha1="859pcgo77owk3is5jmlfcatd0zswir7" xml:space="preserve">{{otheruses}}
{{Къам
| цӀе = Туьркаш
| дукхалла = гергарчу хьесапехь 170 млн стаг&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1005068|автор=Bayazit Yunusbayev, Mait Metspalu, Ene Metspalu, Albert Valeev, Sergei Litvinov|заглавие=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia|год=2015-04-21|язык=en|издание=PLOS Genetics|том=11|выпуск=4|страницы=e1005068|issn=1553-7404|doi=10.1371/journal.pgen.1005068}}&lt;/ref&gt; тӀера 200 млн стаг тӀе кхаччалц&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://proceedings.gpntbsib.ru/jour/article/view/650|автор=Л. А. Мандринина, В. В. Рыкова, Т. В. Бусыгина, Н. А. Балуткина|заглавие=Информационное сопровождение проблемы «Тюркские народы Сибири»: база данных и библиографический указатель|год=2022-06-10|язык=ru|издание=Труды ГПНТБ СО РАН|том=0|выпуск=2|страницы=70–80|issn=2712-7915|doi=10.20913/2618-7515-2022-2-70-80}}&lt;/ref&gt;
| баржар = {{Байракх/2|Туркойчоь}} — 77 млн&lt;ref&gt;{{Turkey|author=Enthologue|title=Turkey|url=https://www.ethnologue.com/country/TR/|accessdate=2017-01-18|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309065720/https://www.ethnologue.com/country/TR/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Узбекистан}} — 31 млн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.egov.uz/rus/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Постоянного население по национальным и / или этническим группам, городскому / сельскому месту жительства|publisher=КПортал открытых данных Республики Узбекистан|accessdate=2021-11-01|archive-date=2023-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |date=2021-05-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Иран}} — 11—15 млн․ тӀера 23—30 млн кхаччалц (мах.) ([[Азербайджанаш Иранехь]])&lt;ref&gt;Оценки численности иранских азербайджанцев, приводимые в тех или иных источниках, могут значительно различаться — 25 тӀера 35 млн. кхаччалц Хьажа масала:
[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113104136/http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR |date=2012-11-13 }}, [Timothy L. Gall, Editor in Chief. Azerbaijan. In: Worldmark Encyclopedia of the Nations / Mary Rose Bonk. — Eleventh Edition. — Farmington Hills, MI, USA: The Gale Group, Inc., 2004. — С. 34—35. — 802 с. — ISBN ISBN 0-7876-7330-7. — ISBN ISBN 0-7876-7331-5.], [http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm Looklex Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }}, [http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/ Iranian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604235601/http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/ |date=2011-06-04 }}, [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb «Ethnologue» Report for Azerbaijani Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213175750/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb |date=2013-02-13 }}, [http://www.unpo.org/content/view/7884/144/ UNPO information on Southern Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603023623/http://www.unpo.org/content/view/7884/144/ |date=2010-06-03 }}, [http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=27947 Jamestown Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809122203/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1 |date=2011-08-09 }}, [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html The World Factbook: Ethnic groups by country (CIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |date=2018-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Кхазакхстан}} — 14,5 млн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2021 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2021-05-01|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |date=2021-05-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Цийчоь}} — 13,5 млн&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Росси}} — 11 млн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |title=ВПН-2010&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2015-08-15 |archive-date=2013-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315114013/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;[[Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н.]] [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/17524/Gumilev_-_Drevnie_tyurki.html Древние тюрки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502142109/http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/17524/Gumilev_-_Drevnie_tyurki.html |date=2012-05-02 }}&lt;/ref&gt; 
&lt;br&gt;{{Байракх/2|Азербайджан}} — 8 млн сов&lt;ref&gt;[https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/?lang=en Azerbaijan Republic | Population by ethnic groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915121822/https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/?lang=en |date=2018-09-15 }} stat.gov.az{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Байракх/2|ГӀиргӀазойчоь}} — 6 млн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stat.kg/media/publicationarchive/44510d56-a996-40dd-8ed9-e5a448888c00.pdf|title=Кыргызстан цифраларда/
Кыргызстан в цифрах|accessdate=2022-12-01|archive-date=2022-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206075249/http://stat.kg/media/publicationarchive/44510d56-a996-40dd-8ed9-e5a448888c00.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Туркмени}} — 5 млн&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Германи}} — 5 млн&lt;br&gt;
[[Кавказ]] ([[Азербайджан]] йоцуш) — 2 млн&lt;br&gt;
{{Байракх/2|ЕС}} — 2 млн (Германи а, Франци а йоцуш)&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Таджикистан}} — 1—2 млн&lt;br&gt;
{{Байракх/2|АЦШ}} — 2 млн&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Франци}} — 600 эзар&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Ӏиракъ}} — 600 эзар&lt;ref&gt;''David L. Phillips.'' Chapter 11. A War Within a War, page 112. // [https://books.google.az/books?id=9wYwXp_num0C&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s Losing Iraq: Inside the Postwar Reconstruction Fiasco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030411/https://books.google.az/books?id=9wYwXp_num0C&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |date=2016-03-04 }} Reprinted edition. Hardcover first published in 2005 by Westview Press. [[New York]]: Basic Books, 2014, 304 pages. ISBN 9780786736201 {{oq|en|Behind the Arabs and the Kurds, Turkmen are the third-largest ethnic group in Iraq. The ITF claim Turkmen represent 12 percent of Iraq's population. In response, the Kurds point to the 1997 census which showed that there were only 600,000 Turkmen.}}&lt;/ref&gt; 3 млн кхаччалц ([[туркоманаш]])&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Австрали}} — 60 эзар&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Йоккха Британи}} — 50 эзар&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Украина}} а, {{Байракх/2|Беларусь}} а — 350 эзар ([[гӀирман гӀезалой]], [[польшин-литван гӀезалой]])&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Молдави}} — 147 500 ([[гагаузаш]])&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Монголи}} — 100 эзар&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Гуьржийчоь}} — 233 эзар сов &lt;br&gt; 
{{Байракх/2|Канада}} — 20 эзар&lt;br&gt;
''[[Латинан Америка]] (Бразили а, Аргентина а йоцуш) — 8 эзар''&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Аргентина}} — 1 эзар&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Япони}} — 1 эзар&lt;br&gt;
{{Байракх/2|Бразили}} — 1 эзар&lt;br&gt;
Кхийолу дуьненан регионаш — 1,4 млн
| архкультура = 
| мотт = [[туьркийн меттанаш]]
| дин = дуккхахберш [[ислам]]; кхин [[православи]], [[иудаизм]], [[буддизм]], [[тенгрианство]], [[шаманизм]] кхин а.
| гергар = в [[языковое родство|языковом]] отношении (в рамках гипотетической [[алтайские языки|алтайской языковой семьи]]) — [[монгольские народы|монгольские]] и [[тунгусо-маньчжуран халкъаш]], цул сов [[корейш]], [[японаш]]
| йукъабоьду = [[алтайн меттанаш|алтайн доьзал]]
|царна йукъабоьду
| схьабалар= 
}}

'''Туьркаш''' (''туьркийн халкъаш''&lt;ref name=&quot;Расы и народы&quot;&gt;[https://books.google.ru/books?id=Ub99uxrh1xYcC&amp;pg=PA228&amp;dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B+%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D1%8B&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=CubNUL38NIiN4ATa6oG4AQ&amp;ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B8&amp;f=false Научно-редакционный совет, председатель Чубарьян А. О. Научный редактор Л. М. Минц. Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». 2007.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} ISBN 978-5-373-00654-5&lt;/ref&gt;, ''туьркийн меттан тобанера халкъаш''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;) — [[этнометтан йукъаралла]]&lt;ref&gt;''Тавадов Г. Т.'' Этнология. Учебник для вузов. — М.: Проект, 2002. — 352 с. — С. 106.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Этнопсихологический словарь. / Под ред. [[Крысько, Владимир Гаврилович|В. Г. Крысько]], [[Фельдштейн, Давид Иосифович|Д. И. Фельдштейна]]. — М.: МПСИ, 1999. — ISBN 5-89502-058-5&lt;/ref&gt;, [[Туьркийн меттанаш|туьркийн меттанаш буьйцу]] а, туьркийн схьабалар а долуш къаьмнаш.

Дукхахболу туьркаш бу — [[Ислам|бусулбанаш]], делахь кхин бу [[Православи|православин керста]] (коьрта дакъа [[Гагаузаш|гагаузаш]], [[Кумандинаш|кумандинаш]], [[Чувашаш|чувашаш]], цхьа дакъа [[Алтайш|алтайш]], [[ГӀезалой|гӀезалой]], [[Хакасаш|хакасаш]], [[Якуташ|якуташ]]), [[Иудаизм|иудейш]] ([[караимаш]], [[крымчакаш]]), [[Буддизм|буддисташ]] ([[можа уйгураш]], цхьа дакъа [[Салараш|салараш]], [[тарбагатайн гӀиргӀазой]], [[тувинаш]]), [[Бурханизм|бурханисташ]] (алтайш), [[Тенгрианалла|тенгрианаш]], [[Шаманизм|шаманисташ]] ([[долганаш]], [[телеуташ]], [[хакасаш]], [[шораш]], [[якуташ]]).

Таханлера туьркийн халкъаш шуьйра даьржина ду шайн историн ареалан арахьа, дукхахберш бу [[Еврази|Евразехь]], тайп-тайпана пачхьалкхийн территорешкахь — [[Йуккъера Ази|Йуккъерчу Азехь]] ([[Цийчоь]]цани) а, [[Россин Гена Малхбале|Россин Гена Малхбалехь]] а&lt;ref&gt;[[Ахатов, Габдулхай Хурамович|Ахатов Г. Х.]]. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963, 195 с.&lt;/ref&gt;, малхбузехьа а — [[Гергара Малхбале|Гергара Малхбалехь]], [[Кавказ]]ехь, [[Малхбален Европа|Малхбален]] а, [[Къилба-Малхбален Европа|Къилба-Малхбален Европехь]] а. 

КӀезига туьркаш бу [[Малхбузен Европа|Малхбузен Европин]], [[Австрали|Австралин]], [[Къилбаседа Африка|Къилбаседа Африкин]] пачхьалкхашкахь&lt;ref name=&quot;Akar&quot;&gt;{{citation|last=Akar|first=Metin|year=1993|title=Fas Arapçasında Osmanlı Türkçesinden Alınmış Kelimeler|journal=Türklük Araştırmaları Dergisi|publisher=|volume=7|issue=|pages=94–95|quote=Günümüzde, Arap dünyasında hâlâ Türk asıllı aileler mevcuttur. Bunların nüfusu Irak'ta 2 milyon, Suriye'de 3.5 milyon, Mısır'da 1.5, Cezayir'de 1 milyon, Tunus'ta 500 bin, Suudî Arabistan'da 150 bin, Libya'da 50 bin, Ürdün'de 60 bin olmak üzere 8.760.000 civarındadır. Bu ailelerin varlığı da Arap lehçelerindeki Türkçe ödünçleşmeleri belki artırmış olabilir.}}&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- 
Крупнейшая территория расселения — в [[Российская Федерация|России]], а численность населения — в [[Турция|Турции]]. [[Глобализация]] и усиление [[Политическая интеграция|интеграции]] с другими народами привели к их расселению и в других частях света — в [[Северная Америка|Америке]] и [[Западная Европа|Западной Европе]]. --&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}


{{арахьара хьажоргаш}}
{{Туьркийн къаьмнаш}}

[[Категори:Туьркийн къаьмнаш|*]]</text>
      <sha1>859pcgo77owk3is5jmlfcatd0zswir7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Капеллен (кантон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1281700</id>
    <revision>
      <id>26545053</id>
      <parentid>10782804</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3662" sha1="233oznp709dkp9xl6w9zveb8vf4hx0o" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Капеллен (маьӀнаш)}}
{{Административан дакъа
 |Бос1                           = 
 |Нохчийн цӀе                    = 
 |Шен цӀе                        = {{lang-lb|Kapellen}}
 |ХӀост                          = 
 |Байракх                        = 
 |ХӀостан шоралла                = 
 |Байракхан шоралла              = 
 |ХӀостан дӀайаздар               = 
 |Байракхан дӀайаздар             = 
 |Пачхьалкх                      = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |ТегӀа     =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                 = 
 |Статусан гар           = Статус
 |Статус                 = 
 |Йукъайоду                       = 
 |Цунна йукъайоду                 = 
 |Коьрта гӀала                   = [[Капеллен]]
 |Йоккха гӀала                   = 
 |Йаккхий гӀаланаш                 = 
 |Кхоллар                        = 
 |ДӀайаккхар                      = 
 |Корта                          = 
  |Коьртан цӀе                   = 
 |Корта2                         = 
  |Коьртан цӀе2                  = 
 |ДЧС       = 
  |ДЧС шо                        =
  |ДЧС меттиг                    =
  |ХӀораннан а сина ДЧС =
  |ХӀораннан а сина ДЧС меттиг =
 |Мотт                           =
 |Меттанаш                       =
 |Бахархой                       = 
  |Бахархой ларар шо             = 
  |Бахархойх процент             =
  |Бахархой меттиг               =
  |Луьсталла                     =
  |Луьсталлин меттиг            =
  |Къаьмнийн хӀоттам             =
  |Динан хӀоттам                 =
 |Латта                          =
  |Латтан процент                =
  |Латтан меттиг                 =
 |Уггара йокха локхалла          =
 |Йуккъера локхалла               =
 |Уггара жима локхалла           =
 |Шоралла                        =
 |Дохалла                        =
 |Карта                          = 
  |Картин барам                  =
 |Административан декъа карта    =
 |Сахьтан аса                    =
 |Доцайаздар                      =
 |ISO                            =
 |FIPS                           =
 |Телефонан код                  =
 |Поштан индексаш                =
 |Интернет-домен                 =
 |Автомобилан код                  =
 |Сайт                           =
 |Commons Категори                =
 |Билгалдахарш                  =
}}
'''Капеллен''' ({{lang-lb|Kapellen}}) — [[Люксембург]]ан кантон. Кантонан административан центр — [[Капеллен]]. 
== Географи ==
{{ДозанашВикихаамаш}}. 

== Бахархойн статистика ==
{{Бахархой.wd||Таблица}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Капеллен (кантон)}}
{{Люксембурган кантонаш}}

[[Категори:Люксембурган кантонаш]]


{{Luxembourg-geo-stub}}</text>
      <sha1>233oznp709dkp9xl6w9zveb8vf4hx0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:ФК Ахьмад хӀоттам</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1348910</id>
    <revision>
      <id>26544876</id>
      <parentid>26475727</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3702" sha1="jjna75vxdjcq9s0lal9qdn38e207yug" xml:space="preserve">{{Спортан командан хӀоттам
|цӀе         = ФК Ахьмад хӀоттам
|бос   = #177245
|текстан бос = green
|гуран бос  = silver
|клуб        = Футболан клуб «Ахьмад» 
|клуб_хьажорг = Ахьмад (футболан клуб)
|карлайаьккхина   = 2026-09-12
|могӀам      =
{{ССК-ловзархо|1|[[Ульянов, Вадим Андреевич|Ульянов]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}}
{{ССК-ловзархо|4|[[Ибишев, Турпал-Ӏела Сайд-Эмин воӀ|Ибишев]]}}
{{ССК-ловзархо|6|[[Сидибе, Калиду|Сидибе]]}}
{{ССК-ловзархо|5|[[Цаке, Клисман|Цаке]]}}
{{ССК-ловзархо|7|[[Садулаев, Лечи Баймарзин воӀ|Садулаев]]|[[капитан (футбол)|(к)]]}}
{{ССК-ловзархо|8|[[Богосавац, Мирослав|Богосавац]]}}
{{ССК-ловзархо|10|[[Щетинин, Кирилл Вадимович|Щетинин]]}}
{{ССК-ловзархо|11|[[Силва, Исмаэл|Силва]]}}
{{ССК-ловзархо|13|[[Конате, Мухьаммад (буркинан футболист)|Конате]]}}
{{ССК-ловзархо|17|[[Касинтура, Эгаш|Касинтура]]}}
{{ССК-ловзархо|18|[[Роман, Жулиу|Жулиу]]}}
{{ССК-ловзархо|19|[[Пряхин, Сергей Александрович|Пряхин]]}}
{{ССК-ловзархо|20|[[Самородов, Максим Иванович|Самородов]]}}
{{ССК-ловзархо|23|[[Кенжебек, Ӏалимжан Рахьимжанулы|Кенжебек]]}}
{{ССК-ловзархо|42|[[Келиано, Мануэль|Келиано]]}}
{{ССК-ловзархо|54|[[Кистенёв, Кирилл Владимирович|Кистенёв]]}}
{{ССК-ловзархо|70|[[Гаджиев, Абубакар Гаджиявович|Гаджиев]]}}
{{ССК-ловзархо|71|[[Мицаев, Расул Саламбекович|Мицаев]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}}
{{ССК-ловзархо|76|[[Максути, Эральд|Максути]]}}
{{ССК-ловзархо|77|[[Мелкадзе, Георгий Джемалович|Мелкадзе]]}}
{{ССК-ловзархо|81|[[Сидоров, Максим Станиславович|Сидоров]]}}
{{ССК-ловзархо|88|[[Шелия, Гиорги Леванович|Шелия]]|[[кевнахо (футбол)|(кев)]]}}
{{ССК-ловзархо|90|[[Ндонг, Ӏусман|Ндонг]]}}
{{ССК-ловзархо|95|[[Адамов, Арсен Русланан воӀ|Адамов]]}}
{{ССК-ловзархо|97|[[Касаджиков, Алексей Сергеевич|Касаджиков]]}}
&lt;!-- в аренде:
{{ССК-ловзархо|9|[[Мансилья, Брайан|Мансилья]]}}
{{ССК-ловзархо||[[Луна Диале, Мауро|Луна]]}}
{{ССК-ловзархо|37|[[Амади Гадио, Пап|Гадио]]}}
{{ССК-ловзархо|72|[[Магомедов, Яхья Валидович|Магомедов]]|[[вратарь (футбол)|(в)]]}}
{{ССК-ловзархо|99|[[Эль-Махрауи, Анас|Эль-Махрауи]]}}
--&gt;
|тренер = [[Черчесов, Станислав Саламович|Станислав Черчесов]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболийн клубийн хӀиттамаш|Ахьмад]]
[[Категори:ФК Ахьмад кепаш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jjna75vxdjcq9s0lal9qdn38e207yug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:WikitextParser</title>
    <ns>828</ns>
    <id>1748238</id>
    <revision>
      <id>26545243</id>
      <parentid>11751682</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sophivorus</username>
        <id>30256</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q137784397|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>26545243</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="17572" sha1="3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj" xml:space="preserve">-- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser
-- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser
-- License: GPL-3.0 (https://www.gnu.org/licenses/gpl-3.0.html)
-- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al.

local str_find, str_sub, str_match = string.find, string.sub, string.match
local str_gsub, str_gmatch, str_rep = string.gsub, string.gmatch, string.rep
local str_lower = string.lower
local table_insert, table_concat = table.insert, table.concat

-- Private helper method to escape a string for use in regexes
local function escapeString( str )
	return str_gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' )
end

-- Fast gsplit (a la mw.text.gsplit) for fixed ASCII separators
local function str_gsplit( str, sep )
	if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then
		error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' )
	end
	local i, str1 = 1, str .. sep
	return function()
		local s, e = str_find( str1, sep, i, true )
		if not s then
			return s
		end
		local t = i
		i = e + 1
		return str_sub( str1, t, s - 1 )
	end
end

-- Fast dedicated two-way split (a la mw.text.split) for fixed ASCII separators
local function str_split2( str, sep )
	if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then
		error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' )
	end
	local s, e = str_find( str, sep, 1, true )
	if not s then
		return str
	end
	return str_sub( str, 1, s - 1 ), str_sub( str, e + 1 )
end

-- Fast whitespace trim (a la mw.text.trim)
local function str_trim( str )
	return str_match( str, '^%s*(.-)%s*$' )
end

local parser = {}

-- Get the lead section from the given wikitext
-- The lead section is any content before the first section title.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Wikitext of the lead section. May be empty if the lead section is empty.
function parser.getLead( wikitext )
	wikitext = '\n' .. wikitext
	wikitext = str_gsub( wikitext, '\n==.*', '' )
	wikitext = str_trim( wikitext )
	return wikitext
end

-- Get the sections from the given wikitext
-- This method doesn't get the lead section, use getLead for that
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Map from section title to section content
function parser.getSections( wikitext )
	local sections = {}
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n=='
	for title in str_gmatch( wikitext, '\n==+ *([^=]-) *==+' ) do
		local section = str_match( wikitext, '\n==+ *' .. escapeString( title ) .. ' *==+(.-)\n==' )
		section = str_trim( section )
		sections[ title ] = section
	end
	return sections
end

-- Get a section from the given wikitext (including any subsections)
-- If the given section title appears more than once, only the section of the first instance will be returned
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param title Required. Title of the section
-- @return Wikitext of the section, or nil if it isn't found. May be empty if the section is empty or contains only subsections.
function parser.getSection( wikitext, title )
	title = str_trim( title )
	title = escapeString( title )
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n'
	local level
	level, wikitext = str_match( wikitext, '\n(==+) *' .. title .. ' *==.-\n(.*)' )
	if wikitext then
		local nextSection = '\n==' .. str_rep( '=?', #level - 2 ) .. '[^=].*'
		wikitext = str_gsub( wikitext, nextSection, '' ) -- remove later sections at this level or higher
		wikitext = str_trim( wikitext )
		return wikitext
	end
end

-- Get the content of a &lt;section&gt; tag from the given wikitext.
-- We can't use getTags because unlike all other tags, both opening and closing &lt;section&gt; tags are self-closing.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param name Required. Name of the &lt;section&gt; tag
-- @return Content of the &lt;section&gt; tag, or nil if it isn't found. May be empty if the section tag is empty.
function parser.getSectionTag( wikitext, name )
	name = str_trim( name )
	name = escapeString( name )
	local sections = {}
	for section in str_gmatch( wikitext, '&lt; *section +begin *= *[&quot;\']? *' .. name .. ' *[&quot;\']? */&gt;(.-)&lt; *section +end= *[&quot;\']? *'.. name ..' *[&quot;\']? */&gt;' ) do
		table_insert( sections, section )
	end
	if #sections &gt; 0 then
		return table_concat( sections )
	end
end

-- Get the lists from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of lists.
function parser.getLists( wikitext )
	local lists = {}
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n\n'
	for list in str_gmatch( wikitext, '\n([*#].-)\n[^*#]' ) do
		table_insert( lists, list )
	end
	return lists
end

-- Get the paragraphs from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of paragraphs.
function parser.getParagraphs( wikitext )
	local paragraphs = {}

	-- Remove non-paragraphs
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' -- add newlines to simplfy patterns
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]&lt;!%-%-.-%-%-&gt; *%f[\n]', '' ) -- remove comments
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%[%b[]%] *%f[\n]', '' ) -- remove files and categories
	wikitext = str_gsub( wikitext, '&lt;gallery.-&lt;/gallery&gt;', '\n\n' ) -- remove galleries
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove tables and block templates
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *&lt;!%-%-.-%-%-&gt; *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates with a comment among them
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n][*#].-%f[\n]', '' ) -- remove lists
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]==+[^=]+==+ *%f[\n]', '' ) -- remove section titles
	wikitext = str_trim( wikitext )

	for paragraph in str_gsplit( wikitext, &quot;\n\n&quot; ) do
		paragraph = str_trim( paragraph )
		if paragraph ~= &quot;&quot; then -- Filter out 3+ consecutive newlines
			table_insert( paragraphs, paragraph )
		end
	end
	return paragraphs
end

-- Get the templates from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of templates.
function parser.getTemplates( wikitext )
	local templates = {}
	for template in str_gmatch( wikitext, '{%b{}}' ) do
		if str_sub( template, 1, 3 ) ~= '{{#' then -- skip parser functions like #if
			table_insert( templates, template )
		end
	end
	return templates
end

-- Get the requested template from the given wikitext.
-- If the template appears more than once, only the first instance will be returned
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param name Name of the template to get
-- @return Wikitext of the template, or nil if it wasn't found
function parser.getTemplate( wikitext, name )
	local templates = parser.getTemplates( wikitext )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	for _, template in ipairs( templates ) do
		local templateName = parser.getTemplateName( template )
		if lang:ucfirst( templateName ) == lang:ucfirst( name ) then
			return template
		end
	end
end

-- Get name of the template from the given template wikitext.
-- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse.
-- @return Name of the template
-- @todo Strip &quot;Template:&quot; namespace?
function parser.getTemplateName( templateWikitext )
	return str_match( templateWikitext, '^{{ *([^}|\n]+)' )
end

-- Get the parameters from the given template wikitext.
-- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse.
-- @return Map from parameter names to parameter values, NOT IN THE ORIGINAL ORDER.
-- @return Order in which the parameters were parsed.
function parser.getTemplateParameters( templateWikitext )
	local parameters = {}
	local paramOrder = {}
	local params = str_match( templateWikitext, '{{[^|}]-|(.*)}}' )
	if params then
		-- Temporarily replace pipes in subtemplates and links to avoid chaos
		for subtemplate in str_gmatch( params, '{%b{}}' ) do
			params = str_gsub( params, escapeString( subtemplate ), str_gsub( subtemplate, '.', { ['%']='%%', ['|']=&quot;@@:@@&quot;, ['=']='@@_@@' } ), 1 )
		end
		for link in str_gmatch( params, '%[%b[]%]' ) do
			params = str_gsub( params, escapeString( link ), str_gsub( link, '.', { ['%']='%%', ['|']='@@:@@', ['=']='@@_@@' } ), 1 )
		end
		local count = 0
		local name, value
		for param in str_gsplit( params, '|' ) do
			name, value = str_split2( param, '=' )
			if value then
				local number = tonumber( name )
				if number then --XXX: What about keys like: 01, .1, 2e0, etc.
					name = number
				end
				value = str_trim( value )
			else
				value = name
				count = count + 1
				name = count
			end
			value = str_gsub( value, '@@_@@', '=' )
			value = str_gsub( value, '@@:@@', '|' )
			parameters[ name ] = value
			table_insert( paramOrder, name )
		end
	end
	return parameters, paramOrder
end

-- Get the tags from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of tags.
function parser.getTags( wikitext )
	local tags = {}
	local tag, tagName, tagEnd
	-- Don't match closing tags like &lt;/div&gt;, comments like &lt;!--foo--&gt;, comparisons like 1&lt;2 or things like &lt;3
	for tagStart, tagOpen in str_gmatch( wikitext, '()(&lt;[^/!%d].-&gt;)' ) do
		tagName = parser.getTagName( tagOpen )

		-- If we're in a self-closing tag, like &lt;ref name=&quot;foo&quot; /&gt;, &lt;references/&gt;, &lt;br/&gt;, &lt;br&gt;, &lt;hr&gt;, etc.
		if str_match( tagOpen, '&lt;.-/&gt;' ) or tagName == 'br' or tagName == 'hr' then
			tag = tagOpen

		-- If we're in a tag that may contain others like it, like &lt;div&gt; or &lt;span&gt;
		elseif tagName == 'div' or tagName == 'span' then
			local position = tagStart + #tagOpen - 1
			local depth = 1
			while depth &gt; 0 do
				tagEnd = str_match( wikitext, '&lt;/ ?' .. tagName .. ' ?&gt;()', position )
				if tagEnd then
					tagEnd = tagEnd - 1
				else
					break -- unclosed tag
				end 
				position = str_match( wikitext, '()&lt; ?' .. tagName .. '[ &gt;]', position + 1 )
				if not position then
					position = tagEnd + 1
				end
				if position &gt; tagEnd then
					depth = depth - 1
				else
					depth = depth + 1
				end
			end
			tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd )

		-- Else we're probably in tag that shouldn't contain others like it, like &lt;math&gt; or &lt;strong&gt;
		else
			tagEnd = str_match( wikitext, '&lt;/ ?' .. tagName .. ' ?&gt;()', tagStart )
			if tagEnd then
				tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd - 1 )

			-- If no end tag is found, assume we matched something that wasn't a tag, like &lt;no. 1&gt;
			else
				tag = nil
			end
		end
		table_insert( tags, tag )
	end
	return tags
end

-- Get the name of the tag in the given wikitext
-- @param tag Required. Tag to parse.
-- @return Name of the tag or nil if not found
function parser.getTagName( tagWikitext )
	local tagName = str_match( tagWikitext, '^&lt; *(.-)[ /&gt;]' )
	if tagName then tagName = str_lower( tagName ) end
	return tagName
end

-- Get the value of an attribute in the given tag.
-- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse.
-- @param attribute Required. Name of the attribute.
-- @return Value of the attribute or nil if not found
function parser.getTagAttribute( tagWikitext, attribute )
	local _, value = str_match( tagWikitext, '^&lt;[^/&gt;]*' .. attribute .. ' *= *([&quot;\']?)([^/&gt;]-)%1[ /&gt;]' )
	return value
end

-- Get the content of the given tag.
-- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse.
-- @return Content of the tag. May be empty if the tag is empty. Will be nil if the tag is self-closing.
-- @todo May fail with nested tags
function parser.getTagContent( tagWikitext )
	return str_match( tagWikitext, '^&lt;.-&gt;.-&lt;/.-&gt;' )
end

-- Get the &lt;gallery&gt; tags from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of gallery tags.
function parser.getGalleries( wikitext )
	local galleries = {}
	local tags = parser.getTags( wikitext )
	for _, tag in ipairs( tags ) do
		local tagName = parser.getTagName( tag )
		if tagName == 'gallery' then
			table_insert( galleries, tag )
		end
	end
	return galleries
end

-- Get the &lt;ref&gt; tags from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of ref tags.
function parser.getReferences( wikitext )
	local references = {}
	local tags = parser.getTags( wikitext )
	for _, tag in ipairs( tags ) do
		local tagName = parser.getTagName( tag )
		if tagName == 'ref' then
			table_insert( references, tag )
		end
	end
	return references
end

-- Get the reference with the given name from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param referenceName Required. Name of the reference.
-- @return Wikitext of the reference
function parser.getReference( wikitext, referenceName )
	local references = parser.getReferences( wikitext )
	for _, reference in ipairs( references ) do
		local content = parser.getTagContent( reference )
		local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' )
		if content and name == referenceName then
			return reference
		end
	end
end

-- Get the tables from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of tables.
function parser.getTables( wikitext )
	local tables = {}
	wikitext = '\n' .. wikitext
	for t in str_gmatch( wikitext, '\n%b{}' ) do
		if str_sub( t, 1, 3 ) == '\n{|' then
			t = str_trim( t ) -- exclude the leading newline
			table_insert( tables, t )
		end
	end
	return tables
end

-- Get the id from the given table wikitext
-- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse.
-- @param attribute Required. Name of the attribute.
-- @return Value of the attribute or nil if not found
function parser.getTableAttribute( tableWikitext, attribute )
	local _, value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([&quot;\']?)([^\n]-)%1[^\n]*\n' )
	if not value or value == '' then
		value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([^\n ]+)[^\n]*\n' )
	end
	return value
end

-- Get a table by id from the given wikitext
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param id Required. Id of the table
-- @return Wikitext of the table or nil if not found
function parser.getTable( wikitext, id )
	local tables = parser.getTables( wikitext )
	for _, t in ipairs( tables ) do
		if id == parser.getTableAttribute( t, 'id' ) then
			return t
		end
	end
end

-- Get the data from the given table wikitext
-- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse.
-- @return Table data
-- @todo Test and make more robust
function parser.getTableData( tableWikitext )
	local tableData = {}
	tableWikitext = str_trim( tableWikitext );
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^{|.-\n', '' ) -- remove the header
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|}$', '' ) -- remove the footer
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%+.-\n', '' ) -- remove any caption
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '|%-.-\n', '|-\n' ) -- remove any row attributes
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%-\n', '' ) -- remove any leading empty row
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|%-$', '' ) -- remove any trailing empty row
	for rowWikitext in str_gsplit( tableWikitext, '|-' ) do
		local rowData = {}
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '||', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '!!', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '\n!', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^!', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^\n|', '' )
		for cellWikitext in str_gsplit( rowWikitext, '\n|' ) do
			cellWikitext = str_trim( cellWikitext )
			table_insert( rowData, cellWikitext )
		end
		table_insert( tableData, rowData )
	end
	return tableData
end

-- Get the internal links from the given wikitext (includes category and file links).
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of internal links.
function parser.getLinks( wikitext )
	local links = {}
	for link in str_gmatch( wikitext, '%[%b[]%]' ) do
		table_insert( links, link )
	end
	return links
end

-- Get the file links from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of file links.
function parser.getFiles( wikitext )
	local files = {}
	local links = parser.getLinks( wikitext )
	for _, link in ipairs( links ) do
		local namespace = str_match( link, '^%[%[ *(.-) *:' )
		if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'File' then
			table_insert( files, link )
		end
	end
	return files
end

-- Get name of the file from the given file wikitext.
-- @param fileWikitext Required. Wikitext of the file to parse.
-- @return Name of the file
function parser.getFileName( fileWikitext )
	return str_match( fileWikitext, '^%[%[ *.- *: *(.-) *[]|]' )
end

-- Get the category links from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of category links.
function parser.getCategories( wikitext )
	local categories = {}
	local links = parser.getLinks( wikitext )
	for _, link in ipairs( links ) do
		local namespace = str_match( link, '^%[%[ -(.-) -:' )
		if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'Category' then
			table_insert( categories, link )
		end
	end
	return categories
end

-- Get the external links from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of external links.
function parser.getExternalLinks( wikitext )
	local links = {}
	for link in str_gmatch( wikitext, '%b[]' ) do
		if str_match( link, '^%[//' ) or str_match( link, '^%[https?://' ) then
			table_insert( links, link )
		end
	end
	return links
end

return parser</text>
      <sha1>3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селселе (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748841</id>
    <revision>
      <id>26544916</id>
      <parentid>14578852</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9171" sha1="m9troqj0dopqf32pqe7zxv8b61as64x" xml:space="preserve">{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Селселе шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان سلسله}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 33
 |lat_min                          = 48
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 48
 |lon_min                          = 06
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Лурестан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Алештар]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Алештар]], [[Фирузабад (Лурестан)|Фирузабад]]
 |Бахархой                         = 75559
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = [[Куьрдаш]] (лакаш)
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = 
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Lorestan.svg
 |Карта 1                          = IranLorestan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Selseleh County
}}

'''Селселе шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان سلسله}}) — [[Иран]]ан [[Лурестан]] провинцин административан бахш (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Алештар]] гӀала.&lt;ref name=&quot;County_Establishment&quot; /&gt;

== Бахархой ==
=== Къаьмнийн хӀоттам ===
ШахӀрестанехь коьртачу декъана бехаш бу [[Куьрдаш]] (лакаш).&lt;ref name=&quot;Kurds_Lorestan&quot; /&gt;

=== Бахархойн дукхалла ===
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархой бара 73 819 стаг (15 531 доьзал).&lt;ref name=&quot;Census2006&quot; /&gt; 2011 шеран ларарца бахархойн дукхалла хилира 73 154 стаг (18 231 доьзал).&lt;ref name=&quot;Census2011&quot; /&gt; 2016 шеран лараро гайтира шахӀрестанехь 75 559 стаг (21 140 доьзал) вехаш хилар.&lt;ref name=&quot;Census2016&quot; /&gt;

=== Административан йекъайалар ===
Селселе шахӀрестанан бахархойн истори а, административан структура а кхаа ларарца лахахь гайтина йу.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Селселе шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан декъаш !! 2006&lt;ref name=&quot;Census2006&quot; /&gt; !! 2011&lt;ref name=&quot;Census2011&quot; /&gt; !! 2016&lt;ref name=&quot;Census2016&quot; /&gt;
|-
| '''[[Йукъара бахш (Селселе)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''56 618''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''57 070''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''59 391'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Доаб (йуьртан гуо)|Доаб ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 486 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 959 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 381
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀонам (йуьртан гуо)|ХӀонам ЙГӀ]]{{efn|Хьалха [[ХӀонам (йуьртан гуо)|Селселе йуьртан гуо]]&lt;ref name=&quot;Lorestan_Reforms&quot; /&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 788 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 477 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 207
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Къала-йе Мозаффари (йуьртан гуо)|Къала-йе Мозаффари ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 087 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 644 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 947
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Йусефванд (йуьртан гуо)|Йусефванд ЙГӀ]]{{efn|Хьалха [[Йусефванд (йуьртан гуо)|Алештар йуьртан гуо]]&lt;ref name=&quot;Lorestan_Reforms&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 951 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 733 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 298
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Алештар]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 28 306 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 30 257 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 33 558
|-
| '''[[Фирузабад (бахш, Лурестан)|Фирузабад бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''17 201''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''16 084''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''16 168'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Фирузабад (йуьртан гуо)|Фирузабад ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 503 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 615 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 092
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Къалайи (йуьртан гуо)|Къалайи ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 841 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 593 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 677
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Фирузабад (Лурестан)|Фирузабад]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 857 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 876 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 399
|-
| '''Йерриге''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''73 819''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''73 154''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''75 559'''
|-
| colspan=4 | {{small|ЙГӀ — Йуьртан гуо}}
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}

{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;County_Establishment&quot;&gt;{{cite web |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/114967 |title=Creation and establishment of Pol-e Dokhtar County with the center of Pol-e Dokhtar city, Selseleh County, with the center of Aleshtar city, and Azna County with the center of Azna city |language=fa |publisher=Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board |last=Habibi |first=Hassan |date=2014-11-16 |access-date=2024-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129071436/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/114967 |archive-date=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kurds_Lorestan&quot;&gt;{{Cite web |title=آگاهيهائي درباره ايلها и طايفه‌هاي لر خرم آباد |url=http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/22/HTML/22_20001.HTM |access-date=2020-12-22 |language=fa }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721185451/http://www.ichodoc.ir/p-a/CHANGED/22/HTML/22_20001.HTM |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Census2006&quot;&gt;{{cite report |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province |language=fa |publisher=The Statistical Center of Iran |website=amar.org.ir |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls |access-date=2022-09-25}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Census2011&quot;&gt;{{cite report |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province |language=fa |publisher=The Statistical Center of Iran |website=irandataportal.syr.edu |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls |access-date=2022-12-19}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Census2016&quot;&gt;{{cite report |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province |language=fa |publisher=The Statistical Center of Iran |website=amar.org.ir |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx |access-date=2022-12-19}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lorestan_Reforms&quot;&gt;{{cite web |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/112810 |title=Approval of reforms in the rural districts of Lorestan province |language=fa |website=rc.majlis.ir |publisher=Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board |date=2014-11-16 |access-date=2024-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107041509/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/112810 |archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Лурестан остан}}
{{Селселе шахӀрестан}}

[[Категори:Селселе шахӀрестан]]
[[Категори:Лурестан останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>m9troqj0dopqf32pqe7zxv8b61as64x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирик (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748978</id>
    <revision>
      <id>26544950</id>
      <parentid>11807420</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9339" sha1="91eutjc6t85fj6ega4pqo3v4e3muy6a" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан ХӀормузган останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Сирик шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان سیریک}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 26
 |lat_min                          = 30
 |lat_sec                          = 00
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 57
 |lon_min                          = 17
 |lon_sec                          = 00
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[ХӀормузган (остан)|ХӀормузган]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Бандар-Сирик]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Бандар-Сирик]], [[Гарук (ХӀормузган)|Гарук]], [[КухӀестак]]
 |Бахархой                         = 45 723
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = 
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Hormozgan.svg
 |Карта 1                          = IranHormozgan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Sirik County
}}

'''Сирик шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان سیریک}}) — [[Иран]]ан [[ХӀормузган (остан)|ХӀормузган]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Бандар-Сирик]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Sirik County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Davodi|first=Parviz|title=Approval letter regarding the reforms of national divisions in Hormozgan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/134986|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403064532/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/134986|archive-date=2019-04-03|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;{{efn|name=fn1|Хьалха йуьрт йара [[Бандар-Сирик|Бийабан]]&lt;ref name=&quot;Sirik City&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Converting the center of Biyaban District to the city of Sirik|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/116959|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226062259/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/116959|archive-date=2022-02-26|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;}}.

== Истори ==
2006 шеран халкъан ларар хиллачул тӀаьхьа [[Минаб шахӀрестан]]ах схьааьстина кхоьллира Сирик шахӀрестан. Иза йекъна йу шина бахше, хӀор бахшехь шишша йуьртан гуо а болуш. Оцу хенахь Бандар-Сирик цхьаъ бен йолу гӀала йара шахӀрестанехь&lt;ref name=&quot;Sirik County Establishment&quot;/&gt;. 2011 шеран ларар хиллачул тӀаьхьа [[Гарук (ХӀормузган)|Гарук]]&lt;ref name=&quot;Garuk City&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Conversion of Garuk village to a city|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/791586|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110225353/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/791586|archive-date=2017-11-10|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt; а, [[КухӀестак]]&lt;ref name=&quot;Tazian-e Pain, Kuhestak, Tirur and Lamazan Cities&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Transformation of villages into cities|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/829003|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt; а йуьрташна гӀалин статус йелира.

== Бахархой ==
2011 шеран ларарца шахӀрестанан бахархой бара 43 185 стаг (9 294 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Hormozgan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Hormozgan Province|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Hormozgan.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца — 45 723 стаг (11 304 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Hormozgan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Hormozgan Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_22.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

=== Административан йекъайалар ===
Сирик шахӀрестанан бахархойн динамика а, административан структура а:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Сирик шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан дакъош !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (Сирик)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''30 198''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''31 550'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бийабан (йуьртан гуо)|Бийабан ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 13 160 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 13 559
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сирик (йуьртан гуо)|Сирик ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 898 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 846
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бандар-Сирик]] (гӀала){{efn|name=fn1}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 140 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 137
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Гарук (ХӀормузган)|Гарук]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 008
|-
| '''[[Бемани (бахш)|Бемани бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''12 987''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''14 173'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бемани (йуьртан гуо)|Бемани ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 702 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 565
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ШахӀмарди (йуьртан гуо)|ШахӀмарди ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 285 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 548
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[КухӀестак]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 060
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''43 185''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''45 723'''
|-
| colspan=3 | {{small|ЙГӀ — Йуьртан гуо}}
|}

== Географи ==
ХӀоре Азини кӀоштахь шина тайпана мангран хьаннаш йу — хӀара а, шандел а. ХӀара дитт туьханна дуьхьала латталуш ду, иза хӀордан хих ша цӀанлуш, туьха шен чкъоьраца аратоьтту. Ганари йуьртана гергахь мангран хьаннаш 500 гектар майда дӀалоцу. ХӀара хьаннаш Иранан къилба бердашца йолу кхин меттигашца дуьсташ ша-тайпа йу, хӀунда аьлча кхузахь цхьаьна кхуьу мангран а, хӀара а, шандел а дитташ. Кхузахь дукха тайпана акхарой а, олхазарш а деха.

== Туризм ==
Сирик шахӀрестанехь йу [[КухӀестак]] цӀе йолу туристийн йуьрт. ХӀара шира портан гӀала шен гӀамаран бердашца туристашна йевзаш меттиг йу. ГӀамаран бердаш Гарук а, Сирик а гӀаланашна йукъахь дукха туристаш тӀеийзабо шен Ӏаламан хазаллица.

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}
{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{ХӀормузган остан}}
{{Сирик шахӀрестан}}

[[Категори:Сирик шахӀрестан]]
[[Категори:ХӀормузган останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>91eutjc6t85fj6ega4pqo3v4e3muy6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тафтан (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749004</id>
    <revision>
      <id>26545018</id>
      <parentid>11807338</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5654" sha1="mbviu5ooljwtqxlkvi8v8jvn7av5bqb" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Систан а, Балучистан а останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Тафтан шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان تفتان}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 28
 |lat_min                          = 20
 |lat_sec                          = 01
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 60
 |lon_min                          = 38
 |lon_sec                          = 00
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Систан а, Балучистан а]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Нукабад]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Нукабад]]
 |Бахархой                         = 
 |Бахархой ларар шо                 = 
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Sistan and Baluchestan.svg
 |Карта 1                          = IranSistanBaluchistan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Taftan County
}}

'''Тафтан шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان تفتان}}) — [[Иран]]ан [[Систан а, Балучистан а]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Нукабад]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Taftan County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Jahangiri|first=Ishaq|title=Approval letter regarding the national divisions of Khash County|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1392509|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124163452/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1392509|archive-date=2020-01-24|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран халкъан ларарца Нукабад гӀалахь вехаш вара 5 261 стаг (1 370 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Sistan and Baluchestan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Sistan and Baluchestan Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2018 шарахь [[Нукабад (бахш)|Нукабад бахш]] [[Хаш шахӀрестан]]ах схьааьстина кхоьллира Тафтан шахӀрестан. Иза йийкъира кхаа бахше, хӀоранна йукъахь шишша йуьртан гуо а болуш. Нукабад йара цуьнан коьрта гӀала а, цу хенахь цхьаъ бен йолу гӀала а&lt;ref name=&quot;Taftan County Establishment&quot; /&gt;.

== Бахархой ==


=== Административан йекъайалар ===
Тафтан шахӀрестанан административан структура:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Тафтан шахӀрестан
|-
! Административан дакъош
|-
| '''[[Йукъара бахш (Тафтан)|Йукъара бахш]]'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Эскелабад (йуьртан гуо)|Эскелабад ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Къилба Тафтан (йуьртан гуо)|Къилба Тафтан ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Нукабад]] (гӀала)
|-
| '''[[ГовхӀаp КухӀ (бахш)|ГовхӀаp КухӀ бахш]]'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ГовхӀаp КухӀ (йуьртан гуо)|ГовхӀаp КухӀ ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Шиpабад (йуьртан гуо)|Шиpабад ЙГӀ]]
|-
| '''[[Назил (бахш)|Назил бахш]]'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ЧахӀ-е АхӀмад (йуьртан гуо)|ЧахӀ-е АхӀмад ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Назил (йуьртан гуо)|Назил ЙГӀ]]
|-
| colspan=1 | {{small|ЙГӀ — Йуьртан гуо}}
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}
{{clear}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Систан а, Балучистан а остан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Тафтан шахӀрестан]]
[[Категори:Систан а, Балучистан а останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>mbviu5ooljwtqxlkvi8v8jvn7av5bqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирджан (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749043</id>
    <revision>
      <id>26544946</id>
      <parentid>14830868</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11400" sha1="prfmasqlzbva70fmsg8wxjr62jqdjov" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Керман останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Сирджан шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان سیرجان}}
 |Сурт                               = Shahfirooz.jpg
 |Суртан дӀайаздар                   = ШахӀ Фирузан мавзолей
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 29
 |lat_min                          = 20
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 55
 |lon_min                          = 42
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Керман (остан)|Керман]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Сирджан]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Сирджан]], [[НаджафшахӀр]], [[Балвард]], [[ХваджушахӀр]], [[ХӀамашахӀр]], [[Париз (гӀала)|Париз]], [[Зейдабад]]
 |Бахархой                         = 324 103
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Kerman.svg
 |Карта 1                          = IranKerman-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Sirjan County
}}

'''Сирджан шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان سیرجان}}) — [[Иран]]ан [[Керман (остан)|Керман]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Сирджан]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Kerman Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Approval of the organization of national divisions of Kerman province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113033|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130210435/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113033 |date=2024-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2006 шеран халкъан ларар хиллачул тӀаьхьа [[Йукъара бахш (Сирджан)|Йукъара бахш]] йукъара латтанаш дӀакъастош кхоьллира керла административан дакъош: [[Балвард (бахш)|Балвард]], [[Голестан (Сирджан)|Голестан]] а, [[Зейдабад (бахш)|Зейдабад]] а бахшаш&lt;ref name=&quot;Balvard District Formation&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Creation of Balvard District in Sirjan County|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/789997|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeydabad District Formation&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Creation of Zeydabad District in Sirjan County|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/791597|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шарахь [[ХӀамашахӀр]] гӀалин статус йелира&lt;ref name=&quot;Hamashahr City&quot;&gt;{{cite web|last=Ahmadinejad|first=Mahmoud|title=Hamashahr was added to the map of national divisions|url=https://www.borna.news/بخش-اخبار-40/2895-هماشهر-به-نقше-تقسیمات|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2016 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла хилира 324 103 стаг (95 357 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Kerman Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kerman Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_08.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

=== Административан йекъайалар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Сирджан шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан дакъош !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (Сирджан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''226 073''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''220 144''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''245 203'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Балвард (йуьртан гуо)|Балвард йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 927 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Наджафабад (Сирджан)|Наджафабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 915 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 394 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 474
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ширифабад (Сирджан)|Ширифабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 764 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 419 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 16 861
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[НаджафшахӀр]] (гӀала){{efn|Хьалха [[Наджафабад (Сирджан)|Наджафабад]] йуьрт йара&lt;ref name=&quot;Najafshahr City&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Transforming the village of Najafabad into the city of Najafshahr|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/117277|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210100056/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/117277|archive-date=2015-02-10|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 768 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 448 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 20 164
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сирджан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 167 014 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 185 623 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 199 704
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зейдабад]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 314 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 260 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Балвард (бахш)|Балвард бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''7 783''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''11 473'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Балвард (йуьртан гуо)|Балвард йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 711 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 621
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ЧахӀар Гонбад|ЧахӀар Гонбад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 072 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 318
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Балвард]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 534
|-
| '''[[Голестан (Сирджан)|Голестан бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''13 589''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''17 061'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Голестан (йуьртан гуо, Сирджан)|Голестан йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 695 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 647
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Малекабад (Сирджан)|Малекабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 894 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 936
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХваджушахӀр]] (гӀала){{efn|Хьалха [[Малекабад (Сирджан)|Малекабад]] йуьрт йара}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 478
|-
| '''[[Париз (бахш)|Париз бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''13 382''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''12 746''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''22 538'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Париз (йуьртан гуо)|Париз йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 065 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 869 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 165
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[СаӀадатабад (Сирджан)|СаӀадатабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 790 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 175 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 057
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀамашахӀр]] (гӀала){{efn|Хьалха [[СаӀадатабад (Сирджан)|СаӀадатабад]] йуьрт йара&lt;ref name=&quot;Hamashahr City&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 800 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 311
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Париз (гӀала)|Париз]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 527 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 902 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 005
|-
| '''[[Зейдабад (бахш)|Зейдабад бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''13 424''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''27 818'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Махьмудабад-е Сеййид|Махьмудабад-е Сеййид йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 165 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 708
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зейдабад (йуьртан гуо)|Зейдабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 259 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 998
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зейдабад]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 112
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''239 455''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''267 697''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''324 103'''
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}
{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Керман остан}}
{{Сирджан шахӀрестан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Сирджан шахӀрестан]]
[[Категори:Керман останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>prfmasqlzbva70fmsg8wxjr62jqdjov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тафт (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749062</id>
    <revision>
      <id>26545017</id>
      <parentid>15064591</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10627" sha1="0m4k45j55t8x0jp93vnzw1i12yo5714" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Йазд останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Тафт шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان تفت}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 31
 |lat_min                          = 25
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 53
 |lon_min                          = 45
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Йазд (остан)|Йазд]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Тафт (гӀала, Иран)|Тафт]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Тафт (гӀала, Иран)|Тафт]], [[Бах (гӀала)|Бах]], [[Нир (Йазд)|Нир]]
 |Бахархой                         = 43 893
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Taft map.png
 |Карта 1                          = IranYazd-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Taft County
}}

'''Тафт шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان تفت}}) — [[Иран]]ан [[Йазд (остан)|Йазд]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Тафт (гӀала, Иран)|Тафт]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Yazd Province Structure&quot;&gt;{{cite web|title=Approval of the organization of Yazd province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113035|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231218190847/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113035 |date=2023-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2006 шеран халкъан ларар хиллачул тӀаьхьа [[ГӀаризат (йуьртан гуо)|ГӀаризат]]{{efn|name=fn1|Хьалха [[ГӀаризат (йуьртан гуо)|Эрнан йуьртан гуо]]&lt;ref name=&quot;Yazd Province Structure&quot;/&gt;}} а, [[КахӀдуийе (йуьртан гуо)|КахӀдуийе]] йуьртан гуонаш [[Нир (бахш)|Нир бахшана]] йукъара схьа а йаьккхина, [[ГӀаризат (бахш)|ГӀаризат бахш]] кхоьллира&lt;ref name=&quot;Garizat District Formation&quot;&gt;{{cite web|last=Davodi|first=Parviz|title=Approval letter regarding the establishment of Garizat District|url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/135622|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195946/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/135622|archive-date=2016-03-04|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларар хиллачул тӀаьхьа [[Бах (гӀала)|Бах]] йуьртана гӀалин статус йелира&lt;ref name=&quot;Bakh City&quot;&gt;{{cite web|title=Bakh Municipality was established in Garizat|url=https://khabarfarsi.com/u/82574301|publisher=Ministry of Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 45 357 стаг (13 747 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Yazd Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Yazd Province|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/21.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 45 145 стаг (14 325 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Yazd Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Yazd Province|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Yazd.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца бахархойн дукхалла хилира 43 893 стаг (14 659 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Yazd Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Yazd Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_21.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

=== Административан йекъайалар ===
Тафт шахӀрестанан административан хӀоттам гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Тафт шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан дакъош !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (Тафт)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''30 826''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''31 368''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32 454'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ӏалиабад (йуьртан гуо, Тафт)|Ӏалиабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 473 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 349 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 970
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дехшир (йуьртан гуо)|Дехшир йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 173 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 567 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 855
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Насрабад (йуьртан гуо, Тафт)|Насрабад йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 821 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 142 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 628
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ПишкухӀ (йуьртан гуо, Тафт)|ПишкухӀ йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 310 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 284 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 492
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ШиркухӀ (йуьртан гуо)|ШиркухӀ йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 720 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 309 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 045
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Тафт (гӀала, Иран)|Тафт]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 15 329 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 15 717 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 18 464
|-
| '''[[ГӀаризат (бахш)|ГӀаризат бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''6 599''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''4 814'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ГӀаризат (йуьртан гуо)|ГӀаризат йуьртан гуо]]{{efn|name=fn1}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 550 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 933
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[КахӀдуийе (йуьртан гуо)|КахӀдуийе йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 049 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 881
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бах (гӀала)|Бах]] (гӀала){{efn|2016 шеран халкъан ларар хиллачул тӀаьхьа гӀалин статус йелира&lt;ref name=&quot;Bakh City&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| '''[[Нир (бахш)|Нир бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''14 531''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''7 178''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''6 625'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Банадкук (йуьртан гуо)|Банадкук йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 010 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 881 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 500
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | ГӀаризат йуьртан гуо || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 558 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | КахӀдуийе йуьртан гуо|| style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 133 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сахвид (йуьртан гуо)|Сахвид йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 747 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 766 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 420
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зардейн (йуьртан гуо)|Зардейн йуьртан гуо]]{{efn|Хьалха [[Зардейн (йуьртан гуо)|ПошткухӀ йуьртан гуо]]&lt;ref name=&quot;Yazd Province Reforms 94791&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Creating reforms in the rural districts of Yazd province|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/94791|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 516 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 911 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 965
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Нир (Йазд)|Нир]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 567 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 620 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 740
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''45 357''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''45 145''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''43 893'''
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline|Taft County}}
{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Йазд остан}}
{{Тафт шахӀрестан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Тафт шахӀрестан]]
[[Категори:Йазд останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>0m4k45j55t8x0jp93vnzw1i12yo5714</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табас (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749063</id>
    <revision>
      <id>26544983</id>
      <parentid>11807334</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26544983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9928" sha1="sy63qapilq57dqia3e0i36p8lhc29jx" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Къилба Хорасан останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Табас шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان طبس}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 33
 |lat_min                          = 26
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 56
 |lon_min                          = 48
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Къилба Хорасан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Табас]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Табас]], [[Дийехук]]
 |Бахархой                         = 72 617
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = South Khorasan.svg
 |Карта 1                          = IranSouthKhorasan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Tabas County
}}

'''Табас шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان طبс}}) — [[Иран]]ан [[Къилба Хорасан]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Табас]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Khorasan Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Approval of the organization of Khorasan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024415/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047|archive-date=2015-11-17|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
Табас шахӀрестан 2001 шарахь [[Йазд (остан)|Йазд]] останан йукъа йелира&lt;ref name=&quot;Khorasan Province Divisions&quot;&gt;{{cite web|last=Adel|first=Gholam Ali Haddad|title=The law of division of Khorasan province|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/86173|publisher=Islamic Council|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2013 шарахь иза йуха а Къилба Хорасан останан йукъа туьйхира&lt;ref name=&quot;Tabas County Abstraction&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Abstraction of Tabas County from Yazd province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/839188|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20130529134641/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/839188|archive-date=2013-05-29|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;. 

2024 шарахь [[Дастгердан (бахш)|Дастгердан бахш]] шахӀрестанан йукъара схьа а йаьккхина, керла [[Эшкъабад шахӀрестан|Эшкъабад шахӀрестан]] кхоьллира&lt;ref name=&quot;Eshqabad County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Mokhbar|first=Mohammad|title=National divisions in Tabas and Boshruyeh Counties|url=https://sdil.ac.ir/مصوبات-هیأت-دولت-دهه-سوم-تیر-۱۴%DB%B0۳/|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 63 047 стаг (16 845 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Yazd Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Yazd Province|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/21.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 69 658 стаг (19 745 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Yazd Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Yazd Province|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Yazd.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца бахархойн дукхалла хилира 72 617 стаг (22 142 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 South Khorasan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): South Khorasan Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_29.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

=== Административан йекъайалар ===
Табас шахӀрестанан административан хӀоттам гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Табас шахӀрестанан бахархой{{efn|2006 а, 2011 а шерашкахь [[Йазд (остан)|Йазд]] останан йукъахь хилла}}
|-
! Административан дакъош !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (Табас)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''43 188''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''48 569''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''52 528'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Голшан (йуьртан гуо)|Голшан йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 002 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 364 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 474
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Монтазерийе (йуьртан гуо)|Монтазерийе йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 350 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 816 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 489
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Накхлестан (йуьртан гуо)|Накхлестан йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 122 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 446 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 081
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Пирхьаджат (йуьртан гуо)|Пирхьаджат йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 033 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 793 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 808
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Табас]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 30 681 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 35 150 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 39 676
|-
| '''[[Дастгердан (бахш)|Дастгердан бахш]]'''{{efn|2016 шеран халкъан ларар хиллачул тӀаьхьа [[Эшкъабад шахӀрестан|Эшкъабад шахӀрестане]] дӀайелира&lt;ref name=&quot;Eshqabad County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''11 659''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''10 826''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''10 255'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дастгердан (йуьртан гуо)|Дастгердан йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 421 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 237 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 241
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[КухӀ-Йакхаб (йуьртан гуо)|КухӀ-Йакхаб йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 764 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 966 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 049
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Эшкъабад (Къилба Хорасан)|Эшкъабад]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 474 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 623 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 965
|-
| '''[[Дийехук (бахш)|Дийехук бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''8 200''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''10 263''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''9 834'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дийехук (йуьртан гуо)|Дийехук йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 926 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 502 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 793
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ковир (йуьртан гуо, Табас)|Ковир йуьртан гуо]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 507 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 415 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 082
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дийехук]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 767 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 346 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 959
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''63 047''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''69 658''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''72 617'''
|}

== Хьажа кхин а ==
* [[«Элан мӀара» операци]]
{{Commons-inline|Tabas County}}
{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Къилба Хорасан остан}}
{{Табас шахӀрестан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Табас шахӀрестан]]
[[Категори:Къилба Хорасан останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>sy63qapilq57dqia3e0i36p8lhc29jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тиран а, Карван а (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749081</id>
    <revision>
      <id>26545040</id>
      <parentid>11807339</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8166" sha1="m7s0uewwwr40nkqpdlcib9fatrt3p8t" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан ИсфахӀан останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Тиран а, Карван а шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان تیران و کرون}}
 |Сурт                               = Tiran - Chadegan Road - panoramio.jpg
 |Суртан дӀайаздар                   = Тиран—Чадеган новкъа йистера пейзаж
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 32
 |lat_min                          = 47
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 50
 |lon_min                          = 53
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[ИсфахӀан (остан)|ИсфахӀан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Тиран (гӀала)|Тиран]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Тиран (гӀала)|Тиран]], [[РезваншахӀр (ИсфахӀан)|РезваншахӀр]], [[Асгаран]]
 |Бахархой                         = 71 575
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Isfahan counties.svg
 |Карта 1                          = IranEsfahan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Tiran and Karvan County
}}

'''Тиран а, Карван а шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان تیران و کرون}}) — [[Иран]]ан [[ИсфахӀан (остан)|ИсфахӀан]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Тиран (гӀала)|Тиран]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Tiran and Karvan County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Divisional changes in Isfahan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/117672|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328030027/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/117672|archive-date=2019-03-28|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 64 043 стаг (17 802 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Isfahan Province|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/10.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 69 047 стаг (21 031 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Isfahan Province|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Esfahan.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран халкъан ларарца бахархойн дукхалла хилира 71 575 стаг (22 704 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Isfahan Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_10.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
Тиран а, Карван а шахӀрестанан халкъан дукхаллин истори а, административан хӀоттам а кхаа халкъан ларарца гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Тиран а, Карван а шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан йекъайалар !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (Тиран а, Карван а шахӀрестан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32,917''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''36,399''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''38,889'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Резванийе йуьртан гуо|Резванийе й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4,303 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,769 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,837
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Варпошт йуьртан гуо|Варпошт й. г.]] {{efn|Хьалха Карван-е Софла йуьртан гуо йара&lt;ref name=&quot;Tiran and Karvan County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9,299 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9,701 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9,743
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[РезваншахӀр (ИсфахӀан)|РезваншахӀр]] (гӀала) {{efn|Хьалха ШахӀрак-е Резван эвла йара&lt;ref name=&quot;Rezvanshahr City&quot;&gt;{{cite web|last=Aref|first=Mohammad Reza|title=Reforms of national divisions in Isfahan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/122031|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901002757/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/122031|archive-date=2013-09-01|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,642 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,508 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,606
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Тиран (гӀала)|Тиран]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 15,673 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 19,421 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 21,703
|-
| '''[[Карван (бахш)|Карван бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''31,126''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32,648''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32,684'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Карван-е Олйа йуьртан гуо|Карван-е Олйа й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9,023 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8,809 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8,110
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Карван-е Софла йуьртан гуо|Карван-е Софла й. г.]] {{efn|Хьалха Карван-е Воста йуьртан гуо йара&lt;ref name=&quot;Tiran and Karvan County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 18,066 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 19,318 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 19,716
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Асгаран]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4,037 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4,521 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4,858
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''64,043''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''69,047''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''71,575'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. г. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{ИсфахӀан остан}}
{{Тиран а, Карван а шахӀрестан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:ИсфахӀан останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>m7s0uewwwr40nkqpdlcib9fatrt3p8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФерейдуншахӀр (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749084</id>
    <revision>
      <id>26545234</id>
      <parentid>15646361</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8977" sha1="g2vfvcqx329m47fxzoandabnn6raylh" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан ИсфахӀан останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = ФерейдуншахӀр шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان فریدونشهر}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 32
 |lat_min                          = 51
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 50
 |lon_min                          = 01
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[ИсфахӀан (остан)|ИсфахӀан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[ФерейдуншахӀр]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[ФерейдуншахӀр]], [[Барф-Анбар]]
 |Бахархой                         = 35 654
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = [[Гуьржий (Иран)|Гуьржий]], [[Азербайджанаш]], [[Бахтиараш]]
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Isfahan counties.svg
 |Карта 1                          = IranEsfahan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Fereydunshahr County
}}

'''ФерейдуншахӀр шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان فریدونشهر}}) — [[Иран]]ан [[ИсфахӀан (остан)|ИсфахӀан]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[ФерейдуншахӀр]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Isfahan Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Approval of the organization of the national divisions of Isfahan province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113034|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240204010546/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113034 |date=2024-02-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2016 шеран халкъан ларар дӀадаьллачул тӀаьхьа [[ПишкухӀ-е Мугуи йуьртан гуо|ПишкухӀ-е Мугуи]] а, [[ПошткухӀ-е Мугуи йуьртан гуо|ПошткухӀ-е Мугуи]] йуьртан гуонаш [[Йукъара бахш (ФерейдуншахӀр шахӀрестан)|Йукъара бахшах]] къаьстина, керла [[Мугуи (бахш)|Мугуи бахш]] кхоьллира&lt;ref name=&quot;Mugui District Formation&quot;&gt;{{cite web|last=Jahangiri|first=Ishaq|title=Approval letter regarding national divisions in Fereydunshahr County|url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/1650862|publisher=Council of Ministers|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820104847/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/1650862|archive-date=2021-08-20|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
Бахархойн дукхаллин статистике хьаьжча, шахӀрестанехь бехаш бу:
* '''Къаьмнийн хӀоттам:''' Дукхахберш [[Гуьржий (Иран)|гуьржий]] бу (Иранан гуьржий). Иштта кхузахь беха [[Азербайджанаш|туркой]] (Устажлу тайпанах) а, [[Бахтиараш|бахтиараш]] а.
* '''Бахархойн дукхалла:''' 2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанехь вехара 38 955 стаг (9 259 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Isfahan Province|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/10.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 38 334 стаг (10 657 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Isfahan Province|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Esfahan.xls|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца — 35 654 стаг (10 688 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Isfahan Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_10.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
ФерейдуншахӀр шахӀрестанан административан хӀоттам кхаа халкъан ларарца:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ФерейдуншахӀр шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан йекъайалар !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (ФерейдуншахӀр шахӀрестан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''38,955''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''38,334''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''35,654'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ашайер йуьртан гуо|Ашайер й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,562 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,361 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1,952
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Барф-Анбар йуьртан гуо|Барф-Анбар й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7,717 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7,321 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6,331
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ЧешмехӀ-Ланган йуьртан гуо|ЧешмехӀ-Ланган й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,031 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,710 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,495
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | ПишкухӀ-е Мугуи й. г. || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,367 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,240 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,180
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | ПошткухӀ-е Мугуи й. г. || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4,747 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4,359 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3,711
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Барф-Анбар]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5,056 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5,336 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5,382
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ФерейдуншахӀр]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 13,475 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 14,007 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 13,603
|-
| '''[[Мугуи (бахш)|Мугуи бахш]]'''{{efn|2016 шеран ларарал тӀаьхьа кхоьллина&lt;ref name=&quot;Mugui District Formation&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ПишкухӀ-е Мугуи йуьртан гуо|ПишкухӀ-е Мугуи й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ПошткухӀ-е Мугуи йуьртан гуо|ПошткухӀ-е Мугуи й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''38,955''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''38,334''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''35,654'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. г. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{ИсфахӀан остан}}
{{ФерейдуншахӀр шахӀрестан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:ИсфахӀан останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>g2vfvcqx329m47fxzoandabnn6raylh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дийцар:Кадыров, Рамзан Ахматович</title>
    <ns>1</ns>
    <id>2010128</id>
    <revision>
      <id>26544940</id>
      <parentid>16053970</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53415-13</username>
        <id>48301</id>
      </contributor>
      <origin>26544940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="k9d8j9zkia7ura3low22f41p0l38tlq" xml:space="preserve">{{WikiProject Biography}}
Хуй вам в рот, ебучие чечены, третья чеченская не за горами!

Кадыров хуйло и пидорас!</text>
      <sha1>k9d8j9zkia7ura3low22f41p0l38tlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кен, Педро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025099</id>
    <revision>
      <id>26544855</id>
      <parentid>26544834</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="l1q437xmp0kvuf0i4maitt2jeybhe25" xml:space="preserve">{{фамилихой|Кен}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кен Педро 
| Йуьззина цӀе              = Педро Кен Моримото Морейра
| Сурт                      =
| Суьртах лаьцна            =
| Вина меттиг               = {{ВМ|Куритиба|Куритибехь}}, [[Бразили]]
| Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]]
| Локхалла                  = 181
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]
| Лоьмар                    = 88
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2006—2009|{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|119 (29)
|2010—2015|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|30 (3)
|2011|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Аваи (футболан клуб)|Аваи]]|26 (2)
|2012|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|45 (6)
|2013—2014|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Васко да Гама (футболан клуб)|Васко да Гама]]|63 (4)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|12 (1)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|27 (1)
|2016—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|6 (0)
|2017—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]|32 (3)}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2007|{{Бразилин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразили (олимп.)]]|1 (0)}}
 | клубах дерг карладаккхар  = 5.10.2017
}}
'''Пе́дро Кен Моримо́то Море́йра''', йа атта '''Педро Кен''' ({{lang-pt-br|Pedro Ken Morimoto Moreira}}; [[1987 шо|1987 шеран]] [[20 март]]ехь, [[Куритиба|Куритибехь]]) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]].

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Коритиба» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аваи» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]]
[[Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Сеара» ловзархой]]</text>
      <sha1>l1q437xmp0kvuf0i4maitt2jeybhe25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544856</id>
      <parentid>26544855</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3517" sha1="pobqumqypcibqvzgl0r321w12jyegqq" xml:space="preserve">{{фамилихой|Кен}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кен Педро 
| Йуьззина цӀе              = Педро Кен Моримото Морейра
| Сурт                      =
| Суьртах лаьцна            =
| Вина меттиг               = {{ВМ|Куритиба|Куритибехь}}, [[Бразили]]
| Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]]
| Локхалла                  = 181
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]
| Лоьмар                    = 88
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2006—2009|{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|119 (29)
|2010—2015|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|30 (3)
|2011|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Аваи (футболан клуб)|Аваи]]|26 (2)
|2012|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|45 (6)
|2013—2014|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Васко да Гама (футболан клуб)|Васко да Гама]]|63 (4)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|12 (1)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|27 (1)
|2016—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|6 (0)
|2017—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]|32 (3)}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2007|{{Бразилин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразили (олимп.)]]|1 (0)}}
 | клубах дерг карладаккхар  = 5.10.2017
}}
'''Пе́дро Кен Моримо́то Море́йра''', йа атта '''Педро Кен''' ({{lang-pt-br|Pedro Ken Morimoto Moreira}}; [[1987 шо|1987 шеран]] [[20 март]]ехь, [[Куритиба|Куритибехь]]) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]].

== Хьажоргаш ==
* {{transfermarkt|52514}}
* {{soccerway|32916}}
* [http://en.sambafoot.com/players/2919_Pedro_Ken.html Профиль на Самбафут]{{Недоступная ссылка|date=2018-07|bot=InternetArchiveBot }}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Коритиба» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аваи» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]]
[[Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Сеара» ловзархой]]</text>
      <sha1>pobqumqypcibqvzgl0r321w12jyegqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544857</id>
      <parentid>26544856</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26544857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3852" sha1="113j7axiahgll47i2ij8m6tbvu2sqvi" xml:space="preserve">{{фамилихой|Кен}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кен Педро 
| Йуьззина цӀе              = Педро Кен Моримото Морейра
| Сурт                      =
| Суьртах лаьцна            =
| Вина меттиг               = {{ВМ|Куритиба|Куритибехь}}, [[Бразили]]
| Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]]
| Локхалла                  = 181
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]
| Лоьмар                    = 88
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2006—2009|{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|119 (29)
|2010—2015|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|30 (3)
|2011|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Аваи (футболан клуб)|Аваи]]|26 (2)
|2012|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|45 (6)
|2013—2014|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Васко да Гама (футболан клуб)|Васко да Гама]]|63 (4)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|12 (1)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|27 (1)
|2016—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|6 (0)
|2017—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]|32 (3)}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2007|{{Бразилин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразили (олимп.)]]|1 (0)}}
 | клубах дерг карладаккхар  = 5.10.2017
}}
'''Пе́дро Кен Моримо́то Море́йра''', йа атта '''Педро Кен''' ({{lang-pt-br|Pedro Ken Morimoto Moreira}}; [[1987 шо|1987 шеран]] [[20 март]]ехь, [[Куритиба|Куритибехь]]) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]].

== Биографи ==
«[[Коритиба]]» клубан кхиорхо, коьрта командехь дебют йира 2006 шарахь, 2007 шарахь «Коритибин» коьрта ловзархо хилла, кхин а шо даьлча командица Паранин чемпионат йаьккхира.

== Хьажоргаш ==
* {{transfermarkt|52514}}
* {{soccerway|32916}}
* [http://en.sambafoot.com/players/2919_Pedro_Ken.html Профиль на Самбафут]{{Недоступная ссылка|date=2018-07|bot=InternetArchiveBot }}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Коритиба» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аваи» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]]
[[Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Сеара» ловзархой]]</text>
      <sha1>113j7axiahgll47i2ij8m6tbvu2sqvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544858</id>
      <parentid>26544857</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26544858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3913" sha1="6ozegsxan416r54c4t0i8lh2bxme8rn" xml:space="preserve">{{фамилихой|Кен}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кен Педро 
| Йуьззина цӀе              = Педро Кен Моримото Морейра
| Сурт                      =
| Суьртах лаьцна            =
| Вина меттиг               = {{ВМ|Куритиба|Куритибехь}}, [[Бразили]]
| Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]]
| Локхалла                  = 181
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]
| Лоьмар                    = 88
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2006—2009|{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|119 (29)
|2010—2015|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|30 (3)
|2011|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Аваи (футболан клуб)|Аваи]]|26 (2)
|2012|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|45 (6)
|2013—2014|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Васко да Гама (футболан клуб)|Васко да Гама]]|63 (4)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|12 (1)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|27 (1)
|2016—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|6 (0)
|2017—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]|32 (3)}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2007|{{Бразилин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразили (олимп.)]]|1 (0)}}
 | клубах дерг карладаккхар  = 5.10.2017
}}
'''Пе́дро Кен Моримо́то Море́йра''', йа атта '''Педро Кен''' ({{lang-pt-br|Pedro Ken Morimoto Moreira}}; [[1987 шо|1987 шеран]] [[20 март]]ехь, [[Куритиба|Куритибехь]]) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]].

== Биографи ==
«[[Коритиба]]» клубан кхиорхо, коьрта командехь дебют йира 2006 шарахь, 2007 шарахь «Коритибин» коьрта ловзархо хилла, кхин а шо даьлча командица Паранин чемпионат йаьккхира.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* {{transfermarkt|52514}}
* {{soccerway|32916}}
* [http://en.sambafoot.com/players/2919_Pedro_Ken.html Профиль на Самбафут]{{Недоступная ссылка|date=2018-07|bot=InternetArchiveBot }}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Коритиба» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аваи» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]]
[[Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Сеара» ловзархой]]</text>
      <sha1>6ozegsxan416r54c4t0i8lh2bxme8rn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544859</id>
      <parentid>26544858</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26544859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="t8adkkc2xvtix9hpk1mgcpzgqv4c0cf" xml:space="preserve">{{фамилихой|Кен}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кен Педро 
| Йуьззина цӀе              = Педро Кен Моримото Морейра
| Сурт                      =
| Суьртах лаьцна            =
| Вина меттиг               = {{ВМ|Куритиба|Куритибехь}}, [[Бразили]]
| Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]]
| Локхалла                  = 181
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]
| Лоьмар                    = 88
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2006—2009|{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|119 (29)
|2010—2015|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|30 (3)
|2011|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Аваи (футболан клуб)|Аваи]]|26 (2)
|2012|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|45 (6)
|2013—2014|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Васко да Гама (футболан клуб)|Васко да Гама]]|63 (4)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|12 (1)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|27 (1)
|2016—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|6 (0)
|2017—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]|32 (3)}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2007|{{Бразилин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразили (олимп.)]]|1 (0)}}
 | клубах дерг карладаккхар  = 5.10.2017
}}
'''Пе́дро Кен Моримо́то Море́йра''', йа атта '''Педро Кен''' ({{lang-pt-br|Pedro Ken Morimoto Moreira}}; [[1987 шо|1987 шеран]] [[20 март]]ехь, [[Куритиба|Куритибехь]]) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]].

== Биографи ==
«[[Коритиба]]» клубан кхиорхо, коьрта командехь дебют йира 2006 шарахь, 2007 шарахь «Коритибин» коьрта ловзархо хилла, кхин а шо даьлча командица Паранин чемпионат йаьккхира.

Бразилин къоман командехь цхьа матч левзина Олимпийн командин юбилейн ловзарехь  [[Футболех ловзаран Бразилин чемпионат (A сери)|Бразилин чемпионатан]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* {{transfermarkt|52514}}
* {{soccerway|32916}}
* [http://en.sambafoot.com/players/2919_Pedro_Ken.html Профиль на Самбафут]{{Недоступная ссылка|date=2018-07|bot=InternetArchiveBot }}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Коритиба» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аваи» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]]
[[Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Сеара» ловзархой]]</text>
      <sha1>t8adkkc2xvtix9hpk1mgcpzgqv4c0cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544861</id>
      <parentid>26544859</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26544861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6208" sha1="mrkjwdswdkdqhqmatlpz3jqily08iqr" xml:space="preserve">{{фамилихой|Кен}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кен Педро 
| Йуьззина цӀе              = Педро Кен Моримото Морейра
| Сурт                      =
| Суьртах лаьцна            =
| Вина меттиг               = {{ВМ|Куритиба|Куритибехь}}, [[Бразили]]
| Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]]
| Локхалла                  = 181
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]
| Лоьмар                    = 88
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2006—2009|{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|119 (29)
|2010—2015|{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|30 (3)
|2011|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Аваи (футболан клуб)|Аваи]]|26 (2)
|2012|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|45 (6)
|2013—2014|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Васко да Гама (футболан клуб)|Васко да Гама]]|63 (4)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Коритиба]]|12 (1)
|2015|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Салвадор)|Витория Салвадор]]|27 (1)
|2016—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|6 (0)
|2017—{{хӀ. а.}}|{{Бразилин байракх|20px}} [[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]|32 (3)}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2007|{{Бразилин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Бразилин гулйина команда|Бразили (олимп.)]]|1 (0)}}
 | клубах дерг карладаккхар  = 5.10.2017
}}
'''Пе́дро Кен Моримо́то Море́йра''', йа атта '''Педро Кен''' ({{lang-pt-br|Pedro Ken Morimoto Moreira}}; [[1987 шо|1987 шеран]] [[20 март]]ехь, [[Куритиба|Куритибехь]]) — [[бразили]]н [[футбол]]ист, «[[Сеара (футболан клуб)|Сеара]]» клубан [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]].

== Биографи ==
«[[Коритиба]]» клубан кхиорхо, коьрта командехь дебют йира 2006 шарахь, 2007 шарахь «Коритибин» коьрта ловзархо хилла, кхин а шо даьлча командица Паранин чемпионат йаьккхира.

Бразилин къоман командехь цхьа матч левзина Олимпийн командин юбилейн ловзарехь  [[Футболех ловзаран Бразилин чемпионат (A сери)|Бразилин чемпионатан]].

2010 шарахь дуьйна левзина «Крузейро» йукъахь, цига дехьавалла 3,75 млн [[Бразилин реал|реалах]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Times/Cruzeiro/0,,MUL1437171-9863,00-PEDRO+KEN+E+ANDERSON+LESSA+SAO+OFICIALMENTE+APRESENTADOS+PELO+CRUZEIRO.htm|title=Pedro Ken e Anderson Lessa são oficialmente apresentados pelo Cruzeiro|date=2010-01-06|publisher=globoesporte.globo.com|lang=pt|access-date=2013-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gr1ejK1R?url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Times/Cruzeiro/0,,MUL1437171-9863,00-PEDRO+KEN+E+ANDERSON+LESSA+SAO+OFICIALMENTE+APRESENTADOS+PELO+CRUZEIRO.htm|archive-date=2013-05-24}}&lt;/ref&gt;. 2011 шарахь бегондин бакъонашца левзина «Аваи» клубехь. 2012 шарахь дехьаваьлла [[салвадор]]ан «Витория» клубе. 2013 шарахь дуьйна левзира «Васко да Гамехь»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/cruzeiro/cruzeiro-confirma-emprestimo-de-pedro-ken-e-sandro-silva-ao-vasco,335e4e5c5b1eb310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html|title=Cruzeiro confirma idas de Sandro Silva e Pedro Ken ao Vasco|date=2012-12-29|publisher=esportes.terra.com.br|lang=pt|access-date=2013-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gr6Fau5w?url=http://esportes.terra.com.br/cruzeiro/cruzeiro-confirma-emprestimo-de-pedro-ken-e-sandro-silva-ao-vasco,335e4e5c5b1eb310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html|archive-date=2013-05-24}}&lt;/ref&gt;.

== СовгӀаташ ==
* [[Футболех ловзаран Бразилин чемпионат (B сери)|Бразилин B серин]] чемпион (1): [[Футболех ловзаран Бразилин чемпионат 2007|2007]]
* [[Минейрон лига|Минас-Жерайс штатан]] чемпион  (1): 2011
* [[Паранаэнсен лига|Паранин штатан]] чемпион (1): 2008

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* {{transfermarkt|52514}}
* {{soccerway|32916}}
* [http://en.sambafoot.com/players/2919_Pedro_Ken.html Профиль на Самбафут]{{Недоступная ссылка|date=2018-07|bot=InternetArchiveBot }}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Коритиба» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аваи» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой]]
[[Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Сеара» ловзархой]]</text>
      <sha1>mrkjwdswdkdqhqmatlpz3jqily08iqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенжебек, Ӏалимжан Рахьимжанулы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025102</id>
    <revision>
      <id>26544862</id>
      <timestamp>2026-10-04T17:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Футболист | ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан | Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы  | Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]] | Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]] | Лоьмар                    = 23 | Кегийрхо...»</comment>
      <origin>26544862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="ojdmxtkxwki2xj2wjcaoo9sme047pzx" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{х/. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}</text>
      <sha1>ojdmxtkxwki2xj2wjcaoo9sme047pzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544863</id>
      <parentid>26544862</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Саид Мисарбиев цӀе хийцина [[Кенжебек, ГӀалимжан Рахьимжанулы]] → [[Кенжебек, Ӏалимжан Рахьимжанулы]]</comment>
      <origin>26544862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="ojdmxtkxwki2xj2wjcaoo9sme047pzx" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{х/. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}</text>
      <sha1>ojdmxtkxwki2xj2wjcaoo9sme047pzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544865</id>
      <parentid>26544863</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2880" sha1="1o9u0di00ks20sjc9jd7vljoerav84t" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина ц{{Футболист
| имя = Кенжебек Ӏалимжан
| полное имя = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| позиция = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| нынешний клуб = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| номер = 23
| молодёжные клубы = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| клубы = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| национальная сборная = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| обновление данных о клубе   = 17.8.2026
| обновление данных о сборной = 17.8.2026
}}</text>
      <sha1>1o9u0di00ks20sjc9jd7vljoerav84t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544866</id>
      <parentid>26544865</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="0sfu0uuhnnyln4y7utqhrtfbt9f9rx1" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}</text>
      <sha1>0sfu0uuhnnyln4y7utqhrtfbt9f9rx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544867</id>
      <parentid>26544866</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="s8kw68rfkw9kp5ftit38jt4inbvvh6e" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>s8kw68rfkw9kp5ftit38jt4inbvvh6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544873</id>
      <parentid>26544867</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4219" sha1="n8ej30d75ydimwfa56ba3mcl9ncob88" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВДП}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>n8ej30d75ydimwfa56ba3mcl9ncob88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544874</id>
      <parentid>26544873</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4236" sha1="e9l6zpu25al64lkwga1cltk323bmja4" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>e9l6zpu25al64lkwga1cltk323bmja4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544875</id>
      <parentid>26544874</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="1j520ar9z6q60k6g20rixm39b9068hp" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>1j520ar9z6q60k6g20rixm39b9068hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544878</id>
      <parentid>26544875</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5112" sha1="nvktlrsfw3d12vkb9r22ujvrjb9q8ek" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>nvktlrsfw3d12vkb9r22ujvrjb9q8ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544880</id>
      <parentid>26544878</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клубан карьера */</comment>
      <origin>26544880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5173" sha1="au48f1nufd5ashtb4h4dx0b3u39ic07" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>au48f1nufd5ashtb4h4dx0b3u39ic07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544890</id>
      <parentid>26544880</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клубан карьера */</comment>
      <origin>26544890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="r5g30b7zafoc39dorg3vjjz9b9j84jg" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 шо долалуш контракт йира «[[Мактаарал]]» клубаца.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>r5g30b7zafoc39dorg3vjjz9b9j84jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544892</id>
      <parentid>26544890</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клубан карьера */</comment>
      <origin>26544892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6015" sha1="1u4d0qxmirv0wwzu5phk8v9p4jfpwti" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 шо долалуш контракт йира «[[Мактаарал]]» клубаца.

=== Клубан карьера ===
{{Update|2025-11-19}}
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=140|Клуб
!rowspan=2|Шо
!colspan=2|Лига&lt;ref&gt;[[Чемпионат Казахстана по футболу|Чемпионат Казахстана]], [[Первая лига Казахстана по футболу|Первая лига Казахстана]], [[Второй дивизион Кипра по футболу|Второй дивизион Кипра]], [[Чемпионат Словакии по футболу|Чемпионат Словакии]]&lt;/ref&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>1u4d0qxmirv0wwzu5phk8v9p4jfpwti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544893</id>
      <parentid>26544892</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клубан карьера */</comment>
      <origin>26544893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6392" sha1="o76i1yz9vy6b1pndu4jnjoz9bj0kcza" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 шо долалуш контракт йира «[[Мактаарал]]» клубаца.

=== Клубан карьера ===
{{Update|2025-11-19}}
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=140|Клуб
!rowspan=2|Шо
!colspan=2|Лига&lt;ref&gt;[[Чемпионат Казахстана по футболу|Чемпионат Казахстана]], [[Первая лига Казахстана по футболу|Первая лига Казахстана]], [[Второй дивизион Кипра по футболу|Второй дивизион Кипра]], [[Чемпионат Словакии по футболу|Чемпионат Словакии]]&lt;/ref&gt;
!colspan=2|Кедаш&lt;ref&gt;[[Кубок Казахстана по футболу|Кубок Казахстана]], [[Кубок Лиги Казахстана по футболу|Кубок Лиги Казахстана]], [[Кубок Кипра по футболу|Кубок Кипра]], [[Кубок Словакии по футболу|Кубок Словакии]]&lt;/ref&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>o76i1yz9vy6b1pndu4jnjoz9bj0kcza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544912</id>
      <parentid>26544893</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клубан карьера */</comment>
      <origin>26544912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11380" sha1="7lmedstem9sodsqt784rcgiae7au6us" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 шо долалуш контракт йира «[[Мактаарал]]» клубаца.

=== Клубан карьера ===
{{Update|2025-11-19}}
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=140|Клуб
!rowspan=2|Шо
!colspan=2|Лига&lt;ref&gt;[[Чемпионат Казахстана по футболу|Чемпионат Казахстана]], [[Первая лига Казахстана по футболу|Первая лига Казахстана]], [[Второй дивизион Кипра по футболу|Второй дивизион Кипра]], [[Чемпионат Словакии по футболу|Чемпионат Словакии]]&lt;/ref&gt;
!colspan=2|Кедаш&lt;ref&gt;[[Кубок Казахстана по футболу|Кубок Казахстана]], [[Кубок Лиги Казахстана по футболу|Кубок Лиги Казахстана]], [[Кубок Кипра по футболу|Кубок Кипра]], [[Кубок Словакии по футболу|Кубок Словакии]]&lt;/ref&gt;
=== Клубан карьера ===
!colspan=2|Еврокедаш
!colspan=2|Йерриг
|- style=background:beige
!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш
|-
!rowspan=4|'''[[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2020|2020]]||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!1!!0
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2021|2021]]||0||0||2||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!2!!0
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2023|2023]]||7||0||2||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!9!!0
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!8!!0!!4!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!12!!0
|-
!rowspan=3|{{Фарм-клуб}} '''[[Кайрат-Жастар]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2020|2020]]||9||2||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!9!!2
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2021|2021]]||18||9||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!18!!9
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!27!!11!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!27!!11
|-
!rowspan=2|{{аренда}} '''[[Мактаарал]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2022|2022]]||22||3||7||3||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!29!!6
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!22!!3!!7!!3!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!29!!6
|-
!rowspan=2|{{Фарм-клуб}} '''[[Кайрат-Жастар]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2023|2023]]||3||1||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!3!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!3!!1!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!3!!1
|- style=background:lemonchiffon
!colspan=2|Йерриг «Кайрат-Жастарехь»!!30!!12!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!30!!12
|-
!rowspan=2|{{аренда}} '''[[Женис (футболан клуб)|Женис]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2024|2024]]||10||0||3||1||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!13!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!10!!0!!3!!1!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!13!!1
|-
!rowspan=2|'''[[Акритас Хлоракас]]'''
|[[Футболех ловзаран Кипран хьалхара лига 2024/2025|2024/25]]||14||5||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!15!!5
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!14!!5!!1!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!15!!5
|-
!rowspan=2|'''[[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]'''
|[[Футболех ловзаран Словакин хьалхара лига 2024/2025|2024/25]]||9||1||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!10!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!9!!1!!1!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!10!!1
|-
!rowspan=2|'''[[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2025|2025]]||11||6||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!11!!6
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!11!!6!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!11!!6
|- style=background:beige
!colspan=2|Всего за карьеру!!104!!27!!16!!4!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!120!!31
|}

=== Къоман командехь ловзар ===
{{Updated|2025-11-19}}
{| class=&quot;notheme&quot; border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=120|Гулйина команда
!rowspan=2 width=40|Шо
!colspan=2 width=90|[[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат|ДЧ харжаман матчаш]]
!colspan=2 width=90|[[Футболех ловзаран Европин чемпионат|ЕЧ харжаман матчаш]]
!colspan=2 width=90|[[УЕФА къаьмнийн лига|УЕФА&lt;br&gt;къаьмнийн лига]]
!colspan=2 width=90|[[Доттаг\аллин матч]]аш
!colspan=2 width=90|Йерриг
|- style=background:beige
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
|-
!rowspan=2|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстан]]
|2024
|−
|−
|−
|−
|1
|0
|−
|−
!1
!0
|-
|2025
|8
|2
|−
|−
|−
|−
|2
|1
!10
!3
|- style=background:beige
!colspan=2|Йерриг
!8!!2!!−!!−!!1!!0!!2!!1!!11!!3
|}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>7lmedstem9sodsqt784rcgiae7au6us</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544914</id>
      <parentid>26544912</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клубан карьера */</comment>
      <origin>26544914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12099" sha1="qc2kywoieno3ti4l8hd8ojj0vehb8ab" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 шо долалуш контракт йира «[[Мактаарал]]» клубаца.

== Карьера къоман командехь ==
2021 шеран 6 октябрехь дебют йира 19 шо кхачанза Кхазакхстана гулйина командехь 19 шо кхачанза Чехин къоман командина дуьхьала (0:3)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/3643054|title=Czech Republic U19 - Kazakhstan U19, Oct 6, 2021 - UEFA EURO U19 Championship Qualifiers - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204171129/https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/3643054|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Клубан карьера ===
{{Update|2025-11-19}}
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=140|Клуб
!rowspan=2|Шо
!colspan=2|Лига&lt;ref&gt;[[Чемпионат Казахстана по футболу|Чемпионат Казахстана]], [[Первая лига Казахстана по футболу|Первая лига Казахстана]], [[Второй дивизион Кипра по футболу|Второй дивизион Кипра]], [[Чемпионат Словакии по футболу|Чемпионат Словакии]]&lt;/ref&gt;
!colspan=2|Кедаш&lt;ref&gt;[[Кубок Казахстана по футболу|Кубок Казахстана]], [[Кубок Лиги Казахстана по футболу|Кубок Лиги Казахстана]], [[Кубок Кипра по футболу|Кубок Кипра]], [[Кубок Словакии по футболу|Кубок Словакии]]&lt;/ref&gt;
=== Клубан карьера ===
!colspan=2|Еврокедаш
!colspan=2|Йерриг
|- style=background:beige
!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш
|-
!rowspan=4|'''[[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2020|2020]]||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!1!!0
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2021|2021]]||0||0||2||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!2!!0
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2023|2023]]||7||0||2||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!9!!0
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!8!!0!!4!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!12!!0
|-
!rowspan=3|{{Фарм-клуб}} '''[[Кайрат-Жастар]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2020|2020]]||9||2||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!9!!2
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2021|2021]]||18||9||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!18!!9
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!27!!11!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!27!!11
|-
!rowspan=2|{{аренда}} '''[[Мактаарал]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2022|2022]]||22||3||7||3||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!29!!6
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!22!!3!!7!!3!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!29!!6
|-
!rowspan=2|{{Фарм-клуб}} '''[[Кайрат-Жастар]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2023|2023]]||3||1||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!3!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!3!!1!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!3!!1
|- style=background:lemonchiffon
!colspan=2|Йерриг «Кайрат-Жастарехь»!!30!!12!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!30!!12
|-
!rowspan=2|{{аренда}} '''[[Женис (футболан клуб)|Женис]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2024|2024]]||10||0||3||1||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!13!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!10!!0!!3!!1!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!13!!1
|-
!rowspan=2|'''[[Акритас Хлоракас]]'''
|[[Футболех ловзаран Кипран хьалхара лига 2024/2025|2024/25]]||14||5||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!15!!5
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!14!!5!!1!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!15!!5
|-
!rowspan=2|'''[[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]'''
|[[Футболех ловзаран Словакин хьалхара лига 2024/2025|2024/25]]||9||1||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!10!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!9!!1!!1!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!10!!1
|-
!rowspan=2|'''[[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2025|2025]]||11||6||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!11!!6
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!11!!6!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!11!!6
|- style=background:beige
!colspan=2|Всего за карьеру!!104!!27!!16!!4!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!120!!31
|}

=== Къоман командехь ловзар ===
{{Updated|2025-11-19}}
{| class=&quot;notheme&quot; border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=120|Гулйина команда
!rowspan=2 width=40|Шо
!colspan=2 width=90|[[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат|ДЧ харжаман матчаш]]
!colspan=2 width=90|[[Футболех ловзаран Европин чемпионат|ЕЧ харжаман матчаш]]
!colspan=2 width=90|[[УЕФА къаьмнийн лига|УЕФА&lt;br&gt;къаьмнийн лига]]
!colspan=2 width=90|[[Доттаг\аллин матч]]аш
!colspan=2 width=90|Йерриг
|- style=background:beige
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
|-
!rowspan=2|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстан]]
|2024
|−
|−
|−
|−
|1
|0
|−
|−
!1
!0
|-
|2025
|8
|2
|−
|−
|−
|−
|2
|1
!10
!3
|- style=background:beige
!colspan=2|Йерриг
!8!!2!!−!!−!!1!!0!!2!!1!!11!!3
|}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>qc2kywoieno3ti4l8hd8ojj0vehb8ab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544915</id>
      <parentid>26544914</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьера къоман командехь */</comment>
      <origin>26544915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12373" sha1="dtfg1j1rjgxwzd9ayen0kmng8f3o7lk" xml:space="preserve">{{Футболист
| ЦӀе                       = Кенжебек Ӏалимжан
| Йуьззина цӀе              = Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы 
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               = {{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]
| Лоьмар                    = 23
| Кегийрхойн клубаш         = {{спортан карьера
|2017—2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|
}}
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|2020—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]|8 (0)
|2020—2021|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|27 (11)
|2022|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Мактаарал]]|22 (3)
|2023|{{фарм-клуб}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Кайрат-Жастар]]|3 (1)
|2024|{{аренда}}{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Женис (футболан клуб)|Женис]]|10 (0)
|2024—2025|{{Кипран байракх|20px}} [[Акритас Хлоракас]]|14 (5)
|2025|{{Словакин байракх|20px}} [[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]|9 (1)
|2025|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]|11 (6)
|2026—{{хӀ. а.}}|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]|9 (1)
}}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|2019|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (17 шо кхачанза)|Казахстан (17 шо кхачанза)]]|3 (0)
|2021|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (19 шо кхачанза)|Казахстан (19 шо кхачанза)]]|3 (1)
|2022—2024|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда (21 шо кхачанза)|Казахстан (21 шо кхачанза)]]|7 (2)
|2024—{{хӀ. а.}}|{{Кхазакхстанан байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Казахстан]]|14 (3)
}}
| клубах дерг карладаккхар  = 17.8.2026
| гуламах дерг карладаккхар = 17.8.2026
}}
'''Кенжебек Ӏалимжан Рахьимжанулы ''' ({{lang-kk|Ғалымжан Рахымжанұлы Кенжебек}}; {{ВД-Преамбула}}) — кхазакхстанан футболист, россин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Ахьмад]]» клубан а, [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстанан]] ахтурсло.

== Клубан карьера ==
Футболан карьера йолийна 2020 шарахь «[[Кайрат-Жастар]]» клубан йукъахь хьалхара лигехь. 2020 шеран 30 ноябрехь «[[Тараз (футболан клуб)|Тараз]]» клубан дуьхьалчу матчехь дебют йира кхазакхстанан Премьер-лигехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|title=FC Taraz - Kairat Almaty, Nov 30, 2020 - Premier Liga - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203111610/https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-almaty/index/spielbericht/3485951|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 шо долалуш контракт йира «[[Мактаарал]]» клубаца.

== Карьера къоман командехь ==
2021 шеран 6 октябрехь дебют йира 19 шо кхачанза Кхазакхстана гулйина командехь 19 шо кхачанза Чехин къоман командина дуьхьала (0:3)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/3643054|title=Czech Republic U19 - Kazakhstan U19, Oct 6, 2021 - UEFA EURO U19 Championship Qualifiers - Match sheet|lang=en|website=www.transfermarkt.com|access-date=2024-12-01|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204171129/https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/3643054|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Кхиамаш ==
'''«Кайрат»'''
* [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат|Кхазакхстан чемпион]]: [[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2020|2020]]

== Ловзаран статистика ==

=== Клубан карьера ===
{{Update|2025-11-19}}
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=140|Клуб
!rowspan=2|Шо
!colspan=2|Лига&lt;ref&gt;[[Чемпионат Казахстана по футболу|Чемпионат Казахстана]], [[Первая лига Казахстана по футболу|Первая лига Казахстана]], [[Второй дивизион Кипра по футболу|Второй дивизион Кипра]], [[Чемпионат Словакии по футболу|Чемпионат Словакии]]&lt;/ref&gt;
!colspan=2|Кедаш&lt;ref&gt;[[Кубок Казахстана по футболу|Кубок Казахстана]], [[Кубок Лиги Казахстана по футболу|Кубок Лиги Казахстана]], [[Кубок Кипра по футболу|Кубок Кипра]], [[Кубок Словакии по футболу|Кубок Словакии]]&lt;/ref&gt;
!colspan=2|Еврокедаш
!colspan=2|Йерриг
|- style=background:beige
!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш!!Ловзарш!!Голаш
|-
!rowspan=4|'''[[Кайрат (футболан клуб)|Кайрат]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2020|2020]]||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!1!!0
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2021|2021]]||0||0||2||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!2!!0
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2023|2023]]||7||0||2||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!9!!0
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!8!!0!!4!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!12!!0
|-
!rowspan=3|{{Фарм-клуб}} '''[[Кайрат-Жастар]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2020|2020]]||9||2||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!9!!2
|-
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2021|2021]]||18||9||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!18!!9
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!27!!11!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!27!!11
|-
!rowspan=2|{{аренда}} '''[[Мактаарал]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2022|2022]]||22||3||7||3||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!29!!6
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!22!!3!!7!!3!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!29!!6
|-
!rowspan=2|{{Фарм-клуб}} '''[[Кайрат-Жастар]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан хьалхара лига 2023|2023]]||3||1||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!3!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!3!!1!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!3!!1
|- style=background:lemonchiffon
!colspan=2|Йерриг «Кайрат-Жастарехь»!!30!!12!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!30!!12
|-
!rowspan=2|{{аренда}} '''[[Женис (футболан клуб)|Женис]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2024|2024]]||10||0||3||1||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!13!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!10!!0!!3!!1!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!13!!1
|-
!rowspan=2|'''[[Акритас Хлоракас]]'''
|[[Футболех ловзаран Кипран хьалхара лига 2024/2025|2024/25]]||14||5||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!15!!5
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!14!!5!!1!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!15!!5
|-
!rowspan=2|'''[[Кошице (футболан клуб)|Кошице]]'''
|[[Футболех ловзаран Словакин хьалхара лига 2024/2025|2024/25]]||9||1||1||0||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!10!!1
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!9!!1!!1!!0!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!10!!1
|-
!rowspan=2|'''[[Елимай (футболан клуб, 2022)|Елимай]]'''
|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан чемпионат 2025|2025]]||11||6||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—||colspan=2 align=&quot;center&quot;|—
!11!!6
|-style=background:lemonchiffon
!Йерриг!!11!!6!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!11!!6
|- style=background:beige
!colspan=2|Всего за карьеру!!104!!27!!16!!4!!colspan=2 align=&quot;center&quot;|—!!120!!31
|}

=== Къоман командехь ловзар ===
{{Updated|2025-11-19}}
{| class=&quot;notheme&quot; border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=120|Гулйина команда
!rowspan=2 width=40|Шо
!colspan=2 width=90|[[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат|ДЧ харжаман матчаш]]
!colspan=2 width=90|[[Футболех ловзаран Европин чемпионат|ЕЧ харжаман матчаш]]
!colspan=2 width=90|[[УЕФА къаьмнийн лига|УЕФА&lt;br&gt;къаьмнийн лига]]
!colspan=2 width=90|[[ДоттагӀаллин матч]]аш
!colspan=2 width=90|Йерриг
|- style=background:beige
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
!Ловзарш
!Голаш
|-
!rowspan=2|[[Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина команда|Кхазакхстан]]
|2024
|−
|−
|−
|−
|1
|0
|−
|−
!1
!0
|-
|2025
|8
|2
|−
|−
|−
|−
|2
|1
!10
!3
|- style=background:beige
!colspan=2|Йерриг
!8!!2!!−!!−!!1!!0!!2!!1!!11!!3
|}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{АХь}}
{{ФК Ахьмад хӀоттам}}

[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)]]
[[Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кайрат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Женис» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кошице» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Елимай» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>dtfg1j1rjgxwzd9ayen0kmng8f3o7lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенжебек, ГӀалимжан Рахьимжанулы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025103</id>
    <redirect title="Кенжебек, Ӏалимжан Рахьимжанулы" />
    <revision>
      <id>26544864</id>
      <timestamp>2026-10-04T17:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Саид Мисарбиев цӀе хийцина [[Кенжебек, ГӀалимжан Рахьимжанулы]] → [[Кенжебек, Ӏалимжан Рахьимжанулы]]</comment>
      <origin>26544864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="5e7tm9bn2i52jy1wdass9vayuve3gva" xml:space="preserve">#дӀасахьажор' [[Кенжебек, Ӏалимжан Рахьимжанулы]]</text>
      <sha1>5e7tm9bn2i52jy1wdass9vayuve3gva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Футболех ловзаран Кхазакхстанан гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025104</id>
    <revision>
      <id>26544868</id>
      <timestamp>2026-10-04T17:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ гулйина командашкахула (21 шо кхачанза)|Кхазакхстан]] [[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]»</comment>
      <origin>26544868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="2u27c84ars3n8d7gl80cve78yxalyk3" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ гулйина командашкахула (21 шо кхачанза)|Кхазакхстан]]
[[Категори:Кхазакхстанан футболисташ]]</text>
      <sha1>2u27c84ars3n8d7gl80cve78yxalyk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Кайрат-Жастар» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025105</id>
    <revision>
      <id>26544869</id>
      <timestamp>2026-10-04T17:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Кхазакхстанан клубашкахула|Кайрат-Жастар]] [[Категори:ФК «Кайрат»]] [[Категори:Футболисташ Алма-Атан клубашкахула|Кайрат-Жастар]]»</comment>
      <origin>26544869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="esk5qdd4t3t7p2p91kgxhxos270x018" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Кхазакхстанан клубашкахула|Кайрат-Жастар]]
[[Категори:ФК «Кайрат»]]
[[Категори:Футболисташ Алма-Атан клубашкахула|Кайрат-Жастар]]</text>
      <sha1>esk5qdd4t3t7p2p91kgxhxos270x018</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Мактаарал» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025106</id>
    <revision>
      <id>26544870</id>
      <timestamp>2026-10-04T17:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Кхазакхстанан клубашкахула|Мактаарал]]»</comment>
      <origin>26544870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="dtuodyyzjni47shmblx19sm1xylsgbi" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Кхазакхстанан клубашкахула|Мактаарал]]</text>
      <sha1>dtuodyyzjni47shmblx19sm1xylsgbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Акритас Хлоракас» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025107</id>
    <revision>
      <id>26544871</id>
      <timestamp>2026-10-04T17:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Кипран клубашкахула|Акритас Хлоракас]] [[Категори:ФК «Акритас Хлоракас»]]»</comment>
      <origin>26544871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="hqjcxhv61itc9hv60gcorfhgeigj62u" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Кипран клубашкахула|Акритас Хлоракас]]
[[Категори:ФК «Акритас Хлоракас»]]</text>
      <sha1>hqjcxhv61itc9hv60gcorfhgeigj62u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Елимай» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025108</id>
    <revision>
      <id>26544872</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Кхазакхстанан клубашкахула|Елимай]] [[Категори:ФК «Елимай»]]»</comment>
      <origin>26544872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="bp00ugbc5nvonbrtkj5fhjg6wl0pate" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Кхазакхстанан клубашкахула|Елимай]]
[[Категори:ФК «Елимай»]]</text>
      <sha1>bp00ugbc5nvonbrtkj5fhjg6wl0pate</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Воеводинан автономин мехкан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025109</id>
    <revision>
      <id>26544894</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ниш гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025110</id>
    <revision>
      <id>26544895</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Пчинья гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025111</id>
    <revision>
      <id>26544896</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Подунай гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025112</id>
    <revision>
      <id>26544897</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Поморав гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025113</id>
    <revision>
      <id>26544898</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Колубара гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025114</id>
    <revision>
      <id>26544899</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Пирот гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025115</id>
    <revision>
      <id>26544900</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Браничево гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025116</id>
    <revision>
      <id>26544901</id>
      <timestamp>2026-10-04T18:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Бор гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025117</id>
    <revision>
      <id>26544902</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Заечар гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025118</id>
    <revision>
      <id>26544903</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Златибор гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025119</id>
    <revision>
      <id>26544904</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Расина гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025120</id>
    <revision>
      <id>26544905</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Топлич гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025121</id>
    <revision>
      <id>26544906</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Моравич гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025122</id>
    <revision>
      <id>26544907</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Рашка гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025123</id>
    <revision>
      <id>26544908</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ябланич гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025124</id>
    <revision>
      <id>26544909</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Мачва гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025125</id>
    <revision>
      <id>26544910</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Шумади гуонан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025126</id>
    <revision>
      <id>26544911</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53236-73</username>
        <id>48298</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe" xml:space="preserve">[[Категори:Сербин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>akh7f8o6genxi9xgnr9j9nwatybupfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кингстон, Ларри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025127</id>
    <revision>
      <id>26544917</id>
      <timestamp>2026-10-04T19:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Фамилихой}}»</comment>
      <origin>26544917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}</text>
      <sha1>p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544918</id>
      <parentid>26544917</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="mrogcwkkt0m5rjmzfe088ki6nx5ucx6" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:Ганин футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Ганин гулйина команда]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>mrogcwkkt0m5rjmzfe088ki6nx5ucx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544921</id>
      <parentid>26544918</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="1mgyupde6whsu717f3c5w4aesj03xxd" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Ганин гулйина команда]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>1mgyupde6whsu717f3c5w4aesj03xxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544922</id>
      <parentid>26544921</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="mc5l5thvoevzzzr7tqmjr4c2h0vk1ei" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран Ганан гулйина команда]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>mc5l5thvoevzzzr7tqmjr4c2h0vk1ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544923</id>
      <parentid>26544922</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="884" sha1="t3kkj65i8uuh1ka0krpabvh78ji7gae" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>t3kkj65i8uuh1ka0krpabvh78ji7gae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544930</id>
      <parentid>26544923</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="83qlwhq95qdxb67glspznoonyj4hl18" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландий байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>83qlwhq95qdxb67glspznoonyj4hl18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544931</id>
      <parentid>26544930</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="nqj4koxyncbe26kgsarqod41wmynzpx" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландий байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>nqj4koxyncbe26kgsarqod41wmynzpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544932</id>
      <parentid>26544931</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="9fwwqrt4cx73ezqw6y31qmjaahgflsu" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Байракх/Ливи}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландий байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>9fwwqrt4cx73ezqw6y31qmjaahgflsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544933</id>
      <parentid>26544932</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="nqj4koxyncbe26kgsarqod41wmynzpx" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландий байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>nqj4koxyncbe26kgsarqod41wmynzpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544934</id>
      <parentid>26544933</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="83qlwhq95qdxb67glspznoonyj4hl18" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландий байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>83qlwhq95qdxb67glspznoonyj4hl18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544935</id>
      <parentid>26544934</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="o84yvnrbz4tlxf0woxgubsbkkwf1p4c" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>o84yvnrbz4tlxf0woxgubsbkkwf1p4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544938</id>
      <parentid>26544935</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3343" sha1="8r3bquxyo5sc7urh6vpq9cnlkpe5qfo" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>8r3bquxyo5sc7urh6vpq9cnlkpe5qfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544939</id>
      <parentid>26544938</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53415-13</username>
        <id>48301</id>
      </contributor>
      <origin>26544939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3497" sha1="9dwuzi58po593a5dzy11ngyr9pd473l" xml:space="preserve">Хуй вам в рот, ебучие чечены, третья чеченская не за горами!

Кадыров хуйло и пидорас!
{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>9dwuzi58po593a5dzy11ngyr9pd473l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544948</id>
      <parentid>26544939</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3440" sha1="dwzo0g5y7vzqbeomqgui56ywar1y1jm" xml:space="preserve">Согласен с тобой, но вы проиграете еще несколько раз!
{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>dwzo0g5y7vzqbeomqgui56ywar1y1jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544949</id>
      <parentid>26544948</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26544949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3343" sha1="8r3bquxyo5sc7urh6vpq9cnlkpe5qfo" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}

{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>8r3bquxyo5sc7urh6vpq9cnlkpe5qfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545032</id>
      <parentid>26544949</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3979" sha1="cfx4xxys2au83ofw8ydqmfkg2p0780j" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>cfx4xxys2au83ofw8ydqmfkg2p0780j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545033</id>
      <parentid>26545032</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4270" sha1="8gufvgaz8i33sxum57s72rlr6rkz6dx" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>8gufvgaz8i33sxum57s72rlr6rkz6dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545038</id>
      <parentid>26545033</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26545038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="7grvdy9jn96gtkm7kg8tp6ird38afef" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

Шен футболан карьера Ларрис йолийра 16 шо долуш Ганехь ''Great Olympics'' клубехь, цул тӀаьхьа вахара бегонде ливин «[[Аль-Иттихьад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихьад]]». Амма биъ бутт баьлча цӀа вогӀу Ливера, дӀакхета 2001 шарахь ганин футболан лидерех цхьаъ йолчу «[[Хартс оф Оук]]» клубах. Цул тӀаьхьа иза дехьаволу Исраиле, цигахь ловза 2004 шо кхаччалц Назаретера «Маккаби» а, Тель-Авивера «Хапоэль» а йукъахь.

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>7grvdy9jn96gtkm7kg8tp6ird38afef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545039</id>
      <parentid>26545038</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26545039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5064" sha1="n52f7gbx5vp1scq2s3kqpzkl9hvn4p8" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

Шен футболан карьера Ларрис йолийра 16 шо долуш Ганехь ''Great Olympics'' клубехь, цул тӀаьхьа вахара бегонде ливин «[[Аль-Иттихьад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихьад]]». Амма биъ бутт баьлча цӀа вогӀу Ливера, дӀакхета 2001 шарахь ганин футболан лидерех цхьаъ йолчу «[[Хартс оф Оук]]» клубах. Цул тӀаьхьа иза дехьаволу Исраиле, цигахь ловза 2004 шо кхаччалц Назаретера «Маккаби» а, Тель-Авивера «Хапоэль» а йукъахь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>n52f7gbx5vp1scq2s3kqpzkl9hvn4p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545052</id>
      <parentid>26545039</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6318" sha1="f4okgz7jqdek1vz5u2i0c5knss77fcf" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

Шен футболан карьера Ларрис йолийра 16 шо долуш Ганехь ''Great Olympics'' клубехь, цул тӀаьхьа вахара бегонде ливин «[[Аль-Иттихьад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихьад]]». Амма биъ бутт баьлча цӀа вогӀу Ливера, дӀакхета 2001 шарахь ганин футболан лидерех цхьаъ йолчу «[[Хартс оф Оук]]» клубах. Цул тӀаьхьа иза дехьаволу Исраиле, цигахь ловза 2004 шо кхаччалц Назаретера «Маккаби» а, Тель-Авивера «Хапоэль» а йукъахь.

== Карьера ==
Цул тӀаьхьа дехьаволу Росси Самарера «[[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]» клубе, гӀодо командина россин Премьер-лигин борзанан мидалаш йаха. Цуо дакъалецна самарин клубехь, кхин а кхечира Россин Кедан финалехь, цигахь уьш ийшира Соьлжа-ГӀалин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Теркан]]», цига иза 2005 шеран аьхка. Амма «Терко» 2005 шеран Россин чемпионатехь тӀаьххьара меттиг, Премьер-Лигера охьайелира, цул тӀаьхьа Кингстон бегонде вахара [[Москох]]ан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиве]]» 2006 шарна. 2006 шеран аьхка Ларрин дисквалификаци йира чемпионатан 6 матчан хуушшехь лазаварна «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамон]]» турсло [[Леандро Фернандес]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>f4okgz7jqdek1vz5u2i0c5knss77fcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545054</id>
      <parentid>26545052</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьера */</comment>
      <origin>26545054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6771" sha1="li6ju0w4fbnxlnsuh0nf6jew847gxkr" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

Шен футболан карьера Ларрис йолийра 16 шо долуш Ганехь ''Great Olympics'' клубехь, цул тӀаьхьа вахара бегонде ливин «[[Аль-Иттихьад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихьад]]». Амма биъ бутт баьлча цӀа вогӀу Ливера, дӀакхета 2001 шарахь ганин футболан лидерех цхьаъ йолчу «[[Хартс оф Оук]]» клубах. Цул тӀаьхьа иза дехьаволу Исраиле, цигахь ловза 2004 шо кхаччалц Назаретера «Маккаби» а, Тель-Авивера «Хапоэль» а йукъахь.

== Карьера ==
Цул тӀаьхьа дехьаволу Росси Самарера «[[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]» клубе, гӀодо командина россин Премьер-лигин борзанан мидалаш йаха. Цуо дакъалецна самарин клубехь, кхин а кхечира Россин Кедан финалехь, цигахь уьш ийшира Соьлжа-ГӀалин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Теркан]]», цига иза 2005 шеран аьхка. Амма «Терко» 2005 шеран Россин чемпионатехь тӀаьххьара меттиг, Премьер-Лигера охьайелира, цул тӀаьхьа Кингстон бегонде вахара [[Москох]]ан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиве]]» 2006 шарна. 2006 шеран аьхка Ларрин дисквалификаци йира чемпионатан 6 матчан хуушшехь лазаварна «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамон]]» турсло [[Леандро Фернандес]].

== Шен дахар ==
Ларрин воккхаха волу ваша, [[Кингсон, Ричард|Ричард Кингсон]], коьрта кевнахо вара Ганин къоман командехь дуьненан чемпионаташкахь [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2006|2006]] а, [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2010|2010]] а шерийн.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>li6ju0w4fbnxlnsuh0nf6jew847gxkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545071</id>
      <parentid>26545054</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьера */</comment>
      <origin>26545071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7377" sha1="bngfricyf447xb418esd8v4vcabsxd5" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

Шен футболан карьера Ларрис йолийра 16 шо долуш Ганехь ''Great Olympics'' клубехь, цул тӀаьхьа вахара бегонде ливин «[[Аль-Иттихьад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихьад]]». Амма биъ бутт баьлча цӀа вогӀу Ливера, дӀакхета 2001 шарахь ганин футболан лидерех цхьаъ йолчу «[[Хартс оф Оук]]» клубах. Цул тӀаьхьа иза дехьаволу Исраиле, цигахь ловза 2004 шо кхаччалц Назаретера «Маккаби» а, Тель-Авивера «Хапоэль» а йукъахь.

== Карьера ==
Цул тӀаьхьа дехьаволу Росси Самарера «[[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]» клубе, гӀодо командина россин Премьер-лигин борзанан мидалаш йаха. Цуо дакъалецна самарин клубехь, кхин а кхечира Россин Кедан финалехь, цигахь уьш ийшира Соьлжа-ГӀалин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Теркан]]», цига иза 2005 шеран аьхка. Амма «Терко» 2005 шеран Россин чемпионатехь тӀаьххьара меттиг, Премьер-Лигера охьайелира, цул тӀаьхьа Кингстон бегонде вахара [[Москох]]ан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиве]]» 2006 шарна. 2006 шеран аьхка Ларрин дисквалификаци йира чемпионатан 6 матчан хуушшехь лазаварна «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамон]]» турсло [[Леандро Фернандес]].

Ловзархочун бакъонаш 2007-чу шарахь Премьер-лиге йухайерза аьтто ца баьллачу «Терк» тобанан долахь хиларна, Кингстон дӀавахара клубера. Болтонан кховдамаш а, Ньюкасл а, Фулхэм а интерес хиллехь а, Кингстон дӀакхийтира Шотландин «Хартс» тобанах 2007 шеран январехь, йуьхьанца бегондица, тӀаьхьо кхаа шеран гуттаренна а контракт йира.

== Шен дахар ==
Ларрин воккхаха волу ваша, [[Кингсон, Ричард|Ричард Кингсон]], коьрта кевнахо вара Ганин къоман командехь дуьненан чемпионаташкахь [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2006|2006]] а, [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2010|2010]] а шерийн.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>bngfricyf447xb418esd8v4vcabsxd5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545081</id>
      <parentid>26545071</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьера */</comment>
      <origin>26545081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7592" sha1="rmmn8503i47zygn4ysu00oxxo1dfa5y" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кингстон Ларри 
| Локхалла                  = 172
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
  |1999—2001|{{Ганин байракх|20px}} [[Грейт Олимпикс]]|
  |2000|{{аренда}}{{Ливин байракх (1977—2011)}} [[Аль-Иттихад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихад (Триполи)]]|
  |2001—2003|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|
  |2003|{{Исраилан байракх|20px}} [[Маккаби Ахи]]|0 (0)
  |2003—2004|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Тель-Авив)|Хапоэль (Тель-Авив)]]|24 (2)
  |2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]|15 (0)
  |2005—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|11 (0)
  |2006|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив (Москох)]]|12 (0)
  |2007|{{аренда}}{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|10 (1)
  |2007—2010|{{Шотландин байракх|20px}} [[Харт оф Мидлотиан]]|51 (8)
  |2010—2011|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Витесс]]|3 (0)
  |2011|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|? (?)
  |2011|{{Исраилан байракх|20px}} [[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль (Беэр-Шева)]]|7 (0)
  |2012—2013|{{Ганин байракх|20px}} [[Хартс оф Оук]]|18 (4) }}
| Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
  |2002—2010|{{Ганин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Гана]]|41 (6) }}
| Мидалш                    = {{турнир|[[Африкин къаьмнийн Кад|Африкин къаьмнийн Кедаш]]}}
{{мидал|Борза|[[Африкин къаьмнийн Кад 2008|Гана 2008]]}}
}}
'''Ки́нгстон Лари «Ла́рри»'''&lt;ref&gt;Настоящее имя — Лари Кингсон ({{lang-en|Laryea Kingson}}), изменённое впоследствии на Кингстон из-за ошибки в паспорте&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Laryea &quot;Larry&quot; Kingston}}, [[1980 шо|1980 шеран]] [[7 ноябрь|7 ноябрехь]], [[Аккра|Аккрехь]]) — [[Гана|ганин]] [[футболист]], [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Левзина [[Футболех ловзаран Ганин гулйина команда|Ганин къоман командин]].

Шен футболан карьера Ларрис йолийра 16 шо долуш Ганехь ''Great Olympics'' клубехь, цул тӀаьхьа вахара бегонде ливин «[[Аль-Иттихьад (футболан клуб, Триполи)|Аль-Иттихьад]]». Амма биъ бутт баьлча цӀа вогӀу Ливера, дӀакхета 2001 шарахь ганин футболан лидерех цхьаъ йолчу «[[Хартс оф Оук]]» клубах. Цул тӀаьхьа иза дехьаволу Исраиле, цигахь ловза 2004 шо кхаччалц Назаретера «Маккаби» а, Тель-Авивера «Хапоэль» а йукъахь.

== Карьера ==
Цул тӀаьхьа дехьаволу Росси Самарера «[[Крылья Советов (футболан клуб, Самара)|Крылья Советов]]» клубе, гӀодо командина россин Премьер-лигин борзанан мидалаш йаха. Цуо дакъалецна самарин клубехь, кхин а кхечира Россин Кедан финалехь, цигахь уьш ийшира Соьлжа-ГӀалин «[[Ахьмад (футболан клуб)|Теркан]]», цига иза 2005 шеран аьхка. Амма «Терко» 2005 шеран Россин чемпионатехь тӀаьххьара меттиг, Премьер-Лигера охьайелира, цул тӀаьхьа Кингстон бегонде вахара [[Москох]]ан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиве]]» 2006 шарна. 2006 шеран аьхка Ларрин дисквалификаци йира чемпионатан 6 матчан хуушшехь лазаварна «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамон]]» турсло [[Леандро Фернандес]].

Ловзархочун бакъонаш 2007-чу шарахь Премьер-лиге йухайерза аьтто ца баьллачу «Терк» тобанан долахь хиларна, Кингстон дӀавахара клубера. Болтонан кховдамаш а, Ньюкасл а, Фулхэм а интерес хиллехь а, Кингстон дӀакхийтира Шотландин «Хартс» тобанах 2007 шеран январехь, йуьхьанца бегондица, тӀаьхьо кхаа шеран гуттаренна а контракт йира.

2011 шеран 13 июлехь контракт йаздира шина шарна [[Беэр-Шева|Беар-Шевера]] «[[Хапоэль (футболан клуб, Беэр-Шева)|Хапоэль]]».

== Шен дахар ==
Ларрин воккхаха волу ваша, [[Кингсон, Ричард|Ричард Кингсон]], коьрта кевнахо вара Ганин къоман командехь дуьненан чемпионаташкахь [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2006|2006]] а, [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2010|2010]] а шерийн.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 Интервью Лари Кингстона на сайте ФК «Крылья Советов»] {{Wayback|url=http://www.kc-camapa.ru/cgi-bin/prntxt.cgi?20050606,40,5,,6120 |date=20160304205428 }}
{{АХь}}
{{Гана АКъК 2006}}
{{Гана АКъК 2008}}

[[Категори:Ганан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой]]
[[Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витесс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой]]</text>
      <sha1>rmmn8503i47zygn4ysu00oxxo1dfa5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Аль-Иттихьад» Триполи ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025128</id>
    <revision>
      <id>26544924</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Ливин клубашкахула|Аль-Иттихад Триполи]] [[Категори:Адамаш:Триполи (Ливи)]]»</comment>
      <origin>26544924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="93i469rqkv4ijl600whyly3hr1ptqzs" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Ливин клубашкахула|Аль-Иттихад Триполи]]
[[Категори:Адамаш:Триполи (Ливи)]]</text>
      <sha1>93i469rqkv4ijl600whyly3hr1ptqzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Хапоэль» Тель-Авив ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025129</id>
    <revision>
      <id>26544925</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Исраилан клубашкахула|Хапоэль Тель-Авив]]»</comment>
      <origin>26544925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="60iv2m9jy6smldrqbxvphf53hh7ugx1" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Исраилан клубашкахула|Хапоэль Тель-Авив]]</text>
      <sha1>60iv2m9jy6smldrqbxvphf53hh7ugx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Хартс оф Оук» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025130</id>
    <revision>
      <id>26544926</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Ганин клубашкахула|Хартс оф Оук]]»</comment>
      <origin>26544926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="p59frlk236biwkflif0ptwnksvooe4p" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Ганин клубашкахула|Хартс оф Оук]]</text>
      <sha1>p59frlk236biwkflif0ptwnksvooe4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025131</id>
    <revision>
      <id>26544927</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Шотландин клубашкахула|Хартс]] [[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан»]] [[Категори:Эдинбурган спортхой]]»</comment>
      <origin>26544927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="t2ri9p0ipor6bbk56ytste8fhut2kus" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Шотландин клубашкахула|Хартс]]
[[Категори:ФК «Харт оф Мидлотиан»]]
[[Категори:Эдинбурган спортхой]]</text>
      <sha1>t2ri9p0ipor6bbk56ytste8fhut2kus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025132</id>
    <revision>
      <id>26544928</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Исраилан клубашкахула|Хапоэль Беэр-Шева]] [[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева]]»</comment>
      <origin>26544928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="rf6mgk2igeefcyuminyr8agn4kho4qy" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Исраилан клубашкахула|Хапоэль Беэр-Шева]]
[[Категори:ФК «Хапоэль» Беэр-Шева]]</text>
      <sha1>rf6mgk2igeefcyuminyr8agn4kho4qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Ливин байракх (1977—2011)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025133</id>
    <revision>
      <id>26544936</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[File:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|border|{{{1|22px}}}|Ливин байракх (1977—2011)]]&lt;noinclude&gt; [[Категори:Кепаш:Ливин байракхаш|1977]] &lt;/noinclude&gt;»</comment>
      <origin>26544936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="brdnjekni6pjbxv4g24ddlthrx8a06c" xml:space="preserve">[[File:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|border|{{{1|22px}}}|Ливин байракх (1977—2011)]]&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Ливин байракхаш|1977]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>brdnjekni6pjbxv4g24ddlthrx8a06c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Гана АКъК 2006</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025137</id>
    <revision>
      <id>26544945</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Командан хӀоттам |цӀе                  = Гана АКъК 2006 |лоьмарш          =  |бос                  = Гана |йозанан бос   =  |гуран бос       =  |байракх          = Ганин байракх |пачхьалкх                = Ганин гулйина команда |пачхьалкх_хьажорг    = Футболех ловзаран Ганин гулйина команда |гулйина ко...»</comment>
      <origin>26544945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="jltkhw6auydya89twvic122acnrktuy" xml:space="preserve">{{Командан хӀоттам
|цӀе                  = Гана АКъК 2006
|лоьмарш          = 
|бос                  = Гана
|йозанан бос   = 
|гуран бос       = 
|байракх          = Ганин байракх
|пачхьалкх                = Ганин гулйина команда
|пачхьалкх_хьажорг    = Футболех ловзаран Ганин гулйина команда
|гулйина команда = 
|спортан_кеп          = 
|командан_тайпа     = 
|турнир                      = Африкин къаьмнийн Кад 2006
|турнир_хьажорг  = Африкин къаьмнийн Кад 2006
|меттиг =
|и1 = [[Аджей, Сэмми (1980)|Аджей]] &lt;small&gt;[[кевнахо (футбол)|(кев)]]&lt;/small&gt;
|и2 = [[Анса, Ӏазиз|Анса]]
|и3 = [[Агьеманг, Луис|Агьеманг]]
|и4 = [[Куффур, Самуэль|Куффур]]
|и5 = [[Менса, Джон|Менса]]
|и6 = [[Паппо, Эммануэль|Паппоэ]]
|и7 = [[Кингстон, Ларри|Л. Кингстон]]
|и8 = [[Сарпей, Ханс|Сарпей]]
|и9 = [[Таго, Принс|Таго]]
|и10 = [[Аппиа, Стивен|Аппиа]] &lt;small&gt;[[Капитан (футбол)|(к)]]&lt;/small&gt;
|и11 = [[Дико, Фрэнсис|Дико]]
|и12 = [[Аттрам, Годвин|Аттрам]]
|и13 = [[Фримпонг, Джотекс|Фримпонг]]
|и14 = [[Амоа, Мэттью|Амоа]]
|и15 = [[Пейнтсил, Джон|Пейнтсил]]
|и16 = [[Ову, Джордж|Ову]] &lt;small&gt;[[кевнахо (футбол)|(кев)]]&lt;/small&gt;
|и17 = [[Эдусей, Дэниел|Эдусей]]
|и18 = [[Якъубу, Абубакари|Якьубу]]
|и19 = [[Мухьаммад, Хьамза|Мухьаммад]]
|и20 = [[Адаму, Баба|Адаму]]
|и21 = [[Ахьмад, Ӏиса|Ахьмад]]
|и22 = [[Маккарти, Филемон|Маккарти]] &lt;small&gt;[[кевнахо (футбол)|(кев)]]&lt;/small&gt;
|и23 = [[Драман, Хамину|Драман]]
|тренер = [[Дуйкович, Ратомир|Ратомир Дуйкович]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:2006 шеран Африкин къаьмнийн Кедехь гулйина командин хӀиттамаш|Гана]]
[[Категори:Навигацин кепаш:Футболех ловзаран Ганин гулйина командийн хӀиттамаш|АКъК 2006]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jltkhw6auydya89twvic122acnrktuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Гана АКъК 2008</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025138</id>
    <revision>
      <id>26544947</id>
      <timestamp>2026-10-04T21:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Командан хӀоттам |цӀе                  = Гана АКъК 2008 |лоьмарш          =  |бос                  = Гана |йозанан бос   =  |гуран бос       =  |байракх          = Ганин байракх |пачхьалкх                = Ганин гулйина команда |пачхьалкх_хьажорг    = Футболех ловзаран Ганин гулйина команда |гулйина ко...»</comment>
      <origin>26544947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="o3m7sfq82wn2hb9aguyofhkvueompb1" xml:space="preserve">{{Командан хӀоттам
|цӀе                  = Гана АКъК 2008
|лоьмарш          = 
|бос                  = Гана
|йозанан бос   = 
|гуран бос       = 
|байракх          = Ганин байракх
|пачхьалкх                = Ганин гулйина команда
|пачхьалкх_хьажорг    = Футболех ловзаран Ганин гулйина команда
|гулйина команда = 
|спортан_кеп          = 
|командан_тайпа     = 
|турнир                      = Африкин къаьмнийн Кад 2008
|турнир_хьажорг  = Африкин къаьмнийн Кад 2008
|меттиг =3-гӀа меттиг
|и1 = [[Аджей, Сэмми (1980)|Аджей]] &lt;small&gt;[[кевнахо (футбол)|(кев)]]&lt;/small&gt;
|и2 = [[Сарпей, Ханс|Сарпей]]
|и3 = [[Гьян, Асамоа|А. Гьян]]
|и4 = [[Пейнтсил, Джон|Пейнтсил]]
|и5 = [[Менса, Джон|Менса]]
|и6 = [[Аннан, Энтони|Аннан]]
|и7 = [[Кингстон, Ларри|Л. Кингстон]]
|и8 = [[Эссьен, Майкл|Эссьен]]
|и9 = [[Агого, Джуниор|Агого]]
|и10 = [[Асамоа, Квадво|Квадво]]
|и11 = [[Мунтари, Салли|Мунтари]]
|и12 = [[Айю, Андре|А. Айю]]
|и13 = [[Гьян, Баффур|Б. Гьян]]
|и14 = [[Кумордзи, Беннард|Кумордзи]]
|и15 = [[Баруссо, Ахьмад|Баруссо]]
|и16 = [[Дауда, Фатау|Дауда]] &lt;small&gt;[[кевнахо (футбол)|(кев)]]&lt;/small&gt;
|и17 = [[Асаре, Нана|Асаре]]
|и18 = [[Аддо, Эрик|Аддо]]
|и19 = [[Шилла, Илиасу|Шилла]]
|и20 = [[Овусу-Абейе, Квинси|Овусу-Абейе]]
|и21 = [[Аффул, Харрисон|Аффул]]
|и22 = [[Кингсон, Ричард|Р. Кингсон]] &lt;small&gt;[[кевнахо (футбол)|(кев)]]&lt;/small&gt;
|и23 = [[Драман, Хамину|Драман]]
|тренер = [[Ле Руа, Клод|Клод Ле Руа]]}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:2008 шеран Африкин къаьмнийн Кедехь гулйина командин хӀиттамаш|Гана]]
[[Категори:Навигацин кепаш:Футболех ловзаран Ганин гулйина командийн хӀиттамаш|АКъК 2008]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o3m7sfq82wn2hb9aguyofhkvueompb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГӀажарийн Иран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025140</id>
    <revision>
      <id>26544976</id>
      <timestamp>2026-10-05T01:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/155303973|Каджарский Иран]]» агӀо гочйина кхоьллина</comment>
      <origin>26544976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114408" sha1="ky0uyt87tx116dao9tps9fxvi6pe258" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх|статус=|карта=Map Iran 1900-en.png|p1=Афшаридская Персия|flag_p1=Nader_Shah_Flag.svg|image_p1=|p2=Зенды|flag_p2=Zand Dynasty flag.svg|image_p2=|p3=|flag_p3=|image_p3=|p4=|flag_p4=|image_p4=|s1=Шаханшахское государство Иран|flag_s1=Flag of Iran before 1979 Revolution.svg|image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|девиз=}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Боковая навигационная таблица/styles.css&quot; /&gt; 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Иран айайелла (Сийлахь) пачхьалкх''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Схьадалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла ГӀажарийчоьнан провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера ГӀажарийчоьнан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; шиive держава маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

*  
*  
*  
*  
* {{Статья|ref=Bournoutian|автор=Bournoutian, George A.|мотт=en|тип=journal}}
*  
*  
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|часть=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|ссылка=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|издательство=Routledge|год=2013|pages=49–68|isbn=978-0-415-62433-6}}
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|заглавие=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|ссылка=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|издательство=I.B. Tauris|год=2023|isbn=978-0-7556-3737-9}}
*  
*  &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Comment/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFMikaberidze2015&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ts-comment-commentedText&quot; title=&quot;Denver, Colorado; Oxford, England&quot;&gt;…&lt;/span&gt;: ABC-CLIO, 2015.&amp;nbsp;— Vol.&amp;nbsp;2: N—Z.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;728—730.&amp;nbsp;— ISBN 978-1-59884-948-6.&lt;/span&gt;
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
*  
*  
*  
* {{Cite book|автор=Fisher|first=William Bayne|заглавие=The Cambridge History of Iran|издательство=Cambridge University Press|год=1991|volume=7|pages=128–129|quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;}}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>ky0uyt87tx116dao9tps9fxvi6pe258</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544977</id>
      <parentid>26544976</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ӏедале боьду некъ */</comment>
      <origin>26544977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114376" sha1="8c4vytna6qor38qlzwwi70hsosdf9qu" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх|статус=|карта=Map Iran 1900-en.png|p1=Афшаридская Персия|flag_p1=Nader_Shah_Flag.svg|image_p1=|p2=Зенды|flag_p2=Zand Dynasty flag.svg|image_p2=|p3=|flag_p3=|image_p3=|p4=|flag_p4=|image_p4=|s1=Шаханшахское государство Иран|flag_s1=Flag of Iran before 1979 Revolution.svg|image_s1=|s2=|flag_s2=|image_s2=|s3=|flag_s3=|image_s3=|s4=|flag_s4=|image_s4=|девиз=}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Боковая навигационная таблица/styles.css&quot; /&gt; 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Иран айайелла (Сийлахь) пачхьалкх''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Схьадалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; шиive держава маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

*  
*  
*  
*  
* {{Статья|ref=Bournoutian|автор=Bournoutian, George A.|мотт=en|тип=journal}}
*  
*  
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|часть=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|ссылка=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|издательство=Routledge|год=2013|pages=49–68|isbn=978-0-415-62433-6}}
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|заглавие=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|ссылка=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|издательство=I.B. Tauris|год=2023|isbn=978-0-7556-3737-9}}
*  
*  &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Comment/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFMikaberidze2015&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ts-comment-commentedText&quot; title=&quot;Denver, Colorado; Oxford, England&quot;&gt;…&lt;/span&gt;: ABC-CLIO, 2015.&amp;nbsp;— Vol.&amp;nbsp;2: N—Z.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;728—730.&amp;nbsp;— ISBN 978-1-59884-948-6.&lt;/span&gt;
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
*  
*  
*  
* {{Cite book|автор=Fisher|first=William Bayne|заглавие=The Cambridge History of Iran|издательство=Cambridge University Press|год=1991|volume=7|pages=128–129|quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;}}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>8c4vytna6qor38qlzwwi70hsosdf9qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544978</id>
      <parentid>26544977</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Преамбула */</comment>
      <origin>26544978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114718" sha1="bcvwab2dvya4gct663rz9irttbez834" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Иран айайелла (Сийлахь) пачхьалкх''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Схьадалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; шиive держава маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

*  
*  
*  
*  
* {{Статья|ref=Bournoutian|автор=Bournoutian, George A.|мотт=en|тип=journal}}
*  
*  
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|часть=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|ссылка=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|издательство=Routledge|год=2013|pages=49–68|isbn=978-0-415-62433-6}}
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|заглавие=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|ссылка=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|издательство=I.B. Tauris|год=2023|isbn=978-0-7556-3737-9}}
*  
*  &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Comment/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFMikaberidze2015&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ts-comment-commentedText&quot; title=&quot;Denver, Colorado; Oxford, England&quot;&gt;…&lt;/span&gt;: ABC-CLIO, 2015.&amp;nbsp;— Vol.&amp;nbsp;2: N—Z.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;728—730.&amp;nbsp;— ISBN 978-1-59884-948-6.&lt;/span&gt;
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
*  
*  
*  
* {{Cite book|автор=Fisher|first=William Bayne|заглавие=The Cambridge History of Iran|издательство=Cambridge University Press|год=1991|volume=7|pages=128–129|quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;}}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>bcvwab2dvya4gct663rz9irttbez834</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544979</id>
      <parentid>26544978</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цитаташ */</comment>
      <origin>26544979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114736" sha1="d5nskea0ts0ovhkseo0rdthm1r50gph" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Иран айайелла (Сийлахь) пачхьалкх''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Схьадалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; шиive держава маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

*  
*  
*  
*  
* {{Статья|ref=Bournoutian|автор=Bournoutian, George A.|мотт=en|тип=journal}}
*  
*  
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|часть=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|заглавие=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|ссылка=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|издательство=Routledge|год=2013|pages=49–68|isbn=978-0-415-62433-6}}
* {{Cite book|автор=Behrooz|first=Maziar|заглавие=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|ссылка=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|издательство=I.B. Tauris|год=2023|isbn=978-0-7556-3737-9}}
*  
*  &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Comment/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFMikaberidze2015&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ts-comment-commentedText&quot; title=&quot;Denver, Colorado; Oxford, England&quot;&gt;…&lt;/span&gt;: ABC-CLIO, 2015.&amp;nbsp;— Vol.&amp;nbsp;2: N—Z.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;728—730.&amp;nbsp;— ISBN 978-1-59884-948-6.&lt;/span&gt;
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
*  
*  
*  
* {{Cite book|автор=Fisher|first=William Bayne|заглавие=The Cambridge History of Iran|издательство=Cambridge University Press|год=1991|volume=7|pages=128–129|quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;}}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>d5nskea0ts0ovhkseo0rdthm1r50gph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544980</id>
      <parentid>26544979</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Литература */</comment>
      <origin>26544980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121604" sha1="an3oe6k5xx8sqr1uc2iezuo3a20y9k4" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Иран айайелла (Сийлахь) пачхьалкх''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Схьадалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; шиive держава маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>an3oe6k5xx8sqr1uc2iezuo3a20y9k4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544981</id>
      <parentid>26544980</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26544981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121608" sha1="4p9ifv2x8foxfg0nlwpk9oagkc34l9b" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; шиive держава маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>4p9ifv2x8foxfg0nlwpk9oagkc34l9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544982</id>
      <parentid>26544981</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а */</comment>
      <origin>26544982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121609" sha1="qviata356r4h366vh7b0uf90xqyhqkk" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо долале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада ерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йу. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>qviata356r4h366vh7b0uf90xqyhqkk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26544984</id>
      <parentid>26544982</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кхиар а, лахдалар а */</comment>
      <origin>26544984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121623" sha1="5bckkv4qqin3c7hb8ci3j0g473zc9ps" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста|Дагестан]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечъеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, Дагестан а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, Дагестан а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина Дагестан йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, Дагестане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>5bckkv4qqin3c7hb8ci3j0g473zc9ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545112</id>
      <parentid>26544984</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26545112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121608" sha1="tdf70rj5pracbugn3i1ficr6766bedz" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечйеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, ДегӀаста а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, ДегӀаста а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина ДегӀаста йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Lady Sheil|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, ДегӀастане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>tdf70rj5pracbugn3i1ficr6766bedz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545113</id>
      <parentid>26545112</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пачхьалкхан урхалла */</comment>
      <origin>26545113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122158" sha1="jitb3xbqpos78enilaeqxmpxg30g1oc" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечйеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, ДегӀаста а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, ДегӀаста а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина ДегӀаста йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;E. Yarshater, «The Qajar Era in the Mirror of Time», p. 190—191&lt;/ref&gt;. В середине [[XIX век]]а более чем 10 % бюджета Каджаров уходило на содержание [[Каджары (народ)|каджарского племени]]&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Lady Sheil|заглавие=«Glimpses of life and manners in Persia»|год=1856|ссылка=https://archive.org/details/glimpsesoflifema00sheiiala|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, ДегӀастане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>jitb3xbqpos78enilaeqxmpxg30g1oc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545114</id>
      <parentid>26545113</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эскар */</comment>
      <origin>26545114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122536" sha1="p3rcswq20xw7t02bz45dup49fx0tvyf" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечйеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, ДегӀаста а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, ДегӀаста а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина ДегӀаста йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;E. Yarshater, «The Qajar Era in the Mirror of Time», p. 190—191&lt;/ref&gt;. В середине [[XIX век]]а более чем 10 % бюджета Каджаров уходило на содержание [[Каджары (народ)|каджарского племени]]&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Lady Sheil|заглавие=«Glimpses of life and manners in Persia»|год=1856|ссылка=https://archive.org/details/glimpsesoflifema00sheiiala|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=А. Кругов, М. Нечитайлов.|заглавие=&quot;Персидская армия в войнах с Россией. 1796-1828 гг.&quot;.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Memorandum by Sir M. Durand on the Situation in Persia&lt;/ref&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персий дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш тӀебев Cоьвра Персе, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, ДегӀастане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>p3rcswq20xw7t02bz45dup49fx0tvyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545116</id>
      <parentid>26545114</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эскар */</comment>
      <origin>26545116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122532" sha1="cerlw5xcbdjxo27e2lq2yftnw8v5kb3" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечйеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, ДегӀаста а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, ДегӀаста а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина ДегӀаста йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

Къажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;E. Yarshater, «The Qajar Era in the Mirror of Time», p. 190—191&lt;/ref&gt;. В середине [[XIX век]]а более чем 10 % бюджета Каджаров уходило на содержание [[Каджары (народ)|каджарского племени]]&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Lady Sheil|заглавие=«Glimpses of life and manners in Persia»|год=1856|ссылка=https://archive.org/details/glimpsesoflifema00sheiiala|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=А. Кругов, М. Нечитайлов.|заглавие=&quot;Персидская армия в войнах с Россией. 1796-1828 гг.&quot;.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Memorandum by Sir M. Durand on the Situation in Persia&lt;/ref&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персой дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш Персе баьхкинера, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Центральни правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персиойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, ДегӀастане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>cerlw5xcbdjxo27e2lq2yftnw8v5kb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545117</id>
      <parentid>26545116</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эскар */</comment>
      <origin>26545117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122490" sha1="6urasi82xth97y3hjbs6ibtxl5mp4av" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечйеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, ДегӀаста а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, ДегӀаста а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина ДегӀаста йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

ГӀажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;E. Yarshater, «The Qajar Era in the Mirror of Time», p. 190—191&lt;/ref&gt;. XIX бӀешеран йуккъехь ГӀажарийн бюджетан 10 % сов а ахча дӀадолура гӀажарийн тайпа латторехь.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Lady Sheil|заглавие=«Glimpses of life and manners in Persia»|год=1856|ссылка=https://archive.org/details/glimpsesoflifema00sheiiala|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=А. Кругов, М. Нечитайлов.|заглавие=&quot;Персидская армия в войнах с Россией. 1796-1828 гг.&quot;.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Memorandum by Sir M. Durand on the Situation in Persia&lt;/ref&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персой дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш Персе баьхкинера, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Централан правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна луьстаг а, даар а шаьш лачқа декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, ДегӀастане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>6urasi82xth97y3hjbs6ibtxl5mp4av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545119</id>
      <parentid>26545117</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эскар */</comment>
      <origin>26545119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122484" sha1="4vb7h04uicw6hqjj0hpey7ns11rwhsw" xml:space="preserve">{{Историн пачхьалкх
|цӀе                 = 
|шен цӀе   = 
|кхоьллина = 
|дӀайаьккхина = 
|s1 = 
|flag_s1 = 
|байракх= 
|хӀост = 
|карта = 
|коьрта гӀала= 
|мотт = 
|ахча=
|ТӀаьхье= 
|урхаллин_тайпа = 
|майда= 
|бахархой = 
|Мур1 = 
|Терахь1 =
|Шо1 = 
|Мур2 = 
|Терахь2 = 
|Шо2 = 
|Мур3 = 
|Терахь3 = 
|Шо3 = 
|Мур4 = 
|Терахь4 = 
|Шо4 = 
|Мур5 = 
|Терахь5 = 
|Шо5 = 
|Мур6 = 
|Терахь6 = 
|Шо6 = 
|кхин_тӀе_параметр2 =
|параметран_чулацам2 =
|хьалха = 
|хьалха2 =
|хьалха3 =
|хьалха4 =
|хьалха5 =
|хьалха6 =
|хьалха7 =
|тӀаьхьа=
|тӀаьхьа2 =
|тӀаьхьа3 =
|тӀаьхьа4 =
|тӀаьхьа5 =
|тӀаьхьа6 =
|тӀаьхьа7 =
}} 

'''ГӀажарийн Иран''' ({{Audio|Qajar.ogg|listen}}), ('''ГӀажарийн Перси'''&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|title=Early Qajar Persia appeared to ...|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526212321/http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period|archive-date=2020-05-26|access-date=2020-09-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{Transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''){{Efn|{{lang-fa|شاهنشاهی قاجار}} ''{{transl|fa|Šāhanšāhi-ye Qājār}}''.}}, '''ГӀажарийн импери''', официалан цӀе '''Айайелла (Сийлахь) пачхьалкх Иран''' ( {{Lang-fa|دولت علیّه ایران}} ''{{Transl|fa|Dowlat-e 'Aliyye-ye Irân}}''), иштта кхин а йевза '''Иранан лардеш долу латтанаш''' ({{Lang-fa|ممالک محروسه ایران}}''{{Transl|fa|Mamâlek-e Mahruse-ye Irân}}''{{Sfn|Melville|2012}})) — персойн [[пачхьалкх]], [[импери]], урхалла деш хилла ГӀажарийн династино, уьш бара [[Туьркаш|туьркийн]] схьабовлар долуш&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;''Cyrus Ghani.'' Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, {{ISBN|1-86064-629-8}}, p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;''William Bayne Fisher.'' Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, {{ISBN|0-521-20094-6}}&lt;/ref&gt;, иштта цӀе йолчу гӀажарийн тайпанах, пачхьалкх хилла 1789 тӀера 1925 шо кхаччалц.

ГӀажароша дуьззина Ӏуналла дира [[Иран|Персин]] 1794 шарахь, дӀаваьккхира Лотф Ӏали шах, Зенд династин тӀаьххьара шах, йуха а чӀагӀйира Персин суверенитет [[Кавказ|Кавказан]] доккхачу декъанна тӀехь. 1796 шарахь Ага Мохьаммад Шах Къаджара атта дӀалаьцна [[МешхӀед|Мешхед]]&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-90-04-06196-5|автор=H. Scheel; Jaschke, Gerhard; H. Braun; Spuler, Bertold; T Koszinowski; Bagley, Frank}}&lt;/ref&gt;, чекхйаьккхира Афшаридан династи, Мохьаммад Шах официалехь шах санна таж диллира гуьржашна дуьхьал таӀзаран кампани дӀайаьхьначул тӀаьхьа . Кавказехь ГӀажарийн династино гуттаренна а дӀайаьхна дуккха а Персин «шен чуьра» латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}} XIX бӀешарахь [[Россин импери|Россин империна]], шайна йукъахь хӀинцалера [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Азербайджан]], [[Эрмалойчоь]]{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Шен территорин эшамаш хиллехь а, ГӀажарийн Ирано шен политикин йозуш ца хилар ларйира, гӀажарийн паччахьан кхетам денбира{{Sfn|Amanat|2017}}.

== Истори ==

=== Кхоллайалар ===
ГӀажарийн тайпанан хьалханчаш хилла «Карагёз» йа «Ӏаьржа бӀаьргаш долу» гӀажарийн сектан декъашхой, уьш шаьш а хилла огӀузан туьркойн гӀажарийн йа «Ӏаьржа шляпа» тайпанан декъашхой&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm|archive-date=2018-07-29|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ГӀажарий дуьххьара дӀатарбелла монголийн заманахь [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] гергахь, уьш бара Сефевидашна гӀо деш хиллачу ворхӀ къизилбаш тайпанна йукъахь&lt;ref name=&quot;iranicaqajar&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5 IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period] {{Wayback}}'', Ehsan Yarshater, '''Encyclopædia Iranica''', (March 29, 2012).&lt;/ref&gt; Сефевидаша « Арран (тахана [[Азербайджан|Азербайджанан Республика]]) йитира меттигерчу туьркийн ханашна», «1554 шарахь [[Гаьнджаь|Ганжан]] урхалла дира Шахверди Солтан Зиядоглу Къаджара, цуьнан доьзал баьхкира къилбаседа Арранехь Карабахан урхалла дан».

ГӀажароша цхьа могӀа дипломатийн а, губернаторийн а даржаш лелийна XVI—XVII бӀешерашкахь Сефевидийн династин заманахь. ГӀажарий йерриг Иранехь дӀатарбина шах Ӏаббас I-чо. Царех дуккха а нах дӀатарбелла Астарабадехь (кхузаманан Горган, [[Иран]]) [[Каспий-хӀорд|Каспий-хӀордан]] къилба-малхбален бердашна гергахь&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;, ткъа и ГӀажарийн га хилла Ӏедале кхача аьтто баьлла.ГӀажарийн династийн гергара дай, Къуванлу Ганжан Шах Къоли Ханс маре йалийра Астарабадера Къуванлу Къаджаре. Цуьнан кӀант Фатх Ӏали Хан гӀараваьлла тӀеман хьалханча вара Сефевидийн шахийн Султан Хьусайн а, Тахмасп II а волчу хенахь . Иза вийра Надир-шахан омрица 1726-чу шарахь. Фатх Али Ханан кӀант Мухьаммад Хьасан Хан Къаджар (1722—1758) вара Ага Мохьаммад Хан Къаджаран а, Хьусейн Къоли Ханан а да, «Баба Ханан» да, хинволу Фатх Али Шах Къаджар . Мухьаммад Хьасан хан вийна Зенда династин Карим хан омрица .

Сефевидийн пачхьалкх йохарна а, Насер ад-Дин шах хьалаваларан а йукъахь 126 шарахь гӀажарий хийцабелира къилбаседа Персехь чӀагӀонаш йолчу тӀеман жаӀуйн тайпанера персойн  династига, массо а персойн-исламан паччахьан Ӏалашдарца.

=== Ӏедале боьду некъ ===
«XI бӀешарахь дуьйна Персехь урхалла деш хиллачу хӀора династи санна, Ӏедале баьхкира гӀажарий, [[Туьркаш|туьркийн]] тайпанаша гӀо а деш, шайн бюрократехь дешна персойх пайда а оьцуш»&lt;ref name=&quot;keddie&quot;&gt;{{Статья|автор=Keddie, Nikki R.|мотт=en|тип=journal|том=2|pages=3–20 [p. 4]|doi=10.1017/S0020743800000842}}&lt;/ref&gt;. 1779 шарахь, Зенд династийн Карим-хан дӀакхелхинчул тӀаьхьа, гӀажарийн лидер Ага Мохьаммад Шах Къажар дӀавахара [[Иран]] цхьаьнатоха. Мохьмад-шах вевзаш вара уггаре а къизачу урхалчех цхьаъ санна ур-атталла XVIII бӀешеран Иранан стандарташца&lt;ref name=&quot;ghani1&quot; /&gt;. Шен Ӏедал лоьхуш цо гӀаланаш хӀаллакйира, дерриг къаьмнаш хӀаллакдира, Керман гӀалахь 20 эзар гергга стаг бӀаьрзе дира, хӀунда аьлча меттигера бахархоша сацам бира капитуляцин меттана чаккхенга кхаччалц шаьш ларбан.

ГӀажарийн эскар цу хенахь коьртачу декъана туркменийн а, [[Гуьржий|гуьржийн а]] лайшца лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-521-77933-3|ref=Lapidus|автор=Lapidus, Ira Marvin}}&lt;/ref&gt;. 1794 шо кхачале Мохьаммад-шаха дӀабаьккхира шен массо а конкурент, шайна йукъахь Лот Ӏали Хан а волуш, Занд династин тӀаьххьара. Цо йуха а дӀахӀоттийра персойн урхалла йерриг [[Кавказ|Кавказехь йолчу]] территорешна тӀехь. Ага Мохьмада шен коьрта шахьар [[ТехӀран|ТехӀеране]] дӀайахийтира, хӀетахь иза йара ширачу Рей гӀалин экъанашна уллехь йолу йурт . 1796 шарахь официалехь шах таж диллира цунна. 1797 шарахь Мохьаммад Шах Къаджар вийра [[Шуша|Шушахь]], Карабахан ханна коьртачу шахьарахь, цуьнан метта хӀоьттира цуьнан вешин кӀант Фатх Ӏали Шах Къаджар.

=== Гуьржийчоь а, йисина Кавказ а йухайерзор ===
1490 шарахь Гуьржийчоь, цхьа пачхьалкх санна, дӀасакъаьстира кхаа пачхьалкхе а, цхьана олаллехь а: Картлин пачхьалкх, Кахетин пачхьалкх, Имеретин пачхьалкх а, Самцхе олалла а. Иза бахьана долуш Гуьржийчоь [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империн]] а, Сефевидийн Персин а Ӏаткъаман сфере йоьжна . Дуьххьара Гуьржийчоь карийра Персин интересийн сферехь 1502 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Rayfield|first=Donald|заглавие=Edge of Empires: A History of Georgia|ссылка=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;q=shah+ismail+conquers+armenia&amp;pg=PA165|издательство=Reaktion Books|date=15 February 2013|isbn=9781780230702}}&lt;/ref&gt;, ткъа 1555 шарахь Туркойчоьнна а, Персина а йукъахь Амасян барт бира, цо дозанаш дора церан Ӏаткъаман сферашна Закавказехь. Бартаца а догӀуш, Имерети дӀайелира Туркойчоьне, ткъа Картли а, Кахети а Персина, ткъа цара шайн де-факто йозуш ца хилар ларйира.

1744 шарахь Надир-шахна муьтӀахь хиларна бекхам болуш, Картлин паччахьаллин тӀе Теймураз II, ткъа Кахетин паччахьаллин тӀе цуьнан кӀант Ираклий II хӀиттийра{{Sfn|Suny|1994}}. Надир-шах 1747 шарахь велча, Персин дисинчу декъехь иккхинчу хаосах пайда а эцна, шайн маршо кхайкхийра цара. 1762 шарахь Теймураз II веллачул тӀаьхьа Ираклий II Картлин куьйгалла шен ка а эцна, ши паччахьалла Картлин-Кахетин паччахьалле цхьаьнатоьхна, хьалхара гуьржийн урхалча хилира, цуо урхалла дира политикин агӀор цхьаьнакхеттачу Малхбален Гуьржийчуьнца кхо бӀе шарахь{{Sfn|Hitchins|1998}}. Цхьаьна хенахь Карим-хан Зенд Персин тӀеман гӀант тӀевелира; Ираклий II чехка де-юре муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра керлачу персойн урхалчин, амма де-факто шайн маршо йолуш висира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}{{Sfn|Perry|1991}}. 1783 шарахь Георгиевскан трактатан жамӀашца Ираклий II-чо Россин империн протекторат тӀелецира. XVIII бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Гуьржийчоь иранан-россин йукъаметтигашкахь Мазендеран йа Гилян санна болу Персин къилбаседан материкан провинцил а ладамечу лоьмар хилла дӀахӀоьттира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Пётр Великий санна а воцуш, Россин куьйгалхо хилла Екатерина II-чо Гуьржийчоь шен Кавказан политикин тӀулг санна лорура, хӀунда аьлча Россин Ӏалашо йара цуьнах Персин а, Ӏусманан империн а дуьхьал операцеш йан база санна лело{{Sfn|Mikaberidze|2011}}, Шига пачхьалкх Россин гергара геополитикин къийсамхой йара. Цул совнах, Гуьржийчоьнан Ӏапказан хӀордан йистера тӀегӀанехь кхин цхьа порт хилар хаза хетара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=327}}. Ши пехотин батальонах а, доьалгӀа артиллерин орудех а лаьтташ долу Россин йозаллин контингент Тбилисе кхечира 1784 шарахь{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}, Ӏусманан империн дуьхьал керла тӀом болабеллачу 1787 шарахь, гуьржийн протесташна тӀе а ца туьйсуш, иза арадаьккхира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=328}}.
[[Файл:Capture_of_Tiflis_by_Agha_Muhammad_Shah._A_Qajar-era_miniature._03.png|слева|мини| [[Тиблиси|Тбилиси]] схьайаккхар Ага Мухьаммад Шаха. Британин библиотекера гӀажарийн заманан персойн миниатюра]]
Цу хиламийн тӀаьхьалонаш хилира масех шо даьлча, [[Иран|Персехь]] йеххачу хенахь Ӏедал къийсамехь толам баьккхина, гӀажарий коьртехь болу керла нуьцкъала персойн династи гучуйаьлча. Церан куьйгалхочо, Ага Мохьаммад Шаха, шен хьалхара Ӏалашо{{Sfn|Mikaberidze|2011}} санна сацам бира, [[Кавказ]] йерриге а Персин орбите йухайерзор. Ага Мохьаммад-Шахана Гуьржийчоь йуха а муьтӀахь йар а, Персин империн йукъа йухайерзор а оццу процессан дакъа дара, [[Шираз]] а, [[ИсфахӀан|Исфахан]] а, [[Тебриз|Тебриз а]] цуьнан олаллин кӀел йерзийна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цо лоруш хилла, шел хьалха хилла Сефевидаш а, Надир-шах а санна, йисинчу Персин латтанех къаьсташ йоцу латтанаш. Гуьржийчоь хилла Персин провинци, иштта Хорасан{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. ''«Кембриджера Иранан истори»'' тӀехь ма-аллара, цуьнан гуттаренна а дӀакъастар дагахь а доцуш дара, цунна дуьхьало йан йезаш йара, [[Фарс (остан)|Фарс]] йа Гилан дӀакъаста гӀертарна дуьхьало йан йезаш санна{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Цундела Ӏаламан дара, АгӀа Мохьаммад-шахна, Кавказехь массо а оьшуш болу гӀуллакхаш дан, Надер-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, зандаш хӀаллакдинчул тӀаьхьа, дукха хан йоццуш дӀайайна кӀошташ муьтӀахь йан а, цхьаьнатоха а, цу йукъахь, персойн бӀаьргашна хьалха Гуьржийчоьнан ''вали'' агӀор йамартло лоруш хилларг дӀадаккхар а долуш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

Чоьхьара дов долчу хенахь машаран мӀаьрго схьа а эцна, къилбаседан а, малхбузера а, йуккъера а Персин кхерамазалла ларйина, персоша тӀедожийра Гераклий II-гӀачуьнга Россица бина барт дӀа а тесна, йуха а персойн сюзереналла тӀеэца{{Sfn|Mikaberidze|2011|p=409}} шен пачхьалкхана машар а, кхерамзалла а хилийтархьама. Персин конкурент болчу Ӏусманаша диъ бӀешарахь дуьххьара къобалйира тӀаьххьарчун Картлин а, Кахетин а бакъонаш&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot;&gt;Donald Rayfield (2013).[https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&amp;pg=PA255 ''Edge of Empires: A History of Georgia''] Reaktion Books, {{ISBN|1780230702}} p. 255&lt;/ref&gt;. Цул тӀаьхьа Гераклий шен теоретически ларйархочуьнга, оьрсийн императрице Екатерина II-гӀачуьнга вирзира, лаххара а 3000 оьрсийн эскар дехна, амма цуьнан дехар тергал ца дира, Гуьржийчоь цхьаъ йисира персойн кхерам йухатоха. Амма Гераклий II-гӀачо хӀинца а йухатоьхна Ага Мохьаммад-Шахан ультиматум.

1795 шеран августехь Ага Мохьаммад-Шах дехьавелира Аракс хих, шена муьтӀахь хиллачу Эриванан а, Ганжан а ханашкара гӀо кхаьчначул тӀаьхьа, йуха схьаийцира латтанаш, шайна йукъахь къилбаседехьара [[ДегӀаста|ДегӀастанан]] дакъош а долуш, кхин кӀошташ а йолуш, кхузаманан [[Эрмалойчоь|Эрмалойчоьнан]] уггаре малхбузера дозане кхаччалц геннара малхбузехьа. Цо тӀаьххьара ультиматум хьажийра Гераклига, цо а иза йухатоьхна, амма Петарбухе векалш бахийтира, гӀо доьхуш. ХӀетахь [[Георгиевск|Георгиевскехь]] хиллачу Гудовича, беламе хьехар дира Гераклига «харжамех а, гӀовгӀанех а» ларвала&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt; ткъа Гераклий, Имеретин паччахьца Соломон II- гӀачуьнца а, цуьнан нахаца а цхьаьна, Тбилисера къилбехьа дӀавахара, персошца тӀом бан.

АгӀа Мохьмад-Шахан ах эскар Аракс хих дехьадаьлча, иза нийсса Тифлисехьа дӀавахара, цигахь боккха тӀом болабелира персойн а, гуьржийн а эскаршна йукъахь. Гераклин аьтто белира 5 эзар гергга эскархо вовшахтоха, шайна йукъахь 2 эзар гергга имерецин бертахой а болуш. АгӀа Мохьаммад-Шахан эскар 35 000 -40 000{{Sfn|Fisher|1991}} стаг вара. Дегайовхо йоцуш, шайна тӀехь совбевлла, дог иракарахӀоттийна дуьхьало йина гуьржий эххар а эшийра. Оцу тӀамехь гуьржийн 4 эзар стаг вийна, персойн 13 эзар стаг вийна, иза церан йерриг терахьах кхоалгӀа дакъа дара&lt;ref name=&quot;Donald Rayfield p 255&quot; /&gt;. Масех сахьт далале, персойн паччахьо Ага Мохьаммад-шаха буьззина Ӏуналла дира Гуьржийчоьнан коьртачу шахьарна тӀехь, цо инзаре хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, персойн эскар йухаделира, хӀонс а, йийсархой а дӀа а буьзна.

Иштта, Тбилиси а, малхбале [[Гуьржийчоь|Гуьржийчоь а]] схьайаьккхинчул тӀаьхьа . 1796 шарахь Ага Мохьмад официалехь шах кхайкхийра Муганан аренгахь. «Иранан Кембриджскан историн» тӀетовжарехь, «Россин гӀоьналлийца йолу Гуьржийчоь кхел йолийра, ткъа Россин сий лахделира». Ираклий II йухавеара Тбилиси гӀала йухаметтахӀотто, амма цуьнан коьрта шахьар йохоро ирча тохар дира цуьнан сатийсамашна а, планашна а. Тбилиси йоьхна хилар хиъча, инарла Гудовича бехк шаьш [[Гуьржий|гуьржашна]] тӀе биллира{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}. Россин сий меттахӀотторхьама, Екатерина II-гӀачо, оццу Гудовичан хьехамца, тӀом кхайкхийра Персина{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}, оццу шеран апрелехь Зубов Валерианан куьйга кӀел эскар хьажийра къажарийн латтанаш тӀе, амма шо чекхдалале Россехь урхалча хийцира цунна пайдехьа а, паччахь Павел I-ра омра хийцира цунна а, паччахьан Павел I- чунна а ца хийцира и омра. шен эскарш тӀемаш саца а бина, империн дозанашна йухадерза.

ТӀаьхьо Ага Мохьаммад Шах вийра [[Шуша|Шушахь]] 1797 шарахь Гуьржийчоьнна дуьхьал шолгӀа кампани кечйеш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|с=329}}. Гуьржийчоьнна тӀехь персойн гегемонин йуха мах хадор дукха ца лаьттира; 1799 шарахь, АгӀа Мохьаммад-шах велла ши шо даьлча, оьрсийн эскарша дӀалаьцна Тбилиси.

=== Россица тӀемаш а, йухаерза йиш йоцу территореш дӀайалар а ===
[[Файл:Gulistan-Treaty.jpg|мини|250x250пкс| Карта гойту XIX бӀешарахь Персин къилба-малхбузера дозанаш, шайна йукъахь малхбален [[Гуьржийчоь]], [[ДегӀаста]], [[Эрмалойчоь]], [[Азербайджан]], XIX бӀешарахь хиллачу шина Россин-Персин тӀеман жамӀехь [[Россин импери|Россин империна]] латтанаш дӀадала декхаре хилале.]]
Ага Мохьаммад-шах Каджар веллачул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1801 шеран 12 сентябрехь, Россин эскарша, мелла а гӀелделла а, дохийлина а долу Картли-Кахетин паччахьалла дӀалаьцна, цаьрца цхьаьна йуьззина йоха а йоьжна йолу коьрта гӀала а шена ка а йаьккхина. Ткъа 1804 шарахь Россин эскарша персийн Гянджа гӀала тӀелетира, иза йохийра, дӀа а йаьккхира, эзар пай ден бахархой дӀа а баьхна, дӀа а бохийра иштта дӀаболийна 1804–1813 шерийн Россин-Персин тӀом&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-1851096725}}. — «January 1804. (…) Russo-Persian War. The Russian invasion of Persia. (…) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804—1813).».&lt;/ref&gt;. Ше бӀешерашкахь цуьнан йукъа йаьхна йолу Закавказе а, ДегӀаста а дӀайалар Персин цхьан а кепара маьӀне дацар{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}},  иштта цуьнан хьалхарчу стаг санна, Ага Мохьаммад-шахан когаметта хӀиттина ФетхӀ-Ӏали-шахо а Аракс а, КӀура а хишна къилбаседахьа Персин йуккъера Ӏедал меттахӀотторан политика дӀахьор цуьнан цунах тера хилар а ца магадолуш дара{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}. ФетхӀ-Ӏали-шахан заманахь гӀажарий тӀелеташ йолчу Россин империн эскарна дуьхьал латта лууш бара, цаьрга Закавказехь йолу персийн латташ схьайаха лаара. ХӀара зама колониалан эрехь персойн интересашна тӀехь хилла хьалхара доккха экономикин а, тӀеман а гӀулч йара. ГӀажарийн эскар тӀехь чӀогӀа эшира, тӀаккха 1813 шеран Гулистанан машаран бартаца Перси шайн коьрта кавказан латташ дӀайала йезаш хилира, царна йукъахь карара Гуьржийчоь, ДегӀаста а, Азербайджанан доккха декъа а долуш{{Sfn|Mikaberidze|2015}}.

Цул тӀаьхьа итт шо гергга хан йаьлча, Гулистанан барт а бохош, оьрсий тӀелетира Персин  Эриванан ханна&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0415624336}}. — «Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (…) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.».&lt;/ref&gt;{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Цуо царна йукъахь керла тӀом болийра, иза бевзира 1826—28 шерашкахь хилла оьрсийн-персойн тӀом аьлла. И тӀом кхин а бохаме чекхбелира ГӀажарийн Персина ханна [[Тебриз]] дӀалацарца а, 1828 шарахь Туркменчайн барт барца а, [[Чоьхьара Кавказ|Къилбаседа Кавказан]] а, ДегӀастанан а латтанаш Россина дӀадаларца, цуьнца цхьаьна хӀинцалера [[Эрмалойчоь]] а, керла [[Азербайджан|Перси]] а{{Sfn|Mikaberidze|2015}} йолу борбадералла дӀайаларца а. Аракс хин йистехь кхоьллина. Оцу шина бартаца нийса а догӀуш, Персино, XIX бӀешарахь, йухадерза йиш йоцуш дӀайаьхна бӀешерашкахь Персин латтанийн дакъа хилла латтанаш{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991|страницы=330}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}&lt;ref name=&quot;Swietochowski Borderland&quot;&gt;{{Жайна|isbn=978-0-231-07068-3|автор=[[Светоховский, Тадеуш|Tadeusz Swietochowski]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-89774-940-4|автор=L. Batalden, Sandra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-7425-0063-1|автор=E. Ebel, Robert, Menon, Rajan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-415-78153-4|автор=Andreeva, Elena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-975-6782-18-7|автор=Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=978-0-465-04576-1|автор=Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen}}&lt;/ref&gt;. ТӀемаш бахьана долуш, Россис дозанаш до, [[Азербайджанаш|азербайджанхой]] («гӀезалой» йа «туьркой» цу заманан терминологица) а, [[талышаш]] а шина пачхьалкхана йукъахь боькъуш.

1813 а, 1828 а шерашкахь хиллачу Гулистанан а, Туркменчайн а бартийн ма-дарра жамӀ а, тӀаьхье а санна, хьалха хилла Персин латтанаш гергарчу хьесапехь 180 шарахь Россин дакъа хилира, хӀетахь дуьйна оьрсийн долахь йисина ДегӀаста йоцург. Территорин доккхаха долу дакъа хийцира кхаа къаьстина республиках: Гуьржийчоь, Азербайджан, Эрмалойчоь — 1991 шарахь Советан пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:Battle_Between_Persians_and_Russians_-_State_Hermitage_Museum.jpg|альт=Битва при Султан-Буде 13 февраля 1812 года. Эрмитаж.| Султан Будан тӀом, 13 февраль 1812. [[Эрмитаж]] .
Файл:Russian_troops_storming_Lankaran_fortress,_January_13th,_1813..jpg|альт=Штурм Ленкорани 13 января 1813 года. Франц Рубо .| Ланкаран штурм 1813 шеран 13 январехь Франц Рубо .
Файл:Сражение_под_Елисаветполем.jpeg|альт=Сражение под Елисаветполем 1826 года. Франц Рубо. Часть коллекции Исторического музея, Баку .| Елизаветополан тӀом, 1826. Франц Рубо. Историн музейн коллекцин дакъа, [[Бакох|Баку]] .
&lt;/gallery&gt;

==== Кавказера бусалба нехан миграци ====
Лакхахь хьахийна шуьйра территореш официалехь дӀайахначул тӀаьхьа, Кавказехь демографин къиза хийцамаш хила безаш бара. Шен персойн мотт буьйцу бахархой болу «Парсин» территореш а, массо а бахархошца цхьаьна дӀайайна. 1804—1814 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, иштта 1826—1828 шерашкахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара латтанаш дӀаделла, баккхий мухӀажарш, кавказан мухӀажираш олуш берш, дӀабаха буьйлабелира йуккъера Персе. Цу тобанашна йукъахь бара айрумаш, [[Карапапахаш|карапапакаш]], чергазий, шиӀатийн [[лаьзгий]], кхин а [[Чоьхьара Кавказ|Закавказера]] бусулба нах&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|title=Caucasus Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415070826/http://www.caucasus-survey.org/vol1-no2/yemelianova-islam-nationalism-state-muslim-caucasus.php|archive-date=2015-04-15|access-date=2015-04-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Взятии_штурмом_крепости_Гянджи.jpg|мини| ''А.'' ''Карл Великий'' « Ганжа гӀопана штурм йар 1804 шеран 16 (4) январехь. » 1892 шо.]]
1804 шарахь оьрсийн-персойн тӀом болчу хенахь (1804—1813) Ганджа штурм йинчул тӀаьхьа, дуккха а эзарнаш айрумаш а, карапапакаш а дӀатарбелла Тебризехь. 1804—1813 шерашкахь хиллачу тӀеман йисинчу хенахь, иштта 1826—1828 шерашкахь хиллачу тӀамехь, керла схьайаьхначу оьрсийн латтанаш тӀехь хӀинца а бисина дукхахболу айрумаш а, карапапакаш а оьрсаша арабаьхна, дӀабахара Негеде (хӀинцалера Иранан [[Малхбузен Азербайджан|Малхбузен Азербайджанан провинци]]. ''Кембриджера Иранан истори'' тӀехь ма-аллара ; «Кавказехь дозанца оьрсийн эскарш къинхетам боцуш хьалхадовларо а, къиза таӀзаран экспедицеша а, инарла Ермоловн вон урхалло а ницкъ бира дуккха а бусулба нах а, ур-атталла цхьаболу [[Гуьржий|гуьржийн]] керста нах а Иранера дӀабаха»{{Sfn|Fisher, Avery, Hambly, Melville|1991}}.

1864 шарахь, XX бӀешо доладалале, рогӀера массо а бусулба нах Кавказера арабахар хилира, Россино [[Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864|Кавказан тӀамехь]] толам баккхар бахьана долуш. Вукхара шайн лаамехь, православин Россин керста Ӏедалехь баха реза ца хилла, иштта Туркойчу йа Персе дӀабахара. Оцу миграцешна йуха а, Перси агӀор, массо а кавказхойн [[Азербайджанаш|азербайджанхой]], кхин транскавказан бусулбанаш, иштта дуккха а Къилбаседа Кавказера бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн лаьзгий, [[гӀазгӀумкий]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt;. Цу дӀатарбеллачу нахах дукхачара сацам беш дакъа лецира тӀаьхьарчу Персин исторехь, хӀунда аьлча цара кхоьллина XIX бӀешо чекхдолуш кхоьллинчу Персин казакийн бригадан тӀемалойн доккха дакъа&lt;ref name=&quot;mepc.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|title=The Iranian Armed Forces in Politics, Revolution and War: Part One|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165712/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/iranian-armed-forces-politics-revolution-and-war-part-one?print|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-05-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йуьхьанца и бригада йерриг а чергазех а, кхечу Кавказерчу мухӀажерех а лаьтташ хир йара. И бригада, къажарийн исторехь, тӀаьхьадогӀучу иттаннаш шерашкахь, сацам боллуш дакъа лоцур дара.

Цул сов, 1828 шеран Туркманчайн барто йукъайаьккхира Россин империн официалан бакъо, Персера [[эрмалой]] дукха хан йоццуш Россино схьайаьхначу латтанаш тӀе дӀатарбар совдаккха. XIV бӀешо йуккъе кхаччалц эрмалой бара Малхбален Эрмалойчохь дукхахберш{{Sfn|Bournoutian|1980}}. XIV бӀешо чекхдолуш, [[Тимарлан|Тимуран]] кампанеш дӀайаьхьначул тӀаьхьа, ислам дин хилира коьрта дин, эрмалой Малхбален Эрмалойчохь кӀезиг хилира{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Эрмалойн лаьмнашкахь бӀешерашкахь хаддаза тӀемаш лаьттинчул тӀаьхьа, дуккха а эрмалоша сацам бира хӀижрат дан а, кхечу меттигашка дӀабаха а. 1604—1605 шерашкахь Шах Ӏаббас I-чо массо а эрмалой а, бусалбанаш а дӀакхалхийначул тӀаьхьа церан терахь кхин а лахделира.

Росси Персина тӀелеттачу хенахь персойн Эрмалойчохь Эриванан ханна 80 % гергга бахархой бара бусулбанаш ([[ГӀажарий|гӀажарой]], [[Туьркаш|туьркой]], [[Кхурдой|курдаш]]), ткъа керста [[эрмалой]] кӀезиг бара 20 % гергга{{Sfn|Bournoutian|1980}}. Гулистанан барт (1813) а, Туркманчайн барт (1828) а бахьана долуш Персин декхаре хилира Персин Эрмалойчоь оьрсашна дӀайала{{Sfn|Bournoutian|1980}}{{Sfn|Mikaberidze|2015}}. Россино персойн Эрмалойчоь схьайаьккхинчул тӀаьхьа, регионан къаьмнийн хӀоттам хийцабелира эрмалойн агӀор, диъ бӀешо сов хан йаьлча дуьххьара йуха а дукхалла кхолла йолийра шайн историн даймехкан цхьана декъехь{{Sfn|Bournoutian|1980}}, иза чӀагӀдо ''Кембриджера Иранан историно''.

Фатх Ӏали Шахан паччахьаллехь Европин пачхьалкхашца дипломатийн зӀенаш шорйаларца а, Европин а, Персин а йукъахь чӀогӀа дипломатин къовсам дӀаболабаларца а билгалделира. Цуьнан метта хӀоьттира цуьнан кӀентан кӀант Мохьаммад Шах, Россин Ӏаткъамна кӀел а ваьлла, Герат схьайаккха кхиаме ца хилла шозза гӀоьртинарг, 1834 шарахь цуьнан метта хӀоьттира. 1848 шарахь Мохьмад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа, тӀаьхье дӀаелира цуьнан кӀанте Насер ад-Дине.

=== Кхиар а, лахдалар а ===
[[Файл:Molla2.jpg|мини| Шах волчохь [[Молла|молланаш]] . Суьрташдахаран хатӀ къаьсташ къажар ду.]]
[[Файл:A_Zoroastrian_Family_Teheran_1910.JPG|мини| ГӀажарийн Иранера зороастрийн доьзал]]
Насериддин-шах Ӏедалехь волучу заманахь Персе малхбузера Ӏилманаш, технологиш а, Ӏаморан кепаш а йукъайаьккхира, пачхьалкх керлачу кепе йаккха волавелира. Цуьнан куьйгаллехь Персехь хьалхара заманан цамгархойн болх дӀахьо меттиг кхоьллира. Насериддин-шахо боккхачу кхиамца йоцуш, Йоккха Британин а, Россин а йукъара къайлаха тешнабехк лелорца Персин маршо ларорхьама дика воцу хьал лелийра, цундела арахьара гӀуллакхаш а, латташка тӀелеташ хилар а цуьнан куьйгаллехь чӀагӀделира. Иза ца кхийтира Йоккха Британин а, Россин а персийн ламаста Ӏаткъаман меттигашка тӀелетар чаккхдала. 1856 шарахь ингалсан-персийн тӀом болуш Йоккха Британино Персин Герат тӀехь шайн куьйгалла меттахӀоттон ца битира. И гӀала Сефевийн империн заманахь Персин йукъа йаьхна йара, амма Герат XVIII бӀешеран йуккъехь дуьйна персийн доцучу урхалчийн куьйга кӀела йара. Иштта Британино XIX бӀешерахь Персийн заливан кхечу декъашка а йаьржира шайн куьйгалла. Цхьаьна хенахь, 1881 шо хиллачу хенахь Россино таханлера Туркменистан а, Узбекистан а схьайахар чекхдаьккхира, цуьнца персийн Бухара а, Самарканд а гӀаланашца хилла историйн уьйрарш дӀахадийра. Персийн правительствон масех садоцучу махлелоран дӀайаларо экономикин гӀуллакхаш доккхачу декъана Британин куьйга кӀела диллира. XIX бӀешо чекхдолучу хенахь дукхачу персоша лорура шайн урхалчыша арахьара интересаш кхочушйойла.

Амир-Кабир хьехамча а, констебль а вара къоначу элан Насер ад-Динан. 1848 шарахь Мохьаммад-шах дӀакхелхинчул тӀаьхьа доккхачу декъанна Мирза Такъи жоьпаллехь вара таж-принцан тӀаьхье дӀахӀотторан. Насер ад-Дин паччахьан Ӏарше хӀоьттича, Амир Кабирна елира Сийлахь-Везиран дарж.

ХӀетахь Перси банкрот хила ала мегар долуш йара. Кхин а шина шарахь ах шарахь Амир-Кабира йуьхьарлаьцна мехала реформаш йукъараллин хӀора декъехь бохург санна. Пачхьалкхан харжаш лахйира, къастам бира долахь йолчу а, пачхьалкхан а секторшна йукъахь. Центран урхаллин инструменташ карладаьхна, Амир-Кабира шена тӀеийцира бюрократин массо а декъех жоьпалла. Персин чоьхьарчу гӀуллакхашна арахьара йукъагӀертар кӀезиг дара, арахьара йохк-эцар совйоккхуш йара. Йукъараллин белхаш дӀабаьхьира, масала, ТехӀеранехь базар йар. Амир Кабира омра арахийцира, Ӏедалан документаш тӀехь говза а, тӀех формалан а йоза дихкина; кхузаманан персойн прозин йуьхь оцу заманера йу.
[[Файл:1800_19th_Street_NW.JPG|слева|мини| Вашингтонехь йолу хьалхалера персойн мисси]]
Амир Кабиран уггаре а баккхийчу кхиамех цхьаъ бара 1851 шарахь Дар-ул-Фунун гӀишло йар, иза йара Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а дуьххьарлера кхузаманан университет. Дар ул-Фунун кхоьллина керла административан кадраш кечбан а, царна Малхбузера урхаллин кепаш йовзийта а. Цу тӀехь дӀадоладелира Персехь кхузаманан дешар&lt;ref name=&quot;DĀR AL-FONŪN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|title=DĀR AL-FONŪN|website=Encyclopaedia Iranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407142455/http://www.iranicaonline.org/articles/dar-al-fonun-lit|archive-date=2018-04-07|access-date=2016-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Амир Кабира омра дина ТехӀеранан йистехь школа йан, оьшуш хилча иза шорйан аьтто хилийтархьама. Цо балха эцна французийн а, оьрсийн а хьехархой, иштта персой а, тайп-тайпана предметаш хьеха, масала, мотт, медицина, бакъо, географин, историн, экономикин, инженерин, кхин а дуккха а. Амир Кабир дукха ца вехира шен кхолларалла чекхйалар ган, хӀинца а ТехӀеранехь лаьтташ йолу.

Цу реформашна дуьхьал бара Ӏедалера дӀабаьхна тайп-тайпана нах. Цара Амир Кабир хьалаволуш а, шайн интересашна кхерам болуш а лорура, цунна дуьхьал коалици кхоьллира, цу тӀехь жигара дакъалецира паччахьан йоӀан нанас. Цо тешийра жима шах, Амир Кабир паччахьан Ӏарш дӀадаккха лууш ву аьлла. 1851 шеран октябрехь шахас иза балхара дӀа а ваьккхина, махкахваьккхира Кашане, цигахь иза вийра шахан омрица. Эззат ад-Долехаца шен захало дарца, Амир Кабир шахӀан нуц хилла.

Кхиаме боцу тӀемаш а, пачхьалкхан политика а бахьана долуш Перси чӀогӀа гӀелйелира, Йуккъерачу Азехь Ӏаткъам бан Россин а, Йоккха Британин а Доккхачу ловзаран зуламхо хилла дӀахӀоьттира. Къажар пачхьалкхан суверенитет къовсаме йоккхуш хиларе терра, иза хилира тӀеман схьалацарийн, дипломатин интригийн кепехь, шина империн йукъахь сурсатийн йохк-эцарехь къовсамехь&lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|автор=Andreeva|first=Elena|заглавие=Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism|ссылка=https://books.google.com/books?id=5PmSAgAAQBAJ|место=London|издательство=[[Routledge]]|date=2007|pages=20, 63–76|isbn=978-0-203-96220-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20, 74}}. 1828 шарахь Туркманчайн барт бинчул тӀаьхьа, Россис Ӏаламат боккха тӀеӀаткъам бира Персина тӀехь. РомановгӀара гӀелйинчу къажарийн династина формалан йоцу гӀо даран политика тӀеэцча, коьртачу декъана кхерстархойн Теркйистна тӀеӀаткъам беш, ГӀажарийн уггаре а мехала дозанан территори, Россин олалла лаьттира Персехь бӀешарахь гергга&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deutschmann|first=Moritz|date=2013|title=&quot;All Rulers are Brothers&quot;: Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century|journal=Iranian Studies|volume=46|issue=3|pages=401–413|doi=10.1080/00210862.2012.759334|issn=0021-0862|jstor=24482848|s2cid=143785614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|автор=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|заглавие=The Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran's Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan|ссылка=https://books.google.com/books?id=B_F8vFhxsU0C|издательство=Routledge|date=2004-07-31|isbn=978-1-134-38378-8|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Персойн монархи алсам символан концепци хилира, цуьнан хилар дозуш дара ингалсхойх а, оьрсех а&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
[[Файл:Mashq_Square.jpg|мини| Персойн казакийн бригада Машк майданахь (1896 шо гергга), ТехӀеран.]]
1879 шарахь оьрсийн эпсарша казакийн бригада кхолларо таро елира Россин империна къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. И Ӏаткъам къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархин легитималла тӀеман доьналлин суьртан бух тӀехь йара, цкъа хьалха туьркийн, тӀаккха Европин&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 1890-гӀа шерашкахь оьрсийн хьехархоша а, лоьраша а, эпсарша а дӀалаьцна шахан кхелехь йоккха меттиг, шаьш пачхьалкхан политикана тӀеӀаткъам беш&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=RUSSIA v. RUSSIANS AT THE COURT OF MOḤAMMAD-ʿALI SHAH|lang=en-US|first=Elena|last=Andreeva|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-05-19}}&lt;/ref&gt;. Россино а, Йоккха Британино а инвестицеш йира Персин индустриализацина, шайна йукъахь некъаш а, телеграфан зӀенаш а йар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/|title=INDO-EUROPEAN TELEGRAPH DEPARTMENT|lang=en-US|first=|last=|website=ENCYCLOPEDIA IRANICA|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;, пайда эцаран а, шайн Ӏаткъам шорбаран а некъ санна. Амма 1907 шо кхачале Йоккхачу ловзарехь къовсам чӀогӀа бара, Британин а, Россин а вовшашца шах вовшашна йукъара ваккха дехарш даро дӀакъевлира XIX бӀешо чекхдолуш Персехь дерриге а цӀерпоштнекъан гӀишлошйар&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;:&lt;nowiki&gt;{{{1}}}&lt;/nowiki&gt; . 1907 шарахь Ингалсан а, Россин а импереша йекъира Перси Ӏаткъаман сферашка , ингалсан-оьрсийн барт бина .

=== Конституцин революци ===
[[Файл:Yek_toman_qajar.jpg|мини| Къаджаран заманан купюра Насер ад-Дин Шах Къаджаран сурт гойтуш .]]
Насер ад-Дин Шах Къажар 1896 шарахь Мирза Реза Керманис вийча{{Sfn|Amanat|1997}} таж дӀаделира цуьнан кӀанте Мозаффар ад-Дин Шах{{Sfn|Amanat|1997}}. Мозаффар ад-Дин Шах йуккъера барамехь, амма мелла а эффект йоцуш урхалхо вара. Паччахьан экстраваганташа, пачхьалкхана ахча даккха кхачам боллуш ницкъ ца хиларца цхьаьна, кхин а чӀагӀйира къажарийн финансийн проблемаш. Кризисах хьалхавала оьшуш йолу реформаш дӀайахьаран метта, гӀуллакх аттачу даккха сацам бира цо, Россера доккха ши кредит а эцна, дукхахдерг шен Европе шен персональни некъашна ахча латто дӀадахара. Йукъараллин резадацар алсамделира шахас некъаш даран монополеш, импортах йал эца бакъо, иштта дӀа кхин а санна йолу концессеш йоьхкича ингалсхошка шахна а, цуьнан хьаькамашна а комаьрша ахчанаш даларна дуьхьал. Бахархойн хьашт хилар низаман Ӏедална пайдехьа шахӀан лаамза Ӏедал сацо, арахьара пачхьалкхаш чугӀертар а, Ӏаткъам а алсамбаларца йоьзна сингаттам алсамбаларца.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Mozaffar_al-Din_Shah_and_Attendants_Seated_in_a_Garden_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|слева|мини| Мозаффар ад-Дин Шах а, цуьнан свита а бешахь. 274 винтажан суьртах цхьаъ ( Бруклинера музей ) .]]
Шах динан хьукматийн а, совдегарийн а, кхечу классийн а протесташна жоп ца даларо совдегарш а, синан хьалханчаш а декхаре бира 1906 шеран январехь ТехӀеранехь а, коьртачу шахьаран арахьа а маьждигашкахь леца тарлучу нахах ларбала. Шах шен куьйгакӀел болчу нахана «Нийсонан цӀа» йа маслаӀатан гулам кхолла бакъо лур йу аьлла дина дош йухатоьхча, 10 эзар стаг, коьртехь совдегарш а болуш, июнехь ТехӀеранехь йолчу Британин легацехь ларвелира. Августехь Шаха дош делира омрица конституци йан. Октябрехь кхайкхира харжамийн гулам, цо кечйира конституци, цуо билгалдаьккхира шахан Ӏедалан луьра дозанаш, хаьржина парламент йа меджлис кхолла, шуьйра бакъонаш йолуш халкъан а, Ӏедалан а векалш бан, министрийн кабинет а йолуш, меджлис къобалдан дезаш. Шахас куьг йаздира конституцина 1906 шеран 30 декабрехь, амма, шен дерриге Ӏедал Меджлисе дӀадала реза ца хиларна, цо тӀетоьхна пункт, низам тӀеэца массо а документашна тӀехь шахӀан куьг йаздан деза аьлла. Пхи де даьлча велира иза. 1907 шарахь тӀеэцна кхин а низамаш билгалдаьхна, цхьацца дозанашца, зорбанан а, дешан а, цхьаьнакхетараллин а маршо, ткъа иштта дахаран а, бахаман а кхерамазалла. Амма конституцин Ӏедале сатийсамаш кхочуш ца хилира.
[[Файл:Persian_Cossack_Brigade.jpg|мини|250x250пкс| Персойн казакийн бригада [[Тебриз|Тебризехь]] 1909 шарахь.]]
Мозаффар ад-Дин Шахан кӀант Мохьаммад Ӏали Шах, шен ненехула иштта хиллачу Сийлахь-Везиран Амир Кабиран кӀентан кӀант, Россин гӀоьнца гӀиртира конституци а, парламентан Ӏедал а дӀадаккха. Меджлисан декъашхошца масех дов хиллачул тӀаьхьа, 1908 шеран июнехь цо шен персойн казакийн бригадах пайда ийцира, йерриг аьлча санна кавказхойн мухӀажерех лаьтташ йолу, Меджлисан гӀишлонна тӀелетира, дуккха а депутаташ лецира (1907 шеран декабрь), гулам дӀакъевлира (июнь 807){{Sfn|Kohn|2006}}. Амма шахна дуьхьало чӀагӀйира [[Тебриз|Тебризехь]], [[ИсфахӀан|Исфаханехь]], Раштехь а, кхечанхьа а. 1909 шеран июлехь конституцин ницкъаш Раштера ТехӀеране дӀабахара, коьртехь вара Мохьаммад Вали Хан Толекабони, цара шах вохийра, конституци меттахӀоттийра (экс-шах махкахвелира Россехь, вехира Одессехь, 1920 шарахь дӀавахара Франце, вела 1925 шеран апрелехь Италин [[:ru:Сан-Ремо|Сан-Ремохь]].

1909 шеран 16 июлехь Меджлисо кхаж тоьхна Мохьаммад Ӏали-шахан 11 шо долу кӀант Ахмад-шах теране валор дуьхьа. Конституцин ницкъаша толам баьккхинехь а, цаьргахь чолхе халонаш хӀиттира. Революцино а, гражданийн тӀемаша а стабильнолла а, махлелор а лоьцуьйра. Цул совнаха, экс-шаха Россин гӀоьнца 1910 шеран июлехь эскарш а арахийцина, шайн таж йухайерзо гӀортира. Кхоьллинчу пачхьалкхашкара маршоно керла зама дӀайоьллур йу аьлла долу догдохар чекхделира, 1907 шеран ингалсан-оьрсийн бартаца Йоккха Британино а, Россино а Перси Ӏаткъаман декъашка йекъа реза хилча. Оьрсийн мехкан къилбаседа декъехь шайн интересаш кхочушйан бакъо йара, британийн — къилбехь а, малхбалехь а; ши пачхьалкх маршо йуьсура йукъарачу нейтралан сферехь экономикин а, политикин а толам баккха къовсадала. Хьал хьалха ца хиллачу тӀекхаьчча, Морган Шустер — персойн правительствон финансаш кечйан генералан казначей волуш гӀуллакхе валийна америкахо — оьрсийн протеже долу Ӏаткъаме чиновникашкара налоги гулйан а, жандармерин казначействера, налогов департаментан декъашхой оьрсийн зонна йахьа гӀортича. 1911 шеран декабрехь меджлисо цхьаьнатоьхна Шустер дӀаваларех йолу Россин ультиматум йухатуьйхича, пачхьалкхехь хилла долу оьрсийн эскарш коьртачу гӀалана бахара. 20 декабрехь, Россин оккупаци ца йайта гӀерташ, бахтиярийн куьйгалхоша а, цаьрца болчу ницкъаша а меджлисан гӀала гулйира, ультиматум тӀеэца тӀедожийна парламентан дӀасахецира, цуьнца Конституци лелош йоцуш йитира&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|автор=Afary|first=Janet|заглавие=The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, &amp; the Origins of Feminism|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fl_ZmZ7B5BEC&amp;pg=PA331|издательство=Columbia University Press|date=1996|pages=330–338|isbn=978-0-231-10351-0|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|website=The New York Times|date=1987-08-10|access-date=2021-10-24|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Амма цунах пайда ца хилира, хӀунда аьлча, хӀинца а Персехь долу оьрсийн эскар ТехӀеранехьа дӀа а доьдуш, иза дӀалаьцча, Британин а, Россин а хьаькамаша шайн гӀуллакхаш вовшахтоьхна. Паччахьо Николай II-гӀачо омра дира Тебризехь эскаршна «сиха а, луьра а гӀуллакх дан», цул тӀаьхьа оьрсийн эскарша цӀанонаш йира, цуо дуккха а бевзаш болу революционераш байира. Британин векало Джордж Хед Барклис дӀахьедира, ша къобал ца до и «терроран паччахьалла», кестта ша персойн министрашна тӀеӀаткъам бийр бу, Перси ингалс-оьрсийн йекъар формале даккхархьама, коьртачу декъана пачхьалкх колонех йерзош аьлла. 1914 шеран июнехь Россино шен къилбаседан зонехь дуьззина бохург санна урхалла дира, ткъа Британино къилба-малхбален зонехь белучи а, бахтиари а тайпанийн хьаькамашна тӀехь урхалла дира&lt;ref name=&quot;:142&quot; /&gt;.

=== Дуьненан Хьалхара тӀом а, цуьнца боьзна хиламаш а ===
ГӀажарийн Персино луьра нейтралитет кхайкхийнехь а 1914 шеран ноябран хьалхарчу дийнахь (иза йуха а чӀагӀдира цул тӀаьхьа хӀора Ӏедало){{Sfn|Atabaki|2006|p=9}} луларчу [[Ӏусманан импери|Ӏусманан империно]] тӀелетира Персина мелла а дукха хан йалале, оццу шарахь. ХӀетахь Персин доккха дакъа оьрсийн чӀогӀачу Ӏаткъаман а, урхаллин а кӀел дара, 1910 шарахь дуьйна оьрсийн эскарш дӀахӀиттийра махкана чуьра, ткъа цуьнан дуккха а гӀаланашкахь оьрсийн гарнизонаш йара{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}. ТӀаьххьара бахьанца, профессора доктора Тоураж Атабакис ма-аллара, нейтралитет дӀакхайкхор эрна дара, къаьсттина Персин и политика кхочушйан ницкъ ца хиларна{{Sfn|Atabaki|2006|p=9}}.

ТӀом болалуш Ӏусманаш тӀелетта Иранан Азербайджанна{{Sfn|Atabaki|2006}}. Дуккха а тасадаларш хир дара оьрсашна, тӀаьхьо Ага-Петросан куьйга кӀел болчу [[Ассирийхой|ассирийцаша]] гӀо диначу, иштта [[Эрмалойчоь|эрмалойн]] лаамехь тӀеман дакъошна а, батальонашна а, вукху агӀор болчу Ӏусманашна а йукъахь. Амма 1917 шарахь оьрсийн революци йолаяларца а, цул тӀаьхьа дукхах долу оьрсийн эскарш арадахарца а, Ӏусманаша Персехь шера аьтто белира, цхьана ханна цуьнан дукхах долу дакъа аннекси йира. 1914—1918 шерашкахь Ӏусманан эскарша байира эзарнаш ассирийхой а, эрмалой а Персин ассирийхойн а, эрмалойн а геноцидан декъашхой санна.

Персехь тӀом лаьттар бу 1918 шарахь Мудросехь герз сацадаллалц .

=== Династи йожар ===
Ахьмад Шах Къажар вина 1898 шеран 21 январехь [[Тебриз|Тебризехь]], шен 11 шо долуш паччахьан Ӏарше хӀоьттина. Амма [[Дуьненан хьалхара тӀом|Хьалхара тӀом]] боьдуш [[Россин импери|оьрсийн]] а, ингалсан а, [[Ӏусманан импери|Ӏусманан а]] эскарша Перси дӀалацар тохар дара, Ахьмад-шах цкъа а меттах ца ваьлла.

1921 шеран февралехь персойн казакийн бригадан буьйранчас Реза Пехлевис, халкъана йукъахь къажарийн ледарлонах а, чӀогӀа цабезарх а пайда а оьцуш, пачхьалкхан карчам бира, Ӏедалан династи йохош. 1923 шарахь Ахьмад-Шах махкахвелира Франце, шен тӀаьххьара садоӀу меттиг хаьржира [[Нейи-суьгӀ-Сен|Ней-суьгӀ-Сен]], цигахь иза велира 1930 шеран 21 февралехь. 1925 шеран октябрехь Реза ПехӀлавис тешийра меджлис Ахьмад-шах паччахьан Ӏарш тӀера дӀаваккха а, ГӀажарийн династи гуттаренна а гӀажарийн Ӏаршах дӀайаккха а. ТӀаьхьо Реза Пахлеви керла шах кхайкхийра, цо урхалла дира 1925—1941 шерашкахь.

Къажарш Ӏедалера охьабевллехь а, уьш чӀогӀа аьтто болуш урхалчаш бара ингалсхошна, царна лаьара шайн марионеткин династи паччахьан Ӏарше йухаметтахӀотто 1941 шарахь ингалс-советан пачхьалкхаш Иранан тӀелеттачул тӀаьхьа. Амма Ахьмад-Шах хӀетахь велла дукха хан йара, цуьнан верас Хьамид Мирза, британин субъект вара, цуьнан сийлаллин хӀордан флотехь гӀуллакх деш вара, ур-атталла персойн мотт а ца хууш. ХӀинцале а чӀогӀа йукъараллин цабезам хилар тидаме эцча, дӀайаьккхинчу династина, оцу факторша тӀетоьхна ца хилира британин марионетка гӀарайалар; хьалха-тӀаьхьа и гӀуллакх чӀогӀа бохаме чекхдер дара Хьамид Мирзана, билггал хууш дацара Советан пачхьалкх реза хир йуй керла династи ийна хиларна, цундела ингалсхойн декхаре хилира шайн гӀуллакх дита.{{-}}

== Пачхьалкхан урхалла ==
Фатх Ӏали-шахан паччахьалла долалуш Перси йекъайелира 5 йоккхачу провинцешка а, дуккха а кегийчу провинцешка а: 20 гергга провинцеш 1847 шарахь, 39 — 1886 шарахь, 18 — 1906 шарахь. 1868 шарахь дукхахболу провинцин губернаторш бара ГӀажарийн тайпанах элий.

Ӏедал тӀеоьцура шахӀан долахь санна. Ӏедалан коьрта гӀуллакх налогаш гулйар хиларо кхин а чӀагӀбора и кхетам. Йукъарчу хьесапехь Ӏедалан массо а сферехь Ӏедал лелош болу къажарийн элаш коьртачу декъана губернатораллашкахь бара, цигахь кхочушйора шахӀан Ӏедалан ши атрибут, масала, Ӏедал лелор а, налогаш гулйар а. Ӏедал шахӀан доьзалехь ду боху кхетам оццул ларбеш бара, итт шо долу кӀентий кест-кеста дӀахьажош хилла губернаторш санна, цаьрца цхьаьна Ӏедалан де-дийне мел долу гӀуллакхаш лелош болу хьехамчаш а болуш. Йа, кхечу кепара, дуккха а провинцешна тӀехь Ӏедал долу элаш [[ТехӀран|ТехӀеранехь]] бисира, шайгара векалш бахийтира царна урхалла дан. Бюрократин даржаш санна ''везир (финансийн хьехамча)'' а, ''наиб ал-хӀукум'' ''(губернаторан гӀовс, элан цӀарах губернаторан болх беш)'' бен чӀагӀ ца дора идеализаци йина кхетам лелор (Ӏедал лелор къажарийн долахь ду) бакъдолчунна тӀе (провинцин йиш йацара лакхарчу къажарийн урхалла дан царна).

Бенджамина, шахан керта волчу америкин хьалхарчу векало, уггаре а нуьцкъалнаш санна хьахош болчу нахах берриге а бохург санна элий бара. «Мунтазам-и Насири» тӀехь йалийначу 1879–1880 шерийн губернаторийн списко и мӀаьрго бен тӀе ца чӀагӀйо. Шахан воккхаха волу кӀант, Зилль ас-Султан, урхалла деш вара Исфахан, Йезд, Буруджирд, Арак, Хузистан, Луристан провинцишна. Шахан регент а, кхин кӀант а карор долу Кямран-Мирза, тӀеман министран а, йохк-эцаран министран а ладаме дарж дӀалацарна тӀетоьхна, иштта губернатор вара Тегеранан, Гилянан, Мазандаранан, Астрабадан, Фирузкухан, Демавендан, Куман, Малайиран, Туйсирканан, Нихавендан, Саветан, Зарандан, Шахсеванан. Иза иштта куьйгалла деш вара улемашна йукъахь ахча дӀасадекъаран, шах волчохь церан официалан векал а вара. ТӀаьхьалонан эла Азербайджанан ламастан губернатор вара. Фарс провинцина урхалла деш вара шахан деваша Фархад-Мирза Мутамид ад-Довла, кхин цхьа деваша, Хишмат ад-Довла, Кирманшахан губернатор вара. Султан Ахьмад-Мирза Азад аль-Довла, шахан шича а, нуц а, Казвинан губернатор вара. ГӀажарийн элий, тӀеман министран а, махлелоран министран а портфелашна тӀетоьхна, иштта юстицин министран а, Ӏилманан министран а даржашкахь бара. Хьал тера дара кхечу шерашкахь а — коьрта провинцешна урхалла деш гӀажарийн элий бара, тӀаьхьалонан эла даима а Азербайджанан губернатор вара. Насериддин-шах 48 шерахь Ӏедалехь волучу заманахь, Фарс провинцина гӀажарийн элий боцучара урхалла дира диъ бен доцучу шерашкахь, ткъа цу хенахь а цига хӀиттийна бара шахан доьзалера нах — масала, ЯхӀья-Хан Мутамид аль-Мюльк, иза вара шахан воша йоцучу вежарийн (йишин) маьхкарийн йишийн зуда йолуш (йа: шахан цхьаьна дех йа нанах волу йишин маьхкарийн зуда йолуш).

Министраш, оцу хьолехь дукхахберш шахӀан хьехамчаш хилла, шахӀан цӀийнан декъашхой бара, амма наггахь бен элий ца хуьлу. Мехала башхалла йира тӀеман министран даржах лаьцна. [[1868 шо|1868]] шарахь Камран Мирза тӀеман министр хӀоттийра шен кхузткъа шо долуш. Цунна гӀо деш вара ШахӀан ден ваша Фируз Мирза Нусрат ад-Довла. [[1879 шо|1871—1879 шераш]] доцург [[1871 шо|,]] Камран Мирза цу даржехь висира [[1896 шо|1896]] шарахь шен да дӀакхалхалц . Амма эскар хьаладаккхаран а, латторан а сийлахьалла йара ГӀажарийн Иранехь шахӀан ницкъан кӀеззигчу атрибутех цхьаъ. Цу хьокъехь гойтуш йу Насруддин-шахан фирман (хан йоцуш, амма, хетарехь, [[1879 шо|1879]] шарахь Мирза Хьусейн-хан тӀеман министран даржера дӀаваьлча арайаьлла). Цу тӀехь шахӀа, пачхьалкхехь эскархойн шатайпа меттиг дӀа а йийцина, дӀакхайкхадо ''«эскаран коьрта буьйранчин дарж (сипахсалари вари риясат-и гушун) хьарам (хьарам) ду массарна а, шахӀан доьзалан декъашхой боцурш»''.

Пачхьалкхан коьрта даржийн монополизаци шахан доьзало бохург дара, лакхара политикин элита дукхаха дерг азербайджанхойн йара. Амир Кабир а, Мирза Юсуф Мустоуфи аль-Мамалик а, шайн кечам а бина, Азербайджанехь бюрократин карьерин лами тӀехула хьаладовла буьйлабелира. Цу кеппара, тегеранан элитина а, меттигерчу элиташна а йукъахь чӀогӀа хадар дара. Тегеран тамехь йацара меттигерчу элиташна, хӀунда аьлча царна пачхьенехь меттиг а, ур-атталла ишттаниг хир ду аьлла сатийсам а бацара. Тегеранан агӀорхьара дӀасаозоран эффект цахилар доьзна ду меттигерчу элитин Ӏедал долчу а, меттигера функцеш кхочушйечу а провинцешкахь арататтаран тоъал эффект цахиларца. ЖамӀ санна, политикин интеграцин тӀегӀа лахара йара. Коьртачу урхалла дечу элитина а, дукхах болчу куьйга кӀела болчарна а йукъара башхалла классан а, этносан а хиларца йоьзна йара. Тегеранан правительство цхьана йукъараллин кхечарна тӀехь урхалла дар дара. Иза иранан къоман дацара, ткъа гӀажарийн правительство йара. Политикин херадаккхаран тӀегӀа провинцинера провинцике къаьсташ йара. Цатешам массанхьа а бара, Азербайджан йукъа а лоцуш, амма политикин организмах цалараран а, дӀакъастаран а синхаам уггаре а чӀогӀа хаалора Кирманехь, цигахь гӀажарийн династи кхоьллинчо дуккха а нах байира XIX бӀешо долалуш.

ГӀажарийн шахӀаша шайн лични хӀонс а, бахам а лоруш хилла схьадаьхна латтанаш. Церан административан аппарат йара церан кхелан дӀасадаржар, ткъа церан граждански а, тӀеман а харжаш йара церан лични ахчанан функци. [[XIX бӀешо|XIX бӀешо йуккъе даьлча,]] 10 % сов ГӀажарийн бюджетан ахча дӀадахара ГӀажарийн тайпанна гӀо дан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;E. Yarshater, «The Qajar Era in the Mirror of Time», p. 190—191&lt;/ref&gt;. XIX бӀешеран йуккъехь ГӀажарийн бюджетан 10 % сов а ахча дӀадолура гӀажарийн тайпа латторехь.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Lady Sheil|заглавие=«Glimpses of life and manners in Persia»|год=1856|ссылка=https://archive.org/details/glimpsesoflifema00sheiiala|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Цара шайн Ӏедалан цхьа дакъа дӀалора провинцин губернаторшка, дукхахьолахь церан гергарчарна, цара шайн провинцеш лелайора виртуалан кепара тиюл санна, царна латтанаш леладора налог а, даьхни а гулдарна, шахӀан дакъа дӀадаларна, оьшучу хенахь ополченцаш латторна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Эскар ==
XVIII бӀешарахь гӀажарий Ӏедале баьхкичахьана, Персин эскар, шен дӀахӀоттамца а, вовшахтохарца а Ӏаламат тӀаьхьадисина хилла. ХӀетте а Надир-шах волчу хенахь эскарехь хилла и тодарш, жигара тоьпаш кхиорца а, гӀашлойн дакъош тодарца а гойтуш, сиха дицделира къажаршна шаьш Ӏедале богӀучу хенахь. Европин пачхьалкхашкахь тӀеман гӀуллакхаш кхиорехь йаккхий гӀулчаш йаьхна хиллехь а, Персин эскар низамехь доцу феодалан эскар дара, шен хьалха хиллачу Сефевидех эскарш вовшахтохаран а, штатан а, буьйранчаллин а йерриг башхаллаш ирс эцна. Уьш, коьртачу декъана, тайпанийн эмираша схьакхайкхина, шайн чоьтах кхачо йеш, латтош йолу, тайпанийн ополченин говраш тӀехь йолу дакъош хилла. Шахсевенаш кхоьллина эскарехь уггаре а тоьлла дошлойн эскар. ТӀемалой, уггаре а хьалха, шайн тайпанан эмирашна муьтӀахь хилла, цаьрца доьзалан тешаме хиларца а, ламасташца а боьзна. Дошлойн эскар коьртачу декъана йухатоьхна Персин Азербайджанан латтанаш тӀехь, цхьана декъехь Персин Ӏиракъехь а, [[Гилян|Гиланехь а]], [[Мазендеран|Мазандаранехь]] а&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=А. Кругов, М. Нечитайлов.|заглавие=&quot;Персидская армия в войнах с Россией. 1796-1828 гг.&quot;.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Memorandum by Sir M. Durand on the Situation in Persia&lt;/ref&gt;, коьртачу декъана туьркийн ламанхойн тайпанех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ларйаран герз – синтарш, браслеташ, шлемаш, куьзганаш – хӀинца а лелош хилла персойн дошлойн эскаро а, аристократино а. 1804 шарахь Ӏаббас Мирза тӀаме вахара паччахьан хазни чуьра монголийн синтаран почта («Давуд пайхамаран» клепкаца синтаран почта, Чингисханан кӀентан Джочи Ханан ирс) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1797 шарахь Ага Мохьаммад-Хан дӀакхелхинчу хенахь къажарийн эскаран терахь дара 60 эзар стаг, шайна йукъахь 50 эзар тайпанан дошлой (савар) а, 10 эзар мушкет лелош гӀашлойн эскархо (туфенчи) а, дӀаэцна Ӏаш болчу иранхойн бахархойх{{Sfn|Behrooz|2013}}. Эскарна йукъахь йара когсалазаш ларбархо, Шахан мушкетёрийн корпус, йевзаш йара «Шах-Туфенчи» цӀарца, иза лаьттара коьртачу декъана гӀажарийн тайпанан векалех&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ГӀажарийн династи сел ледара хилар гайтира, шен Ӏедалан хьалхарчу муьрехь Персин эскарехь реформаш йан гӀерташ хиллехь а, цкъа а аьтто ца баьлла феодалан низам доцу дошлойн эскарх дӀакъаста, XX бӀешо долалуш династи йохолц&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2012|title=The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century|journal=Iranian Studies|volume=45|issue=3|pages=333–354|doi=10.1080/00210862.2011.637776|issn=0021-0862|jstor=41445213|s2cid=159730844}}&lt;/ref&gt;.

Дуьххьара эскар европин кепара хийца гӀортар дира 1796 шарахь оьрсийн эскар Персина чугӀоьртинчул тӀаьхьа, хӀетахь оьрсийн эскарш Аракс хих дехьа а девлла, Азербайджанан а, Гилянан а цхьайолчу кӀошташка чугӀоьртира, ткъа иштта Решт схьайаккха Ӏалашо йолуш Ланконе а дахара. ТӀеман реформин коьрта инициатор шахзаде Ӏаббас-Мирза вара, тӀеман министр Мирза Ассадола-хан а, сийлахь визир Амир-Кабир а санна болу похӀма долу пачхьалкхан гӀуллакххой шена йукъаозо ницкъ кхаьчна волу, церан гӀертарш бахьана долуш керла, Европин кепара, гӀажарийн эскар кхоьллира. Азербайджанехь цӀаста даккхар гӀажарийн эскаран реформаш йаран катализатор хилира, хӀунда аьлча хьалха йаккхий тоьпаш йотта цӀестан йерриг йаккхий партеш Ӏусманан имперера импорт йеш йара. Даймехкан артиллерин кечдар кхиаро Азербайджан провинцехь тӀеман реформа дӀайахьарна аьтто бина ца Ӏаш, Ӏаббас-Мирзина арахьара техника а, тӀеман технологеш а лелоран ладаме хилар кхетадала аьтто бира&lt;ref&gt;{{Cite book|заглавие=Ethnicity, identity, and the development of nationalism in Iran|date=2014}}&lt;/ref&gt;. Ӏаббас-Мирзас дукха персой дӀахьовсийра Ингалсе малхбузехьара тӀеман технологеш Ӏаморан Ӏалашонца, ткъа цхьаьна хенахь британхойн офицераш Персе баьхкинера, шен куьйга кӀелара эскарш Ӏамо. ЖамӀ санна, керлачу эскарехь командех дош олуш дара ингалсан а, азербайджанхойн а мотт лелорца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Denis Wright|isbn=}}&lt;/ref&gt; .

ХӀинца эскар дукха барамца шорбелира, ткъа 1805 шарахь дуьйна цуьнан йукъахь йара европахоша Ӏамийна дакъош{{Sfn|Behrooz|2023}}. Персехь тӀеман инструктор хилла волу французийн генерал Клод Гардан бохучуьнца, Фетх-Али-шахан куьйга кӀела йара эскар, 1808 шарахь цигахь 180 000 стаг вара, цуьнан барам АгӀа Мохьаммад-ханан эскарал дукха сов бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. ХӀинцалера историко Мазиар Бехруза ма-дийццара, кхин оценкахьа а йу, цаьрца Гарданан барам гергга а нийса лоруш бу. Амма Гардан хьалхара стаг вара гӀажарийн эскаран дика йаздина куьзга кхоьллинарг, хӀунда аьлча цунна а, цуьнан нахана а тӀедиллина дара персошна тӀеман говзалла Ӏамор{{Sfn|Behrooz|2023}}. Гарданан керлачу гӀажарийн эскарах лаьцначу отчётехь ма-дарра боху хьаьжнахь, 144 000 стаг гергга вара тайпанийн иррегулярни кавалерин йукъахь, 40 000 стаг вара гӀашлойн эскарехь (цигахь бара европин кепара Ӏамийна дакъош а), ткъа 2 500 стаг вара артиллерин дакъойн йукъахь. Кавалеристийн йукъара барамна ах гергга, вуьшта аьлча 70 000–75 000 стаг, вара цӀе тиллина «рекаби» бохучу тобанашна йукъара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Иза бохург дара, царна билгалйаьккхинчу тӀелацаран заманахь шахан шайн карара ахчанан гӀуллакх (алапа) лора{{Sfn|Behrooz|2023}}. Диснарг дерриге а «велаяти» олучерах дара, цуьнан маьӀна дара — иза провинцин куьйгалхойн а, меттигерачу наместникийн а куьйга кӀела хилар. ТӀеман кхайкхам бечхьа, уьш тӀеман йуьззина кечйина хьал йукъа а йаьлла, гӀуллакхан меттиге кхача декхарийла бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цул сов, ламастаца, тайпанаша шайн барамца эскарна тӀеман ницкъ бахьа бекхарийла бара. Цу кеппара, боккхачу тайпанаша дукха эскар дӀалолуьйтура, ткъа жимачу тайпанаша кӀеззиг эскар бен ца лолуьйтура{{Sfn|Behrooz|2023}}. Централан правительствос эскархошна алапа тӀелаьххинчул тӀаьхьа, цаьрга шайна бедар а, даар а шаьш лало декхарийла дара{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1803 шарахь Фатх Ӏали Шах сацам бина Гуьржийчоь а, ДегӀастан а йуха схьайаккха, цуьнан керла эскар цу Ӏалашонна кхачам боллуш дара, дукха хан йалале цунна шен аьтто белира 1804 шарахь Росси Персина тӀелетича . Оцу тӀамехь, Азербайджанан провинцехь эскарна куьйгалла деш волчу таж-принц Ӏаббас Мирзас, цуьнан дакъош коьрта ницкъ бара Перси оьрсех ларйеш. Цунах терра, цуьнан дакъойн дикалла а, вовшахтохар а лакхара хилла, дисиначу персойн эскарел. Ӏаббас Мирзин дакъойн эскархошна кхача латтабора Азербайджанан йарташкара а, хӀора йуьрто шена тӀехь долчу квоташца а догӀуш. Ӏаббас Мирзас шен эскархойн духарх а, герзах а ахча далар шена тӀелаьцнера. Джеймс Джустиниан Морье мах хадийра Ӏаббас Мирзан куьйга кӀел болу ницкъаш 40 эзар стаг хиларх, царех 22 эзар дошлойн эскар, 12 эзар гӀашлойн эскар, шайна йукъахь тоьпаш а йолуш, 6 эзар гӀашлойн эскар. Персойн пхиъ-цхьаъ терахьца совбевлла белахь а, оьрсийн эскаран дикаллаца дуккха а агӀонашца хаъал лакхара меттиг йара, реформаш йешшехь, персойн цкъа а аьтто ца баьлла шайн тоьпаш нийса реформаш йан. Иза, Ӏаламан агӀор, чекхделира Перси эшарца, цуо 1813 шарахь Гулистанан барт бина.
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Two_Royal_Officers_in_Full_Uniform_One_of_274_Vintage_Photographs.jpg|мини| ''Ши эпсар Мирза Реза Хан Арфа а, Мохьаммад-ИбрахӀим Хан ГӀаффари а церемониальни духарца Николай II коронаци йеш'', Бруклинера музей.]]
ХӀетте а, реформаш дӀайоьлхура, цуьнан жамӀехь эскаран трансформаци феноменалан йара, цунна тоьшалла до 1821 шарахь Эрзуруман тӀамо, цу тӀехь керлачу масала эскаран аьтто белира Ӏусманан империн эскар эшо. Цуьнан жамӀ хилира Эрзуруман барт, цуьнца Ӏусманан империно къобалдира шина пачхьалкхана йукъахь долу доза. Европехь эпсарш кечбарца эскар модернизацин программа дӀайахьаран и гӀуллакхаш дӀадахара Къаджаран династи чекхйаллалц. Оьрсийн а, ингалсан а эскарш доцург, цу заманан ГӀажарийн эскар, шеко йоцуш, уггаре а нуьцкъала хилла цу кӀоштахь цу хенахь.

Шен керлачу эскарца Ӏаббас Мирза Россин империн керлачу дозанашна тӀелетира 1826 шарахь. ТӀеман хьалхарчу шарахь Персин аьтто баьлла шен йерриг аьлча санна йайна латтанаш йухадерзо, иштта Гуьржийчу а, ДегӀастане а кхаьчна, амма эххар а персойн эскарехь ницкъ ца кхаьчна дуккха а ницкъ болчу оьрсийн эскарна дуьхьало йан. Цул тӀаьхьа 1828 шарахь хиллачу Туркменчайн барто луьра тохар дира Персина, шен къилбаседан доккха дакъа дӀадала а, тӀеман йоккха мах дӀабала а. Оцу барто Персина дина зенан барам сел боккха хиларна, персойн эскаран а, пачхьалкхан а аьтто ца баьлла шайн хьалха хилла ницкъ меттахӀотто, Советан пачхьалкх гӀатталц, тӀаьххьарчо оцу эхьечу бартан низамаш йухадаьхча бен. Оцу эшаро хийцам бира къажарийн тӀеман гӀуллакхашка болу хьежамехь, хӀунда аьлча Фатх Ӏали Шах реза ца хилира шен метта хӀоьттинчу президентан тӀеман реформаш дӀайахьа. И хьераваьлла гӀулч бахьана долуш, Перси де-факто Россин а, Британин а Ӏуналлехь хилира, цара шайна йукъахь Ӏаткъаман сфераш йекъна. Хан йаларца арахьара пачхьалкхаш алсамбовла Ӏаткъам бан буьйлабелира, шайна йукъахь ГӀажарийн эскар а долуш&lt;ref name=&quot;Nugzar&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rabi|first=Uzi|last2=Ter-Oganov|first2=Nugzar|date=2009|title=The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879–1894|url=https://www.jstor.org/stable/25597565|journal=Iranian Studies|volume=42|issue=3|pages=445–463|doi=10.1080/00210860902907396|issn=0021-0862|jstor=25597565|s2cid=143812599|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|first=Karl E.|last=Meyer|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|date=1987-08-10|access-date=|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1878 шарахь ТехӀеранехь а, Тебризехь а герзан меттигашкахь йара 10 000 Шасспо тапча, 40 000 французийн тапча, 20 000—30 000 кхин а герз. Французийн тапчанаш немцоша йийсаре лаьцна 1870 шарахь, цул тӀаьхьа Европе воьдуш шахна йоьхкина, хӀоранна а 21 франк а луш. Тоьпан йукъайогӀура 500 гергга мерза а, 60 тапчанан а тапча, йерриге а лаьттан, тӀаьххьарниг йина Персехь Белгин системица&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Upton|first=Emory|заглавие=The armies of Asia and Europe|издание=First|место=New York|издательство=D. Appleton and Company, 549 and 551 Broadway|год=1878|pages=91|lang=En}}&lt;/ref&gt;. 1892 шарахь Чассепотан тапчанаш йара 20 эзар, ткъа французийн тапчанаш йара 30 эзар&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Curzon|first=George Nathaniel|заглавие=Persia and the Persian question|издание=First|место=London|издательство=Spottiswoode and co.|год=1892|pages=602|lang=En}}&lt;/ref&gt;.

1910-гӀа шерашкахь пачхьалкхан деградаци сел чӀогӀа хилира, арахьара пачхьалкхаш лоьхура къажарийн йуккъера Ӏедал чӀагӀдан, царна тӀеман гӀо а деш. Кхеташ ду, оцу дерригено а бен чӀагӀ ца дора Персина тӀехь колонин урхалла&lt;ref name=&quot;Swedish&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|title=The Swedish-led Gendarmerie in Persia 1911–1916 State Building and Internal Colonization|lang=en|website=Sharmin and Bijan Mossavar-Rahmani Center for Iran and Persian Gulf Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025426/https://iran.princeton.edu/events/swedish-led-gendarmerie-persia-1911-1916-state-building-and-internal-colonization|archive-date=2023-03-26|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1911 шарахь Швецин гӀоьнца Персехь кхоьллина жандармери&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sweden-ii|title=SWEDEN ii. SWEDISH OFFICERS IN PERSIA, 1911–15|first=|last=|website=Iranica Online|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swedish&quot; /&gt;. Нейтралан пачхьалкх чуйалийча, Россин а, Йоккха Британин а Ӏаткъамах ларлур ву, ткъа иштта цхьана а билггалчу альянсах дӀакхетарх ларлур ву аьлла хетара (Хьалхара тӀом балале). Персойн Ӏедалш тешна дара, реформаш йарца пачхьалкх чӀагӀйан йиш йу арахьарчу тӀеӀаткъамашна дуьхьал аьлла. Швецин говзанчийн Ӏаткъамца болх беш йолчу полицино цхьацца кхиамаш баьхна персойн полицин ницкъ кхолларехь а, пачхьалкх централизаци йарехь а&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;. 1915 шо даьлча Россино а, Йоккхачу Британино а доьхура шведийн хьехамчаш йухакхайкхар. Цхьаболу шведийн эпсарш дӀабахара, ткъа вуьйш немцошна а, османашна а тӀебахара, уьш Персина йукъагӀертарехь. Жандармерин йисинчу декъана «амния» аьлла цӀе тиллина, хьалхарчу Къажарийн династин заманахь хиллачу патрульни декъан цӀарах&lt;ref name=&quot;SWEDEN&quot; /&gt;.

1916 шарахь ингалсхоша кхоьллина Къилба Персин эскар, уьш йуьхьанца персойн эскарх къаьстина йара 1921 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/south-persia-rifles-militia|title=South Persia Rifles|lang=en-US|first=|last=|website=Encyclopædia Iranica|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1925 шарахь Къаджаран династи чекхйолуш, керлачу Пахлевин династин эскар лаьттара жандармерин белхахойх а, казакех а, Къилба Персин тапчанан полкан декъашхойх а&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;.

=== Казакийн бригада ===
1879 шарахь Россин империно кхоьллина «Персойн казакийн бригада» — оьрсийн эпсарш коьртехь болу дакъа, цо гӀуллакх дора Персехь Ӏаткъам баран гӀирс санна&lt;ref name=&quot;:93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cossack&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|title=Cossack Brigade|lang=en-US|first=|last=|website=Iranica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604023449/https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade|archive-date=2022-06-04|access-date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;. Оцу бригадо Россин империна таро йелира къажарийн эскарна тӀеӀаткъам бан. Иза къаьсттина хаалора, хӀунда аьлча персойн монархи легитималла тӀеман говзаллин ойланехь йара, цкъа хьалха туьркойн, цул тӀаьхьа Европин Ӏаткъамца&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

Казакийн бригада коьртачу декъана дӀаоьцура Азербайджанан а, [[Къазвин|Казвинан а]] туркошкара, иштта [[ТехӀран|ТехӀеранан]] а, Къуман а, [[Къазвин|Казвинан а]] гергахь бехачу ламанхошна йукъара . Иштта кӀеззиг нах хилла дӀаэцна [[ГӀажарий|гӀажархой]] йа гиланхой&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=9785892824958, 5892824950}}&lt;/ref&gt;. БӀешерашкахь пачхьалкхехь эскаран гӀуллакх деш хилла коьртачу декъана ламанхойн тайпанаша&lt;ref&gt;{{Жайна|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1911 шарахь персойн казакийн бригадехь бара 85 % кавказхойн туркой, кхин транскавказан а, Къилбаседа Кавказан а бусулбанаш санна чергазий, шиӀатийн [[Лаьзгий|лезгинаш]] а, [[ГӀазгӀумкий|лакаш а]]&lt;ref name=&quot;Caucasus Survey&quot; /&gt; а, [[Кхурдой|курдойн]] тайпанаш а, 10 % [[ГӀажарий|персой]]{{Тешаме юй хьажа|08|09|2020|}} &lt;ref name=&quot;mepc.org&quot; /&gt; . Казакийн бригадехь оьрсийн эпсарийн терахь хенан йохалла алсамдолуш дара. Британино а шен сипайш хьажийра бригада чӀагӀйан. Оьрсийн революци йолаеллачул тӀаьхьа дуккха а паччахьан агӀончаш бисира Персехь казакийн бригадан декъашхой&lt;ref name=&quot;Cossack&quot; /&gt;.

1921 шарахь Персин казакийн бригада цхьаьнатоьхна жандармерица а, кхечу дакъошца а, ингалсхоша гӀо а деш&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zirinsky|first=Michael P.|date=1992|title=Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/638|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=24|issue=4|pages=639–663|doi=10.1017/S0020743800022388|issn=0020-7438|jstor=164440|s2cid=159878744}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
XVIII бӀешо чекхдолуш, АгӀа Мохьмад-ханан тӀаьххьарчу муьрехь, Персин (Кавказ а йукъахь) бахархойн терахь дара пхи-йалх миллион стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1800 шарахь, Фетх-Али-шах Ӏедале веана кхо шо даьлча, Персин бахархой 6 миллион стаг гергга бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Масех шо даьлча, 1812 шарахь, бахархойн барам 9 миллион стаг гергга бара. Цу хенахь пачхьалкхехь 70 000 жуьгте, 170 000 эрмало а, 20 000 зороастрийхо а вара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбехьара Шираз гӀалахь 50 000 гергга стаг Ӏаш вара, ткъа цу хенахь уггаре боккха гӀала Исфахан йара, цигахь 200 000 стаг гергга бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. Къилбаседехьа долу Тегеран, иза 1786 шарахь АгӀа Мохьаммад-ханан хенахь гӀажарийн куьйга кӀела Персин коьрта гӀала хилла дӀахӀуттуш, цхьа жима тӀеман гӀала санна гойтура хьал, боккъала а йолчу гӀалана метта{{Sfn|Behrooz|2023}}. Цу хенахь, кхиъна йаьлла йолу гӀала йолуш, цигахь 40 000 стаг дуьйна 50 000 стаг гергга бахархой бара, амма шахан керла резиденци кхузахь йолуш бен ца хилла и барам боккъала а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Аьхка шахан керла резиденци дӀайоьдуш йара Сольтание гӀалана гӀабличу шийлачу кхаьллашка йа Зенджан гергахь йолчу кхаьллашка, йа Азербайджанан провинцин чохь болу Тебриз гӀалана гергахь йолчу Уджанна{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}. Тегеранан кхин долу бахархой Шемиран дӀакхелхаш бара, хӀунда аьлча гӀала лакхахь лаьтташ йара, цуьнан бахьанца цигахь климат шийла йара. ХӀара хенаш хийцайалар бахьанца Тегеранан бахархой масех эзар стаге кхаччалц кӀезиг хуьлура, заманан хьоле хьаьжжина{{Sfn|Behrooz|2023|p=39}}.

Персин малхбалехь [[МешхӀед|Машхедехь]], цигахь йу Имам Резан мавзолей, иза йара Афшаридан заманахь Персин коьрта шахьар, 1800 шо кхачале 20 эзар ца кхоччуш бахархой бара{{Sfn|Behrooz|2023}}. [[Тебриз]], Азербайджанан провинцин уггаре йоккха гӀала а, иштта «вали ахда» (паччахьан Ӏаршан верас) Ӏаш йолу меттиг а, цхьана хенахь хьал долуш гӀала йара, амма 1780 шарахь хиллачу мохкбегоро гӀала йохийра, цуьнан кхоллам хийцира{{Sfn|Behrooz|2023}}. 1809 шарахь Тебризан бахархойн терахь дара 50 эзар стаг, шайна йукъахь 200 эрмалойн доьзал бара шайн кварталехь бехаш{{Sfn|Behrooz|2023}}. Азербайджанан провинцин берриг бахархойн терахь, 1806 шарахь мах хадорца, цхьанхьа 500 000—550 000 са дара. ХӀетахь йарташ цхьаьнакхетна бен кӀезиг йоцу Хой а, Меренд а гӀаланашкахь 25 эзар а, 10 эзар а стаг вехаш хилла аьлла хетара.

Кавказехь персойн долахь йолчу меттигашкахь, 1807 шарахь [[Нахичеван]] гӀалахь, вехаш вара 5 эзар гергга стаг, ткъа 1811 шарахь Эриванан каганатан берриг бахархойн терахь дара 100 эзар гергга стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}. Амма тӀаьххьарчу терахьо тидаме ца оьцу Перси махка дӀакхелхина курдойн ваьрраш. Россин мах хадорца, 1804 шо даьлча оьрсаша дӀалаьцначу Эриванан ханна къилбаседан декъехь йолу Памбакан кӀоштахь йерриг бахархой бара 2832 стаг, царех 1529 бусулба а, 1303 эрмалой а{{Sfn|Behrooz|2023}}. Россин демографин талламца Карабахан ханна, дӀабаьхьна 1823 шарахь. Уггаре йоккха гӀала [[Шуша]], 371 доьзал бара, уьш бекъабелла йиъ квартале йа приходе ( махалла ). Ша провинци лаьттара 21 кӀоштах, цу чохь йара бусулба нехан а, эрмалойн а долахь йолу исс йоккха имение, 21 эрмалойн йурт, 90 бусулба йурт (охьаховшуш а, ламанхой а), цигахь эрмалой цу хенахь бара, тайп-тайпанчу мах хадорца, кӀезиг нах{{Sfn|Behrooz|2023}}. Ганжа-ханатехь 1804 шарахь, Россес схьайаьккхинчу хенахь, [[Гаьнджаь|Ганжа-]] гӀалахь вехаш вара 10 425 стаг{{Sfn|Behrooz|2023}}.

1868 шарахь жуьгтий бара ТехӀеранехь уггаре дукха кӀезиг нах, церан терахь дара 1578 стаг &lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot; /&gt; . 1884 шо кхачале и терахь хьаладаьлла 5571 стаге&lt;ref name=&quot;Sohrabi&quot;&gt;{{Cite journal|last=Sohrabi|first=Narciss M.|date=2023|title=The politics of in/visibility: The Jews of urban Tehran|journal=Studies in Religion|volume=53|page=4|doi=10.1177/00084298231152642|s2cid=257370493}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==

* Къажарийн династи
* Ӏабдолхосейн Теймурташ
* {{Гочданза|Австро-венгерская военная миссия в Персии|Австро-венгерская военная миссия в Персии|en|Austro-Hungarian military mission in Persia}} 
* Бахмани доьзал .
* Иранан истори
* Кавказан ханалла .
* Персин паччахьийн исписка
* {{Гочданза|Список династий мусульман-шиитов|Список династий мусульман-шиитов|en|List of Shia dynasties}} 
* Мирза Кучек Хан .
* Кавказан истори

== Цитаташ ==
{{Билгалдахарш|group=lower-alpha}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга |автор=Abbas Amanat |заглавие=Iran: A Modern History |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|место= |издательство=Yale University Press |год=2017 |том= |страниц=1–992 |страницы= |isbn=978-0300112542 |ref=Amanat }}
* {{книга |автор= |заглавие=Persian Historiography: A History of Persian Literature |язык=en |ответственный={{Нп3|Charles P. Melville|Charles Melville|en|Charles P. Melville}} |ссылка=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ |место= |издательство=[[Bloomsbury Publishing]] |день=27|месяц=1|год=2012 |том= |страниц=784 |страницы= |isbn=9780857723598 |ref=Melville}}
* {{книга |заглавие= Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 2006 |isbn= 978-1860649646 |ref=  Atabaki |язык=en |автор= Atabaki, Touraj}}
* {{книга |заглавие= Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896 |ссылка= https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba |издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]] |год= 1997 |isbn= 9781860640971 |ref=  Amanat |язык=en |автор= Amanat, Abbas}}
* {{статья|заглавие=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826—1832|ссылка=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/op91_persian_armenia_annexation_bournoutian_1980.pdf|издательство=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|язык=en|тип=journal|автор=Bournoutian, George A.|год=1980|ref=Bournoutian}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran: Political, Social, and Cultural Change, 1800—1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranpolitic0000unse |издательство=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-085-224-459-3 |язык=en |автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Clifford Edmund Bosworth]] |ответственный={{Нп3|Carole Hillenbrand|Hillenbrand, Carole|en|Carole Hillenbrand}} |год=1983}}
* {{книга|заглавие=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|издательство=Mazda Publishers|isbn=978-1568591414|издание=2|ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|язык=en|автор=Bournoutian, George A.|год=2002|ref=Bournoutian}}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|author-link=Maziar Behrooz|chapter=From confidence to apprehension: early Iranian interaction with Russia|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/49|pages=49–68|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-62433-6| editor-given1 = Stephanie | editor-surname1 = Cronin }}
* {{cite book|last=Behrooz|first=Maziar|title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia|year=2023|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ|isbn=978-0-7556-3737-9}}
* {{cite encyclopedia | title = BANĀN, ḠOLĀM-ḤOSAYN | last = Caton | first = M. | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/banan-golam-hosayn | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1988 | isbn =}}
* {{Книга: Russia at War|автор=Mikaberidze A.|часть=Russo-Iranian War (1804—1813); Russo-Iranian War (1826—1828)|ссылка=|том=2|страницы=728—730|ref=Mikaberidze}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran |том= 7 |ссылка= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=agha+muhammad+khan+invade+georgia |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1991 |isbn= 978-0521200950 |ref=Fisher, Avery, Hambly, Melville |автор= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C.}}
* {{книга |заглавие=Traditional Crafts in Qajar Iran (1800–1925) |ссылка=https://archive.org/details/traditionalcraft0000floo |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-147-6 |язык=en |автор={{Нп3|Willem Floor|Floor, Willem M.|en|Willem Floor}} |год=2003}}
* {{книга |заглавие=Religion and Society in Qajar Iran |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-041-533-814-1 |ответственный=Gleave, Robert |год=2005}}
* {{cite encyclopedia | article = EREKLE II | last = Hitchins | first = Keith | author-link = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 541—542 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =| title = EREKLE II – Encyclopaedia Iranica }}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Islam |ссылка= https://books.google.com/books?id=0yPHRapmT-QC&amp;pg=PA597&amp;dq=16+July+1909+majlis+ahmad+shah |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1977 |isbn= 978-0521291361 |автор= Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard}}
* {{книга |заглавие=Qajar Iran and the rise of Reza Khan, 1796–1925 |ссылка=https://archive.org/details/qajariranriseofr0000kedd |издательство=Mazda Publishers |isbn=978-156-859-084-4 |язык=en |автор=[[Nikki Keddie|Keddie, Nikki R.]] |год=1999}}
* {{cite encyclopedia | article = EREVAN | last1 = Kettenhofen | first1 = Erich | last2 = Bournoutian | first2 = George A. | last3 = Hewsen | first3 = Robert H. | authorlink3 = Robert H. Hewsen | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 | pages = 542—551 | location = | publisher = | year = 1998 | isbn =}}
* {{книга |заглавие= Dictionary of Wars |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год= 2006 |isbn= 978-1438129167 |ref=  Kohn |автор= Kohn, George C.}}
* {{книга |заглавие= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |том= 1 |издательство=[[ABC-CLIO]] |год= 2011 |isbn= 978-1598843361 |ref=  Mikaberidze |язык=en |автор= Mikaberidze, Alexander}}
* {{книга|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield]]|isbn=978-1442241466|издание=2|автор=Mikaberidze, Alexander|год=2015}}
* Gvosdev, Nikolas K.: ''Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819'', Macmillan, Basingstoke 2000, {{ISBN|0-312-22990-9}}
* Lang, David M.: ''The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832'', Columbia University Press, New York 1957
* {{книга |заглавие= Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran |ссылка= https://archive.org/details/womenpoliticalpr0000unse |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |год= 1997 |isbn= 9780521595728 |ref=  Paidar |язык=en |автор= Paidar, Parvin}}
* {{книга |заглавие= The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic |ссылка= https://archive.org/details/cambridgehistory00aver |год= 1991 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место= Cambridge |часть= The Zand dynasty |страницы= [https://archive.org/details/cambridgehistory00aver/page/63 63]—104 |isbn= 9780521200950 |ссылка часть= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&amp;dq=false |ref=  Perry |язык=en |автор= Perry, John}}
* {{книга|заглавие=The Making of the Georgian Nation|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253209153|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald Grigor Suny]]|год=1994|ref=Suny}}
* {{cite book |quote=&quot;Agha Muhammad Khan remained nine days in the vicinity of Tiflis. His victory proclaimed the restoration of Iranian military power in the region formerly under Safavid domination.&quot;|title=The Cambridge History of Iran |first=William Bayne |last=Fisher |publisher=Cambridge University Press |volume=7 |year=1991 |pages=128–129 }}

== Хьажоргаш ==

* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Къажар (Къажар) агӀонаш .]
* [https://web.archive.org/web/20110204140042/http://qajarstudies.org/ Дуьненаюкъара къажарийн Ӏилманийн ассоциаци]
* [https://web.archive.org/web/20131003163345/http://www.darolqajar.com/ Дар ол-Къажар]
* [http://www.kadjarfamily.org/ Къажар доьзалан сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080426091748/http://www.worldisround.com/articles/255115/index.html Къажарийн доьзалан декъашхойн цхьадолу суьрташ]
* [http://www.qajarwomen.org/ Къажарехь зударийн дуьненаш ГӀажарийчоьнан Гарвардан университетан терахьийн архив]
* Дуьненаюкъарчу юкъараллин историн институтехь [[hdl:10622/ARCH03181|къажарийн документацин фондан гулдар]]


[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ДегӀастанан истори]]
[[Категори:Википеди:Кеп «Арахьара хьажоргаш» йаьсса йу]]
[[Категори:Википеди:Болх ца бен хьажоргаш йолу агӀонаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>4vb7h04uicw6hqjj0hpey7ns11rwhsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Караш-Северин жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025141</id>
    <revision>
      <id>26544990</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Келераш жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025142</id>
    <revision>
      <id>26544991</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Клуж жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025143</id>
    <revision>
      <id>26544992</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Муреш жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025144</id>
    <revision>
      <id>26544993</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ковасна жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025145</id>
    <revision>
      <id>26544994</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Констанца жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025146</id>
    <revision>
      <id>26544995</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Марамуреш жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025147</id>
    <revision>
      <id>26544996</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Васлуй жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025148</id>
    <revision>
      <id>26544997</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Вранча жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025149</id>
    <revision>
      <id>26544998</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ботошань жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025150</id>
    <revision>
      <id>26544999</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26544999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Мехединць жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025151</id>
    <revision>
      <id>26545002</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Долж жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025152</id>
    <revision>
      <id>26545003</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Арджеш жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025153</id>
    <revision>
      <id>26545005</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Арад жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025154</id>
    <revision>
      <id>26545006</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Алба жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025155</id>
    <revision>
      <id>26545007</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Вилча жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025156</id>
    <revision>
      <id>26545008</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Нямц жудецан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025157</id>
    <revision>
      <id>26545010</id>
      <timestamp>2026-10-05T02:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53401-40</username>
        <id>48303</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn" xml:space="preserve">[[Категори:Румынин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>davmu0nzg6xyxlknlzt9rg2wh8qivnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Хорватин гӀаланаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025158</id>
    <revision>
      <id>26545077</id>
      <timestamp>2026-10-05T05:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:ГӀаланаш пачхьалкхашкахула|Дани]] [[Категори:Хорватин нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="e9sa9s9vpt388gzqtt0vsnracv2ewk2" xml:space="preserve">[[Категори:ГӀаланаш пачхьалкхашкахула|Дани]]
[[Категори:Хорватин нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>e9sa9s9vpt388gzqtt0vsnracv2ewk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Хорватин нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025159</id>
    <revision>
      <id>26545078</id>
      <timestamp>2026-10-05T05:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Нах беха меттигаш пачхьалкхашкахула|Хорвати]] [[Категори:Европин нах беха меттигаш|Хорвати]] [[Категори:Хорватин географи]] [[Категори:Хорватин бахархой]]»</comment>
      <origin>26545078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="cm2p4fkc28gapnff5n63nvyhu1wq3dc" xml:space="preserve">[[Категори:Нах беха меттигаш пачхьалкхашкахула|Хорвати]]
[[Категори:Европин нах беха меттигаш|Хорвати]]
[[Категори:Хорватин географи]]
[[Категори:Хорватин бахархой]]</text>
      <sha1>cm2p4fkc28gapnff5n63nvyhu1wq3dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Хорватин географи</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025160</id>
    <revision>
      <id>26545079</id>
      <timestamp>2026-10-05T05:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{CatMain}}  [[Категори:Хорвати]] [[Категори:Географи пачхьалкхашкахула|Хорвати]] [[Категори:Европин географи пачхьалкхашкахула|Хорвати]]»</comment>
      <origin>26545079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="o7a11ykbwjfvu8e9gt1s2ou9a5dwgxz" xml:space="preserve">{{CatMain}}

[[Категори:Хорвати]]
[[Категори:Географи пачхьалкхашкахула|Хорвати]]
[[Категори:Европин географи пачхьалкхашкахула|Хорвати]]</text>
      <sha1>o7a11ykbwjfvu8e9gt1s2ou9a5dwgxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Къилбаседа Македонин нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025161</id>
    <revision>
      <id>26545080</id>
      <timestamp>2026-10-05T05:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Нах беха меттигаш пачхьалкхашкахула|Къилбаседа Македони]] [[Категори:Европин нах беха меттигаш|Къилбаседа Македони]] [[Категори:Къилбаседа Македонин географи]] [[Категори:Къилбаседа Македонин бахархой]]»</comment>
      <origin>26545080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="5k3um04v67xfly9pamukecicq859t24" xml:space="preserve">[[Категори:Нах беха меттигаш пачхьалкхашкахула|Къилбаседа Македони]]
[[Категори:Европин нах беха меттигаш|Къилбаседа Македони]]
[[Категори:Къилбаседа Македонин географи]]
[[Категори:Къилбаседа Македонин бахархой]]</text>
      <sha1>5k3um04v67xfly9pamukecicq859t24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Къилбаседа Македонин географи</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025162</id>
    <revision>
      <id>26545082</id>
      <timestamp>2026-10-05T05:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{CatMain}}  [[Категори:Къилбаседа Македони]] [[Категори:Географи пачхьалкхашкахула|Къилбаседа Македони]] [[Категори:Европин географи пачхьалкхашкахула|Къилбаседа Македони]]»</comment>
      <origin>26545082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="3lyv24yhbjfxrxa5xs6oe0s7gq7sxsm" xml:space="preserve">{{CatMain}}

[[Категори:Къилбаседа Македони]]
[[Категори:Географи пачхьалкхашкахула|Къилбаседа Македони]]
[[Категори:Европин географи пачхьалкхашкахула|Къилбаседа Македони]]</text>
      <sha1>3lyv24yhbjfxrxa5xs6oe0s7gq7sxsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кириченко, Вячеслав Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025163</id>
    <revision>
      <id>26545118</id>
      <timestamp>2026-10-05T05:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Фамилихой}}»</comment>
      <origin>26545118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}</text>
      <sha1>p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545120</id>
      <parentid>26545118</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="7ez6eck9d6bky0pavnskxe95mve9i9h" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>7ez6eck9d6bky0pavnskxe95mve9i9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545126</id>
      <parentid>26545120</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="5bfm5zpfwnh24lkttwho3mp6damxo9r" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдовин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдовин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>5bfm5zpfwnh24lkttwho3mp6damxo9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545127</id>
      <parentid>26545126</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="rgrhtwr91jrywtwmuef9a3eahqv69mc" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>rgrhtwr91jrywtwmuef9a3eahqv69mc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545129</id>
      <parentid>26545127</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2404" sha1="d284u40qkm3x7r4gf25sdrryi7abxzp" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}

{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>d284u40qkm3x7r4gf25sdrryi7abxzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545151</id>
      <parentid>26545129</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="tqaqllw74oci0py0af6ldv2vhbew70m" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}
'''Кириченко Вячеслав Павлович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Советийн а, молдавин а тренер. [[ССРС спортан говзанча]] (1961)&lt;ref&gt;Новые мастера футбола // Спортивные игры (журнал). — 1962, № 3. — с. 24.&lt;/ref&gt;, футболан Молдавийн ССР-н хьакъдолу тренер.

{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>tqaqllw74oci0py0af6ldv2vhbew70m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545152</id>
      <parentid>26545151</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3131" sha1="sqfqlkx550he1xpnl8ac4hwiydjk2zt" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}
'''Кириченко Вячеслав Павлович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Советийн а, молдавин а тренер. [[ССРС спортан говзанча]] (1961)&lt;ref&gt;Новые мастера футбола // Спортивные игры (журнал). — 1962, № 3. — с. 24.&lt;/ref&gt;, футболан Молдавийн ССР-н хьакъдолу тренер.

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=https://moldfootball.com/ru/news/vjacheslavu-pavlovichu-kirichenko-80|title=Вячеславу Кириченко - 80!}}
{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>sqfqlkx550he1xpnl8ac4hwiydjk2zt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545153</id>
      <parentid>26545152</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26545153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3347" sha1="9vtkn0fbw0b5me6p9vuelvd2nmtu6ta" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}
'''Кириченко Вячеслав Павлович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Советийн а, молдавин а тренер. [[ССРС спортан говзанча]] (1961)&lt;ref&gt;Новые мастера футбола // Спортивные игры (журнал). — 1962, № 3. — с. 24.&lt;/ref&gt;, футболан Молдавийн ССР-н хьакъдолу тренер.

== Биографи ==
Вина 1939 шеран 8 мартехь Пятигорскехь. Да кхелхина [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]] болчу хенахь фронтехь.

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=https://moldfootball.com/ru/news/vjacheslavu-pavlovichu-kirichenko-80|title=Вячеславу Кириченко - 80!}}
{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>9vtkn0fbw0b5me6p9vuelvd2nmtu6ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545154</id>
      <parentid>26545153</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="h9opa65fvlnu39whwyo7bgmp4nh566q" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}
'''Кириченко Вячеслав Павлович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Советийн а, молдавин а тренер. [[ССРС спортан говзанча]] (1961)&lt;ref&gt;Новые мастера футбола // Спортивные игры (журнал). — 1962, № 3. — с. 24.&lt;/ref&gt;, футболан Молдавийн ССР-н хьакъдолу тренер.

== Биографи ==
Вина 1939 шеран 8 мартехь Пятигорскехь. Да кхелхина [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]] болчу хенахь фронтехь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=https://moldfootball.com/ru/news/vjacheslavu-pavlovichu-kirichenko-80|title=Вячеславу Кириченко - 80!}}
{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>h9opa65fvlnu39whwyo7bgmp4nh566q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545160</id>
      <parentid>26545154</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4018" sha1="h67km5thqtxs7isorrguifrqt0p6w4p" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}
'''Кириченко Вячеслав Павлович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Советийн а, молдавин а тренер. [[ССРС спортан говзанча]] (1961)&lt;ref&gt;Новые мастера футбола // Спортивные игры (журнал). — 1962, № 3. — с. 24.&lt;/ref&gt;, футболан Молдавийн ССР-н хьакъдолу тренер.

== Биографи ==
Вина 1939 шеран 8 мартехь Пятигорскехь. Да кхелхина [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]] болчу хенахь фронтехь.

1944-чу шарахь Кириченко шен ненаца [[Соьлжа-ГӀала]] дӀавахара. 16 шо долуш иза волавелира слесаран болх бан а, футболах ловза а. 1958—1964 шерашкахь Соьлжа-ГӀалара «[[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]» клубехь ловзуш вара иза. Командица В классан зонан турнирашкахь толам баьккхира (1960 а, 1961 а шерашкахь) а. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Кедан толамхо (1958 шо).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=https://moldfootball.com/ru/news/vjacheslavu-pavlovichu-kirichenko-80|title=Вячеславу Кириченко - 80!}}
{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>h67km5thqtxs7isorrguifrqt0p6w4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545166</id>
      <parentid>26545160</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="2rwe1yt8wt940d2kbpwzmqnseu0z5gb" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Кириченко Вячеслав 
| Йуьззина цӀе              = Кириченко Вячеслав Павлович 
| Локхалла                  = 
| Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Клубаш                    = {{спортан карьера
|1958—1964|{{ССРС байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|
|1964—1967|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Молдова]]|87 (3)}}
| Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|1968—1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1972|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1973|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|{{командин хьаькам}}
|1974|{{ССРС байракх|20px}} [[Торентул|Динамо (Кишинёв)]]|
|1978|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1979|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|
|1980—1981|{{ССРС байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Нистру]]|тренер
|1993|{{Молдавин байракх|20px}} [[Зимбру (футболан клуб)|Зимбру]]|
|1994—1996|{{Молдавин байракх|20px}} Спортул студенцеск|
}}
}}
'''Кириченко Вячеслав Павлович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]], [[ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]. Советийн а, молдавин а тренер. [[ССРС спортан говзанча]] (1961)&lt;ref&gt;Новые мастера футбола // Спортивные игры (журнал). — 1962, № 3. — с. 24.&lt;/ref&gt;, футболан Молдавийн ССР-н хьакъдолу тренер.

== Биографи ==
Вина 1939 шеран 8 мартехь Пятигорскехь. Да кхелхина [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]] болчу хенахь фронтехь.

1944-чу шарахь Кириченко шен ненаца [[Соьлжа-ГӀала]] дӀавахара. 16 шо долуш иза волавелира слесаран болх бан а, футболах ловза а. 1958—1964 шерашкахь Соьлжа-ГӀалара «[[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]» клубехь ловзуш вара иза. Командица В классан зонан турнирашкахь толам баьккхира (1960 а, 1961 а шерашкахь) а. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Кедан толамхо (1958 шо).

1993 шо чекхдолуш коьрте хӀоьттира «Зимбрун». 1994—1996 шерашкахь — «Спортул студенцеск» клубан коьрта тренер.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=https://moldfootball.com/ru/news/vjacheslavu-pavlovichu-kirichenko-80|title=Вячеславу Кириченко - 80!}}
{{АХь}}
{{ФК Зимбру тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Зимбру» ловзархой]]
[[Категори:ССРС спортан говзанчаш]]
[[Категори:ССРС футболан тренераш]]
[[Категори:Молдовин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Зимбру» тренераш]]
[[Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш]]
[[Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой]]</text>
      <sha1>2rwe1yt8wt940d2kbpwzmqnseu0z5gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Молдовин футболан тренераш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025164</id>
    <revision>
      <id>26545121</id>
      <timestamp>2026-10-05T06:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболан тренераш мехкашкахула|Молдави]] [[Категори:Молдовин тренераш]] [[Категори:Адамаш:Футбол Молдовехь|Тренераш]]»</comment>
      <origin>26545121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="8001v1pabva3dgpo0g7d7i3r83zn6uu" xml:space="preserve">[[Категори:Футболан тренераш мехкашкахула|Молдави]]
[[Категори:Молдовин тренераш]]
[[Категори:Адамаш:Футбол Молдовехь|Тренераш]]</text>
      <sha1>8001v1pabva3dgpo0g7d7i3r83zn6uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Молдавийн ССР хьакъдолу тренераш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025165</id>
    <revision>
      <id>26545122</id>
      <timestamp>2026-10-05T06:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:ССРС республикийн хьакъдолу тренераш|Молдавийн ССР]] [[Категори:Молдовин тренераш]] [[Категори:Молдавин ССР сийлахь цӀе йерш]]»</comment>
      <origin>26545122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="ezkbhi8gle6nzpxufu9rkgej5p4esys" xml:space="preserve">[[Категори:ССРС республикийн хьакъдолу тренераш|Молдавийн ССР]]
[[Категори:Молдовин тренераш]]
[[Категори:Молдавин ССР сийлахь цӀе йерш]]</text>
      <sha1>ezkbhi8gle6nzpxufu9rkgej5p4esys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Молдавин пачхьалкхан университетан арахецархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025166</id>
    <revision>
      <id>26545123</id>
      <timestamp>2026-10-05T06:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{catmain|Молдавин пачхьалкхан университет}}  [[Категори:Адамаш:Молдавин пачхьалкхан университет]] [[Категори:Кишинёвн университетийн арахецархой|Пачхьалкхан]]»</comment>
      <origin>26545123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="tcxwm0hf86w7gim44q2alj4ohxu30uu" xml:space="preserve">{{catmain|Молдавин пачхьалкхан университет}}

[[Категори:Адамаш:Молдавин пачхьалкхан университет]]
[[Категори:Кишинёвн университетийн арахецархой|Пачхьалкхан]]</text>
      <sha1>tcxwm0hf86w7gim44q2alj4ohxu30uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киселёв, Игорь Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025167</id>
    <revision>
      <id>26545167</id>
      <timestamp>2026-10-05T07:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Фамилихой}}»</comment>
      <origin>26545167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}</text>
      <sha1>p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545172</id>
      <parentid>26545167</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="951" sha1="qx723wp1ty078kumpm8j2366qz213fq" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмат» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>qx723wp1ty078kumpm8j2366qz213fq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545173</id>
      <parentid>26545172</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="951" sha1="8kv88zhm4joc9dofe6u8qnbhfe3ekjv" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>8kv88zhm4joc9dofe6u8qnbhfe3ekjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545179</id>
      <parentid>26545173</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="6veypdqc64222gxvhgdwpqvoal3a8u3" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>6veypdqc64222gxvhgdwpqvoal3a8u3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545180</id>
      <parentid>26545179</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3974" sha1="2g2xsxa0yfqlj0cn5cx0gpa1ym2cvb4" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>2g2xsxa0yfqlj0cn5cx0gpa1ym2cvb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025168</id>
    <revision>
      <id>26545174</id>
      <timestamp>2026-10-05T07:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|Краснодар-2000]] [[Категори:ФК «Краснодар-2000»]]»</comment>
      <origin>26545174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="ohoz2xlrlu1vr3xb63fvussxy60k1sn" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|Краснодар-2000]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000»]]</text>
      <sha1>ohoz2xlrlu1vr3xb63fvussxy60k1sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025169</id>
    <revision>
      <id>26545175</id>
      <timestamp>2026-10-05T08:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|Биолог-Новокубанск]] [[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск»]] [[Категори:Новокубанскан спортхой]]»</comment>
      <origin>26545175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="248" sha1="4jiz6wgfs5h77q6ccevmra31fynuc0i" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|Биолог-Новокубанск]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск»]]
[[Категори:Новокубанскан спортхой]]</text>
      <sha1>4jiz6wgfs5h77q6ccevmra31fynuc0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахеменидийн импери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025170</id>
    <revision>
      <id>26545221</id>
      <timestamp>2026-10-05T09:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/155212994|Держава Ахеменидов]]» агӀо гочйина кхоьллина</comment>
      <origin>26545221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30331" sha1="2lh4nu4uh8rs95caqgi5lr9uvpu26s2" xml:space="preserve">
{{Историн пачхьалкх|статус=[[Империя]]|карта=Achaemenid Empire ru.svg|p1=Мидия|flag_p1=Median Empire.svg|p2=Нововавилонское царство|flag_p2=Shamash-sun-symbol_(3_rays).svg|p3=Лидия|flag_p3=Lydia map ru.svg|p4=|flag_p4=|s1=Македонская империя|flag_s1=Vergina Sun - Golden Larnax.png|s2=|flag_s2=|s3=|flag_s3=|s4=|flag_s4=|девиз=}}'''Ахеменидийн импери''' ( '''Хьалхара Персойн импери''', '''Миди-Перси''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|title=Опарин А.А. Всемирная история и пророчества Библии|website=nauka.bible.com.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421154700/http://www.nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|archive-date=2022-04-21|access-date=2021-10-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ; {{Lang-peo|𐎧𐏁𐏂}} / Xšāça / Хша́сса — «Импери»   ) — Ширачу Гергарчу Малхбалехь уггаре а яккхийчех а, йеххачу хенахь лаьттина а [[Импери|имперех]] цхьаъ, иза хилла вайн эрал хьалха 550—330 шерашкахь, ткъа дӀалоцура [[Гергара Малхбале|Гергарчу Малхбален]] пачхьалкхийн доккха дакъа, шайна йукъахь кхузаманан [[Иран|Иранан]], [[Ӏиракъ|Иракъан]], [[Мисар|Мисаран]], [[Сири|Шеман]], [[Туркойчоь|Туркойчоьнан]] а, кхин а регионийн территореш а йолуш. Ахеменидийн пачхьалкхан истори йолало [[Сийлахь-воккха Кир II|Сийлахь-Воккхачу Кир II-гӀачун]] схьалацаршца, шен лакхене кхачало Дарий I- чуьра а, Ксеркс I- чура а волуш.

Ахеменидийн импери гӀарайаьлла хилла шен вовшахтохарца а, централизацица а. Цунна йукъадогӀуш хилла дуккха а халкъаш а, культураш а, ницкъ болу административан аппарат лелош хилла. Импери провинцешка йекъалора, царна урхалла деш бара сатрапаш — паччахьан вице-паччахьаш. Сатрапин системо тешалла дора территорешна тӀехь урхалла дар а, налогаш гулйар а. Цул совнаха, Ахеменидийн империн нуьцкъала эскар хилла, цуьнан таро хилла керла латтанаш схьадаха а, халкъаш куьйга кӀел даха а.

Ахеменидийн империн уггаре а мехала билгалонех цхьаъ йара меттигера культурин а, динан а ламасташца толеранталла хилар. Ахеменидийн низамаша, «паччахьийн паччахьна» тешаме хилар тӀедожош делахь а, ницкъ ца бора муьтӀахь долчу къаьмнашна персойн культура а, [[Зороастризм|дин а]] тӀеэца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=[[Олмстед, Альберт|A. T. Olmstead]]|isbn=0-226-62777-2}}&lt;/ref&gt;.

== Пачхьалкхан историх лаьцна хьостанаш ==

=== Археологин хьостанаш ===
Вавилонан хьостанаша (Киран манифест, Вавилон йожаран хроника) дуьйцу [[Сийлахь-воккха Кир II|Киран II-гӀачун]] паччахьаллин хиламаш. Уггаре а шира йуьхьанцара хьостанаш лоруш ду Пасаргадена уллехь Киран йозанаш. Уггаре а онда а, мехала а ду Дарий паччахьан йоза — Бехистун йоза . Кхин а йозанаш ду Персеполисехь, Сусехь, Ван Ӏамна уллехь, Мисарахь Суэцна уллехь, Накъш-э Рустамехь Дарий I-чун тӀулган каш тӀехь. Аппаратан кепехь, ахеменидийн йозанаш йаздина хилла кхаа маттахь: шира персойн , эламийн, вавилонан. Эзарнаш поппаран тептарш долу архив карийна 1933—34 шерашкахь Персеполисехь . Архивехь карийна дукхах долу документаш эламийн маттахь ду, амма арамейн маттахь а тексташ йу, иза хӀинцале а ахеменидийн заманахь дуьненайукъара мотт хилла. Мисарахь ахеменидийн тӀеман колонех лаьцна дуьйцуш долу самукъане документаш ду элан папирусаш.

=== Йозанан хьостанаш ===
Вайн эран исс бӀешо чекхдаллалц. д. Ахеменидийн империн истори йовзар, дерриге а бохург санна, желтойн а, библин а хьостанашна тӀехь лаьтташ хилла. Исторех а, историографих а лаьцна Малхбузера ойланаш грекашна декхарийлахь ду вай. Персойн империно лаьтташ йолу тӀеӀаткъам бина цу заманан хроника йазйинчу хьалхарчу грекин историкашна, цаьргахула римхойн заманахь а, цул тӀаьхьа а церан тӀаьхьенашна. [[Геродот|Геродота]] а, Ксенофонта а кхуллу дукхаха долу дийцаран яд ахеменидийнперсойн историн, дика йа вон (хӀора а леладо жимма). Грекийн хьостанаш агӀоналла хилар бахьана долуш, вайна империн хаарша, нийса доцуш чӀагӀдо цуьнан малхбузера а, къилбаседа-малхбузера а дакъош: малхбузера Анатоли (къаьсттина бердаш, и.дӀ.кх.а., желтойн Иони) а, Эгейн дуьне а. Къилбаседа-Малхбузе ХӀинди а, Йуккъера Ази а хилла империн уггаре а мехала провинцеш, иза къеггина гойту хьостанашкахь цхьа могӀа хьажорша, амма кӀезиг хаамаш бу оцу регионийн персойн урхаллех лаьцна. Цу кепара, оцу меттигашкара хаамаш алсам дӀасабаржийна а, спекулятивни а бу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Жайна|автор=Matt Waters|isbn=9781107652729}}&lt;/ref&gt;.

=== Ӏебархойн Библи ===
Ӏебархойн Библин масех тептар тӀехь мехала хаамаш бу персойн урхаллех а, цуьнан Левантехь хиллачу проблемех а лаьцна. Муьлххачу а хьостанехь санна, хӀораннан а аудитори а, Ӏалашо а тидаме эцар мехала ду. Дукха персойн паччахьаш дика гойту оцу произведенешкахь, хӀунда аьлча гӀуллакх дӀахьо жуьгтийн исторехь ШолгӀачу Делан цӀийнан муьрехь, Бавел йийсарехь хиллачул тӀаьхьарчу муьрехь, цу хенахь [[Сийлахь-воккха Кир II|Кира]] Бавел схьайаккхаро бакъо йелира дуккха а жуьгтийн махкахбаьхначу нехан йухаберза а, Ярушалайм а, Яхвейн Делан цӀа а йухаметтахӀотто&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Персойн схьабалар ==
[[ГӀажарий|Персаш]] – [[Кавказ|Кавказехула]] йа Йуккъерачу Азехула Иране даьхкинчу [[Иранхойн къаьмнаш|персойн мотт буьйцучу]] ваьррех цхьаъ ду вайн эрал хьалха XV бӀешо гергахь. д. Вайн эрал хьалха IX бӀешо чекхдолуш . персойн тайпанийн тоба лаьтташ хилла Эламан дозанехь, цул тӀаьхьа шуьйра дӀатарбелла Керманехь а, Фарсехь а.

Персой дуьххьара хьахош бу IX бӀешарахь хиллачу ассирин йозанашкахь. Б.Ц. д. Леррина, цу муьрехь, ламанхойн персойн ваьрраш, къилбаседехьара къилбехьа дӀадахана, Загроссан лаьмнин кӀошта охьа а доьссина. дӀатарбелла, Сусан къилба-малхбалехьа, Аншан кӀоштана гергахь, шен цӀе «Парсумаш» шен схьайаьккхинчу нехан цӀарах схьаэцначу махкахь. Хетарехь, хӀинцале а цу хенахь персоша тайпанийн цхьаьнакхетаралла кхоьллина, цуьнан коьртехь хилла, ахеменидийн тайпанах болу хьалханчаш&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Дандамаев М. А.}}&lt;/ref&gt;.

== Административан декъадалар ==
Ахеменидийн куьйга кӀел йолчу Персойн империно дӀалоцуш йара кхузаманан [[Желтойчоь|Желтойчуьра]] а, [[Ливи|Либера]] а [[ХӀиндойчоь|ХӀиндин]] латтанаш . Империн бахархойн дукхалла 25 тӀера, хетарехь, 50 млн стаге кхаччалц йара, иза догӀура V—IV бӀешерашкахь дуьненан ах бахархойн терахьца. Б.Ц. д.

521 шарахь . Б.Ц. д. пачхьалкх екъаелира 20 тӀеман-административан кӀошташка — сатрапишка ({{Lang-peo|'''xšaθra'''}}), цуьнан коьртехь лаьтташ хилла паччахьо хӀиттийна хьаькамаш — сатрапаш ({{Lang-peo|𐎧𐏁𐎰𐎼𐎱𐎠𐎺𐎠}}''',''' '''xšaθrapāvan'''.

Персоша схьайаьхна пачхьалкхаш ( Миди, Лидия, Керла Вавилонан пачхьалкх, [[Шира Мисар|Мисар]], Бактрия ) хилла коьрта сатрапийн статус йолуш. Церан стабилан чоьхьарчу декъашна кхаьчна кегийра сатрапийн статус. Цхьайолу сатрапеш, масала, сакаш, цхьайолу хӀиндин сатрапеш, Нуби, Фракия, Колхида, империн провинцеш лоруш хилла, цкъа а баккъалла а персоша урхалла деш ца хилла, дуьненан пачхьалкх хила дагахь хиларан декларацеш гойтуш хилла.

Сатрапийн тептар (шарахь луш йолу йал дӀайаларан барамца) гайтина лахахь долчу таблицехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|title=«Krezov Život» (''Life of Crassus''), Sveučilište u Chicagu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410020040/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|archive-date=2020-04-10|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|title=Darel Engen: «Gospodarstvo antičke Grčke» (''The Economy of Ancient Greece''), EH.Net Encyclopedia, 2004.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|archive-date=2006-05-02|access-date=2013-12-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|title=Darije Veliki: popis satrapija s odgovarajućim porezima (Livius.org, Jona Lendering)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106081024/http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|archive-date=2010-01-06|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|title=Talent (unitconversion.org)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516035423/http://unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|archive-date=2011-05-16|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Illustrerad_Verldshistoria_band_I_Ill_058.jpg|мини| Кир II-гӀа Сийлахь-Веза. ''Барельеф тӀера сурт хӀоттор'']]
[[Файл:Cyrus_made_me,_I_stand_to_testify!.jpg|мини| Кир II-гӀачун бӀогӀам. ''Пасаргадае.'' (''&quot;Кир гӀаттийра со. Со лаьтта тоьшалла дан...&quot;'')]]

== Ахеменидийн импери шорйалар а, йожар а ==
[[Файл:Achaemenid_Empire.gif|мини| Ахеменидийн империн латтанаш тӀехь хилла хийцамаш (вайн эрал 550—323 шш)]]

* 550 до н. э. — захват Мидии.
* Около 549 до н. э. — персами была завоёвана вся территория Элама&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;{{Жайна|автор=}}&lt;/ref&gt;.
* В 549 — 548 до н. э. — персам подчинились Парфия, Гиркания, и, вероятно, Армения, ранее входившие в состав Мидии&lt;ref name=&quot;История Востока&quot; /&gt;.
* 547 до н. э. — лидийские войска, под предводительством Крёза, были разбиты [[Сийлахь-воккха Кир II|Киром]]. Столица Лидии — Сарды, располагавшаяся на труднодоступной территории, пала. Лидия, Ликия и Иония становятся отдельными провинциями&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot; /&gt;.
* 545—540 до н. э. — персы заняли Сейстан (Систан) и Белуджистан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Жан-Поль Ру}}&lt;/ref&gt;.
* 539 до н. э. — вблизи города Описа, на реке Тигр, вавилонские войска под командованием сына царя Вавилонии Набонида, Бел-шар-уцура были разбиты персами. Вавилонское царство формально было сохранено, а Вавилон стал одной из резиденций персидского царя. Кир II принимает титул «царь Вавилона, царь стран». Первым персидским наместником Вавилона становится его сын Камбиз II&lt;ref name=&quot;История Ирана1&quot; /&gt;.
* 525 до н. э. — около египетского города Пелусий произошла крупная битва между персидскими и египетскими войсками. В результате этой битвы египтяне были разбиты. Командиром египетского флота персам был сдан город Саис и флот Египта. Камбиз II был официально признан царём Египта и принял титул «царь Египта, царь стран»&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Бадак, Александр Николаевич|Бадак А. Н.]]}}&lt;/ref&gt;.
* 484 и 482 до н. э. — восстания против персидской власти в Вавилоне. Царём Вавилона провозглашён Шамаш-эрибу, однако вскоре восстание подавлено персидской армией. Вылитая из 12 талантов чистого золота статуя идола Бэла-Мардука вывозится персами из Вавилона и переплавляется. Ликвидируют автономию Вавилонии и вавилонское гражданство. Вавилон становится частью Ассирийской сатрапии, а Иудея и Сирия, являвшиеся зависимыми территориями, образуют ещё одну сатрапию&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot;&gt;{{Жайна|автор=Куликан Уильям}}&lt;/ref&gt;.
* 480 до н. э. — вторжение в Грецию армий Ксеркса, Эта кампания известна, прежде всего, битвами у Фермопил, Саламина и Платеи, показавших превосходство греческого военного искусства и героизм воинов Эллады.
* 404 до н. э. — отделение Египта от Персидской империи и восстановление [[Лаамалла|независимости]] с коренными фараонами XXIX династии (404—343 до н. э.).
* 401—400 до н. э. — династическая борьба в Персидской империи между царём Артаксерксом II Мнемоном и претендентом на персидский трон — братом Артаксеркса, воспитанным в греческих традициях Киром Младшим, располагавшим греческими наёмниками во главе с Клеархом. Поражение Кира Младшего в битве при Кунаксе ещё сильнее углубили кризис.
* В 334 до н. э. македонский царь [[Македонийн Искандар|Александр Македонский]] вторгся в пределы государства Ахеменидов. Царь Дарий III стал терпеть поражения.
* В 331 до н. э. произошла решающая битва при Гавгамелах, после которой Персидская держава прекратила своё существование. Страны и народы бывшей империи покорились Александру Македонскому.

== Ахеменидийн эскар ==
Кир II-гӀачо кхоьллинчу эскаро доккха дакъа лоцу Ахеменидийн импери кхоллайаларехь а, иза хиларехь а. Пачхьалкх екъаелира тӀеман топархишка . Эскар кхоьллина дошлойн эскарех (асабара) а, гӀашлойн эскарех (пасти) а&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot; /&gt;. ТӀеман ворданаш лелайора лерринчу ницкъийн кегий дакъош санна. Эскаран ядро лаьттара «лийр боцучу» отрядах а, паччахьан говран гӀаролех а. Паччахьан персональни гӀарол лаьтташ хилла эзар «лийр боцучу нахах». «Лийрбоцурш» схьабевлла лору, Дарий I-чура паччахьан Ӏарш къийсам латточу хенахь, цунна гӀортор еш хиллачу персойн эскаршкара. Дешдакъойн системехь йина эскаран дакъош декъалора дошлойн а, турсан а, стрелокийн а&lt;ref name=&quot;Наследие Ирана&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Фрай, Ричард Нельсон|Фрай Р.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ахеменидийн культура ==
Ахеменидийн империн инзаре йоккха хилар бахьана долуш, цу латтанийн культура гетерогенан хилла. Персойн элитано [[зороастризм]] дӀакхайкхош хилла, цӀарна Ӏибадат деш хилла. Амма шен маьӀна лардина шира Маьлхан культ (Митра сийдар) а. Геродота хаам бо, персойн гӀиллакх ца хилла деланашна хӀолламашна Ӏибадат даран а, дуккха а кхерчаш баран а. Магийначу нахана тӀехь хилла Ӏадаташ кхочушдар. Динан толеранталла гойтуш хилла, схьадаьхначу къаьмнийн динашца йоьзна. Бавелан йийсар дӀадерзор персаша хилла . Персойн аристократино эламашкара схьаэцна монументан дӀабоьхкина ламаст (мавзолей — карийн сатрапан Мавзолан цӀарах), иза дӀадолало вавилонан зиггураташкара. Архитектуран декорацех ахеменидашна гӀоле хетара барельефаш а, бӀогӀамаш а (ападана).

Цхьа а официалан мотт бацара (Бехистун йоза). Шира персойн мотт (клинописца йазбина) боцург, шуьйра даьржина хилла [[Ӏарамийн абат|финикийн йозанан]] бух тӀехь [[Арамийн мотт|арамейн мотт]] а&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|title=Культура и религия в державе Ахеменидов|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428204148/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|archive-date=2016-04-28|access-date=2016-05-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Персин ахеменидийн паччахьаш ==
Ахеменидийн династи схьаяьлла Пасаргаде тайпанах. Шайн генеалогехь, Ксеркс I-чо хьалха хиллачу персойн паччахьаша хьахийна, шаьш «ахеменидийн» тайпанах хилар, «парса» тайпанах хилар, схьадовларца «арий» хилар&lt;ref name=&quot;Очерк истории древнего Ирана&quot; /&gt;. Паччахьийн цӀе — ''Сийлахь-Воккха паччахь, паччахьийн паччахь, Персойн паччахь, пачхьалкхийн паччахь'' .

Оьрсийн историн ламастехь Ӏадатехь ду, ахеменидийн паччахьаш хьахош, церан цӀерийн желтойн варианташца. И йукъара тӀеэцна эллинизацин кепаш йоцург, цу тептарехь йуьхьанцара персойн цӀераш а йу.

* Ахемен — Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—675 до н. э.
* Теисп — Чишпиш (Čišpiš) 675—640 до н. э.
* Ариарамна — Ариарамна (Ariyāramna) 640 до н. э. — ?
* Кир I — Куруш I (Kuruš I) 640—580 до н. э.
* Камбиз I — Камбуджия I (Kambūjiya I) 580—559 до н. э.
* [[Сийлахь-воккха Кир II|Кир II Великий]] — Куруш II (Kuruš II) 559—530 до н. э., основатель Персидской империи, убит массагетами в бою
* Камбиз II — Камбуджия II (Kambūjiya II) 530—522 до н. э., покончил жизнь самоубийством
* Дарий I — Дараявахуш I (Dārayavahuš I) 522—486 до н. э.
* Ксеркс I — Хшаяршан I (Xšayāršā I) 486—465 до н. э.
* Артаксеркс I — Артахшатра I (Artaxšaçā I) 465—424 до н. э.
* Ксеркс II — Хшаяршан II (Xšayāršā II) 424 до н. э.
* Согдиан — Согдъяна (Sogdyāna) 424— 423 до н. э.(6 месяцев)
* Дарий II — Дараявахуш II (Dārayavahuš II) 423—404 до н. э.
* Артаксеркс II — Артахшатра II (Artaxšaçā II) 404—359 до н. э.
* Артаксеркс III — Артахшатра III (Artaxšaçā III) 359—338 до н. э.
* Артаксеркс IV — Артахшатра IV (Artaxšaçā IV) 338—336 до н. э.
* Дарий III — Дараявахуш III (Dārayavahuš III) 336—330 до н. э., убит Бессом, занявшим его место
* Артаксеркс V Бесс — Артахшатра V (Artaxšaçā V) 330—329 до н. э., распят.

Вайн эрал хьалхара 329 шо хьалха дуьйна, Персойн импери дӀайаьлла, иза схьаяьккхина [[Македонийн Искандар|Александр III-гӀачо (македонхочо)]] .

== Персин сатрапаш а, хьаькамаш а ==

* Багоас, Артаксеркс III а, IV а заманахь пачхьалкхан ӀиндагӀан урхалча .
* Мазей, Киликин а, Вавилонан а сатрап 360—328 шерашкахь вайн эрал хьалха. Б.Ц. д.

== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:CyrustheGreatTomb_22057.jpg|альт=Гробница Кира. Пасаргады| Киран каш . ''Пасаргадае''
Файл:Persepolis_06.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Persepolis_24.11.2009_11-46-39.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Darius-Vase.jpg|альт=Изображение Дария I на греческой вазе| Желтойн ваза тӀехь Дарий I-ра сурт хӀоттор
Файл:Shekel_Darius_I_firing_CdM.jpg|альт=Изображение на монете Дария I, стреляющего из лука| Дарий I-чун ахчанна тӀехь луьста герз детташ долу сурт
Файл:Persian_coin_-_Achaemenid_era_--_at_Aydin_Archaeology_Museum.jpg|альт=Персидская монета (эпоха Ахеменидов) в Археологическом музее Айдына в Турции| Туркойчохь Айдинан археологин музейхь персойн ахча (Ахеменидийн заманахь)
Файл:Persepolis_5.JPG|альт=Барельеф «Бессмертных»| &quot;Лийр боцучеран&quot; барельеф.
Файл:Relief_of_Xerxes_at_Doorway_of_his_Palace,_Persepolis,_Iran.jpg|альт=Ксеркс I у ворот своего дворца. Барельеф| Ксаркс I шен паччахьан цӀийнан кевнашна хьалха. Барельеф
Файл:Trilingual_inscription_of_Xerxes,_Van,_1973.JPG|альт=Надпись Ксеркса I на трёх языках| Ксеркс I-чун кхаа маттахь йаздина йоза
&lt;/gallery&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

* Кембриджера шира истори . Т. IV: Перси а, Греци а, Малхбузера Дуьненаюкъара хӀорд а б. 525—479 ш.оь. Б.Ц. д. Ред. Ж. Бордман а, кхин а. Пер. нохчийн маттара; А. ЧУ. Зайкова. М. : Ладомир, 2011 шо. 1112 агӀо. — [[Special:BookSources/9785862184969|ISBN 978-5-86218-496-999 .]]
* 
* 
* 
* ''Дандамаев М.'' ''А.'' '', Луконин В. 1999 шо.'' ''ГӀ.'' Ширачу ГӀажарийчоьнан культура а, экономика а. - М. : Ӏилма, Малхбален литературин коьрта редакци, 1980 шо. — 416 агӀо ю.
* ''Фрай Р.'' ''Н.'' ГӀажарийчоьнан ирс. — 2-гӀа зорба. - М. : Малхбален литература, 2002 шо. — 464 агӀо ю. : цомгуш. — ( Малхбален къаьмнийн культура ). — ISBN 5-02-018306-7 .

== Ссылкаш ==
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Родственные_проекты/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Гергара проекташ}}

* [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history ГӀажарийн истори] (ингл.)
* [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Ахеменидаш] ''Livius.org'' сайта тӀехь
* [http://persepolistablets.blogspot.com/ Персеполис чӀагӀъяран архиван проект] (ингл.)
[[Категори:Узбекистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркменистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Таджикистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ГӀиргӀазойн исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Африкин импереш]]
[[Категори:Европин импереш]]
[[Категори:Азин импереш]]
[[Категори:Ширачу дуьненан историн пачхьалкхаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>2lh4nu4uh8rs95caqgi5lr9uvpu26s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545222</id>
      <parentid>26545221</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Ахеменидийн ницкъ]] → [[Ахеменидийн импери]] дӀасахьажорг цайуьтуш</comment>
      <origin>26545221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30331" sha1="2lh4nu4uh8rs95caqgi5lr9uvpu26s2" xml:space="preserve">
{{Историн пачхьалкх|статус=[[Империя]]|карта=Achaemenid Empire ru.svg|p1=Мидия|flag_p1=Median Empire.svg|p2=Нововавилонское царство|flag_p2=Shamash-sun-symbol_(3_rays).svg|p3=Лидия|flag_p3=Lydia map ru.svg|p4=|flag_p4=|s1=Македонская империя|flag_s1=Vergina Sun - Golden Larnax.png|s2=|flag_s2=|s3=|flag_s3=|s4=|flag_s4=|девиз=}}'''Ахеменидийн импери''' ( '''Хьалхара Персойн импери''', '''Миди-Перси''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|title=Опарин А.А. Всемирная история и пророчества Библии|website=nauka.bible.com.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421154700/http://www.nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|archive-date=2022-04-21|access-date=2021-10-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ; {{Lang-peo|𐎧𐏁𐏂}} / Xšāça / Хша́сса — «Импери»   ) — Ширачу Гергарчу Малхбалехь уггаре а яккхийчех а, йеххачу хенахь лаьттина а [[Импери|имперех]] цхьаъ, иза хилла вайн эрал хьалха 550—330 шерашкахь, ткъа дӀалоцура [[Гергара Малхбале|Гергарчу Малхбален]] пачхьалкхийн доккха дакъа, шайна йукъахь кхузаманан [[Иран|Иранан]], [[Ӏиракъ|Иракъан]], [[Мисар|Мисаран]], [[Сири|Шеман]], [[Туркойчоь|Туркойчоьнан]] а, кхин а регионийн территореш а йолуш. Ахеменидийн пачхьалкхан истори йолало [[Сийлахь-воккха Кир II|Сийлахь-Воккхачу Кир II-гӀачун]] схьалацаршца, шен лакхене кхачало Дарий I- чуьра а, Ксеркс I- чура а волуш.

Ахеменидийн импери гӀарайаьлла хилла шен вовшахтохарца а, централизацица а. Цунна йукъадогӀуш хилла дуккха а халкъаш а, культураш а, ницкъ болу административан аппарат лелош хилла. Импери провинцешка йекъалора, царна урхалла деш бара сатрапаш — паччахьан вице-паччахьаш. Сатрапин системо тешалла дора территорешна тӀехь урхалла дар а, налогаш гулйар а. Цул совнаха, Ахеменидийн империн нуьцкъала эскар хилла, цуьнан таро хилла керла латтанаш схьадаха а, халкъаш куьйга кӀел даха а.

Ахеменидийн империн уггаре а мехала билгалонех цхьаъ йара меттигера культурин а, динан а ламасташца толеранталла хилар. Ахеменидийн низамаша, «паччахьийн паччахьна» тешаме хилар тӀедожош делахь а, ницкъ ца бора муьтӀахь долчу къаьмнашна персойн культура а, [[Зороастризм|дин а]] тӀеэца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=[[Олмстед, Альберт|A. T. Olmstead]]|isbn=0-226-62777-2}}&lt;/ref&gt;.

== Пачхьалкхан историх лаьцна хьостанаш ==

=== Археологин хьостанаш ===
Вавилонан хьостанаша (Киран манифест, Вавилон йожаран хроника) дуьйцу [[Сийлахь-воккха Кир II|Киран II-гӀачун]] паччахьаллин хиламаш. Уггаре а шира йуьхьанцара хьостанаш лоруш ду Пасаргадена уллехь Киран йозанаш. Уггаре а онда а, мехала а ду Дарий паччахьан йоза — Бехистун йоза . Кхин а йозанаш ду Персеполисехь, Сусехь, Ван Ӏамна уллехь, Мисарахь Суэцна уллехь, Накъш-э Рустамехь Дарий I-чун тӀулган каш тӀехь. Аппаратан кепехь, ахеменидийн йозанаш йаздина хилла кхаа маттахь: шира персойн , эламийн, вавилонан. Эзарнаш поппаран тептарш долу архив карийна 1933—34 шерашкахь Персеполисехь . Архивехь карийна дукхах долу документаш эламийн маттахь ду, амма арамейн маттахь а тексташ йу, иза хӀинцале а ахеменидийн заманахь дуьненайукъара мотт хилла. Мисарахь ахеменидийн тӀеман колонех лаьцна дуьйцуш долу самукъане документаш ду элан папирусаш.

=== Йозанан хьостанаш ===
Вайн эран исс бӀешо чекхдаллалц. д. Ахеменидийн империн истори йовзар, дерриге а бохург санна, желтойн а, библин а хьостанашна тӀехь лаьтташ хилла. Исторех а, историографих а лаьцна Малхбузера ойланаш грекашна декхарийлахь ду вай. Персойн империно лаьтташ йолу тӀеӀаткъам бина цу заманан хроника йазйинчу хьалхарчу грекин историкашна, цаьргахула римхойн заманахь а, цул тӀаьхьа а церан тӀаьхьенашна. [[Геродот|Геродота]] а, Ксенофонта а кхуллу дукхаха долу дийцаран яд ахеменидийнперсойн историн, дика йа вон (хӀора а леладо жимма). Грекийн хьостанаш агӀоналла хилар бахьана долуш, вайна империн хаарша, нийса доцуш чӀагӀдо цуьнан малхбузера а, къилбаседа-малхбузера а дакъош: малхбузера Анатоли (къаьсттина бердаш, и.дӀ.кх.а., желтойн Иони) а, Эгейн дуьне а. Къилбаседа-Малхбузе ХӀинди а, Йуккъера Ази а хилла империн уггаре а мехала провинцеш, иза къеггина гойту хьостанашкахь цхьа могӀа хьажорша, амма кӀезиг хаамаш бу оцу регионийн персойн урхаллех лаьцна. Цу кепара, оцу меттигашкара хаамаш алсам дӀасабаржийна а, спекулятивни а бу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Жайна|автор=Matt Waters|isbn=9781107652729}}&lt;/ref&gt;.

=== Ӏебархойн Библи ===
Ӏебархойн Библин масех тептар тӀехь мехала хаамаш бу персойн урхаллех а, цуьнан Левантехь хиллачу проблемех а лаьцна. Муьлххачу а хьостанехь санна, хӀораннан а аудитори а, Ӏалашо а тидаме эцар мехала ду. Дукха персойн паччахьаш дика гойту оцу произведенешкахь, хӀунда аьлча гӀуллакх дӀахьо жуьгтийн исторехь ШолгӀачу Делан цӀийнан муьрехь, Бавел йийсарехь хиллачул тӀаьхьарчу муьрехь, цу хенахь [[Сийлахь-воккха Кир II|Кира]] Бавел схьайаккхаро бакъо йелира дуккха а жуьгтийн махкахбаьхначу нехан йухаберза а, Ярушалайм а, Яхвейн Делан цӀа а йухаметтахӀотто&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Персойн схьабалар ==
[[ГӀажарий|Персаш]] – [[Кавказ|Кавказехула]] йа Йуккъерачу Азехула Иране даьхкинчу [[Иранхойн къаьмнаш|персойн мотт буьйцучу]] ваьррех цхьаъ ду вайн эрал хьалха XV бӀешо гергахь. д. Вайн эрал хьалха IX бӀешо чекхдолуш . персойн тайпанийн тоба лаьтташ хилла Эламан дозанехь, цул тӀаьхьа шуьйра дӀатарбелла Керманехь а, Фарсехь а.

Персой дуьххьара хьахош бу IX бӀешарахь хиллачу ассирин йозанашкахь. Б.Ц. д. Леррина, цу муьрехь, ламанхойн персойн ваьрраш, къилбаседехьара къилбехьа дӀадахана, Загроссан лаьмнин кӀошта охьа а доьссина. дӀатарбелла, Сусан къилба-малхбалехьа, Аншан кӀоштана гергахь, шен цӀе «Парсумаш» шен схьайаьккхинчу нехан цӀарах схьаэцначу махкахь. Хетарехь, хӀинцале а цу хенахь персоша тайпанийн цхьаьнакхетаралла кхоьллина, цуьнан коьртехь хилла, ахеменидийн тайпанах болу хьалханчаш&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Дандамаев М. А.}}&lt;/ref&gt;.

== Административан декъадалар ==
Ахеменидийн куьйга кӀел йолчу Персойн империно дӀалоцуш йара кхузаманан [[Желтойчоь|Желтойчуьра]] а, [[Ливи|Либера]] а [[ХӀиндойчоь|ХӀиндин]] латтанаш . Империн бахархойн дукхалла 25 тӀера, хетарехь, 50 млн стаге кхаччалц йара, иза догӀура V—IV бӀешерашкахь дуьненан ах бахархойн терахьца. Б.Ц. д.

521 шарахь . Б.Ц. д. пачхьалкх екъаелира 20 тӀеман-административан кӀошташка — сатрапишка ({{Lang-peo|'''xšaθra'''}}), цуьнан коьртехь лаьтташ хилла паччахьо хӀиттийна хьаькамаш — сатрапаш ({{Lang-peo|𐎧𐏁𐎰𐎼𐎱𐎠𐎺𐎠}}''',''' '''xšaθrapāvan'''.

Персоша схьайаьхна пачхьалкхаш ( Миди, Лидия, Керла Вавилонан пачхьалкх, [[Шира Мисар|Мисар]], Бактрия ) хилла коьрта сатрапийн статус йолуш. Церан стабилан чоьхьарчу декъашна кхаьчна кегийра сатрапийн статус. Цхьайолу сатрапеш, масала, сакаш, цхьайолу хӀиндин сатрапеш, Нуби, Фракия, Колхида, империн провинцеш лоруш хилла, цкъа а баккъалла а персоша урхалла деш ца хилла, дуьненан пачхьалкх хила дагахь хиларан декларацеш гойтуш хилла.

Сатрапийн тептар (шарахь луш йолу йал дӀайаларан барамца) гайтина лахахь долчу таблицехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|title=«Krezov Život» (''Life of Crassus''), Sveučilište u Chicagu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410020040/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|archive-date=2020-04-10|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|title=Darel Engen: «Gospodarstvo antičke Grčke» (''The Economy of Ancient Greece''), EH.Net Encyclopedia, 2004.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|archive-date=2006-05-02|access-date=2013-12-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|title=Darije Veliki: popis satrapija s odgovarajućim porezima (Livius.org, Jona Lendering)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106081024/http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|archive-date=2010-01-06|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|title=Talent (unitconversion.org)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516035423/http://unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|archive-date=2011-05-16|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Illustrerad_Verldshistoria_band_I_Ill_058.jpg|мини| Кир II-гӀа Сийлахь-Веза. ''Барельеф тӀера сурт хӀоттор'']]
[[Файл:Cyrus_made_me,_I_stand_to_testify!.jpg|мини| Кир II-гӀачун бӀогӀам. ''Пасаргадае.'' (''&quot;Кир гӀаттийра со. Со лаьтта тоьшалла дан...&quot;'')]]

== Ахеменидийн импери шорйалар а, йожар а ==
[[Файл:Achaemenid_Empire.gif|мини| Ахеменидийн империн латтанаш тӀехь хилла хийцамаш (вайн эрал 550—323 шш)]]

* 550 до н. э. — захват Мидии.
* Около 549 до н. э. — персами была завоёвана вся территория Элама&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;{{Жайна|автор=}}&lt;/ref&gt;.
* В 549 — 548 до н. э. — персам подчинились Парфия, Гиркания, и, вероятно, Армения, ранее входившие в состав Мидии&lt;ref name=&quot;История Востока&quot; /&gt;.
* 547 до н. э. — лидийские войска, под предводительством Крёза, были разбиты [[Сийлахь-воккха Кир II|Киром]]. Столица Лидии — Сарды, располагавшаяся на труднодоступной территории, пала. Лидия, Ликия и Иония становятся отдельными провинциями&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot; /&gt;.
* 545—540 до н. э. — персы заняли Сейстан (Систан) и Белуджистан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Жан-Поль Ру}}&lt;/ref&gt;.
* 539 до н. э. — вблизи города Описа, на реке Тигр, вавилонские войска под командованием сына царя Вавилонии Набонида, Бел-шар-уцура были разбиты персами. Вавилонское царство формально было сохранено, а Вавилон стал одной из резиденций персидского царя. Кир II принимает титул «царь Вавилона, царь стран». Первым персидским наместником Вавилона становится его сын Камбиз II&lt;ref name=&quot;История Ирана1&quot; /&gt;.
* 525 до н. э. — около египетского города Пелусий произошла крупная битва между персидскими и египетскими войсками. В результате этой битвы египтяне были разбиты. Командиром египетского флота персам был сдан город Саис и флот Египта. Камбиз II был официально признан царём Египта и принял титул «царь Египта, царь стран»&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Бадак, Александр Николаевич|Бадак А. Н.]]}}&lt;/ref&gt;.
* 484 и 482 до н. э. — восстания против персидской власти в Вавилоне. Царём Вавилона провозглашён Шамаш-эрибу, однако вскоре восстание подавлено персидской армией. Вылитая из 12 талантов чистого золота статуя идола Бэла-Мардука вывозится персами из Вавилона и переплавляется. Ликвидируют автономию Вавилонии и вавилонское гражданство. Вавилон становится частью Ассирийской сатрапии, а Иудея и Сирия, являвшиеся зависимыми территориями, образуют ещё одну сатрапию&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot;&gt;{{Жайна|автор=Куликан Уильям}}&lt;/ref&gt;.
* 480 до н. э. — вторжение в Грецию армий Ксеркса, Эта кампания известна, прежде всего, битвами у Фермопил, Саламина и Платеи, показавших превосходство греческого военного искусства и героизм воинов Эллады.
* 404 до н. э. — отделение Египта от Персидской империи и восстановление [[Лаамалла|независимости]] с коренными фараонами XXIX династии (404—343 до н. э.).
* 401—400 до н. э. — династическая борьба в Персидской империи между царём Артаксерксом II Мнемоном и претендентом на персидский трон — братом Артаксеркса, воспитанным в греческих традициях Киром Младшим, располагавшим греческими наёмниками во главе с Клеархом. Поражение Кира Младшего в битве при Кунаксе ещё сильнее углубили кризис.
* В 334 до н. э. македонский царь [[Македонийн Искандар|Александр Македонский]] вторгся в пределы государства Ахеменидов. Царь Дарий III стал терпеть поражения.
* В 331 до н. э. произошла решающая битва при Гавгамелах, после которой Персидская держава прекратила своё существование. Страны и народы бывшей империи покорились Александру Македонскому.

== Ахеменидийн эскар ==
Кир II-гӀачо кхоьллинчу эскаро доккха дакъа лоцу Ахеменидийн импери кхоллайаларехь а, иза хиларехь а. Пачхьалкх екъаелира тӀеман топархишка . Эскар кхоьллина дошлойн эскарех (асабара) а, гӀашлойн эскарех (пасти) а&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot; /&gt;. ТӀеман ворданаш лелайора лерринчу ницкъийн кегий дакъош санна. Эскаран ядро лаьттара «лийр боцучу» отрядах а, паччахьан говран гӀаролех а. Паччахьан персональни гӀарол лаьтташ хилла эзар «лийр боцучу нахах». «Лийрбоцурш» схьабевлла лору, Дарий I-чура паччахьан Ӏарш къийсам латточу хенахь, цунна гӀортор еш хиллачу персойн эскаршкара. Дешдакъойн системехь йина эскаран дакъош декъалора дошлойн а, турсан а, стрелокийн а&lt;ref name=&quot;Наследие Ирана&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Фрай, Ричард Нельсон|Фрай Р.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ахеменидийн культура ==
Ахеменидийн империн инзаре йоккха хилар бахьана долуш, цу латтанийн культура гетерогенан хилла. Персойн элитано [[зороастризм]] дӀакхайкхош хилла, цӀарна Ӏибадат деш хилла. Амма шен маьӀна лардина шира Маьлхан культ (Митра сийдар) а. Геродота хаам бо, персойн гӀиллакх ца хилла деланашна хӀолламашна Ӏибадат даран а, дуккха а кхерчаш баран а. Магийначу нахана тӀехь хилла Ӏадаташ кхочушдар. Динан толеранталла гойтуш хилла, схьадаьхначу къаьмнийн динашца йоьзна. Бавелан йийсар дӀадерзор персаша хилла . Персойн аристократино эламашкара схьаэцна монументан дӀабоьхкина ламаст (мавзолей — карийн сатрапан Мавзолан цӀарах), иза дӀадолало вавилонан зиггураташкара. Архитектуран декорацех ахеменидашна гӀоле хетара барельефаш а, бӀогӀамаш а (ападана).

Цхьа а официалан мотт бацара (Бехистун йоза). Шира персойн мотт (клинописца йазбина) боцург, шуьйра даьржина хилла [[Ӏарамийн абат|финикийн йозанан]] бух тӀехь [[Арамийн мотт|арамейн мотт]] а&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|title=Культура и религия в державе Ахеменидов|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428204148/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|archive-date=2016-04-28|access-date=2016-05-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Персин ахеменидийн паччахьаш ==
Ахеменидийн династи схьаяьлла Пасаргаде тайпанах. Шайн генеалогехь, Ксеркс I-чо хьалха хиллачу персойн паччахьаша хьахийна, шаьш «ахеменидийн» тайпанах хилар, «парса» тайпанах хилар, схьадовларца «арий» хилар&lt;ref name=&quot;Очерк истории древнего Ирана&quot; /&gt;. Паччахьийн цӀе — ''Сийлахь-Воккха паччахь, паччахьийн паччахь, Персойн паччахь, пачхьалкхийн паччахь'' .

Оьрсийн историн ламастехь Ӏадатехь ду, ахеменидийн паччахьаш хьахош, церан цӀерийн желтойн варианташца. И йукъара тӀеэцна эллинизацин кепаш йоцург, цу тептарехь йуьхьанцара персойн цӀераш а йу.

* Ахемен — Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—675 до н. э.
* Теисп — Чишпиш (Čišpiš) 675—640 до н. э.
* Ариарамна — Ариарамна (Ariyāramna) 640 до н. э. — ?
* Кир I — Куруш I (Kuruš I) 640—580 до н. э.
* Камбиз I — Камбуджия I (Kambūjiya I) 580—559 до н. э.
* [[Сийлахь-воккха Кир II|Кир II Великий]] — Куруш II (Kuruš II) 559—530 до н. э., основатель Персидской империи, убит массагетами в бою
* Камбиз II — Камбуджия II (Kambūjiya II) 530—522 до н. э., покончил жизнь самоубийством
* Дарий I — Дараявахуш I (Dārayavahuš I) 522—486 до н. э.
* Ксеркс I — Хшаяршан I (Xšayāršā I) 486—465 до н. э.
* Артаксеркс I — Артахшатра I (Artaxšaçā I) 465—424 до н. э.
* Ксеркс II — Хшаяршан II (Xšayāršā II) 424 до н. э.
* Согдиан — Согдъяна (Sogdyāna) 424— 423 до н. э.(6 месяцев)
* Дарий II — Дараявахуш II (Dārayavahuš II) 423—404 до н. э.
* Артаксеркс II — Артахшатра II (Artaxšaçā II) 404—359 до н. э.
* Артаксеркс III — Артахшатра III (Artaxšaçā III) 359—338 до н. э.
* Артаксеркс IV — Артахшатра IV (Artaxšaçā IV) 338—336 до н. э.
* Дарий III — Дараявахуш III (Dārayavahuš III) 336—330 до н. э., убит Бессом, занявшим его место
* Артаксеркс V Бесс — Артахшатра V (Artaxšaçā V) 330—329 до н. э., распят.

Вайн эрал хьалхара 329 шо хьалха дуьйна, Персойн импери дӀайаьлла, иза схьаяьккхина [[Македонийн Искандар|Александр III-гӀачо (македонхочо)]] .

== Персин сатрапаш а, хьаькамаш а ==

* Багоас, Артаксеркс III а, IV а заманахь пачхьалкхан ӀиндагӀан урхалча .
* Мазей, Киликин а, Вавилонан а сатрап 360—328 шерашкахь вайн эрал хьалха. Б.Ц. д.

== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:CyrustheGreatTomb_22057.jpg|альт=Гробница Кира. Пасаргады| Киран каш . ''Пасаргадае''
Файл:Persepolis_06.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Persepolis_24.11.2009_11-46-39.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Darius-Vase.jpg|альт=Изображение Дария I на греческой вазе| Желтойн ваза тӀехь Дарий I-ра сурт хӀоттор
Файл:Shekel_Darius_I_firing_CdM.jpg|альт=Изображение на монете Дария I, стреляющего из лука| Дарий I-чун ахчанна тӀехь луьста герз детташ долу сурт
Файл:Persian_coin_-_Achaemenid_era_--_at_Aydin_Archaeology_Museum.jpg|альт=Персидская монета (эпоха Ахеменидов) в Археологическом музее Айдына в Турции| Туркойчохь Айдинан археологин музейхь персойн ахча (Ахеменидийн заманахь)
Файл:Persepolis_5.JPG|альт=Барельеф «Бессмертных»| &quot;Лийр боцучеран&quot; барельеф.
Файл:Relief_of_Xerxes_at_Doorway_of_his_Palace,_Persepolis,_Iran.jpg|альт=Ксеркс I у ворот своего дворца. Барельеф| Ксаркс I шен паччахьан цӀийнан кевнашна хьалха. Барельеф
Файл:Trilingual_inscription_of_Xerxes,_Van,_1973.JPG|альт=Надпись Ксеркса I на трёх языках| Ксеркс I-чун кхаа маттахь йаздина йоза
&lt;/gallery&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

* Кембриджера шира истори . Т. IV: Перси а, Греци а, Малхбузера Дуьненаюкъара хӀорд а б. 525—479 ш.оь. Б.Ц. д. Ред. Ж. Бордман а, кхин а. Пер. нохчийн маттара; А. ЧУ. Зайкова. М. : Ладомир, 2011 шо. 1112 агӀо. — [[Special:BookSources/9785862184969|ISBN 978-5-86218-496-999 .]]
* 
* 
* 
* ''Дандамаев М.'' ''А.'' '', Луконин В. 1999 шо.'' ''ГӀ.'' Ширачу ГӀажарийчоьнан культура а, экономика а. - М. : Ӏилма, Малхбален литературин коьрта редакци, 1980 шо. — 416 агӀо ю.
* ''Фрай Р.'' ''Н.'' ГӀажарийчоьнан ирс. — 2-гӀа зорба. - М. : Малхбален литература, 2002 шо. — 464 агӀо ю. : цомгуш. — ( Малхбален къаьмнийн культура ). — ISBN 5-02-018306-7 .

== Ссылкаш ==
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Родственные_проекты/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Гергара проекташ}}

* [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history ГӀажарийн истори] (ингл.)
* [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Ахеменидаш] ''Livius.org'' сайта тӀехь
* [http://persepolistablets.blogspot.com/ Персеполис чӀагӀъяран архиван проект] (ингл.)
[[Категори:Узбекистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркменистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Таджикистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ГӀиргӀазойн исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Африкин импереш]]
[[Категори:Европин импереш]]
[[Категори:Азин импереш]]
[[Категори:Ширачу дуьненан историн пачхьалкхаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>2lh4nu4uh8rs95caqgi5lr9uvpu26s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545223</id>
      <parentid>26545222</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ссылкаш */</comment>
      <origin>26545223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30234" sha1="m88bquirmljj2dv6558oc65myqg95ud" xml:space="preserve">
{{Историн пачхьалкх|статус=[[Империя]]|карта=Achaemenid Empire ru.svg|p1=Мидия|flag_p1=Median Empire.svg|p2=Нововавилонское царство|flag_p2=Shamash-sun-symbol_(3_rays).svg|p3=Лидия|flag_p3=Lydia map ru.svg|p4=|flag_p4=|s1=Македонская империя|flag_s1=Vergina Sun - Golden Larnax.png|s2=|flag_s2=|s3=|flag_s3=|s4=|flag_s4=|девиз=}}'''Ахеменидийн импери''' ( '''Хьалхара Персойн импери''', '''Миди-Перси''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|title=Опарин А.А. Всемирная история и пророчества Библии|website=nauka.bible.com.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421154700/http://www.nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|archive-date=2022-04-21|access-date=2021-10-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ; {{Lang-peo|𐎧𐏁𐏂}} / Xšāça / Хша́сса — «Импери»   ) — Ширачу Гергарчу Малхбалехь уггаре а яккхийчех а, йеххачу хенахь лаьттина а [[Импери|имперех]] цхьаъ, иза хилла вайн эрал хьалха 550—330 шерашкахь, ткъа дӀалоцура [[Гергара Малхбале|Гергарчу Малхбален]] пачхьалкхийн доккха дакъа, шайна йукъахь кхузаманан [[Иран|Иранан]], [[Ӏиракъ|Иракъан]], [[Мисар|Мисаран]], [[Сири|Шеман]], [[Туркойчоь|Туркойчоьнан]] а, кхин а регионийн территореш а йолуш. Ахеменидийн пачхьалкхан истори йолало [[Сийлахь-воккха Кир II|Сийлахь-Воккхачу Кир II-гӀачун]] схьалацаршца, шен лакхене кхачало Дарий I- чуьра а, Ксеркс I- чура а волуш.

Ахеменидийн импери гӀарайаьлла хилла шен вовшахтохарца а, централизацица а. Цунна йукъадогӀуш хилла дуккха а халкъаш а, культураш а, ницкъ болу административан аппарат лелош хилла. Импери провинцешка йекъалора, царна урхалла деш бара сатрапаш — паччахьан вице-паччахьаш. Сатрапин системо тешалла дора территорешна тӀехь урхалла дар а, налогаш гулйар а. Цул совнаха, Ахеменидийн империн нуьцкъала эскар хилла, цуьнан таро хилла керла латтанаш схьадаха а, халкъаш куьйга кӀел даха а.

Ахеменидийн империн уггаре а мехала билгалонех цхьаъ йара меттигера культурин а, динан а ламасташца толеранталла хилар. Ахеменидийн низамаша, «паччахьийн паччахьна» тешаме хилар тӀедожош делахь а, ницкъ ца бора муьтӀахь долчу къаьмнашна персойн культура а, [[Зороастризм|дин а]] тӀеэца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=[[Олмстед, Альберт|A. T. Olmstead]]|isbn=0-226-62777-2}}&lt;/ref&gt;.

== Пачхьалкхан историх лаьцна хьостанаш ==

=== Археологин хьостанаш ===
Вавилонан хьостанаша (Киран манифест, Вавилон йожаран хроника) дуьйцу [[Сийлахь-воккха Кир II|Киран II-гӀачун]] паччахьаллин хиламаш. Уггаре а шира йуьхьанцара хьостанаш лоруш ду Пасаргадена уллехь Киран йозанаш. Уггаре а онда а, мехала а ду Дарий паччахьан йоза — Бехистун йоза . Кхин а йозанаш ду Персеполисехь, Сусехь, Ван Ӏамна уллехь, Мисарахь Суэцна уллехь, Накъш-э Рустамехь Дарий I-чун тӀулган каш тӀехь. Аппаратан кепехь, ахеменидийн йозанаш йаздина хилла кхаа маттахь: шира персойн , эламийн, вавилонан. Эзарнаш поппаран тептарш долу архив карийна 1933—34 шерашкахь Персеполисехь . Архивехь карийна дукхах долу документаш эламийн маттахь ду, амма арамейн маттахь а тексташ йу, иза хӀинцале а ахеменидийн заманахь дуьненайукъара мотт хилла. Мисарахь ахеменидийн тӀеман колонех лаьцна дуьйцуш долу самукъане документаш ду элан папирусаш.

=== Йозанан хьостанаш ===
Вайн эран исс бӀешо чекхдаллалц. д. Ахеменидийн империн истори йовзар, дерриге а бохург санна, желтойн а, библин а хьостанашна тӀехь лаьтташ хилла. Исторех а, историографих а лаьцна Малхбузера ойланаш грекашна декхарийлахь ду вай. Персойн империно лаьтташ йолу тӀеӀаткъам бина цу заманан хроника йазйинчу хьалхарчу грекин историкашна, цаьргахула римхойн заманахь а, цул тӀаьхьа а церан тӀаьхьенашна. [[Геродот|Геродота]] а, Ксенофонта а кхуллу дукхаха долу дийцаран яд ахеменидийнперсойн историн, дика йа вон (хӀора а леладо жимма). Грекийн хьостанаш агӀоналла хилар бахьана долуш, вайна империн хаарша, нийса доцуш чӀагӀдо цуьнан малхбузера а, къилбаседа-малхбузера а дакъош: малхбузера Анатоли (къаьсттина бердаш, и.дӀ.кх.а., желтойн Иони) а, Эгейн дуьне а. Къилбаседа-Малхбузе ХӀинди а, Йуккъера Ази а хилла империн уггаре а мехала провинцеш, иза къеггина гойту хьостанашкахь цхьа могӀа хьажорша, амма кӀезиг хаамаш бу оцу регионийн персойн урхаллех лаьцна. Цу кепара, оцу меттигашкара хаамаш алсам дӀасабаржийна а, спекулятивни а бу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Жайна|автор=Matt Waters|isbn=9781107652729}}&lt;/ref&gt;.

=== Ӏебархойн Библи ===
Ӏебархойн Библин масех тептар тӀехь мехала хаамаш бу персойн урхаллех а, цуьнан Левантехь хиллачу проблемех а лаьцна. Муьлххачу а хьостанехь санна, хӀораннан а аудитори а, Ӏалашо а тидаме эцар мехала ду. Дукха персойн паччахьаш дика гойту оцу произведенешкахь, хӀунда аьлча гӀуллакх дӀахьо жуьгтийн исторехь ШолгӀачу Делан цӀийнан муьрехь, Бавел йийсарехь хиллачул тӀаьхьарчу муьрехь, цу хенахь [[Сийлахь-воккха Кир II|Кира]] Бавел схьайаккхаро бакъо йелира дуккха а жуьгтийн махкахбаьхначу нехан йухаберза а, Ярушалайм а, Яхвейн Делан цӀа а йухаметтахӀотто&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Персойн схьабалар ==
[[ГӀажарий|Персаш]] – [[Кавказ|Кавказехула]] йа Йуккъерачу Азехула Иране даьхкинчу [[Иранхойн къаьмнаш|персойн мотт буьйцучу]] ваьррех цхьаъ ду вайн эрал хьалха XV бӀешо гергахь. д. Вайн эрал хьалха IX бӀешо чекхдолуш . персойн тайпанийн тоба лаьтташ хилла Эламан дозанехь, цул тӀаьхьа шуьйра дӀатарбелла Керманехь а, Фарсехь а.

Персой дуьххьара хьахош бу IX бӀешарахь хиллачу ассирин йозанашкахь. Б.Ц. д. Леррина, цу муьрехь, ламанхойн персойн ваьрраш, къилбаседехьара къилбехьа дӀадахана, Загроссан лаьмнин кӀошта охьа а доьссина. дӀатарбелла, Сусан къилба-малхбалехьа, Аншан кӀоштана гергахь, шен цӀе «Парсумаш» шен схьайаьккхинчу нехан цӀарах схьаэцначу махкахь. Хетарехь, хӀинцале а цу хенахь персоша тайпанийн цхьаьнакхетаралла кхоьллина, цуьнан коьртехь хилла, ахеменидийн тайпанах болу хьалханчаш&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Дандамаев М. А.}}&lt;/ref&gt;.

== Административан декъадалар ==
Ахеменидийн куьйга кӀел йолчу Персойн империно дӀалоцуш йара кхузаманан [[Желтойчоь|Желтойчуьра]] а, [[Ливи|Либера]] а [[ХӀиндойчоь|ХӀиндин]] латтанаш . Империн бахархойн дукхалла 25 тӀера, хетарехь, 50 млн стаге кхаччалц йара, иза догӀура V—IV бӀешерашкахь дуьненан ах бахархойн терахьца. Б.Ц. д.

521 шарахь . Б.Ц. д. пачхьалкх екъаелира 20 тӀеман-административан кӀошташка — сатрапишка ({{Lang-peo|'''xšaθra'''}}), цуьнан коьртехь лаьтташ хилла паччахьо хӀиттийна хьаькамаш — сатрапаш ({{Lang-peo|𐎧𐏁𐎰𐎼𐎱𐎠𐎺𐎠}}''',''' '''xšaθrapāvan'''.

Персоша схьайаьхна пачхьалкхаш ( Миди, Лидия, Керла Вавилонан пачхьалкх, [[Шира Мисар|Мисар]], Бактрия ) хилла коьрта сатрапийн статус йолуш. Церан стабилан чоьхьарчу декъашна кхаьчна кегийра сатрапийн статус. Цхьайолу сатрапеш, масала, сакаш, цхьайолу хӀиндин сатрапеш, Нуби, Фракия, Колхида, империн провинцеш лоруш хилла, цкъа а баккъалла а персоша урхалла деш ца хилла, дуьненан пачхьалкх хила дагахь хиларан декларацеш гойтуш хилла.

Сатрапийн тептар (шарахь луш йолу йал дӀайаларан барамца) гайтина лахахь долчу таблицехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|title=«Krezov Život» (''Life of Crassus''), Sveučilište u Chicagu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410020040/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|archive-date=2020-04-10|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|title=Darel Engen: «Gospodarstvo antičke Grčke» (''The Economy of Ancient Greece''), EH.Net Encyclopedia, 2004.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|archive-date=2006-05-02|access-date=2013-12-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|title=Darije Veliki: popis satrapija s odgovarajućim porezima (Livius.org, Jona Lendering)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106081024/http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|archive-date=2010-01-06|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|title=Talent (unitconversion.org)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516035423/http://unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|archive-date=2011-05-16|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Illustrerad_Verldshistoria_band_I_Ill_058.jpg|мини| Кир II-гӀа Сийлахь-Веза. ''Барельеф тӀера сурт хӀоттор'']]
[[Файл:Cyrus_made_me,_I_stand_to_testify!.jpg|мини| Кир II-гӀачун бӀогӀам. ''Пасаргадае.'' (''&quot;Кир гӀаттийра со. Со лаьтта тоьшалла дан...&quot;'')]]

== Ахеменидийн импери шорйалар а, йожар а ==
[[Файл:Achaemenid_Empire.gif|мини| Ахеменидийн империн латтанаш тӀехь хилла хийцамаш (вайн эрал 550—323 шш)]]

* 550 до н. э. — захват Мидии.
* Около 549 до н. э. — персами была завоёвана вся территория Элама&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;{{Жайна|автор=}}&lt;/ref&gt;.
* В 549 — 548 до н. э. — персам подчинились Парфия, Гиркания, и, вероятно, Армения, ранее входившие в состав Мидии&lt;ref name=&quot;История Востока&quot; /&gt;.
* 547 до н. э. — лидийские войска, под предводительством Крёза, были разбиты [[Сийлахь-воккха Кир II|Киром]]. Столица Лидии — Сарды, располагавшаяся на труднодоступной территории, пала. Лидия, Ликия и Иония становятся отдельными провинциями&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot; /&gt;.
* 545—540 до н. э. — персы заняли Сейстан (Систан) и Белуджистан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Жан-Поль Ру}}&lt;/ref&gt;.
* 539 до н. э. — вблизи города Описа, на реке Тигр, вавилонские войска под командованием сына царя Вавилонии Набонида, Бел-шар-уцура были разбиты персами. Вавилонское царство формально было сохранено, а Вавилон стал одной из резиденций персидского царя. Кир II принимает титул «царь Вавилона, царь стран». Первым персидским наместником Вавилона становится его сын Камбиз II&lt;ref name=&quot;История Ирана1&quot; /&gt;.
* 525 до н. э. — около египетского города Пелусий произошла крупная битва между персидскими и египетскими войсками. В результате этой битвы египтяне были разбиты. Командиром египетского флота персам был сдан город Саис и флот Египта. Камбиз II был официально признан царём Египта и принял титул «царь Египта, царь стран»&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Бадак, Александр Николаевич|Бадак А. Н.]]}}&lt;/ref&gt;.
* 484 и 482 до н. э. — восстания против персидской власти в Вавилоне. Царём Вавилона провозглашён Шамаш-эрибу, однако вскоре восстание подавлено персидской армией. Вылитая из 12 талантов чистого золота статуя идола Бэла-Мардука вывозится персами из Вавилона и переплавляется. Ликвидируют автономию Вавилонии и вавилонское гражданство. Вавилон становится частью Ассирийской сатрапии, а Иудея и Сирия, являвшиеся зависимыми территориями, образуют ещё одну сатрапию&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot;&gt;{{Жайна|автор=Куликан Уильям}}&lt;/ref&gt;.
* 480 до н. э. — вторжение в Грецию армий Ксеркса, Эта кампания известна, прежде всего, битвами у Фермопил, Саламина и Платеи, показавших превосходство греческого военного искусства и героизм воинов Эллады.
* 404 до н. э. — отделение Египта от Персидской империи и восстановление [[Лаамалла|независимости]] с коренными фараонами XXIX династии (404—343 до н. э.).
* 401—400 до н. э. — династическая борьба в Персидской империи между царём Артаксерксом II Мнемоном и претендентом на персидский трон — братом Артаксеркса, воспитанным в греческих традициях Киром Младшим, располагавшим греческими наёмниками во главе с Клеархом. Поражение Кира Младшего в битве при Кунаксе ещё сильнее углубили кризис.
* В 334 до н. э. македонский царь [[Македонийн Искандар|Александр Македонский]] вторгся в пределы государства Ахеменидов. Царь Дарий III стал терпеть поражения.
* В 331 до н. э. произошла решающая битва при Гавгамелах, после которой Персидская держава прекратила своё существование. Страны и народы бывшей империи покорились Александру Македонскому.

== Ахеменидийн эскар ==
Кир II-гӀачо кхоьллинчу эскаро доккха дакъа лоцу Ахеменидийн импери кхоллайаларехь а, иза хиларехь а. Пачхьалкх екъаелира тӀеман топархишка . Эскар кхоьллина дошлойн эскарех (асабара) а, гӀашлойн эскарех (пасти) а&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot; /&gt;. ТӀеман ворданаш лелайора лерринчу ницкъийн кегий дакъош санна. Эскаран ядро лаьттара «лийр боцучу» отрядах а, паччахьан говран гӀаролех а. Паччахьан персональни гӀарол лаьтташ хилла эзар «лийр боцучу нахах». «Лийрбоцурш» схьабевлла лору, Дарий I-чура паччахьан Ӏарш къийсам латточу хенахь, цунна гӀортор еш хиллачу персойн эскаршкара. Дешдакъойн системехь йина эскаран дакъош декъалора дошлойн а, турсан а, стрелокийн а&lt;ref name=&quot;Наследие Ирана&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Фрай, Ричард Нельсон|Фрай Р.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ахеменидийн культура ==
Ахеменидийн империн инзаре йоккха хилар бахьана долуш, цу латтанийн культура гетерогенан хилла. Персойн элитано [[зороастризм]] дӀакхайкхош хилла, цӀарна Ӏибадат деш хилла. Амма шен маьӀна лардина шира Маьлхан культ (Митра сийдар) а. Геродота хаам бо, персойн гӀиллакх ца хилла деланашна хӀолламашна Ӏибадат даран а, дуккха а кхерчаш баран а. Магийначу нахана тӀехь хилла Ӏадаташ кхочушдар. Динан толеранталла гойтуш хилла, схьадаьхначу къаьмнийн динашца йоьзна. Бавелан йийсар дӀадерзор персаша хилла . Персойн аристократино эламашкара схьаэцна монументан дӀабоьхкина ламаст (мавзолей — карийн сатрапан Мавзолан цӀарах), иза дӀадолало вавилонан зиггураташкара. Архитектуран декорацех ахеменидашна гӀоле хетара барельефаш а, бӀогӀамаш а (ападана).

Цхьа а официалан мотт бацара (Бехистун йоза). Шира персойн мотт (клинописца йазбина) боцург, шуьйра даьржина хилла [[Ӏарамийн абат|финикийн йозанан]] бух тӀехь [[Арамийн мотт|арамейн мотт]] а&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|title=Культура и религия в державе Ахеменидов|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428204148/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|archive-date=2016-04-28|access-date=2016-05-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Персин ахеменидийн паччахьаш ==
Ахеменидийн династи схьаяьлла Пасаргаде тайпанах. Шайн генеалогехь, Ксеркс I-чо хьалха хиллачу персойн паччахьаша хьахийна, шаьш «ахеменидийн» тайпанах хилар, «парса» тайпанах хилар, схьадовларца «арий» хилар&lt;ref name=&quot;Очерк истории древнего Ирана&quot; /&gt;. Паччахьийн цӀе — ''Сийлахь-Воккха паччахь, паччахьийн паччахь, Персойн паччахь, пачхьалкхийн паччахь'' .

Оьрсийн историн ламастехь Ӏадатехь ду, ахеменидийн паччахьаш хьахош, церан цӀерийн желтойн варианташца. И йукъара тӀеэцна эллинизацин кепаш йоцург, цу тептарехь йуьхьанцара персойн цӀераш а йу.

* Ахемен — Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—675 до н. э.
* Теисп — Чишпиш (Čišpiš) 675—640 до н. э.
* Ариарамна — Ариарамна (Ariyāramna) 640 до н. э. — ?
* Кир I — Куруш I (Kuruš I) 640—580 до н. э.
* Камбиз I — Камбуджия I (Kambūjiya I) 580—559 до н. э.
* [[Сийлахь-воккха Кир II|Кир II Великий]] — Куруш II (Kuruš II) 559—530 до н. э., основатель Персидской империи, убит массагетами в бою
* Камбиз II — Камбуджия II (Kambūjiya II) 530—522 до н. э., покончил жизнь самоубийством
* Дарий I — Дараявахуш I (Dārayavahuš I) 522—486 до н. э.
* Ксеркс I — Хшаяршан I (Xšayāršā I) 486—465 до н. э.
* Артаксеркс I — Артахшатра I (Artaxšaçā I) 465—424 до н. э.
* Ксеркс II — Хшаяршан II (Xšayāršā II) 424 до н. э.
* Согдиан — Согдъяна (Sogdyāna) 424— 423 до н. э.(6 месяцев)
* Дарий II — Дараявахуш II (Dārayavahuš II) 423—404 до н. э.
* Артаксеркс II — Артахшатра II (Artaxšaçā II) 404—359 до н. э.
* Артаксеркс III — Артахшатра III (Artaxšaçā III) 359—338 до н. э.
* Артаксеркс IV — Артахшатра IV (Artaxšaçā IV) 338—336 до н. э.
* Дарий III — Дараявахуш III (Dārayavahuš III) 336—330 до н. э., убит Бессом, занявшим его место
* Артаксеркс V Бесс — Артахшатра V (Artaxšaçā V) 330—329 до н. э., распят.

Вайн эрал хьалхара 329 шо хьалха дуьйна, Персойн импери дӀайаьлла, иза схьаяьккхина [[Македонийн Искандар|Александр III-гӀачо (македонхочо)]] .

== Персин сатрапаш а, хьаькамаш а ==

* Багоас, Артаксеркс III а, IV а заманахь пачхьалкхан ӀиндагӀан урхалча .
* Мазей, Киликин а, Вавилонан а сатрап 360—328 шерашкахь вайн эрал хьалха. Б.Ц. д.

== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:CyrustheGreatTomb_22057.jpg|альт=Гробница Кира. Пасаргады| Киран каш . ''Пасаргадае''
Файл:Persepolis_06.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Persepolis_24.11.2009_11-46-39.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Darius-Vase.jpg|альт=Изображение Дария I на греческой вазе| Желтойн ваза тӀехь Дарий I-ра сурт хӀоттор
Файл:Shekel_Darius_I_firing_CdM.jpg|альт=Изображение на монете Дария I, стреляющего из лука| Дарий I-чун ахчанна тӀехь луьста герз детташ долу сурт
Файл:Persian_coin_-_Achaemenid_era_--_at_Aydin_Archaeology_Museum.jpg|альт=Персидская монета (эпоха Ахеменидов) в Археологическом музее Айдына в Турции| Туркойчохь Айдинан археологин музейхь персойн ахча (Ахеменидийн заманахь)
Файл:Persepolis_5.JPG|альт=Барельеф «Бессмертных»| &quot;Лийр боцучеран&quot; барельеф.
Файл:Relief_of_Xerxes_at_Doorway_of_his_Palace,_Persepolis,_Iran.jpg|альт=Ксеркс I у ворот своего дворца. Барельеф| Ксаркс I шен паччахьан цӀийнан кевнашна хьалха. Барельеф
Файл:Trilingual_inscription_of_Xerxes,_Van,_1973.JPG|альт=Надпись Ксеркса I на трёх языках| Ксеркс I-чун кхаа маттахь йаздина йоза
&lt;/gallery&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

* Кембриджера шира истори . Т. IV: Перси а, Греци а, Малхбузера Дуьненаюкъара хӀорд а б. 525—479 ш.оь. Б.Ц. д. Ред. Ж. Бордман а, кхин а. Пер. нохчийн маттара; А. ЧУ. Зайкова. М. : Ладомир, 2011 шо. 1112 агӀо. — [[Special:BookSources/9785862184969|ISBN 978-5-86218-496-999 .]]
* 
* 
* 
* ''Дандамаев М.'' ''А.'' '', Луконин В. 1999 шо.'' ''ГӀ.'' Ширачу ГӀажарийчоьнан культура а, экономика а. - М. : Ӏилма, Малхбален литературин коьрта редакци, 1980 шо. — 416 агӀо ю.
* ''Фрай Р.'' ''Н.'' ГӀажарийчоьнан ирс. — 2-гӀа зорба. - М. : Малхбален литература, 2002 шо. — 464 агӀо ю. : цомгуш. — ( Малхбален къаьмнийн культура ). — ISBN 5-02-018306-7 .

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}


* [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history ГӀажарийн истори] (ингл.)
* [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Ахеменидаш] ''Livius.org'' сайта тӀехь
* [http://persepolistablets.blogspot.com/ Персеполис чӀагӀъяран архиван проект] (ингл.)
[[Категори:Узбекистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркменистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Таджикистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ГӀиргӀазойн исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Африкин импереш]]
[[Категори:Европин импереш]]
[[Категори:Азин импереш]]
[[Категори:Ширачу дуьненан историн пачхьалкхаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>m88bquirmljj2dv6558oc65myqg95ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545227</id>
      <parentid>26545223</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26545227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30236" sha1="0fq2olj7ocum8ry75voqfn2dfslnrkx" xml:space="preserve">
{{Историн пачхьалкх|статус=[[Империя]]|карта=Achaemenid Empire ru.svg|p1=Мидия|flag_p1=Median Empire.svg|p2=Нововавилонское царство|flag_p2=Shamash-sun-symbol_(3_rays).svg|p3=Лидия|flag_p3=Lydia map ru.svg|p4=|flag_p4=|s1=Македонская империя|flag_s1=Vergina Sun - Golden Larnax.png|s2=|flag_s2=|s3=|flag_s3=|s4=|flag_s4=|девиз=}}'''Ахеменидийн импери''' ( '''Хьалхара Персойн импери''', '''Миди-Перси''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|title=Опарин А.А. Всемирная история и пророчества Библии|website=nauka.bible.com.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421154700/http://www.nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi1-14.htm|archive-date=2022-04-21|access-date=2021-10-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ; {{Lang-peo|𐎧𐏁𐏂}} / Xšāça / Хша́сса — «Импери»   ) — Ширачу Гергарчу Малхбалехь уггаре а йаккхийчех а, йеххачу хенахь лаьттина а [[Импери|имперех]] цхьаъ, иза хилла вайн эрал хьалха 550—330 шерашкахь, ткъа дӀалоцура [[Гергара Малхбале|Гергарчу Малхбален]] пачхьалкхийн доккха дакъа, шайна йукъахь кхузаманан [[Иран|Иранан]], [[Ӏиракъ|Иракъан]], [[Мисар|Мисаран]], [[Сири|Шеман]], [[Туркойчоь|Туркойчоьнан]] а, кхин а регионийн территореш а йолуш. Ахеменидийн пачхьалкхан истори йолало [[Сийлахь-воккха Кир II|Сийлахь-Воккхачу Кир II-гӀачун]] схьалацаршца, шен лакхене кхачало Дарий I- чуьра а, Ксеркс I- чура а волуш.

Ахеменидийн импери гӀарайаьлла хилла шен вовшахтохарца а, централизацица а. Цунна йукъадогӀуш хилла дуккха а халкъаш а, культураш а, ницкъ болу административан аппарат лелош хилла. Импери провинцешка йекъалора, царна урхалла деш бара сатрапаш — паччахьан вице-паччахьаш. Сатрапин системо тешалла дора территорешна тӀехь урхалла дар а, налогаш гулйар а. Цул совнаха, Ахеменидийн империн нуьцкъала эскар хилла, цуьнан таро хилла керла латтанаш схьадаха а, халкъаш куьйга кӀел даха а.

Ахеменидийн империн уггаре а мехала билгалонех цхьаъ йара меттигера культурин а, динан а ламасташца толеранталла хилар. Ахеменидийн низамаша, «паччахьийн паччахьна» тешаме хилар тӀедожош делахь а, ницкъ ца бора муьтӀахь долчу къаьмнашна персойн культура а, [[Зороастризм|дин а]] тӀеэца&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=[[Олмстед, Альберт|A. T. Olmstead]]|isbn=0-226-62777-2}}&lt;/ref&gt;.

== Пачхьалкхан историх лаьцна хьостанаш ==

=== Археологин хьостанаш ===
Вавилонан хьостанаша (Киран манифест, Вавилон йожаран хроника) дуьйцу [[Сийлахь-воккха Кир II|Киран II-гӀачун]] паччахьаллин хиламаш. Уггаре а шира йуьхьанцара хьостанаш лоруш ду Пасаргадена уллехь Киран йозанаш. Уггаре а онда а, мехала а ду Дарий паччахьан йоза — Бехистун йоза . Кхин а йозанаш ду Персеполисехь, Сусехь, Ван Ӏамна уллехь, Мисарахь Суэцна уллехь, Накъш-э Рустамехь Дарий I-чун тӀулган каш тӀехь. Аппаратан кепехь, ахеменидийн йозанаш йаздина хилла кхаа маттахь: шира персойн , эламийн, вавилонан. Эзарнаш поппаран тептарш долу архив карийна 1933—34 шерашкахь Персеполисехь . Архивехь карийна дукхах долу документаш эламийн маттахь ду, амма арамейн маттахь а тексташ йу, иза хӀинцале а ахеменидийн заманахь дуьненайукъара мотт хилла. Мисарахь ахеменидийн тӀеман колонех лаьцна дуьйцуш долу самукъане документаш ду элан папирусаш.

=== Йозанан хьостанаш ===
Вайн эран исс бӀешо чекхдаллалц. д. Ахеменидийн империн истори йовзар, дерриге а бохург санна, желтойн а, библин а хьостанашна тӀехь лаьтташ хилла. Исторех а, историографих а лаьцна Малхбузера ойланаш грекашна декхарийлахь ду вай. Персойн империно лаьтташ йолу тӀеӀаткъам бина цу заманан хроника йазйинчу хьалхарчу грекин историкашна, цаьргахула римхойн заманахь а, цул тӀаьхьа а церан тӀаьхьенашна. [[Геродот|Геродота]] а, Ксенофонта а кхуллу дукхаха долу дийцаран яд ахеменидийнперсойн историн, дика йа вон (хӀора а леладо жимма). Грекийн хьостанаш агӀоналла хилар бахьана долуш, вайна империн хаарша, нийса доцуш чӀагӀдо цуьнан малхбузера а, къилбаседа-малхбузера а дакъош: малхбузера Анатоли (къаьсттина бердаш, и.дӀ.кх.а., желтойн Иони) а, Эгейн дуьне а. Къилбаседа-Малхбузе ХӀинди а, Йуккъера Ази а хилла империн уггаре а мехала провинцеш, иза къеггина гойту хьостанашкахь цхьа могӀа хьажорша, амма кӀезиг хаамаш бу оцу регионийн персойн урхаллех лаьцна. Цу кепара, оцу меттигашкара хаамаш алсам дӀасабаржийна а, спекулятивни а бу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Жайна|автор=Matt Waters|isbn=9781107652729}}&lt;/ref&gt;.

=== Ӏебархойн Библи ===
Ӏебархойн Библин масех тептар тӀехь мехала хаамаш бу персойн урхаллех а, цуьнан Левантехь хиллачу проблемех а лаьцна. Муьлххачу а хьостанехь санна, хӀораннан а аудитори а, Ӏалашо а тидаме эцар мехала ду. Дукха персойн паччахьаш дика гойту оцу произведенешкахь, хӀунда аьлча гӀуллакх дӀахьо жуьгтийн исторехь ШолгӀачу Делан цӀийнан муьрехь, Бавел йийсарехь хиллачул тӀаьхьарчу муьрехь, цу хенахь [[Сийлахь-воккха Кир II|Кира]] Бавел схьайаккхаро бакъо йелира дуккха а жуьгтийн махкахбаьхначу нехан йухаберза а, Ярушалайм а, Яхвейн Делан цӀа а йухаметтахӀотто&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Персойн схьабалар ==
[[ГӀажарий|Персаш]] – [[Кавказ|Кавказехула]] йа Йуккъерачу Азехула Иране даьхкинчу [[Иранхойн къаьмнаш|персойн мотт буьйцучу]] ваьррех цхьаъ ду вайн эрал хьалха XV бӀешо гергахь. д. Вайн эрал хьалха IX бӀешо чекхдолуш . персойн тайпанийн тоба лаьтташ хилла Эламан дозанехь, цул тӀаьхьа шуьйра дӀатарбелла Керманехь а, Фарсехь а.

Персой дуьххьара хьахош бу IX бӀешарахь хиллачу ассирин йозанашкахь. Б.Ц. д. Леррина, цу муьрехь, ламанхойн персойн ваьрраш, къилбаседехьара къилбехьа дӀадахана, Загроссан лаьмнин кӀошта охьа а доьссина. дӀатарбелла, Сусан къилба-малхбалехьа, Аншан кӀоштана гергахь, шен цӀе «Парсумаш» шен схьайаьккхинчу нехан цӀарах схьаэцначу махкахь. Хетарехь, хӀинцале а цу хенахь персоша тайпанийн цхьаьнакхетаралла кхоьллина, цуьнан коьртехь хилла, ахеменидийн тайпанах болу хьалханчаш&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Дандамаев М. А.}}&lt;/ref&gt;.

== Административан декъадалар ==
Ахеменидийн куьйга кӀел йолчу Персойн империно дӀалоцуш йара кхузаманан [[Желтойчоь|Желтойчуьра]] а, [[Ливи|Либера]] а [[ХӀиндойчоь|ХӀиндин]] латтанаш . Империн бахархойн дукхалла 25 тӀера, хетарехь, 50 млн стаге кхаччалц йара, иза догӀура V—IV бӀешерашкахь дуьненан ах бахархойн терахьца. Б.Ц. д.

521 шарахь . Б.Ц. д. пачхьалкх екъаелира 20 тӀеман-административан кӀошташка — сатрапишка ({{Lang-peo|'''xšaθra'''}}), цуьнан коьртехь лаьтташ хилла паччахьо хӀиттийна хьаькамаш — сатрапаш ({{Lang-peo|𐎧𐏁𐎰𐎼𐎱𐎠𐎺𐎠}}''',''' '''xšaθrapāvan'''.

Персоша схьайаьхна пачхьалкхаш ( Миди, Лидия, Керла Вавилонан пачхьалкх, [[Шира Мисар|Мисар]], Бактрия ) хилла коьрта сатрапийн статус йолуш. Церан стабилан чоьхьарчу декъашна кхаьчна кегийра сатрапийн статус. Цхьайолу сатрапеш, масала, сакаш, цхьайолу хӀиндин сатрапеш, Нуби, Фракия, Колхида, империн провинцеш лоруш хилла, цкъа а баккъалла а персоша урхалла деш ца хилла, дуьненан пачхьалкх хила дагахь хиларан декларацеш гойтуш хилла.

Сатрапийн тептар (шарахь луш йолу йал дӀайаларан барамца) гайтина лахахь долчу таблицехь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|title=«Krezov Život» (''Life of Crassus''), Sveučilište u Chicagu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410020040/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Crassus*.html|archive-date=2020-04-10|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|title=Darel Engen: «Gospodarstvo antičke Grčke» (''The Economy of Ancient Greece''), EH.Net Encyclopedia, 2004.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece|archive-date=2006-05-02|access-date=2013-12-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|title=Darije Veliki: popis satrapija s odgovarajućim porezima (Livius.org, Jona Lendering)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106081024/http://www.livius.org/da-dd/darius/darius_i_t08.html|archive-date=2010-01-06|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|title=Talent (unitconversion.org)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516035423/http://unitconversion.org/weight/talent-biblical-hebrew-conversion.html|archive-date=2011-05-16|access-date=2013-08-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Illustrerad_Verldshistoria_band_I_Ill_058.jpg|мини| Кир II-гӀа Сийлахь-Веза. ''Барельеф тӀера сурт хӀоттор'']]
[[Файл:Cyrus_made_me,_I_stand_to_testify!.jpg|мини| Кир II-гӀачун бӀогӀам. ''Пасаргадае.'' (''&quot;Кир гӀаттийра со. Со лаьтта тоьшалла дан...&quot;'')]]

== Ахеменидийн импери шорйалар а, йожар а ==
[[Файл:Achaemenid_Empire.gif|мини| Ахеменидийн империн латтанаш тӀехь хилла хийцамаш (вайн эрал 550—323 шш)]]

* 550 до н. э. — захват Мидии.
* Около 549 до н. э. — персами была завоёвана вся территория Элама&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;{{Жайна|автор=}}&lt;/ref&gt;.
* В 549 — 548 до н. э. — персам подчинились Парфия, Гиркания, и, вероятно, Армения, ранее входившие в состав Мидии&lt;ref name=&quot;История Востока&quot; /&gt;.
* 547 до н. э. — лидийские войска, под предводительством Крёза, были разбиты [[Сийлахь-воккха Кир II|Киром]]. Столица Лидии — Сарды, располагавшаяся на труднодоступной территории, пала. Лидия, Ликия и Иония становятся отдельными провинциями&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot; /&gt;.
* 545—540 до н. э. — персы заняли Сейстан (Систан) и Белуджистан&lt;ref&gt;{{Жайна|автор=Жан-Поль Ру}}&lt;/ref&gt;.
* 539 до н. э. — вблизи города Описа, на реке Тигр, вавилонские войска под командованием сына царя Вавилонии Набонида, Бел-шар-уцура были разбиты персами. Вавилонское царство формально было сохранено, а Вавилон стал одной из резиденций персидского царя. Кир II принимает титул «царь Вавилона, царь стран». Первым персидским наместником Вавилона становится его сын Камбиз II&lt;ref name=&quot;История Ирана1&quot; /&gt;.
* 525 до н. э. — около египетского города Пелусий произошла крупная битва между персидскими и египетскими войсками. В результате этой битвы египтяне были разбиты. Командиром египетского флота персам был сдан город Саис и флот Египта. Камбиз II был официально признан царём Египта и принял титул «царь Египта, царь стран»&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Бадак, Александр Николаевич|Бадак А. Н.]]}}&lt;/ref&gt;.
* 484 и 482 до н. э. — восстания против персидской власти в Вавилоне. Царём Вавилона провозглашён Шамаш-эрибу, однако вскоре восстание подавлено персидской армией. Вылитая из 12 талантов чистого золота статуя идола Бэла-Мардука вывозится персами из Вавилона и переплавляется. Ликвидируют автономию Вавилонии и вавилонское гражданство. Вавилон становится частью Ассирийской сатрапии, а Иудея и Сирия, являвшиеся зависимыми территориями, образуют ещё одну сатрапию&lt;ref name=&quot;Персы и мидяне&quot;&gt;{{Жайна|автор=Куликан Уильям}}&lt;/ref&gt;.
* 480 до н. э. — вторжение в Грецию армий Ксеркса, Эта кампания известна, прежде всего, битвами у Фермопил, Саламина и Платеи, показавших превосходство греческого военного искусства и героизм воинов Эллады.
* 404 до н. э. — отделение Египта от Персидской империи и восстановление [[Лаамалла|независимости]] с коренными фараонами XXIX династии (404—343 до н. э.).
* 401—400 до н. э. — династическая борьба в Персидской империи между царём Артаксерксом II Мнемоном и претендентом на персидский трон — братом Артаксеркса, воспитанным в греческих традициях Киром Младшим, располагавшим греческими наёмниками во главе с Клеархом. Поражение Кира Младшего в битве при Кунаксе ещё сильнее углубили кризис.
* В 334 до н. э. македонский царь [[Македонийн Искандар|Александр Македонский]] вторгся в пределы государства Ахеменидов. Царь Дарий III стал терпеть поражения.
* В 331 до н. э. произошла решающая битва при Гавгамелах, после которой Персидская держава прекратила своё существование. Страны и народы бывшей империи покорились Александру Македонскому.

== Ахеменидийн эскар ==
Кир II-гӀачо кхоьллинчу эскаро доккха дакъа лоцу Ахеменидийн импери кхоллайаларехь а, иза хиларехь а. Пачхьалкх екъаелира тӀеман топархишка . Эскар кхоьллина дошлойн эскарех (асабара) а, гӀашлойн эскарех (пасти) а&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot; /&gt;. ТӀеман ворданаш лелайора лерринчу ницкъийн кегий дакъош санна. Эскаран ядро лаьттара «лийр боцучу» отрядах а, паччахьан говран гӀаролех а. Паччахьан персональни гӀарол лаьтташ хилла эзар «лийр боцучу нахах». «Лийрбоцурш» схьабевлла лору, Дарий I-чура паччахьан Ӏарш къийсам латточу хенахь, цунна гӀортор еш хиллачу персойн эскаршкара. Дешдакъойн системехь йина эскаран дакъош декъалора дошлойн а, турсан а, стрелокийн а&lt;ref name=&quot;Наследие Ирана&quot;&gt;{{Жайна|автор=[[Фрай, Ричард Нельсон|Фрай Р.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ахеменидийн культура ==
Ахеменидийн империн инзаре йоккха хилар бахьана долуш, цу латтанийн культура гетерогенан хилла. Персойн элитано [[зороастризм]] дӀакхайкхош хилла, цӀарна Ӏибадат деш хилла. Амма шен маьӀна лардина шира Маьлхан культ (Митра сийдар) а. Геродота хаам бо, персойн гӀиллакх ца хилла деланашна хӀолламашна Ӏибадат даран а, дуккха а кхерчаш баран а. Магийначу нахана тӀехь хилла Ӏадаташ кхочушдар. Динан толеранталла гойтуш хилла, схьадаьхначу къаьмнийн динашца йоьзна. Бавелан йийсар дӀадерзор персаша хилла . Персойн аристократино эламашкара схьаэцна монументан дӀабоьхкина ламаст (мавзолей — карийн сатрапан Мавзолан цӀарах), иза дӀадолало вавилонан зиггураташкара. Архитектуран декорацех ахеменидашна гӀоле хетара барельефаш а, бӀогӀамаш а (ападана).

Цхьа а официалан мотт бацара (Бехистун йоза). Шира персойн мотт (клинописца йазбина) боцург, шуьйра даьржина хилла [[Ӏарамийн абат|финикийн йозанан]] бух тӀехь [[Арамийн мотт|арамейн мотт]] а&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|title=Культура и религия в державе Ахеменидов|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428204148/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st029.shtml|archive-date=2016-04-28|access-date=2016-05-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Персин ахеменидийн паччахьаш ==
Ахеменидийн династи схьаяьлла Пасаргаде тайпанах. Шайн генеалогехь, Ксеркс I-чо хьалха хиллачу персойн паччахьаша хьахийна, шаьш «ахеменидийн» тайпанах хилар, «парса» тайпанах хилар, схьадовларца «арий» хилар&lt;ref name=&quot;Очерк истории древнего Ирана&quot; /&gt;. Паччахьийн цӀе — ''Сийлахь-Воккха паччахь, паччахьийн паччахь, Персойн паччахь, пачхьалкхийн паччахь'' .

Оьрсийн историн ламастехь Ӏадатехь ду, ахеменидийн паччахьаш хьахош, церан цӀерийн желтойн варианташца. И йукъара тӀеэцна эллинизацин кепаш йоцург, цу тептарехь йуьхьанцара персойн цӀераш а йу.

* Ахемен — Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—675 до н. э.
* Теисп — Чишпиш (Čišpiš) 675—640 до н. э.
* Ариарамна — Ариарамна (Ariyāramna) 640 до н. э. — ?
* Кир I — Куруш I (Kuruš I) 640—580 до н. э.
* Камбиз I — Камбуджия I (Kambūjiya I) 580—559 до н. э.
* [[Сийлахь-воккха Кир II|Кир II Великий]] — Куруш II (Kuruš II) 559—530 до н. э., основатель Персидской империи, убит массагетами в бою
* Камбиз II — Камбуджия II (Kambūjiya II) 530—522 до н. э., покончил жизнь самоубийством
* Дарий I — Дараявахуш I (Dārayavahuš I) 522—486 до н. э.
* Ксеркс I — Хшаяршан I (Xšayāršā I) 486—465 до н. э.
* Артаксеркс I — Артахшатра I (Artaxšaçā I) 465—424 до н. э.
* Ксеркс II — Хшаяршан II (Xšayāršā II) 424 до н. э.
* Согдиан — Согдъяна (Sogdyāna) 424— 423 до н. э.(6 месяцев)
* Дарий II — Дараявахуш II (Dārayavahuš II) 423—404 до н. э.
* Артаксеркс II — Артахшатра II (Artaxšaçā II) 404—359 до н. э.
* Артаксеркс III — Артахшатра III (Artaxšaçā III) 359—338 до н. э.
* Артаксеркс IV — Артахшатра IV (Artaxšaçā IV) 338—336 до н. э.
* Дарий III — Дараявахуш III (Dārayavahuš III) 336—330 до н. э., убит Бессом, занявшим его место
* Артаксеркс V Бесс — Артахшатра V (Artaxšaçā V) 330—329 до н. э., распят.

Вайн эрал хьалхара 329 шо хьалха дуьйна, Персойн импери дӀайаьлла, иза схьаяьккхина [[Македонийн Искандар|Александр III-гӀачо (македонхочо)]] .

== Персин сатрапаш а, хьаькамаш а ==

* Багоас, Артаксеркс III а, IV а заманахь пачхьалкхан ӀиндагӀан урхалча .
* Мазей, Киликин а, Вавилонан а сатрап 360—328 шерашкахь вайн эрал хьалха. Б.Ц. д.

== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:CyrustheGreatTomb_22057.jpg|альт=Гробница Кира. Пасаргады| Киран каш . ''Пасаргадае''
Файл:Persepolis_06.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Persepolis_24.11.2009_11-46-39.jpg|альт=Персеполь| Персеполис
Файл:Darius-Vase.jpg|альт=Изображение Дария I на греческой вазе| Желтойн ваза тӀехь Дарий I-ра сурт хӀоттор
Файл:Shekel_Darius_I_firing_CdM.jpg|альт=Изображение на монете Дария I, стреляющего из лука| Дарий I-чун ахчанна тӀехь луьста герз детташ долу сурт
Файл:Persian_coin_-_Achaemenid_era_--_at_Aydin_Archaeology_Museum.jpg|альт=Персидская монета (эпоха Ахеменидов) в Археологическом музее Айдына в Турции| Туркойчохь Айдинан археологин музейхь персойн ахча (Ахеменидийн заманахь)
Файл:Persepolis_5.JPG|альт=Барельеф «Бессмертных»| &quot;Лийр боцучеран&quot; барельеф.
Файл:Relief_of_Xerxes_at_Doorway_of_his_Palace,_Persepolis,_Iran.jpg|альт=Ксеркс I у ворот своего дворца. Барельеф| Ксаркс I шен паччахьан цӀийнан кевнашна хьалха. Барельеф
Файл:Trilingual_inscription_of_Xerxes,_Van,_1973.JPG|альт=Надпись Ксеркса I на трёх языках| Ксеркс I-чун кхаа маттахь йаздина йоза
&lt;/gallery&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

* Кембриджера шира истори . Т. IV: Перси а, Греци а, Малхбузера Дуьненаюкъара хӀорд а б. 525—479 ш.оь. Б.Ц. д. Ред. Ж. Бордман а, кхин а. Пер. нохчийн маттара; А. ЧУ. Зайкова. М. : Ладомир, 2011 шо. 1112 агӀо. — [[Special:BookSources/9785862184969|ISBN 978-5-86218-496-999 .]]
* 
* 
* 
* ''Дандамаев М.'' ''А.'' '', Луконин В. 1999 шо.'' ''ГӀ.'' Ширачу ГӀажарийчоьнан культура а, экономика а. - М. : Ӏилма, Малхбален литературин коьрта редакци, 1980 шо. — 416 агӀо ю.
* ''Фрай Р.'' ''Н.'' ГӀажарийчоьнан ирс. — 2-гӀа зорба. - М. : Малхбален литература, 2002 шо. — 464 агӀо ю. : цомгуш. — ( Малхбален къаьмнийн культура ). — ISBN 5-02-018306-7 .

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}


* [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history ГӀажарийн истори] (ингл.)
* [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Ахеменидаш] ''Livius.org'' сайта тӀехь
* [http://persepolistablets.blogspot.com/ Персеполис чӀагӀъяран архиван проект] (ингл.)
[[Категори:Узбекистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Туркменистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Таджикистанан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:ГӀиргӀазойн исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Эрмалойчоьнан исторера пачхьалкхаш]]
[[Категори:Африкин импереш]]
[[Категори:Европин импереш]]
[[Категори:Азин импереш]]
[[Категори:Ширачу дуьненан историн пачхьалкхаш]]
[[Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш]]</text>
      <sha1>0fq2olj7ocum8ry75voqfn2dfslnrkx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>