Эстони

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ce">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cewiki</dbname>
    <base>https://ce.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%8C%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D0%B3%D3%80%D0%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ГӀирс</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Дийцар</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Декъашхо</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Декъашхочун дийцар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедин дийцаре</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл йийцар</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki йийцар</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Кеп</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Кеп йийцар</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ГӀо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ГӀо дийцар</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категори йийцар</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Ков</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Ков дийцаре</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль йийцар</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Эстони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2302</id>
    <revision>
      <id>26545469</id>
      <parentid>25778733</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54086" sha1="936u7mcezexqa02esl954ubxsvht77r" xml:space="preserve">{{маьӀна}}
{{Пачхьалкх
|Нохчийн цӀе=Эстони
|Шен цӀе={{lang-et|Eesti}}
|Доланиг дожар=Эстонин
|Байракх = Flag of Estonia.svg
|Девиз=
|Шатлакхан Иллинан цӀе=Mu isamaa, mu õnn ja rõõm&lt;br /&gt;(Сан даймохк, сан ирс а, самукъа а)
|Аудио=US_Navy_band_-_National_anthem_of_Estonia.ogg
|lat_dir=N|lat_deg=58|lat_min=50|lat_sec=0
|lon_dir=E|lon_deg=25|lon_min=38|lon_sec=0
|region=EE
|CoordScale=2000000
|картан куьг='''Эстони''' (таьIна-баьццара):&lt;br /&gt;— [[Европа|Европехь]] (сирла-баьццара а, таьIна-сира а)&lt;br /&gt;— [[Европин барт]]ехь (сирла-баьццара)
|Маьрша йаьлла терахь=[[1918 шо|1918 шеран]] [[24 февраль]]&lt;br&gt;([[Российн Социалистийн Федеративан Советийн Республика (1917—1922)|РСФСРах]])&lt;ref&gt;[https://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html Манифест независимости]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[1990 шо|1918 шеран]] [[8 май]]&lt;ref&gt;{{cite web |title = Стратегия. 1990 год. Хроника событий |url = http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160130133346/http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ |archivedate = 2016-01-30 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130133346/http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ |date=2016-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=KWoDDgAAQBAJ&amp;pg=PA629&amp;dq#v=onepage&amp;q&amp;f=false История СССР. Хроника великой страны. 1917–1991 - Google Книги]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Зиновьев В. П.'', ''Троицкий Е. Ф.'' Страны СНГ и Балтии. Томск., 2009. 334 С. — c. 107&lt;/ref&gt; ([[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРС]]&lt;ref&gt;Признана Государственным Советом СССР 6 сентября 1991.&lt;/ref&gt;)
|Маьрша йелира=[[ССРС]]
|Мотт = [[Эстонийн мотт|эстонийн]]
|Коьрта гӀала = [[Таллин]]
|Йаккхий гӀаланаш=[[Таллин]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну (гӀала)|Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вильянди]], [[Раквере]], [[Маарду]], [[Курессааре]], [[Силламяэ]]
|Урхаллин тайпа= [[Парламентан республика]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга |заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация |ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов |год=2017 |место=Москва |издательство=АСТ |страницы=26 |страниц=96 |isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt; 
|Куьйгалхойн даржаш=[[Эстонин Президент]]&lt;br /&gt;[[Эстонин премьер-министр]]&lt;br /&gt;[[Рийгикогу]]н председатель
|Куьйгалхой=[[Карис, Алар|Карис Алар]]&lt;br /&gt;[[Михал, Кристен|Михал Кристен]]&lt;br /&gt;[[Хуссар, Лаури|Хуссар Лаури]] 
|Латтанца меттиг=129
|Латта=45 227&lt;ref&gt;[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf Статистика ООН] (2012)&lt;/ref&gt;
|Хина процент=4,55
|Бахархойн меттиг=158
|Бахархой= {{Охьадалар}} {{терахь|1369995}}&lt;ref name=&quot;stat&quot; /&gt;
|Бахархой лерина шо= 2025 
|Луьсталла={{охьадожар}} 31,5&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|Этнохороним = эстонхо, [[эстонхой]]
|ДЧС (НЭТ) = 60,997 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=939,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101081944/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=939,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |archive-date=2024-01-01 |access-date=2024-01-01 |url-status=live |publiher=IMF}}&lt;/ref&gt; 
|ДЧС (НЭТ) лерина шо= 2023
|ДЧС (НЭТ) меттиг= 116
|ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)= {{терахь|45236}}&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt; 
|ДЧС (номинал)= {{тӀекхетар}} 41,799 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
|ДЧС (номинал) лерина шо= 2023
|ДЧС (номинал) меттиг= 99
|ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)= {{тӀекхетар}} {{терахь|30998}}&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
|ИРЧП = * {{increase}} 0,892 (&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;чӀогӀа лакхара&lt;/span&gt;;)&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=2020 Human Development Report |date=2019 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=2020-12-15 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{increase}} 0,829 (&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;чӀогӀа лакхара&lt;/span&gt;)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/138806 |title=Inequality-adjusted HDI (IHDI) |website=hdr.undp.org |publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163004/http://www.hdr.undp.org/en/indicators/138806 |archive-date=2020-11-08 |access-date=2020-12-15 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Лерина шо АКИ = 2019
|АКИ меттиг= 30
|Локхалла АКИ = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;чӀогӀа лакхара&lt;/span&gt;
|Ахча=[[евро]] ([[EUR, код 978]])
|МОК=EST
|Доменаш=[[.ee]], [[.eu]] ([[Европин барт|ЕБ]] декъахой санна)
|Сахьтан аса=[[Малхбален европин хан|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Аьхкенан хан|аьхка]] — [[Малхбален европин аьхкенан хан|UTC+3]])
|Билгалдахарш=
|Машинан код=123 ABC
|Автомобилаш лелар = [[Аьрру агӀора а, аьтту агӀора а лелар|аьтту агӀора]]
}}
'''Эсто́ни''' ({{lang-et|Eesti}} {{Audio-IPA|Et-Eesti-female.oga|[ˈeːsʲti]}}), официалан цӀе — '''Эсто́нин Респу́блика''' ({{Lang-et|Eesti Vabariik}}) — [[Къилбаседа Европа|Къилбаседа Европехь]] лаьтта [[пачхьалкх]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |title=UNSD — Methodology |lang=en |publisher=unstats.un.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |archive-date=2017-08-30 |access-date=2022-09-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://novayagazeta.ru/articles/2017/01/11/71105-pribaltika-voshla-v-sostav-severnoy-evropy |title=Прибалтика вошла в состав Северной Европы - Но, как выяснилось, давно |lang=ru |author=Епифанова М. |datepublished=2017-01-11 |publisher=[[Новая газета]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926061606/https://novayagazeta.ru/articles/2017/01/11/71105-pribaltika-voshla-v-sostav-severnoy-evropy |archive-date=2022-09-26 |access-date=2022-09-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Балтикин хӀорд]]ан малхбален берда тӀаьхь йу,  [[Финнийн айма|Финнийн]] а, [[Ригин айма|Ригин]] а айманийн йистехь. Малхбалехь [[Росси]]ца доза ду (дохалла — 324 км), къилбехахь — [[Латви]]ца (333 км). Къибаседехь, Финнийн айма йу, хӀорд чухула доза ду [[Финлянди]]ца. Майда — {{терахь|43464,00}} {{км2}} (129-гӀа меттиг йу дуьненахь, 29-гӀа Европехь), 2026 шеран 1 январехь бахархойн барам — {{терахь|1362954|ст.}} (158-гӀа — дуьненахь, 34-гӀа Европехь) — оцу гайтамашца иза уггаре жима йу Балтикайистан пачхьалкхашна йукъахь. [[Эстонин президент|Президент]] — [[Карис, Алар|Карис Алар]] (2021 шеран 11 октябрехь дуьйна), [[Эстонин премьер-министраш|премьер-министр]] — [[Михал, Кристен|Михал Кристен]] (2024 шеран 23 июлехь дуьйна) {{дехьвалар|Политика}}.

Коьрта а, уггаре йоккха а гӀала — [[Таллин]], кхин йаккхий гӀаланаш — [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вильянди]], [[Раквере]], [[Маарду]], [[Курессааре]], [[Силламяэ]]. Официалан мотт — [[Эстонийн мотт|эстонийн]]&lt;ref name=&quot;bigenc.ru&quot;&gt;{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|статья=ЭСТОНИЯ|том=35|страницы=461—476|архив=https://web.archive.org/web/20230722202240/https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|архив дата=2023-07-22}}&lt;/ref&gt;.

[[Эстонин экономика]] базаран а, [[Капитализм|капиталистин]] а йу. Ахча — [[евро]]&lt;ref name=&quot;bigenc.ru&quot; /&gt;.

1990-гӀа шерашкахь [[приватизаци]] а, [[экономикин либерализаци]] а йира. [[2000-гӀа шераш]]кахь мохк хилира [[Балтикин цӀекъалоьмаш|Балтикин цӀекъалоьмех]] цхьаъ. [[2026 шо|2026 шеран]] 1 апрелехь [[белхан алапин минимум барам]] Эстонехь хилира 946 [[евро]] {{дехьавалар|Экономика}}.

1991 шеран 17 сентябрехь дуьйна [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКъКх]] декъахо йу, 2004 шеран 1 майхь дуьйна — [[Европин барт|Европин бертан]] декъахо, 2004 шеран 29 мартехь дуьйна — [[НАТО]]-н декъахо, 2010 шеран 9 декабрехь — [[Экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам|ЭЦКхКх]] декъахо, 1993 шеран 14 майхь дуьйна — [[Европин Кхеташо]]нан декъахо. [[Шенгенан зона|Шенгенан зонин]] а, [[Еврозона|Еврозонин]] а йукъайоьду.

== Этимологи ==
Керла кхоллам — «[[Эстонхой|эсто́нхо]]»&lt;ref name=&quot;автоссылка28&quot;&gt;{{Фасмер|Эстляндия}}&lt;/ref&gt;. XVIII—XIX бӀешераш кхачале эстонхой олура шайх ''maarahvas'', иза «лаьттан къам» бохург ду, аьлчи а латта лело къам бохург ду&lt;ref&gt;''Ariste, Paul'' (1956). Maakeel ja eesti keel. — Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised 5: 117-24; ''Beyer, Jürgen'' (2007). Ist maarahvas (‚Landvolk‘), die alte Selbstbezeichnung der Esten, eine Lehnübersetzung? Eine Studie zur Begriffsgeschichte des Ostseeraums. Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56: 566—593.&lt;/ref&gt;. ''Eestlane'' термин  деана латынин маттара (''[[Эсташ|Aestii]] — эсташ''), иштта аьлла [[Тацит]]а «[[Германи (Тацит)|Германера]]» балтикин тайпанах&lt;ref name=&quot;автоссылка28&quot; /&gt;, [[Балтикин хӀорд]]ан генара берд тӀаьхь Ӏаш долу{{efn|Аналогичным образом тацитовский этноним «фенны» (''Fenni'') был распространён на ''суоми'', породив современное название «[[финны]]».}}.

Шира [[Сага|скандинавин саганаша]] Ӏалашдо ''Эйстланд'' (''Eistland'') цӀе йолу латтанаш хьахадар — иштта Эстонех хӀокху дене кхаччалц олу [[Исландийн мотт|исландийн маттахь]], иза герга ду [[Данин мотт|данин]], [[Немцойн мотт|немцойн]], [[Нидерландийн мотт|нидерландийн]], [[Шведийн мотт|шведийн]], [[Норвегийн мотт|норвегийн]] цӀеран вариантана — ''Эстланд'' (''Estland''), [[Шираскандинавийн мотт|шираскандинавин]] меттаца доьзна хила тарло, ''aust'', ''austr'' церан меттанашкахь «малхбале» бохург ду&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mägi |first1=Marika |title=In ''Austrvegr'': The Role of the Eastern Baltic in Viking Age Communication across the Baltic Sea |publisher=[[Brill Publishers|BRILL]] |date=2018 |page=144 |isbn=9789004363816}}&lt;/ref&gt;. Хьалхара хьосташ латинин маттахь иштта цӀерийн версеш йу мехкан ''Эсти'' а, ''ХӀести'' а (''Estia'' а, ''Hestia'' а)&lt;ref&gt;{{книга |ссылка=https://archive.org/details/ethnicgroupseuro00cole |автор=Cole, Jeffrey |заглавие=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |год=2011 |язык=en |издательство=[[ABC-CLIO]] |страницы=[https://archive.org/details/ethnicgroupseuro00cole/page/124 124] |isbn=9781598843026}}&lt;/ref&gt;.

1918 шарахь маршо кхайкича мехкан цӀе йелира Эстони (''Esthonia''), оцу цӀарца 1921 шарахь иза йукъайахара [[Къаьмнийн лига|Къаьмнийн лигина]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3 |title=Spell it &quot;ESTHONIA&quot; here; Geographic Board Will Not Drop the &quot;h,&quot; but British Board Does. |date=1926-04-17 |publisher=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511112449/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3 |archive-date=2011-05-11 |access-date=2009-11-06 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&amp;pg=PA26 |автор=Ineta Ziemele |заглавие=Baltic yearbook of international law |год=2002 |язык=en |издательство=[[Martinus Nijhoff Publishers]] |страницы=26— |isbn=978-90-411-1736-6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117152958/https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&amp;pg=PA26 |archive-date=2023-01-17 |день=20 |месяц=3}}&lt;/ref&gt;. [[Эстонин конституци (1920)|1920 шеран]] а, 1934 шеран конституцешца иза йара Эстонин Республика. 1940 шарахь, ССРС дӀакхетарх, кхоьллира [[Эстонийн Советийн Социалистийн Республика]]; [[ССРС йохар|ССРС йоьхначул]] тӀаьхьа 1991 шарахь меттахӀоттийра советийн муьрал хьалхара цӀе&lt;ref&gt;{{БРЭ |статья= Эстония|автор= Баранчиков Е. В., Тельнова Н. О. и др.|том= 35|страницы= 461—476|ref= |ссылка= https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|архив= https://web.archive.org/web/20240615232822/https://old.bigenc.ru/geography/text/4916043|архив дата= 2024-06-15}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
{{Коьртаниг|Эстонин географи}}
[[Файл:Эстония.png|thumb|слева|Эстонин физикин карта]]
[[Файл:Karula rahvuspark 2.jpg|thumb|Эстонин аренаш гурахь]]
[[Файл:Haanja 2010 01 2.jpg|thumb|left|Эстонин хьаннаш Ӏай]]
[[Файл:Männikjärve raba tornist.jpg|thumb|Эстонин уьшалш]]
Мехкан майда {{терахь|43464,00}} {{км2}} йу&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvastik__rahvastikunaitajad-ja-koosseis__rahvaarv-ja-rahvastiku-koosseis/RV0291U |title=RV0291U: Population number, area and density. Administrative division as at 01.01.2018 |lang=en |author=Statistics Estonia |website=Statistical database |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502085711/https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvastik__rahvastikunaitajad-ja-koosseis__rahvaarv-ja-rahvastiku-koosseis/RV0291U |archive-date=2022-05-02 |access-date=2022-05-18 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Цуьнан къилбаседехьара къилбехьа йохалла 240 км гергга йу, малхбузера малхбале — 350 км йу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/12_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/ |title=Эстония — самая маленькая страна в мире? |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501211328/http://www.estonica.org/ru/12_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/ |archive-date=2017-05-01 |access-date=2017-12-13 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501211328/http://www.estonica.org/ru/12_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/ |date=2017-05-01 }}&lt;/ref&gt;.
 
Мохк лаьтта [[Европа (дуьненан дакъа)|Европин]] къилбаседа-малхбузен декъехь. Къилбаседехьа [[Финнийн айма]]нан хиш ду, малхбузехьа — [[Балтикин хӀорд]] а, [[Ригин айма]]нан хиш ду, доза ду [[Латви]]ца къилбехахь, [[Росси]]ца малхбалехь. Латвица Эстонин латта тӀехула доза ду; [[Россин-эстонин доза|Россица доза]] [[Нарва (эрк)|Нарва]] эрк а, [[Чудско-Псковн Ӏам|Чудскойн а, Псковн а Ӏаьмнашна]] а чухула долу, лаьтта тӀехула [[Псковн область|Псковн областца]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |title=Географическое положение |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101065735/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101065735/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2012-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

Дозанан дохалла — 682 км (оцунна йукъахь 127 км [[Чудской Ӏам]] тӀехула), царех Россица — 339 км, Латвица — 343 км. Дуьненайукъара хӀордан доза дахделла 769 км — Латвица (312 км), [[Швеци]]ца (68 км), [[Финлянди]]ца (272 км), Россица (117 км). Бердан аса (1242 км) чекхйолу  Финнийн айманца къилбаседехьа, доза ду [[Вяйнамери]] хидоькъенца малхбузехьа, [[Ригин айма]]нца къилба-малхбузехь&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_vabariik |title=Eesti Vabariik |lang=et |website=Eesti Entsüklopeedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008022523/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_vabariik |archive-date=2024-10-08 |access-date=2025-03-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Эстонин климат хийцалуш йу [[Барамера хӀордан климат|барамера хӀордан]] а, [[Барамера континентан климат|барамера континентан]] а йукъахь, Ӏа кӀеда а, аьхке шело а йолуш. Климатана боккха Ӏаткъам бо [[Тропикин циклон|Атлантикин циклонаш]], хӀаваъ даима тӀуьна хуьлу хӀорд герга хилар бахьана долуш.

Бердан асанан йохалла — 3794 км&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%BE_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |title=Коротко об Эстонии |archive-url=https://web.archive.org/web/20130610081938/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%BE_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |archive-date=2013-06-10 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610081938/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%BE_%D0%BE%D0%B1_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/ |date=2013-06-10 }}&lt;/ref&gt;. Эстонин йукъа догӀу 2355 [[гӀайре]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uudised.err.ee/v/eesti/b8b439b5-4371-476a-9adf-282335e89b35/eesti-sai-700-meresaare-vorra-rikkamaks/Количество |title=островов в_Эстонии/ Количество островов в_Эстонии |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301233757/http://uudised.err.ee/v/eesti/b8b439b5-4371-476a-9adf-282335e89b35/eesti-sai-700-meresaare-vorra-rikkamaks/Количество |archive-date=2017-03-01 |access-date=2020-01-04 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Балтикин хӀордан акваторера, церан йукъара майда 4,2 эз. {{км2}}. Царех уггаре даккхийнарш — [[Сааремаа]] (2673 {{км2}}), [[Хийумаа]] (1023,26 {{км2}}), кхин а [[Муху]] (206 {{км2}}), [[Вормси]] (93 {{км2}}), [[Кихну]] (16,4 {{км2}}), кхин дерш а. ГӀайренийн майда йоккха йелахь а, царна тӀаьхь ца беха 5 % гергга мехкан бахархой&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0_/ |title=Острова Вяйнамери и Рижского залива |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716184407/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0_/ |archive-date=2020-07-16 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716184407/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0_/ |date=2020-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/ |title=Сааремаа |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101065750/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/ |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101065750/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/ |date=2012-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

[[Эстонин эркаш]] даккхий дац, амма дуьзна ду&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A7%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_/ |title=Гидрология |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070101/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A7%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_/ |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-05-03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101070101/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A7%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_/ |date=2012-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

Эстонехь 1300 Ӏаламан Ӏаьм бу, 1 гектар сов майда йолуш; кегийра Ӏаьмнаш а, адамо дина Ӏаьмнаш а — {{терахь|20000}} сов ду&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_loodus |title=Eesti loodus |lang=et |website=Eesti Entsüklopeedia |date=2012}}&lt;/ref&gt;. Ӏаьмнаш дӀалоцу 4,7 % мехкан майда&lt;ref&gt;{{Estonica
|author=
|url=Природа/Географическое_положение_и_природные_условия/Водная_сеть/
|title=Водная сеть Эстонии
|date=
|webarchive_id=
|archive-date=
|accessdate=2024-12-08
}}&lt;/ref&gt;.

[[ЮНЕСКО]]-н биосферин резерватан статус йу Малхбузен-Эстонин архипелаган 4 доккхачу гӀайренан (лакхара тайп-тайпаналла альварийн дахаран меттигаш, европин норкин популяцин гӀолацар)&lt;ref name=&quot;bigenc.ru&quot;/&gt;.

Эстонехь йу 3923 Ӏалашйен Ӏаламан объект, царех 6 къоман парк, 231 заповедник, 154 ландшафтан заповедник (Ӏаламан паркаш), 59 меттиг шира йа карладаккханза Ӏалашдаран низамца, 512 парк а, дитташ латтар, 319 заказник, 1553 гуттаренна беха меттиг, меттигера ша-шен урхалло Ӏалашйен 23 Ӏаламан объект, 1066 къаьстина Ӏалашйен Ӏаламан объект. Цхьанне лерича Эстонин Ӏалашбен Ӏаламан мехкаш бу 23 % мехкан латтанех&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.envir.ee/ru/ohrana-prirody |title=Охрана природы |lang=ru |website=Keskkonnaministeerium |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524194122/https://www.envir.ee/ru/ohrana-prirody |archive-date=2021-05-24 |access-date=2021-03-31 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
{{Коьртаниг|Эстонин истори}}
Кхузаманан Эстонин махкахь хьалхара йарташ йехкина вайн эрал хьалхара 9600—9500 шерашкахь, [[Кундан оьздангалла|кундан оьздангаллин муьрехь]]&lt;ref name=&quot;veski&quot;&gt;{{статья |ссылка=http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf |автор=Siim Veski and other. |заглавие=Early Holocene coastal settlements and palaeoenvironment on the shore ofthe Baltic Sea at Parnu, southwestern Estonia |год=2005 |язык=en |издание=Quaternary International |издательство=[[Elsevier]] |том=130 |страницы=75—85 |issn=1040-6182 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003135159/http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf |archive-date=2013-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kriiska&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |автор=Aivar Kriiska. |заглавие=Stone age Settlement and Economic Processes in the Estonian Coastal Area and Islands |часть=The Chronology of the Estonian Stone Age |издательство=University of Helsinki |isbn=951-45-9858-X |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |archive-date=2012-03-20}} {{Cite web |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |title=Архивированная копия |access-date=2013-09-30 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |date=2012-03-20 }}&lt;/ref&gt;. X—XIII б\ешерашкахь х\оттайелла [[Феодалалла|хьалхара феодалан]] йукъараллин структура, латтанийн коьртехь лаьттара къаной а, баьччанаш а&lt;ref name=&quot;Embassy&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101 |title=Даты эстонской истории |publisher=Estonian Embassy in Russia |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101 |archive-date=2014-01-06 |access-date=2013-09-27 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101 |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=V. Lang, M. Laneman. |заглавие=Archaeological research in Estonia, 1865-2005 |год=2006 |издательство=Tartu University Press |том=1 |pages=30, 38 |allpages=388 |серия=Estonian archaeology}}&lt;/ref&gt;.

XIII бӀешарахь [[жӀарахой|жӀарахоша]], [[Эсташ|эстийн]] дуьхьало охьатаӀийна, церан латташ дӀатуьйхира [[Ливонан орден]]ан латтанех. Оцу хенахь дуьйна [[Балтикин немцой|немцоша]] масех бӀешарахь дӀалоцура Ӏедалан структупашкахь, оьздангаллехь, экономикехь коьрта позицеш. XVI бӀешарахь Эстони чекхйелира [[Реформаци]]н мур, оцу хенахь дуьйна коьрта дина нагӀо церан махкахь йара [[протестанталла]]. Оццу шарахь, [[Ливонан тӀом|Ливонан тӀеман]] жамӀашца, [[Швецин Эстлянди|къилбаседа Эстони]] ([[Эстлянди]]) Швецин йукъа йахара, кхин а ах бӀешо даьлча Швеци йукъа тоьхна къилба Эстони ([[Ливони]]н дакъа)&lt;ref name=&quot;Embassy&quot;/&gt;.

== Административан йекъайалар ==
{| class=&quot;standard&quot;
!Административан дакъа||Центр
|-
|[[Ида-Вирумаа]]|| [[Йыхви]]
|-
|[[Йыгевамаа]]|| [[Йыгева]]
|-
|[[Ляэнемаа]]|| [[Хаапсалу]]
|-
|[[Ляэне-Вирумаа]] || [[Раквере]]
|-
|[[Пылвамаа]]|| [[Пылва]]
|-
|[[Пярнумаа]]|| [[Пярну]]
|-
|[[Рапламаа]]|| [[Рапла]]
|-
|[[Сааремаа (кӀошт)|Сааремаа]]|| [[Курессааре]] 
|-
|[[Тартумаа]]|| [[Тарту]]
|-
|[[Харьюмаа]]|| [[Таллин]]
|-
|[[Хийумаа (кӀошт)|Хийумаа]]|| [[Кярдла]]
|-
|[[Ярвамаа]]|| [[Пайде]]
|-
|[[Вырумаа]]|| [[Выру]]
|-
|[[Вильяндимаа]]|| [[Вильянди]]
|-
|[[Валгамаа]]|| [[Валга]]
|}

== Транспорт а, зӀе а ==
{{коьртаниг|Транспорт Эстонехь}}
2013 шеран 1 январехь дуьйна Таллинан гӀалин йукъараллин транспорт маьхаза хилира Таллинан  берриг регистраци йинчу гӀалин бахархошна. Иштта 19 шо кхачанза болчу дешархошна маьхза некъ ло, уьш бехачу метте ца хьоьжуш. Иштта, 2013-чу шеран январь беттан 1-чу дийнахь дуьйна кехат тӀехь долу некъан билеташ дӀадаьхна, йукъадаьхна контакт йоцу пластикан карташ. Уьш дӀайазбан беза йукъараллин транспорте ховшуш, лерринчу валидаторех пайда а оьцуш. Нагахь санна карта дацахь, машенлелорхочуьнгара цкъа лелаш йолу некъан пропуск эца деза. Эстони хилира дуьххьарлера Европин пачхьалкх, йерриг аьлча санна пачхьалкхехь йукъараллин транспортехь [[Маьрша йукъараллин транспорт|маьрша некъ]] юкъабаььккхина. 15-х 11 кӀошташ пассажирийн йиш йу автобусех маьхза пайдаэца 2018 шеран 1 июлехь дуьйна&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |title=title&gt;С 1 июля в 10 уездах Эстонии вводится бесплатный общественный транспорт {{!}} Эстония {{!}} ERR |lang=ru |date=2018-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328081044/https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |archive-date=2019-03-28 |access-date=2023-03-01 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |title=Из-за бесплатного автобусного проезда падает пассажиропоток на железной дороге {{!}} Эстония {{!}} ERR |lang=ru |author=Дмитрий Куликов |date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328081028/https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |archive-date=2019-03-28 |access-date=2023-03-01 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://peatus.ee/#region/rus |title=peatus.ee |lang=et |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829082000/http://peatus.ee/#region/rus |archive-date=2014-08-29 |access-date=2023-03-01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |title=Бесплатный общественный транспорт пользуется бешеной популярностью в Ида-Вирумаа - Эстония - Rus.Postimees.ee |lang=ru |date=2018-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817123114/https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |archive-date=2018-08-17 |access-date=2023-03-01 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Электронни пачхьалкх (E-пачхьалкх) ==
{{коьртаниг|Интермаша Эстонехь|Эстонин ID-карта|Электронни кхаж тасар Эстонехь|Ц\оькъалом кхоссадалар}}
''Коьрта йаззам:'' '''''{{гочданза 5|э-Эстони||en|e-Estonia}}'''''&lt;br&gt;
''Коьрта йаззам:'' '''''{{гочданза 5|Электронни куьг Эстонехь||en|Digital signature in Estonia}}'''''

2000 шарахь дуьйна Эстонин правительствоно шайн министрийн кабинетан хийшамашкахь леладо электронан документацин маша Интермашехь&lt;ref name=&quot;Э-Эстония&quot;&gt;{{Cite web |url=https://estonia.by/ru/enter/ |title=Э-Эстония }}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Европин комиссин къовсам дӀабаьхьначул тӀаьхьа, пачхьалкхан сектор электронан документаце ерзоран проект, гергарчу хьесапехь 500 учреждени йирзина цуьнга, шайна йукъахь массо а министраллаш а, кӀоштан Ӏедалш а, массо а бохург санна урхаллаш а, инспекцеш а йолуш, электронан документашца хийцадаларх дӀакхетаран жамӀ дина, Европехь уггаре а дика санна къобалйира&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |title=Европа сильно хвалит наше э-государство |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |archive-date=2013-05-02 |access-date=2011-03-17 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Электронни резиденталла ===
[[Файл:Edward Lucas, 2010-10-22.png|thumb|170пкс|Эстонин хьалхара е-резидент, британин журналист [[Лукас, Эдвард|Лукас Эдвард]]]]
{{коьртаниг|Электронни резиденци}}
[[Электронни резиденци|Электронни резиденталла]] (''e-Residency'') — Эстонин Ӏедало 2014 шеран 1 декабрехь йолийна программа йу, цо аьтто бо Эстонин бахархойн боцучу нахана Эстонин сервисашна тӀекхача, масала, компани кхоллар а, банкан сервисаш а, ахчанаш дӀадалар а. Программо массо а декъашхочунна (электронни бахархой олучу нахана) смарт-карташ ло, цул тӀаьхьа церан документашна куьйгаш йаздан аьтто бу. Программа лерина йу меттигех йозуш йоцчу бизнесан дакъошкахь болчу нахана, масала, программаш кечъеш болчу нахана а, йаздархошна а.

Эстонин хьалхара виртуалан резидент хилира британин журналист [[Лукас, Эдвард|Лукас Эдвард]]&lt;ref&gt;[http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&amp;catid=215:easist&amp;Itemid=3982 President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206223942/http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&amp;catid=215:easist&amp;Itemid=3982 |date=2015-02-06 }} Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;avab&quot;&gt;[https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119080557/https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale |date=2015-01-19 }} Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hüvede&quot;&gt;[http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206230040/http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 |date=2015-02-06 }} Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;expectations&quot;&gt;[https://e-estonia.com/e-residency-up-against-great-expectations/ E-residency — up against great expectations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206225608/https://e-estonia.com/e-residency-up-against-great-expectations/ |date=2015-02-06 }} E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;.

Виртуалан резиденталла гражданаллица йоьзна йац, цо бакъо ца ло Эстонехь физикин ва йа дӀатарвала. Виртуалан резиденталло Ӏаткъам ца бо бахархойн даьхнин йасакх дӀайаларна, уьш декхаре ца бо Эстонехь даьхнин йасакх дӀайала, ткъа уьш мукъа ца боху вахархо вехачу пачхьалкхехь (гражданалла/къомалла) даьхнин йасакх дӀайаларх. Виртуалан резиденталло аьтто бо хӀара гӀуллакхаш дан: компанин регистраци йан, документашна куьйгаш йаздан, шифр йина документашца хийцамаш бан, онлайн-банкинг йан, налогаш дӀайала, рецепташца йоьзна медицинин сервисашна урхалла дан&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 |title=A Brexit bolthole? For €100 you can become an e-resident of an EU country you’ve never visited {{!}} Estonia |publisher=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114170751/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 |archive-date=2020-01-14 |access-date=2020-12-18 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Хьакъйолчу хьукматаша луш долчу смарт-картано аьтто бо сервисашка кхача. Эстонехь бизнес дӀайазйар „пайдехьа ду хьалакхуьуш болчу базаршкахь онлайн-хьуьнарчашна, интермашехула ахчанаш луш болчу провайдершца болх бан аьтто боцуш“, ткъа иштта [[Украина]] йа [[Беларусь]] санна йолчу пачхьалкхашкара стартапашна а, шайн Ӏедалша финансийн дехкарш деш йолчу&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;/&gt;.

2023-гӀа шо чекхдалале 181 пачхьалкхера 100 эзар сов стагана кхаьчна Эстонин электронан резидентийн статус. И программа йолийна 10 шо а ца кхоччуш хан йаьлча, Эстонехь 27 эзар бизнес преприяти дӀайазйина, ткъа и терахь кхидӀа а алсамдолуш ду&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eestifirma.ee/ru/kak-poluchit-e-residency-v-estonii/ |title=Как получить e-Residency в Эстонии? |lang=ru |first=Ilja |last=Nikiforov |website=Eesti Firma |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213191443/https://www.eestifirma.ee/ru/kak-poluchit-e-residency-v-estonii/ |archive-date=2023-12-13 |access-date=2023-12-14 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2026 шарахь Эстонин электронан резидент хилла 130 000 стаг, цара кхоьллина 37 000 сов эстонин предприяти&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://estonia.ee/|title=Estonia — Estonia is a place for independent minds|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121075951/https://estonia.ee/|archive-date=2021-11-21|access-date=2021-11-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа кхин а ==
{{агӀонийн дитт|Эстони}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

=== Комментареш ===
{{комментареш}}

=== Хьосташ ===
{{билгалдахарш}}

== Литература ==
{{Refbegin|2}}
* {{книга |ref=Зубкова |автор=Зубкова Е. Ю. |заглавие=Прибалтика и Кремль. 1940-1953 |год=2008 |место=М. |издательство=Российская политическая энциклопедия |страниц=351 |серия=История сталинизма |isbn=978-5-8243-0909-6 |тираж=2000}}
* Jaak Kangilaski ''et al.'' (2005) [https://www.riigikogu.ee/public/Riigikogu/ValgeRaamat.pdf Valge raamat (1940—1991)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808203324/http://www.riigikogu.ee/public/Riigikogu/ValgeRaamat.pdf |date=2014-08-08 }}, Justiitsministeerium, {{ISBN|9985-70-194-1}}.
* {{книга |ref=iea |автор=[[Международное энергетическое агентство|IEA]] |заглавие=Estonia 2013 |год=2013 |язык=en |серия=Energy Policies Beyond IEA Countries |isbn=978-92-6419079-5 |issn=2307-0897}}
* [[Д’Амато, Джузеппе|Giuseppe D’Amato]] ''[http://www.europarussia.com/books/viaggio_nellhansa_baltica/travel-to-the-baltic-hansa Travel to the Baltic Hansa]''. The European Union and its enlargement to the East. Book in Italian. ''Viaggio nell’Hansa baltica''. L’Unione europea e l’allargamento ad Est. Greco&amp;Greco editori, Milano, 2004. {{ISBN|88-7980-355-7}}
* {{Книга |ref=Hiden and Salmon |автор=John Hiden, Patrick Salmon. |заглавие=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century |год=1994 |место=London |издательство=Routledge |allpages=240 |isbn=978-0-582-25650-7}}
* {{книга |автор=[[Лаар, Март|Laar, Mart]] |заглавие=War in the Woods: Estonia's Struggle for Survival, 1944–1956 |год=1992 |язык=en |место=Washington, D.C. |издательство=Compass Press |isbn=0-929590-08-2}}
* {{книга |ссылка=https://archive.org/details/balticrevolution0000liev |автор=[[Ливен, Анатоль|Lieven, Anatol]] |заглавие=The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania, and the Path to Independence |год=1993 |язык=en |место=New Haven |издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]] |isbn=0-300-05552-8}}
* {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estoniaestonians0000raun |автор=Raun, Toivo U. |заглавие=Estonia and the Estonians |год=1987 |язык=en |место=Stanford, Calif. |издательство=Hoover Institution Press, Stanford University |isbn=0-8179-8511-5}}
* {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estoniaindepende0000smit |автор=Smith, David J. |заглавие=Estonia: Independence and European Integration |год=2001 |язык=en |место=London |издательство=[[Routledge]] |isbn=0-415-26728-5}}
* {{книга |ссылка=https://archive.org/details/balticstates00grah |автор=Smith, Graham (ed.) |заглавие=The Baltic States: The National Self-determination of Estonia, Latvia, and Lithuania |год=1994 |язык=en |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=0-312-12060-5}}
* {{книга |автор=[[Таагепера, Рейн|Taagepera, Rein]] |заглавие=Estonia: Return to Independence |год=1993 |язык=en |место=Boulder, Colo. |издательство=[[Westview Press]] |isbn=0-8133-1199-3}}
* {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estonia0000tayl |автор=Taylor, Neil |заглавие=Estonia |год=2004 |язык=en |издание=4th |место=Chalfont St. Peter |издательство=Bradt |isbn=1-84162-095-5}}
* {{книга |ссылка=https://archive.org/details/estonialatvialit0000will |автор=Williams, Nicola; Debra Herrmann; Cathryn Kemp |заглавие=Estonia, Latvia, and Lithuania |год=2003 |язык=en |издание=3rd |место=London |издательство=[[Lonely Planet]] |isbn=1-74059-132-1}}
* {{книга |заглавие=Estonia, identity and independence |ответственный={{Нп3|Jean-Jacques Subrenat|Subrenat, Jean-Jacques (Ed.)|en|Jean-Jacques Subrenat}} |год=2004 |язык=en |место=Amsterdam &amp; New York |издательство=Rodopi |isbn=90-420-0890-3}}
{{refend}}

== Хьажоргаш ==
{{Навигаци
|Викидошам=Эстони
|Ков = Эстони
|Проект = Эстони
}}
* [https://www.eesti.ee/rus/ Эстонская Республика]{{ref|ru}}{{ref|et}}{{ref|en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Эстония/}}
* {{Wikiatlas|Estonia}}
* [http://www.freeworldmaps.net/europe/estonia/map.html Карта Эстонии]
* {{Кругосвет|https://www.krugosvet.ru/articles/95/1009528/1009528a1.htm}}
* {{Estonica|title=Энциклопедия об Эстонии|url=}}
* [http://www.erm.ee/?node=201&amp;lang=RUS Эстонская культура]

{{АХь}}
{{Европин пачхьалкхаш}}
{{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}}
{{Европин бертан йукъахь пачхьалкхашна йукъара цхьаьнакхетарш}}
{{ЭЦКхКх}}
{{Эстони теманашкахула}}
{{Евробарт}}
{{Лаьттайуккъера хӀордан барт}}
{{Европин Кхеташо}}
{{Демократин харжаман доттагӀалла}}

[[Категори:Эстони]]
[[Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой]]
[[Категори:Унитаран республикаш]]
[[Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой]]
[[Категори:НАТО пачхьалкхаш]]
[[Категори:Балтика хӀордайистера мехкаш]]</text>
      <sha1>936u7mcezexqa02esl954ubxsvht77r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Карара хаьржина йаззам</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4674</id>
    <revision>
      <id>26545262</id>
      <parentid>26545244</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йухадаккха нисдар [[Special:Contributions/~2026-53467-06|~2026-53467-06]] ([[User talk:~2026-53467-06|дийцар]]) тӀаьххьара версега [[User:Che-W-bot|Che-W-bot]]</comment>
      <origin>11750205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="m6q8w8350iczcif4a4n3iuute6dc7uq" xml:space="preserve">[[Сурт:Admin-map-Bashkiria-region.gif|100px|right|Башкирийчоьнан карта]]

'''Башкирийчоь''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}, йоца цӀерш:  '''Башкортоста́н''', '''Башки́ри''', кхин лелош йу аббревиатура ''РБ'') — Россин субъект, [[Республика (Росси)|республика]] ([[пачхьалкх]]). [[Ийдалйистан федералан гуо]], [[Уралан экономикин кӀошт]]ан дакъа. Коьрта гӀала — [[Уфа]].

Кхоьллина 1917 шеран 15 &lt;abbr title=&quot;юлианан календарца&quot;&gt;ноябрехь&lt;/abbr&gt; [28 ноябрехь] [[Башкурдистан|къоман-территорин автономи Башкурдистан]] аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе йара [[Башкирийн АССР]] цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика йу. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан йара, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе йу. Россин республикашна йуккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь йу.

[[Башкирийчоь (историн)|Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан]] дакъа ду. Дозанаш ду [[Пермийн мохк|Пермийн мехкаца]], [[Свердловскан область|Свердловскан]] а, [[Челябинскан область|Челябинскан]] а, [[Оренбурган область|Оренбурган]] а областашца, [[ГӀезалойчоь]]ца а, [[Удмурти]]ца а.

''[[Башкирийчоь| ↪ кхин дӀа &lt;small&gt;›››&lt;/small&gt;]]''
&lt;!-- ============================== Чаккхе ============================== --&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Категори:Кепаш:Хаьржина йаззамаш|*]]
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6q8w8350iczcif4a4n3iuute6dc7uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545263</id>
      <parentid>26545262</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:Карара хаьржина йаззам]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>11750205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="m6q8w8350iczcif4a4n3iuute6dc7uq" xml:space="preserve">[[Сурт:Admin-map-Bashkiria-region.gif|100px|right|Башкирийчоьнан карта]]

'''Башкирийчоь''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}, йоца цӀерш:  '''Башкортоста́н''', '''Башки́ри''', кхин лелош йу аббревиатура ''РБ'') — Россин субъект, [[Республика (Росси)|республика]] ([[пачхьалкх]]). [[Ийдалйистан федералан гуо]], [[Уралан экономикин кӀошт]]ан дакъа. Коьрта гӀала — [[Уфа]].

Кхоьллина 1917 шеран 15 &lt;abbr title=&quot;юлианан календарца&quot;&gt;ноябрехь&lt;/abbr&gt; [28 ноябрехь] [[Башкурдистан|къоман-территорин автономи Башкурдистан]] аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе йара [[Башкирийн АССР]] цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика йу. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан йара, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе йу. Россин республикашна йуккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь йу.

[[Башкирийчоь (историн)|Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан]] дакъа ду. Дозанаш ду [[Пермийн мохк|Пермийн мехкаца]], [[Свердловскан область|Свердловскан]] а, [[Челябинскан область|Челябинскан]] а, [[Оренбурган область|Оренбурган]] а областашца, [[ГӀезалойчоь]]ца а, [[Удмурти]]ца а.

''[[Башкирийчоь| ↪ кхин дӀа &lt;small&gt;›››&lt;/small&gt;]]''
&lt;!-- ============================== Чаккхе ============================== --&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Категори:Кепаш:Хаьржина йаззамаш|*]]
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6q8w8350iczcif4a4n3iuute6dc7uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:КӀиран болх</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5115</id>
    <revision>
      <id>26545267</id>
      <parentid>11806211</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:КӀиран болх]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>11806211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1072" sha1="svk5ht8nyyn85s0mge6ru1avez3m2bf" xml:space="preserve">&lt;!-- ''Ше аьтту болучо дакъалацийш вай Википеди хьалайузуш, вай хаамашца, кху чу нохчийн маттахь бе хаамаш тохуьйтуш бац!''--&gt;
Шена нохчийн маттахь йазйан хуучо, кхоллийша цхьана хӀумнах лаьцна йаззам. Иштта чулацаман йоца коьрта цӀе йолуш кхолла, масала:

* [[Нохчийчоьнан нах беха меттигаш]]
* Нохчийчоьнан физикин географи
* [[Википеди:Массо а маттахь хилайеза агӀонаш|Массо а маттахь хилайеза 1000 агӀо]]
* ГӀарабевлла нах: йаздархой, Ӏилманчаш, и. к. д.

&lt;!-- ======================== Чаккхе ====================== --&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Категори:Википеди:Википедин анан кепаш|{{PAGENAME}}]]
[[Категори:Википеди:Кепаш:КӀиран болх]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>svk5ht8nyyn85s0mge6ru1avez3m2bf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЖӀайхойн мотт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7882</id>
    <revision>
      <id>26545456</id>
      <parentid>16138225</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:ДегӀаста]]; тӀетоьхна [[Категори:ДегӀастанан меттанаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8061" sha1="6009h4s0z5yeyfgnvgy6j0kyf9c5er1" xml:space="preserve">{{Мотт
 |бос                 = кавказан
 |меттан цӀе          = ЖӀайхойн мотт
 |шен цӀе = 
 |пачхьалкхаш         = 
 |регионаш            =
 |официалан мотт      = 
 |нисдеш организаци   = 
 |буьцуш болу нах     = 
 |рейтинг             = 
 |ларар               =
 |белла               =
 |категори            = 
 |классификаци        =
 | йоза               = 
 | ГОСТ 7.75–97       = 
 | ISO1               = 
 | ISO2               = 
 | ISO3               = 
}}
'''ЖӀайхойн мотт''' ({{lang-av|авар мац̄I, магӀарул мац̄I}}) ({{lang-ru|аварский язык}}) — къилбаседа-малхбален кавказан мотт [[ДегӀаста]]нахь, [[Росси|Россехь]] буьйцу. 600 000 стага буьйца жӀайхойн мотт, дукхах дерг ДегӀастанахь. ЖӀайхойн абат [[кириллица]]н абатан бух тӀехь йу. Дош «''МагӀарул мацӀ''» жӀайхойн маттахь «Ломара мотт» маьӀна ду.

== КъамелӀаморг ==
{|style=&quot;font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
!width=&quot;200px&quot;| ЖӀайхойн !!width=&quot;200px&quot;| Нохчийн
|-
| ВорчӀами || Маршалла (божарийн)
|-
| ЙорчӀами || Маршалла (зударийн)
|-
| РорчӀами || Маршалла ду шуьга
|-
| Салам || Салам
|-
| Салам-гӀалайкум || Ассаламу Ӏалайкум
|-
| ВагӀалайкум-салам || Ва Ӏалайкум ассаламу
|-
| Щиб хӀал бугеб? || Муха ду гӀллакхаш?
|-
| Баркала, лъикӀ буго! || Дика ду, баркалла
|-
| Дуда цӀар щиб? || Хьан цӀе хӀун йу?
|-
| Чан сон дур бугеб? || Мас шо ду хьан?
|-
| Киве мун унев вугев? || Стенга воьду хьо?
|-
| ТӀаса лъугьа || Бехк ма биллалахь
|-
| Мун вихьиялдаса дун вохарав вуго || Девзина хаза хета
|-
| У || ХӀаъ
|-
| Нахъа лъикӀ рихьаги || Ӏодика йойла
|-
| Гьайгьай || Дера йеза
|-
|}

== ЖӀайхойн абат ==
ЖӀайхойн абат [[кириллица]]н абатан бух тӀехь йу. 51 элп ду абатахь. Нохчийн абатах чӀогӀа тера йу суьйлийн жӀайхойн абат. [[1928]]-[[1937]] шерашкахь жӀайхойн мотт латинийн абатан бух тӀехь йара.

{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | А а
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | В в
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Гъ гъ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Гь гь
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ГӀ гӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Д д
|-
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ё ё
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | З з
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | И и
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | К к
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Къ къ
|-
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Кь кь
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | КӀ кӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | КӀкӀ кӀкӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Кк кк
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | М м
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | О о
|-
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | П п
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | С с
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ТӀ тӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | У у
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Х х
|-
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Хх хх
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Хъ хъ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Хь хь
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ХӀ хӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Цц цц
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ЦӀ цӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ЦӀцӀ цӀцӀ
|-
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ЧӀ чӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | ЧӀчӀ чӀчӀ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ъ ъ
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ь ь
|-
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:4em; text-align:center; padding: 4px;&quot; | Я я
|}

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- class=&quot;bright&quot;
!  ЖӀайхойн !! Нохчийн
|-
| А ||  А
|-
| Б ||  Б
|-
| Б ||  Б
|-
| Г ||  Г
|-
| Гъ ||  ГӀ
|-
| Гь ||  ХӀ
|-
| ГӀ ||  Ӏ
|-
| Кь || Къ
|-
| Къ || Къ
|-
| КӀ || КӀ
|-
| КӀ КӀ || Къе
|-
| Хъ  || Кх
|-
| ХӀ  || Хь
|}

Кхий долу элпийн нохчийн маттахь аьзнаш дац

[[Файл:Avar alphabet28-37.jpg|thumb|500px|left|Латинан бух тӀехь йолу жӀайхойн абат (1928—1937)]]
{{clear}}

== Кхин хьажа ==
* [[ДегӀаста]]
* [[Кавказан меттанаш]]

== Билгалдахарш ==
{{Reflist}}

== Хьажоргаш ==
* {{en}} [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ava Етнологь таптар]
* {{en}} [http://home.unilang.org/wiki3/index.php/Avar Unilang.org ЖӀайхойн меттан къамелӀаморг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000113/http://home.unilang.org/wiki3/index.php/Avar |date=2007-09-27 }}
* {{ru}} [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm ЖӀайхойн маттах лаьцна оьрсийн маттахь]
* {{fr}} [http://gilles.authier.free.fr/avar.htm ЖӀайхойн меттан шаӀамалург]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{ru}} [http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru Корпус аварского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812212431/http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru |date=2014-08-12 }}
{{Россин пачхьалкхан меттанаш}}
{{Нах-ДегӀастанан меттанаш}}

[[Категори:Кавказан меттанаш]]
[[Категори:ДегӀастанан меттанаш]]</text>
      <sha1>6009h4s0z5yeyfgnvgy6j0kyf9c5er1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрмалойчоь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8677</id>
    <revision>
      <id>26545466</id>
      <parentid>26230013</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71880" sha1="r2sj28q95houn27j974oxeean2vk6z6" xml:space="preserve">{{маьӀна}}
{{Пачхьалкх
 | Нохчийн цӀе       = Эрмалойчоь
 | Шен цӀе  = Հայաստանի Հանրապետություն
 | Доланиг дожар      = Эрмалойчоьнан
 | Шатлакхан Иллинан цӀе          = Вай даймохк
 | Аудио                   = Mer Hayrenik instrumental.ogg
 | Урхаллин тайпа        = [[Республика]]&lt;ref name=&quot;atlas mira&quot;&gt;Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295&lt;/ref&gt;
 |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 23|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 57|lon_sec = 0
 |region        = AM
 |CoordScale    = 
 | Мотт                   = [[Эрмалойн мотт|эрмалойн]]
 | Кхоьллина                = [[IV век до н. э.|IV]] - [[II век до н. э.|II]] вв. до н. э. &lt;!-- По результатам обсуждения на СО статьи: см. тему &quot;Шаблон-карточка: Основано&quot; --&gt;
 | Маьрша йаьлла терахь    = [[28 май]] [[1918 шо]]&lt;br /&gt;(от [[Закавказская Демократическая Федеративная Республика|ЗДФР]])&lt;br /&gt;[[1991]] шаран [[21 сентябрь|21 сентябрехь]]&lt;ref&gt;23 сентября — дата провозглашения независимости страны Верховным советом Армении. Как день независимости в Армении отмечается 21 сентября — день проведения референдума, на котором было принято решение о выходе из состава СССР. См. {{cite web
 |author        = 
 |datepublished = 23 марта 2006
 |url           = http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html
 |title         = В Армении с апреля 2006 года начнутся мероприятия по празднованию 15-летия независимости республики
 |work          = 
 |publisher     = Новости Армении
 |accessdate    = 2009-05-06
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20140222015545/http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html
 |archivedate   = 2014-02-22
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222015545/http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;
 | Маьрша йелира      = [[СССР]]х
 | Йаккхий гӀаланаш       = [[Ереван]], [[Гюмри]], [[Ванадзор]]&lt;!-- города свыше 100 тыс. человек --&gt;
 | Куьйгалхойн даржаш = [[Президент]] &lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 | Куьйгалхой            = [[Саркисян, Армен Варданович|Армен Саркисян]]&lt;br /&gt; [[Пашинян, Никол Воваевич|Никол Пашинян]] 
 | Латтанца меттиг    = 138
 | Латта             = 29&amp;nbsp;743
 | Хина процент            = 4,71
 | Бахархойн меттиг      = 135
 | Бахархой               = 3 009 800&lt;ref name=&quot;Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ&quot;&gt;Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: [http://www.armstat.am/file/article/bnakch_1.07.2014.pdf Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ] — ստուգվում: 1.8.2014&lt;/ref&gt;
 | Бахархой лерина шо            = 2014
 | Луьсталла     = 101,2 &lt;!-- 3 009 800 чел. / 29743 кв. км --&gt;
 |ДЧС (НЭТ)                = 24,99 млрд.&lt;ref&gt;[http://www.google.ru/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=ny_gdp_mktp_cd&amp;hl=ru&amp;dl=ru&amp;idim=country:ARM:GEO:MDA#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=gross_domestic_product_by_expenditure_current_ppp&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=country:ARM:GEO:MDA&amp;ifdim=region&amp;hl=ru&amp;dl=ru&amp;ind=false ВВП по расходам (текущий ППС)]&lt;/ref&gt;
 |ДЧС (НЭТ) лерина шо   = 2012
 |ДЧС (НЭТ) меттиг     = 122
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 8416,82 &lt;ref&gt;[http://www.google.ru/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=ny_gdp_mktp_cd&amp;hl=ru&amp;dl=ru&amp;idim=country:ARM:GEO:MDA#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=ny_gdp_pcap_pp_cd&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=country:ARM:GEO:MDA&amp;ifdim=region&amp;hl=ru&amp;dl=ru&amp;ind=false ВВП на душу населения по ППС (в тек. межд. долл.)]&lt;/ref&gt;(данные [[Всемирный банк|ВБ]])
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 
|ДЧС (номинал)             = 9,951 млрд.&lt;ref name=&quot;ВБ&quot;&gt;[http://www.worldbank.org/en/country/armenia Экономические показатели Армении] на сайте Всемирного Банка&lt;/ref&gt;
|ДЧС (номинал) лерина шо = 2012
 |ДЧС (номинал) меттиг    = 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 3351,63&lt;ref name=&quot;ВБ&quot; /&gt;
 |АКИ  = 0,729&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319191804/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2014-03-19|access-date=2014-03-19}}&lt;/ref&gt;
 |Лерина шо АКИ  = 2013
 |АКИ меттиг = 87
 |Локхалла АКИ            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;лакхара&lt;/span&gt;
 | Бахархойн цӀерш= 
 | Ахча                  = [[Эрмалойн драм]] ([[AMD,код 51]])
 | МОК                     = ARM
 | Сахьтан аса            = [[UTC+4]]&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;На территории страны действует [[декретное время]]&lt;/ref&gt;
 | Билгалдахарш              = 
}}
'''Эрмалойчоь''' ({{lang-hy|Հայաստան}} [{{IPA|hɑjɑsˈtɑn}}]), йуьззина официалан кеп — '''Эрмалойн Респу́блика'''&lt;ref name=&quot;atlas mira&quot; /&gt; ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}} [{{IPA|hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun}}]) — [[Чоьхьара Кавказ]]ан [[пачхьалкх]].

Лаьтта [[Хьалхара Ази|Хьалхарчу Азин]] къилбаседехь, [[Эрмалойн акъари]]н къилбаседа-малхбузехь. [[ХӀорд боцу пачхьалкхаш|ХӀорд тӀе араволийла йац]]. [[Азербайджан]]ца а, [[Къобалйанза пачхьалкхаш|къобалйанза]] йолу [[Ломан-Карабахан Республика|Ломан-Карабахан Республикица (ЛКР)]] доза ду малхбалехь. Къилба-малхбузехь доза ду [[Азербайджан]]ан йукъарчу [[Нахичеванан Автономин Республика|Нахичеван АР]]ца. [[Иран]] доза ду къилбехахь, [[Туркойчоь]]нца малхбузехь, [[Гуьржийчоь]]нца къилбаседехь{{Дехьавалар|Географи}}. Эрмалойчоь доладеш йу Азербайджанан мехкан цхьаьна декъан (анклаваш [[Кярки (эвла)|Кярки]], [[Бархударлы]], [[Софулу]], [[Лакхара Аскипара]]), ткъа Азербайджан доладеш йу Эрмалойчоьнан цхьаьна декъана ([[эксклав]] [[Арцвашен]]).

Эрмалойчоьнан бахархой, 2016 шеран 1 январехь мах хадорца хилира 2 млн. 998,6 эз. стаг&lt;ref name=&quot;Население 01-01-2016&quot; /&gt;, майда — 29 743 км²&lt;ref name=&quot;President&quot;/&gt;. Цхьацца терахьашца лаьрчи [[Бахархойн барамца йолу исписка|дуьненахь бӀе ткъе йалхийтталгӀа меттигехь]] йу{{Дехьавалар|Бахархой}} а, [[Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка|мехкан майданца бӀе ткъе берхӀийтталгӀа]] йу{{Дехьавалар|Географи}}.

Коьрта шахьар — [[Ереван]]. Пачхьалкхан мотт — [[Эрмалойн мотт|эрмалойн]]{{Дехьавалар|Меттанаш}}.

[[Парламентан республика|Парламентан]] кепара урхаллин [[унитаран пачхьалкх]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/russian/news/2015/12/151207_armenia_referendum_parliamentary_republic|title=Избиратели в Армении проголосовали за парламентскую республику|publisher=BBC Русская служба|accessdate=2018-01-05}}&lt;/ref&gt;. 2018 шеран 9 апрелехь дуьйна Эрмалойчоьнан Президент ву [[Саркисян, Армен Варданович|Саркисян Армен]]. Йекъало 10 областан а, Ереван гӀалин а{{Дехьавалар|Меттигаш шеш урхалла дар}}.

95 % гергга бахархой [[керсталла]] лелош бу, царех алсама дакъа [[Эрмалойн асхьабийн килс]]ехь бу, иза Ширамалхбален килсех цхьаъ йу.&lt;ref name=&quot;Перепись2011&quot; /&gt;{{Дехьавалар|Дин}}.

Аграрно-индустриалан мохк бу динамикца кхуьу экономикица. 2012 шеран [[Дерриге чоьхьара сурсат|ДЧС]] номиналан барам хилира 9,951 миллиард [[АЦШ доллар]] (3351,63 АЦШ доллар гергга цхьаьна синна). Ахча — [[эрмалойн драм]] (2015 шеран йуккъера бараман [[Валютан курс|курс]] — 479 драм 1 АЦШн долларах){{Дехьавалар|Экономика}}.

[[1918 шо|1918 шеран]] [[28 май]]хь кхайкхийна маьрша [[Хьалхара Республика Эрмалойчоь]]. [[1920 шо|1920 шеран]] [[29 ноябрь|28 ноябрехь]] Эрмалойчохь [[советан Ӏедал]] а хӀоттийна, кхоьллира [[Эрмалойн Советийн Социалистийн Республика|Эрмалойн ССР]], иза [[1936 шо]] кхаччалц [[ССРС]] йукъарчу [[ТӀехьакавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика|ТСФСР]] йукъахь йара, ткъа [[1936 шо|1936 шеран]] [[5 декабрь|5 декабрехь]] — [[ССРС союзан республикийн исписка|союзан республика]] хилира. [[1990 шо|1990 шеран]] [[23 август]]ехь Эрмалойн ССР Лакхарчу Совето тӀеийцира Эрмалойчоь маьрша хиларан деклараци. ДӀакхайкхийра, эрмалойчоьнан махка тӀехь ца лела Республика Эрмалойчоьнан Конституци а, законаш а бен&lt;ref&gt;[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&amp;ID=2602&amp;lang=rus Декларация о независимости Армении]&lt;/ref&gt;. 1991 шеран [[23 сентябрь|23 сентябрехь]] хиллачу референдуман жамӀашца Эрмалойчоьнан Лакхарчу Совето къобал йира Эрмалойчоьнан маршо&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apn.ru/publications/article10413.htm|publisher=АПН(Агентство Политических Новостей)|datepublished=21 сентября 2006|title=Сергей Маркедонов, Самоопределение по ленинским принципам|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180801221258/https://www.apn.ru/publications/article10413.htm|archivedate=2018-08-01|access-date=2018-06-13}}&lt;/ref&gt;. [[1992 шо|1992 шеран]] [[22 март]]ехь Республика Эрмалойчоь дӀаийцира [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ВКЪКХ]] йукъа, ткъа 2001 шеран 25 январехь [[Европин Совет]] йукъа&lt;ref name=&quot;СоветЕвропы&quot;&gt;[http://hub.coe.int/ru/web/coe-portal/country/armenia Страница Армении на официальном сайте Совета Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103161847/http://hub.coe.int/ru/web/coe-portal/country/armenia |date=2013-01-03 }}&lt;/ref&gt;{{Дехьавалар|Истори}}.

== Этимологи ==
{{main|Эрмалойчоьнан цӀе}}
[[Файл:Darius I the Great's inscription.jpg|250px|thumb|Эрмалойчоь хьехош долу [[Дарий I]]-чун [[Бехистунан йоза]]. [[Вайн эрал VI бӀешо хьалха]]]]
[[Топоним]] «Эрмалойчоь» хьалайоьду [[Эрмалойн акъари]] тӀиера, лулахь йолчу [[Малатья|Мелитенан]] областан [[Хурритийн мотт|хурритийн]] цӀере Armi-. И цӀе [[Арамейн меттанаш|арамейн маттара]] ˊarmǝn-āiē кхаьчна ширагӀажарийн матте, иза вайн эрал 522 шо хьалха «Arminiyaiy» кепехь ялхазза йаздина [[Бехистунан йоза]]нахь &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iranica.com/articles/armenia-i|datepublished=|title=Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810061930/http://www.iranica.com/articles/armenia-i|archivedate=2011-08-10|access-date=2018-06-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Образовано от названия народа арим-армены, населявшего Армянское нагорье (древнее название Наири — «страна рек»)&lt;ref name='Pospelov'&gt;{{книга|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц|ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева|место=М.|издательство=«Русские словари»|год=1998|страницы=160|страниц=372|isbn=5-89216-029-7}}&lt;/ref&gt;.--&gt;. [[Шира грекийн мотт|Шира грекийн]] цӀе —{{lang-grc|Ἀρμενία}}&lt;ref&gt;{{книга|ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35265/армения|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка: Пер. с нем|место={{М.}}|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1964|том=1|страницы=87|страниц=562}}:&quot;''Арме́ния, из {{lang-el|Ἀρμενία}}. Уже др.-перс. Armaniya-, Armina- «Армения»; см. Бартоломэ, Air. Wb. 197; Хюбшман, IF 16, 205. См. армяни́н.''&lt;/ref&gt;. Ἀρμένιοι яржале лелош хилла шира грекийн эрмалойн цӀе, хилла Μελιττήνιοι&lt;ref name=&quot;Дьяконов1981&quot;/&gt;.

[[Мовсес Хоренаци]]н хетарехь, «Эрмалойчоь» цӀе а, цунах тера шира грекийн а, шира гӀажарийн а топонимаш схьаевлла [[Урарту]]н паччахьан [[Арама]]н&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/01.html|title=Мовсес Хоренаци &quot;История Армении&quot;|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829181128/http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/01.html|archivedate=2012-08-29|access-date=2012-09-24}}&lt;/ref&gt; цӀарах.


Эрмалойн маттахь мехкан цӀе «Айк» ({{lang-hy|Հայք}}, ''Hayk'') йу. [[Йуккъера бӀешераш]]кахь эрмалойн топоним кхуллучу суффиксан «-к» меттиг дӀалаьцна иранан «[[-стан]] суффиксо»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Капанцян Г.|заглавие=Хайаса--колыбель армян: этногенез армян и их начальная история|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=HDRIAAAAMAAJ&amp;q=%5Bхайастан+суффикс%5D&amp;dq=%5Bхайастан+суффикс%5D&amp;source=bl&amp;ots=m1mrKyyoYt&amp;sig=Nja4qrhSWUqWYfSfvuMzMeqZETg&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=uFIqUJqfDKKo0QWUiIEI&amp;redir_esc=y%7Cиздательство=Изд-во Академии наук Армянской ССР|год=1947|страницы=10}}&lt;/ref&gt;, мехках ала долийра «Айастан» ({{lang-hy|Հայաստան}}, ''Hayastan''). Цхьаьна версица, мехкан цӀе схьайаьлла мифологин [[Эрмалой]]н векалах — [[Хайк|Айках]], цуо, легендица, вайн эрал 2492 шо хьалха&lt;ref name=&quot;Мовсес Хоренаци «История Армении»&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/01.html|title=Мовсес Хоренаци &quot;История Армении&quot; Оглавление|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829181128/http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/01.html|archivedate=2012-08-29|access-date=2012-09-24}}&lt;/ref&gt; тӀамехь иэшийна вавилонан паччахьан [[Бэл]]ан эскар, ткъа тӀаьхьа кхоллайелла хьалхара Эрмалойн паччахь. И шо ду дуьххьарлераниг [[Шира эрмалойн цӀуйн рузма|ламасталлин эрмалойн рузманехь]]. Кхечу версица и цӀе тосу ширачу пачхьалкхах [[Хайаса]]х&lt;ref&gt;{{книга|автор=Hrach K. Martirosyan|заглавие=Etymological dictionary of the Armenian inherited lexicon|ссылка=|место=|издательство=Brill Academic Publishers|год=2009|страницы=382—385|isbn=978-90-04-17337-8}}&lt;/ref&gt;. КхоалгӀачу версица, Эрмалойчоьнан шен цӀе схьайаьлла [[Урартун мотт|урартун]] цӀарах Мелитенах — Ḫāti&lt;ref name=&quot;Дьяконов1981&quot;&gt;{{статья | автор= [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]]| заглавие= Малая Азия и Армения около 600 г. до н.э. и северные походы вавилонских царей| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1981|выпуск= |том= |номер= 2| страницы= 34—63| isbn= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Redgate: Armenians|24}}&lt;/ref&gt;.

== Пачхьалкхан сийлаллаш ==
{{main|Эрмалойчоьнан сийлаллаш}}

=== Байракх ===
{{main|Эрмалойчоьнан байракх}}
Эрмалойчоьнан [[байракх]] деакӀуон [[кӀади]] ду кхаа цхьатеррачу анасизан асанех лаьтташ: лакхара — [[цӀен]], йуккъера — [[сийна]], лахара — [[цӀехо-можа]] басахь. Шоралла йохаллелла шозза йоца йу. Эрмалойчоьнан байракх тӀеэцна Эрмалойн Республикин Лакхарчу Совето [[1990 шо|1990 шеран]] [[24 август]]ехь. [[2006 шо|2006 шеран]] [[15 июнь|15 июнехь]] Эрмалойн Республикин Къоман Гуламо тӀеэцна «Эрмалойн Республикин пачхьалкхан байракхах» керла закон.

Эрмалойчоьнан правительствос маьӀна доккху байракхан бесашна иштта:

{{Цитата|ЦӀиечу басо гойту [[Эрмалойн акъари]], эрмалойн къоман дисархьама гуттаренна а болу къийсамаш, керсталлин дин, паргӀато, Эрмалойчоьнан маршо. Сийна басо гойту эрмалойн къам матрша стигал кӀелахь даха гӀертар. ЦӀиен-можа басо гойту эрмалойн къоман хьуьнар а, къинхьегам а&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=|url=http://www.gov.am/ru/official/|title=Об Армении — Общие сведения|format=|work=Правительство Республики Армения|publisher=|accessdate=23 декабря 2010|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623044452/http://www.gov.am/ru/official|archivedate=2018-06-23}}&lt;/ref&gt;.}}

=== ХӀост ===
{{main|Эрмалойчоьнан хӀост}}
Эрмалойчоьнан [[хӀост]] тӀеэцна [[1992 шо|1992 шеран]] [[19 апрель|19 апрелехь]]&lt;ref&gt;[http://www.concourt.am/hr/armenia/rus/kb4d5i.htm Закон Республики Армения о Государственном Гербе Республики Армения]&lt;/ref&gt;, нисйина  [[2006 шо|2006 шеран]] [[15 июнь|15 июнан]] законаца&lt;ref name=&quot;Герб&quot;&gt;[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&amp;ID=2710&amp;lang=rus Закон Республики Армения о Гербе Республики Армения]&lt;/ref&gt;.

ХӀост тӀехь хӀара суьрташ ду: [[турс]] — йуккъехь — эрмалойн къоман сийлалла [[Арарат]] лам, цунна боьххьехь [[Нохьа пайхӀамаран кема]] {{Ӏ.с.}}, хӀунда аьлчи, эрмалойн ламастаца, хи хьаьддачул тӀаьхьа кема сецна Арарат лам тӀехь (Библица — Араратан лаьмнашкахь)&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/pdf/592222.pdf Armenian Traditions about Mt. Ararat // Journal of the American Oriental Society, Vol. 5 (1855—1856). — Pp. 189—191]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=yklDk6Vv0l4C&amp;pg=PA319#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Geoffrey W. Bromiley.'' The International Standard Bible Encyclopedia. Vol. 2. — Wm. B. Eerdmans Publishing, 1979. — P. 319]&lt;/ref&gt;. Турс декъна 4 декъе, оцу декъаша гойту йиъ маьрша эрмалойн паччахьалла тайп-тайпанчу хенера&lt;ref name=&quot;Герб&quot; /&gt; (сахьтан цамзанца): [[Аршакидаш|Аршакидийн]], [[Рубенидаш|Рубенидийн]], [[Арташесидаш|Арташесидийн]], [[Багратидаш|Багратидийн]].

Турсан лахахь лаьтта кхин а пхиъ элемент: хадийна зӀе, тур, кӀен кенаш, га, аса.

&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt; 
Файл:Flag of Armenia.svg|Эрмалойчоьнан байракх
Файл:Coat of arms of Armenia.svg|Эрмалойчоьнан х\ост
Файл:Mer Hayrenik instrumental.ogg|Эрмалойчоьнан шатлакхан илли
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Шатлакхан илли ===
{{main|Эрмалойчоьнан шатлакхан илли}}
Эрмалойчоьнан [[шатлакхан илли]] — композици «Тхан Даймохк» ({{Lang-hy|Մեր Հայրենիք}}, «Мер Айреник», ма-дарра — «Тхан Даймохк»). ТӀеэцна [[1991 шо|1991 шеран]] [[1 июль|1 июлехь]], йуха чӀагӀдина 2006 шеран 25 декабран законаца&lt;ref&gt;[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&amp;ID=2812&amp;lang=rus Закон Республики Армения о Гимне Республики Армения]&lt;/ref&gt;. Бух тӀехь йу 1918—1920 шерийн [[Хьалхара Республика Эрмалойчоь]]н шатлакхан илли. Байтийн автор — [[Налбандян, Микаэл|Налбандян Микаэл]] (1829—1866), музыкин автор — {{iw|Каначян, Барсег|Каначян Барсег|hy|Բարսեղ Կանաչյան}} (1885—1967). Шатлакхан илли локхуш дукхаха йолчу официалан белхашкахь лелабо хьалхара а, беалгӀа строфаш.

== Истори ==
{{main|Эрмалойчоьнан истори}}
{{Хьажа иштта|Эрмалойчоьнан историн хронологи}}
{{Суьртийн могӀа|ш1=190|Tigran Mets.jpg|ш2=200|Garni Temple 02.JPG|ш3=250|Zvartnots temple1.JPG|текст=1. [[Тигран II Сийлахь-Воккха]] 2. [[Гарни (килс)|Гарни]] килс 3. [[Звартноц]] килс|align=right}}

=== Исторел хьалхара мур ===
Эрмалойчоьнан къилбаседехь, [[Лорийн акъари]] тӀехь, тӀапломан [[Джавахетан дукъ]]ан кӀажошкахь карийна 20 сов тайп-тайпана хенахь лаьттина йолу [[Ашёлан оьздангалла|ашелан]] иэсаш. Царна йукъахь алсама йу тӀехула лаьттарш (Благодарни, Даштадем, Норамут, кхин а), царна тӀехь карийна эзар сов ашелан гӀирсаш меттигерчу гиалодацитан, оцу йукъахь йу 360 куьйган [[диг]]арш. Карийна иштта кхоъ стратификаци йина иэс (Мурадово, Карахач, Куртан). Къилбаседа Эрмалойчохь иэсийн ширачу адамийн шира миграцин лар йу Африкин арахьа. Шираашелан Карахачан гӀирсаш хенаца гергара ду шира шираашелан [[Малхбален Африка|Малхбален Африкин]] индустрийн (1,5-1,8 млн шо сов хьалха)&lt;ref&gt;[http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf Открытие древнейших раннепалеолитических памятников на севере армянского нагорья (Армения)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |date=2014-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

Шира адам даьхна лараш карийна [[Эрмалойн акъари]]н тайп-тайпанчу кӀошташкахь: [[Арзни]]хь, Нурнусехь, кхечу меттигашкахь карийна нах лаьттина меттигаш тӀулгийн белхан гӀирсашца, ткъа [[Раздан (хи)|Разданан]] Ӏинехь, Лусакертехь карийна хьехан гӀишлош. Уггаре ширачу тӀулган белхан гӀирсийн хан 800 эзар шо йу. Кхин а карийна [[неолит]]ан муьран ширачу адамаш лаьттина меттигаш. Лаьмнашкахь карийна шортта тархаш тӀиера талларах долу суьрташ. Дуьххьарлера латталело а, даьнийлело а меттигаш хирйолчу Эрмалойчохь йехкина [[Араратан тогӀи]]н чохь а, хӀинцалерачу [[Ширакан область|Ширакан областехь]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kyandaryanclan.io.ua/s85390|datepublished=11.07.2009|title=История Цивилизаций Ближнего Востока 2 Г. История Армений &quot;Великая Армения&quot;|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217224334/http://kyandaryanclan.io.ua/s85390|archivedate=2013-12-17|access-date=2018-06-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126031324/http://kyandaryanclan.io.ua/s85390 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

Таханлера [[Ереван]]ан латта тӀехь [[Шенгавит]]ан кӀоштахь, карийра [[вайн эрал V эзар шо хьалха|вайн эрал V]]—[[вайн эрал III эзар шо хьалха|III эзар шо хьалхара]] боьрзанан бӀешеран нах хевшина меттиг&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html Shengavit|datepublished=|title=Shengavit a Kura Araxes Culture Site in Yerevan on the Ararat hills, Republic of Armenia|lang=en|description=In those trenches he (''Hakop Simonyan'') isolated four distinct strata, the earliest from the late fifth millennium and the latest from the early to mid-third millennium BC.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509073109/http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|datepublished=|title=Земледельцы Северного Кавказа и Закавказья|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170818233936/http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|archivedate=2017-08-18|access-date=2018-06-27}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625235944/http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm |date=2013-06-25 }}&lt;/ref&gt;.

Археологаш динчу ахкарша гойту, Эрмалойн акъарин бахархоша кӀоргарчу шираллехь дуьйна карадерзийна дуккха пхьолаш. Иштта, хууш ду, царна [[вайн эрал V эзар шо хьалха|вайн эрал V—]][[вайн эрал IV эзар шо хьалха|IV эзар шо хьалха]] хууш дара [[цӀеста]] лало, ткъа [[вайн эрал II шо хьалха]] — [[эчиг]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.armenica.info/history/histor2.htm|datepublished=|title=История Армении|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725071303/http://www.armenica.info/history/histor2.htm|archivedate=2013-07-25|access-date=2018-06-27}}[ ]&lt;/ref&gt; а.

Эрмалойчохь 2008 шарахь сентябрехь [[Арени (хьех)|Арени хьехаш]] чохь ахкарш деш карийна уггаре шира мача, цуьнан хан йу 5500 шо сов. Кароран терахь энеолитан мур (вайн эрал 3600—3500 шераш хьалха) бу. Уьш кӀеда ира боьхигаш йолу чарохи мачаш йу. Карийна мачаш хилира Европера а, Азера а уггаре шира археологин карор. Говзанчашна хетарехь, и мачаш къасталуш йац эрмалойн эвланашкахь лелийначех.

=== Антикалла ===
{{Хьажа иштта|Сийлахь Эрмалойчоь}}
{{Суьртийн могӀа|ш1=263|Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|ш2=242|Herodotus, Armenia.jpg|текст=1. Эрмалойн паччахьаллаш [[Ервандидаш|Ервандидийн]] ([[Айраратан паччахьалла|Айраратан]], [[Софенан паччахьалла|Софенан]], [[Коммагена]]н) а, [[Жима Эрмалойчоь]] а вайн эрал хьалхарчу IV—II бӀешеран. 2. Эрмалойчоь [[Геродот]]ан картин тӀехь, [[вайн эрал 450 шо хьалха]]|align=right}}

Вайн эрал XII бӀешо хьалха [[Эрмалойн акъари]]н махка тӀехь хилира [[Эрмалойн этногенез|эрмалойн къам кхолладаларан процесс]], иза чекхйелира вайн эрал VI бӀешо хьалха&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]].|часть = |ссылка часть = |заглавие = Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне|оригинал = |ссылка = http://annales.info/other/djakonov/03.htm#10|викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Издательство АН Армянской ССР|год = 1968|том = |страницы = 237|столбцы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref = }}{{oq|ru|Итак, с нашей точки зрения '''древнеармянский народ''' первоначально сложился в верхнеевфратской долине из трех компонентов — хурритов, лувийцев и протоармян (мушков и, возможно, урумейцев). При этом хурриты, как более многочисленные, составили основную массу народа и определили основную линию физической преемственности, а протоармяне, в силу ряда исторических причин, передали новому народу свой язык. Менее значителен, по-видимому, был вклад лувийцев. Этот процесс начался в XII в. до н. э. и завершился к VI в. до н. э., причём, возможно, в конце этого периода в древнеармянский народ пошёл и ещё один небольшой по численности компонент — скифы}}&lt;/ref&gt;. Эрмалойн этногенезан коьрта компоненташ хилира иштта къаьмнаш: хурриташ, урарташ, лувийш, [[протоэрмалойн мотт]] лело тайпанаш а. [[Урарташ]] эрмалойн къомах тӀаьххьара дӀаэр чекхделира вайн эрал IV—II бӀешо хьалха&lt;ref name=&quot;Дьяконов,239&quot;&gt;{{книга|автор = [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]].|часть = |ссылка часть = |заглавие = Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал = |ссылка = http://annales.info/other/djakonov/03.htm#10|викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Издательство АН Армянской ССР|год = 1968|том = |страницы = 239|столбцы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref = }}&lt;/ref&gt;.

Эрмалойн халкъ физикин а, оьздангаллин а когаметта ду берриг акъарин бахархойн, уггаре хьалха хурритийн, урартийн, лувийхойн&lt;ref name=&quot;Дьяконов,211&quot;&gt;{{книга |автор=[[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал= |ссылка=http://annales.info/other/djakonov/03.htm|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Издательство АН Армянской ССР |год=1968 |том= |страницы=211|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;. Иштта эрмалойн къоман истори нисса охьайогӀу тӀаьхье йу хурритийн а, урартийн а, лувийхойн а&lt;ref name=&quot;Дьяконов,241-242&quot;&gt;{{книга |автор=[[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал= |ссылка=http://annales.info/other/djakonov/03.htm#_ednref132|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Издательство АН Армянской ССР |год=1968 |том= |страницы=241—242|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

Вайн эрал хьалхара VI бӀешо долалуш Урарту пачхьалкх йоьжначул тӀаьхьа Эрмалойн акъари цхьа хан ялалц [[Миди]]н куйгакӀела лаьттира, ткъа тӀаьхьа [[Ахеменидийн импери]]н дакъа хилла. Ахеменидийн пачхьалкхан йукъахь Эрмалойчоь лаьттина вайн эрал хьалхарчу VI бӀешеран шолгӀачу декъера IV бӀешо йуккъе даххалца, шина [[сатрапи]]н екъна — XIII-гӀа ([[Эрмалойчоь (сатрапи)|малхбуза дакъа]], [[Малатья|Мелитенехь]] коьрта шахьар йолуш), XVIII-гӀа (къилбаседа-малхбален дакъа)&lt;ref name=&quot;ИВ&quot;&gt;{{Книга:История Востока}} Раздел «[http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 Закавказье и сопредельные страны в период эллинизма]»&lt;/ref&gt;.

Цхьаболчу историкаш, масала [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. Дьяконовс]]&lt;ref name=&quot;Первое царство&quot;&gt;{{Книга:История Востока}} Глава XXIX, раздел «[http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 Закавказье и сопредельные страны в период эллинизма]»: {{oq|ru|Ксенофонт в «Киропедии» повествует об армянском царстве VI века до х. э., подчинённом Мидии (обязанном платить ей дань, помогать войсками, не строить укреплений и тому подобное), но стремившемся к независимости. Царь Армении не назван по имени, упомянуты его сыновья - Тигран (товарищ Кира) и Сабарис, военачальник Эмбас; отмечены немалые богатства и военные силы царства. Кир, тогда ещё мидийский полководец, приводит Армению к повиновению мирным путём и даже регулирует её отношения с северо-западными её соседями - халдами (халибами). В дальнейшем Кир опирается при свержении Мидийского и основании собственного царства также на армянские войска во главе с Тиграном. &lt;br&gt;Литературное сочинение Ксенофонта, по мнению исследователей, в разделах об Армении (в которой он побывал с 10 тыс. греков и описал в «Анабасисе») обретает историчность. Кроме того, эти его сведения в определённой степени переплетаются с сообщениями Моисея Хоренского о союзе Кира с армянским царем Тиграном, сыном царя Ерванда, направленным против Мидии; возможно, что эти данные опираются на историческую почву. То же царство названо в Библии «Домом Тогармы».}}&lt;/ref&gt;, гипотеза кхуллу вайн эрал хьалхара VI бӀешарахь Урарту махкахь маьрша Эрмалойн паччахьалла хилла Мидийс доладеш&lt;ref name=&quot;ДьяконовМидия&quot;&gt;Дьяконов И. М. «История Мидии от древнейших времён до конца IV века до н. э.» М.-Л., Изд. АН СССР, 1956: {{oq|ru|Стр. 33—34 — Сообщение Ксенофонта является единственным древним сообщением о существовании особого царства Армении (отличного от Урарту) в мидийские времена. Насколько оно достоверно, сказать трудно, но если где либо в «Киропедии» можно ожидать какого-то отражения исторической истины, то это здесь.&lt;br&gt;Стр. 318—319 — Ксенофонт в «Киропедии» изображает Армению – царство, по территории, хотя и не по имени, совпадающее с Урарту – как зависимое от Мидии, но самоуправляющееся ещё в середине VI венка государство. Хотя то, что рассказывает Ксенофонт в «Киропедии» обычно недостоверно, но в этом случае, как кажется, его сообщение поддерживается армянской эпической традицией, переданной Моисеем Хоренским, и возможно, что оно заслуживает известного доверия. Возможно, что на месте Урарту под эгидой Мидии образовалось новое, Армянское царство.&lt;br&gt;Стр. 353—354 — Делая скидку на долю прямых домыслов, которые, вероятно, содержатся в этом рассказе Моисея Хоренского или его источников, всё же, кажется, следует признать, что совпадение с данными «Киропедии» является не случайным. Можно допустить, что в эпических сказаниях армян ещё во времена Моисея Хоренского сохранялись воспоминания, во-первых, о союзе армянских царей (во времена организации первого Армянского царства) с какими-то иноземцами, более или менее правильно отождествленными Моисеем Хоренским или его источником с мидянами, во-вторых, о войне Тиграна с [[Аждахак]]ом; в-третьих, о древних мидийских поселениях в долине Аракса.&lt;br&gt;Поэтому кажется возможным, что в Армении в мидийское время действительно существовала не сатрапия, а своё, зависимое от Мидии царство&lt;br&gt;Стр. 355 — Таким образом, если при мидянах в результате совместного уничтожения Урартского царства мидянами и армянами, возможно, возникло самостоятельное Армянское царство, то персы во всяком случае уничтожили его; однако возможно и то, что Арменией продолжали и при Ахеменидах, в качестве сатрапов последних, править представители персизованного армянского знатного рода, быть может, состоявшие в родстве с бывшими правителями Армении при мидянах, равно как и со знатными персидскими домами.}}&lt;/ref&gt;. [[Роберт Хьюсен|Р. Хьюсена]] лору Эрмалойн паччахьалла Мидис махкаш бохучу хенахь дуьйна хилар хаъал билгала гӀуллакх хилар&lt;ref name=&quot;Первое царство2&quot;&gt;Armenia: A Historical Atlas by Robert H. Hewsen. Стр. 29: {{oq|en|That the Armenians had already  established a kingdom by the time of the Median conquest seems fairly certain; the Armenian historical tradition (MX I.21) tells us that Parouyr Skayordi ('Son of the Scyth'?) was the first crowned king of Armenia and that he received his crown from Median king. Still later, Xenophon (Kyropaideia, III.i.3,4) mentions an unnamed king of Armenia and his sons Sabaris and Tigranes, both of whose names appear in the king list of MX (I.19, 22) as Savars and Tigran. If such a monarchy did exist, however, it must have been suppressed after Persians took control of the Median Empire, for there is no trace of an Armenian kingdom under Achaemenid rule.}}&lt;/ref&gt;. Оццу хенахь къобалдина Эрмалойн паччахьаллин зирхӀ вайн эрал хьалхара VI бӀешерал хьалхара хилар&lt;ref name=&quot;Дьяконов,241-242&quot;/&gt;.

[[Файл:Region of the Wars with Mithridates.png|thumb|left|300px|Тигран Сийлахьчун импери, 1883 шеран карта]]

Вайн эрал 331—220 шераш хьалха хилла эрмалойн пачхьалкх {{comment|Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь|Тар ма далийта вайн эран 190 - 428 шерашкарчу Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьнан пачхьалкхех}} йа коьрта гӀала Армавирехь (хӀинцалерачу Ереванан гергахь) йолчу [[Айраратан паччахьаллех]], вайн эрал 316 шо хьалха маьршайаьллачу&lt;ref name=&quot;Всемирная история, т. 2&quot;/&gt;. Пачхьалкхах урхаллехь бара [[Ервандидаш|Ервандидийн]] некъий.

Йоцачу ханан Селевкидаш схьайаьккхинчул тӀаьхьа Эрмалойчоьно йуха а маршо йаьккхина, вайн эрал 189 шо хьалха [[Арташес I]]-чо [[Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь]] пачхьалкх кхоьллича&lt;ref name=&quot;Всемирная история, т. 2&quot;/&gt;. &quot;/&gt;. Арташесан муьрехь, Страбона хоуьйту, Эрмалойчоьнан берриг бахархоша цхьа мотт буьйцура — [[Эрмалойн мотт|эрмалойн]], хӀетте а правительствон а, паччахьан цӀийнан а мотт вайн эрал хьалхара 150 шо кхаччалц лаьттира гӀажарийчуьнца ийна [[арамейн мотт#Имперсийн арамейн|империйн арамейн]] мотт&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt;. Вайн эрал 163 шо хьалха шен маршо кхайкхийра Коммагена а&lt;ref name=&quot;Коммагена&quot;&gt;[[Энциклопедия Ираника]]. Статья: [http://www.iranicaonline.org/articles/commagene-a-portion-of-southwestern-asia-minor-modern-turkey- Commagene]&lt;/ref&gt;. Жима Эрмалойчоь маьрша лаьттина 115 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа дӀалаьцна хьалха [[Понтийн паччахьалла|понтийша]], тӀаккха [[Руман республика|румхоша]].&lt;br&gt;
Вайн эрал хьалхара 80—70 шерашкахь [[Тигран II Сийлахь-Воккха|Тигран II Сийлахь-Воккханиг]] волуш Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьх йоккха импери хилла&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam 635&quot;&gt;{{книга|автор = |часть = |заглавие = Encyclopaedia of Islam|оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = Leiden|издательство = BRILL|год = 1986|том = 1|страницы = 635}}{{oq|en|When Antiochus III was defeated by the Romans at Magnesia (189 B.C.), the two «strategi» who governed Armenia made themselves independent, took the title of king and formed two kingdoms, the one, Artaxias, in Great Armenia or Armenia proper and the other, Zariadris, in Little Armenia (Sophene-Arzanene). Great Armenia fell afterwards under the suzerainty of the Arsacids. In the first century B.C. a descendant of Artaxias, Tigranes the Great, threw off the Parthian yoke, dethroned the king of Sophene and united all Armenia under his sceptre; having achieved Armenian unity, he established at the expense of the Parthians and the Seleucids a vast Armenian empire and played an important political role.}}&lt;/ref&gt;, простиравшееся от Каспийского моря до Палестины и Египта. После переменных успехов в войнах с Римом в [[Битва при Артаксате|Битве при Артаксате]] и в [[Битва при Тигранакерте|Битве при Тигранакерте]] в 65 году до н. э. Армения была захвачена и [[Гней Помпей Великий#Кампания в Понте и Армении|объявлена]] «''другом и союзником римского народа''». Тигран лишился всех завоеваний, кроме собственно Великой Армении и части земель, захваченных у Парфии&lt;ref name=&quot;Всемирная история, т. 2&quot;/&gt;. &lt;br&gt;

Цул тӀаьхьа Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьнах [[Парфи]]н а, Руман а [[буферан пачхьалкх]] хилла, кхин а тӀаьхьа (III—IV бӀешерашкахь) — Руман а [[Сасанидаш|сасанидийн]] Иранан а. Вайн эран 1-чу шарахь румхоша хӀаллакйира эрмалойн пачхьалкх, чекхйелира 200 шеран истори [[Арташесидаш|Арташесидийн]] некъийн.

Вайн эран 1—63 шерашкахь Эрмалойчохь урхалла дира румхоша а, парфянхоша а хӀиттийначара. 58—63 шерашкахь хилира Эрмалойчоь къуьйсу [[Руман-парфянийн тӀом (54—64)|Руман-парфянийн тӀом]]. Рум эшча Рандейн машаран барт бира&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;, цуьнца парфянийн паччахьан Вологез I-чун ваша [[Трдат I]]-ра Эрмалойчоьнан паччахь хилира&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot; /&gt;, метахӀиттийра иштта Эрмалойн пачхьалкхан дозанаш а&lt;ref name=&quot;Рандея&quot;&gt;{{Из|БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article095445.html|заглавие=Рандейский мирный договор|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Махкахь урхалле хӀоьттира керла эрмалойн некъе [[Аршакуни|Аршакидаш]].
[[Файл:Map of Great Armenia, 1869 (83193768).jpg|250px|right|thumb|[[Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь]] антикан грекийн-руман авторшца. Арахецна 1869 шо]]

III бӀешо доладалале Эрмалойчоьнан дуьхьала кхоъ&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot; /&gt; бен ду боху руман тӀелатар ца хилира, амма цхьамма а царах Эрмалойн пачхьалкх йоха ца йира&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot; /&gt;. 225 шо кхаччалц болу мур дикка паргӀата бара эрмалойн къоман&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot; /&gt;, лору, оцу муьрехь эрмалошна беш цхьан а Ӏаткъам бацара идеологин агӀора а&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
252 шарахь, Иранехь сасанидийн харцам хиллачул тӀаьхьа, [[Руман-гӀажарийн тӀемаш#243—244 шерашкара тӀом|Эрмалойчоь дӀалецира Шапура I]]&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot; /&gt;. Эрмалойчоьнан урхалча хӀоттийра цуьнан кӀант даржаца — Vazurg Šāh Arminān — Эрмалойн Сийлахь-Воккха паччахь&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot; /&gt;. Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьн Аршакидийн паччахьан Ӏедал метта ца хӀоттийра [[Нисибиссан машаран барт (298)|Нисибиссан бартаца]] 298 шарахь бен.

Ладаме историн хӀилам хилира Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьно пачхьалкхан дин дина керсталла тӀеэцар &lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-ii|заглавие=Armenia and Iran|автор=M. L. Chaumont}}&lt;/ref&gt; [[Трдат III|Трдате III-гӀа]] паччахь волуш IV бӀешеран хьалхарчу декъехь.&lt;br&gt;
Эрмалойчоь — дуьххьара мохк бу, керсталлех пачхьалкхан дин дина&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Oxford Dictionary of the Christian Church
 |оригинал= |ссылка=https://books.google.am/books?id=fUqcAQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=hy&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |викитека= |ответственный=Edited by F. L. Cross, E. A. Livingstone |издание= |место= |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2005 |volume= |pages=107 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John Binns. An introduction to the Christian Orthodox churches. Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-66738-0, 9780521667388. P. 145 «''A new stage in the history of the Church began when not just localised communities but nations became Christian. The stage is associated with the conversion of Constantine and the beginnings of a Christian Empire, but the Byzantine Emperor was not the first ruler to lead his people into Christianity, thus setting up the first Christian state. That honour traditionally goes to the church of Armenia. Armenia (Hayastan, in the Armenian language) is in the Causcasus, between the Black and Caspian Seas, on the borders of the great empires of Rome and Persia''»&lt;/ref&gt;. Оцу хиламо Эрмалойчоьнан а, Руман а йукъаметтигаш тойо&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot; /&gt;.

СасангӀара а, Румо а тӀемашца мехкаш дахаран политика бахьнехь, 387 шарахь [[Эрмалойчоь хьалха йекъар|Эрмалойчоь йийкъира]] оцу шина пачхьалкхо, амма АршакгӀеран малхбален декъера паччахьан Ӏедал, лаьттира 428 шо кхаччалц&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. Цул тӀаьхьа Эрмалойчоьнан урхалла дира, наггахь эрмалойн элашна йукъара хоржу  [[марзпан]]аша&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt;. СасангӀеран паччахьан кертахь эрмалойн кхин гӀолинаш а йара&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt;.&lt;br&gt;
Заманан ладаме оьздангаллин хилам хуьлу 405 шо гергга долуш [[Месроп Маштоц]]а [[эрмалойн абат]] йарах&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. Абато чеккхенца луларчу мехкех син-мехаллин маршо йаьккхира&lt;ref&gt;{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part I, chapter XIV| pages= 593—637}}{{oq|en|Though respecting the social and political status quo of their new dependency, the Sassanids attempted to spread Iranian cultural and religious influences. In this they were not successful. The conversion of Armenia had already thwarted their programe; and now the invention of the Armenian alphabet, at the turn of the fifth century, by St. Mesrop (Mashtots') ensured a more thorough Christianisation of the people and achieved Armenia's linguistic and cultural independence of its neighbours. Armenian literature was born and a school of translators arose who rendered into Armenian the Scriptures as well as Greek patristic, philosophical and historical works. Original writers made their appearance, especially in the field of history (2). To counterbalance this spiritual independence, Iran at first encouraged Syrian influence in Armenia. Iranian Christianity was largely Syrian and was already then drifting away from the rest of Christendom (as was soon manifesed in the Nestorian secession); thus it looked as though a link between Armenia and Iran might be forged, and Armenian ties with the Roman Empire weakened.}}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
Эрмалойн паччахьаллин марш одӀайаьккхинчул тӀаьхьа, V бӀешерашна йуккъехь муххале а, СасангӀар охьатаӀор чӀагӀло дин бахьнехь, эрмалошна [[зороастризм]] кочадолла гӀерташ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. Амма гӀажарийн аьтту ца белира ассимиляци йан чӀогӀа индивидуалан эрмалойн къоман&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. 451шеран майхь хуьлу [[Аварайран тӀом]], цигахь толам баьккхира гӀажарша, амма церан ният керсталлин дин дитийтар дара, иза цаьрга кхочуш ца дан делира&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;.

Антикин заманара дуьйна Эрмалойчухула додара дуьненайукъара махлелоран некъаш, цара уьйр латтайора Руман Иранца, ХӀиндин, Цийчоьнца&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot;/&gt;.

=== Йуккъера бӀешераш ===
{{Хьажа иштта|Анин паччахьалла|Киликин эрмалойн пачхьалкх}}
[[Файл:Bagratuni Armenia 1000-fr.svg|250px|thumb|left|XI бӀешо долалуш Централизаци йина БагратгӀеран [[Анин паччахьалла]]]]
481—484 шерашкахь, ГӀажарчоьнан динан Ӏаткъам бахьнехь рогӀера гӀаттамал тӀаьхьа, гӀоьртира Эрмалойн пачхьалкх метахӀотто&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot;&gt;{{книга |автор =  |заглавие= История Древнего мира |ссылка= http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000003/st10.shtml |издание = 2-е изд |ответственный = Под ред. [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконова]], В. Д. Нероновой, [[Свенцицкая, Ирина Сергеевна|И. С. Свенцицкой]] |место= М. |год= 1983 |том = 3. Упадок древних обществ |страницы = 201—220}}&lt;/ref&gt;, амма аьттонза. ТӀаккха а Нерсехапатера тӀамехь тоьллачул тӀаьхьа, эрмалошна йелира шайн динан автономи&lt;ref&gt;{{книга |автор=Philip Wood.|часть= |ссылка часть= |заглавие=History and Identity in the Late Antique Near East |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=2013 |том= |страницы=30 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}:{{oq|en|The Armenians secured their religious autonomy within the Persian empire a generation after the defeat at Avarayr, under the leadership of Vardan's nephew Vahan Mamikonyan, in 484.}}&lt;/ref&gt;, [[Нварсакан барт|Нварсакан бертаца]] ГӀажарчоьно къобал йира церан мехкан ахмаршонан статус&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Markus&quot;&gt;{{книга | автор = Markus Aurelius. | часть=  | заглавие      = Bleeding for Allah: Why Islam Will Conquer the Free World: what Americans Need to Know | ссылка= https://books.google.ru/books?id=1u2yapXv0YoC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false| издание=  | ответственный =  | место= | издательство  = AuthorHouse | год  = 2007 | том=  | страницы  = 182—183 }}:{{oq|en|In 451 AD, the Armenian prince Vartan led a heroic, but unsuccessful revolt against the Persian Empire. Painfully outnumbered, they fought the Persians to nearly the last man at the Battle of Avarayr. Prince Vartan was killed as well, but not until they had killed uncountable numbers of Persian soldiers. Indeed, it was a pyrrhic victory for the Persians as they could not afford to deplete their forces in such stupendous quantities. As a consequence, the Persians were compelled later to give Armenia greater independence.}}&lt;/ref&gt;, йуьззина динан маршо а йолуш&lt;ref name=&quot;История Древнего мира&quot;/&gt;. И маршо чӀагӀйелира 554 шарахь, оцу хенахь шолгӀа Двинан гулам одӀатеттира диофизиталла, цуо дӀахадийра эрмалой Малхбузех, ткъа оцу хенахь иза къастийна йара Малхбалех&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. БӀешо гергга даьлча, 572 шарахь, эрмалоша хӀаллакдира иранан эскар&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Арм&quot;&gt;{{Из|БСЭ|ссылка=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/071/649.htm|заглавие=Армянская Советская Социалистическая Республика|издание=3}}&lt;/ref&gt;, ткъа марзпанан Эрмалойчоьнан доккха дакъа Византин агӀора делира. 591 шарахь Эрмалойчоь йуха а йийкъира. Мехкан доккхаха долу дакъа йукъадахара Византин, цуьнан вассалан пачхьалкх хилла&lt;ref name=&quot;Арм&quot;/&gt;. Керла доза дара къилбаседехьа [[Азат (эрк)|Азат]] эркаца, ткъа къилбехьа [[Ван (Ӏам)|Ван]] Ӏомаца&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt;. VII бӀешо долалуш Эрмалойчоь къуьйсуш&lt;ref name=&quot;iranica,ii&quot;/&gt; [[Иранан-византийн тӀом (602—628)|иранан-византийн тӀемаш]] хилира.
[[File:Армения на рубеже Х-ХӀ веков(Armenia in X-XI A.D.).gif|thumb|Албак, Адамакерт]]

== Географи ==
Пачхьалкхан доза хӀоттало: къилбседехьа — [[Гуьржийчоь]]ца, малхбузехьа — [[Туркойчоь]]ца, къилб-малхбузехьа а малхбалехьа — [[Азербайджан|Нахичеван Азербайжан]]аца, къилбехьа — [[Иран|ГӀажарийчоь]]ца.

== Суьрташ ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|[[Хор Вираб]] 
Файл:Khor Virap.jpg|[[АраратӀан аре]].
Файл:Yerewan with Ararat.jpg|Ереван [[АраратӀ]] ламан тӀера хьаьжча 
Файл:Yerevan Night012.JPG|Ереван
Файл:Harichavank-Harich2 - Copy.JPG|[[ХӀаричӀаванк]], XIII бӀешо
Файл:Geghard1.jpg|[[ГегӀард]]
Файл:Tatev Monastery from a distance.jpg|[[ТӀатев]]
Файл:Saint Amenaprkitch Church, Sanahin, Armenia.jpg|[[СанахӀин]]
Файл:Armenia Garni side.jpg|Шираэрмлойн карстани храм [[Храм Гарни|Гарни]]
Файл:Ararat view from plane under Naxicivan Sharur.jpg|Лам [[АраратӀ]] самолетан тӀера хьаьжча
Файл:Ազատի ջրամբար.JPG|Река [[АзатӀ (река)|АзатӀ]]
Файл:Canyon Lori.jpg|Каньон [[Лорийн область|Лорийн областехь]]
Файл:Tatev monastery 03.JPG|[[ТӀатев (монастырь)|ТӀатева]] [[Суьнин область|Суьнин областехь]]
Файл:429 Djermouk canyon à l'entrée de la ville vu du pont.JPG|[[ДжермукӀ]] осенью
Файл:Shaki Waterfall2.jpg|[[Шакинин чухчари]]
Файл:Old Goris.jpeg|[[Горис]] ира лаьмнаш
Файл:Traditional Sevanian sailing boats.png|Ӏам [[Севан]]
Файл:Garni Gorge Armenia (28).JPG|[[Гарни (ущелье)|Ущелье Гарни]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Административан йекъайалар ==
{{Эрмалойчоьнан карта|float=right}}
{| class=&quot;wikitable&quot; class=&quot;sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
| '''Провинци''' || '''Оригиналан&lt;br /&gt;цӀе''' || '''Майда, [[км²]]''' || '''Бахархой''' || '''Административан центр'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
|-
| [[АрагацӀотӀнан провинци|АрагацӀотӀнан провинци]] || Արագածոտնի || 2&amp;nbsp;755 || 141&amp;nbsp;800 || [[Аштарак|АштӀаракӀ]]
|-
| [[АраратӀан провинци|АраратӀан провинци]] || Արարատի || 2&amp;nbsp;003 || 279&amp;nbsp;200 || [[Арташат|АртӀашатӀ]]
|-
| [[Армавиран провинци]] || Արմավիրի || 1&amp;nbsp;241 || 284&amp;nbsp;500 || [[Армавир (гӀала, Эрмалойчоь)|Армавир]]
|-
| [[Вайоцдзоран провинци]]|| Վայոց Ձորի || 2&amp;nbsp;406 || 55&amp;nbsp;800 || [[Ехегнадзор|ЕгӀегнадзор]]
|-
| [[ГегӀаркуникан провинци|ГегӀаркуникан провинци]] || Գեղարքունիքի || 3&amp;nbsp;655 || 241&amp;nbsp;600 || [[Гавар (гӀала)|Гавар]]
|-
| [[Котайкан провинци|КӀотӀайкан провинци]] || Կոտայքի || 2&amp;nbsp;100 || 280&amp;nbsp;900 || [[Раздан (гӀала)|ХӀраздан]]
|-
| [[ЛорӀийн провинци]] || Լոռու || 3&amp;nbsp;791 || 281&amp;nbsp;600 || [[Ванадзор]]
|-
| [[Сюникан провинци|Суьникан провинци]] || Սյունիքի || 4&amp;nbsp;505 || 152&amp;nbsp;800 || [[Капан|КӀапӀан]]
|-
| [[Тавушан провинци|ТӀавушан провинци]] || Տավուշի || 3&amp;nbsp;120 || 134&amp;nbsp;400 || [[Иджеван]]
|-
| [[Ширакан провинци|ШиракӀан провинци]] || Շիրակի || 2&amp;nbsp;679 || 281&amp;nbsp;500 || [[Гюмри|Гуьмри]]
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; class=&quot;sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
| '''ГӀала''' || '''Оригиналан&lt;br /&gt;цӀе''' || '''Майда, [[км²]]''' || '''Бахархой'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
|-
| [[Ереван]] || Երևան|| 227 || 1&amp;nbsp;119&amp;nbsp;000
|-
|}

== Хьажа иштта ==
* [[Пачхьалкхийн могӀам]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
{{Гергара проекташ
|Тема=Эрмалойчоь
|Ков=Эрмалойчоь
|Викицитатник=
|Викидошам=Эрмалойчоь
|Викитека=Эрмалойчоь
|Викикерланаш=Категори:Эрмалойчоь
}}
;пачхьалкхан кхолламаш
* [http://www.president.am Официальный сайт Президента Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913050959/http://www.president.am/ |date=2008-09-13 }}
* [http://www.gov.am Официальный сайт Правительства Армении]
* [http://www.parliament.am Официальный сайт Национального Собрания Армении]
* [http://www.mfa.am/hy/ Официальный сайт МИД Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218063704/https://www.mfa.am/hy/ |date=2021-02-18 }}
* [http://www.elections.am/ Центральная избирательная комиссия]
* [http://www.cba.am Официальный сайт ЦБ Армении]

;йукъара хаамаш
* [http://www.britannica.com/place/Armenia Энциклопедия Британника]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3713/ЭРМАЛОЙЧОЬ Энциклопедия Кольера]

{{АХь}}
{{Эрмалойчоь теманашкахь|state=expanded}}
{{Navboxes
|state      = collapsed
|title      = Эрмалойчоь дуьненахь
|titlestyle = background:{{бос|Эрмалойчоь}}
|list = {{ЛПД}}
{{ККхБКх}}
{{ШЦКх}}
{{Ази}}
{{Европа}}
{{Европин Кхеташо}}
{{ССРС йоьхначул тӀаьхьара мехкаш}}
{{ӀЭЦКх}}
{{Франкофони}}
{{Кавказ}}
}}

[[Категори:Пачхьалкхаш| ]]
[[Категори:Эрмалойчоь|*]]
[[Категори:Эрмалойчоьнан истори]]</text>
      <sha1>r2sj28q95houn27j974oxeean2vk6z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ХӀиндойчоь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9508</id>
    <revision>
      <id>26545282</id>
      <parentid>26200507</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245637" sha1="e0ea4bwkzxgmiswvdpv9fjgfl3bb2qx" xml:space="preserve">{{маьӀна|ХӀинди (маьӀнаш)}}
{{Пачхьалкх
|Нохчийн цӀе=ХӀиндойчоь
|Шен цӀе=&lt;tr align=center&gt;&lt;td style=&quot;border-style:none;&quot;&gt; भारत गणराज्य&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Bhārat Gaṇarājya''&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;border-style:none; font-style: italic&quot;&gt;{{lang-en2|Republic of India}}&lt;br /&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
|Доланиг дожар=ХӀиндин
|ХӀост=Emblem of India.svg
|ХӀостан метта=
|Девиз=Satyameva Jayate ({{lang-sa|सत्यमेव जयते}}) — «Бакъо бен ца тоьлу»
|Шатлакхан Иллинан цӀе=Jana-Gana-Mana
|Аудио=Jana Gana Mana instrumental.ogg
|Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]]
|Картан тӀехь=India (orthographic projection).svg
|lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 7|lat_sec = 32
 |lon_dir = E|lon_deg = 78|lon_min = 18|lon_sec = 38
 |region        = IN
 |CoordScale    = 
|Меттанаш=[[ХӀиндийн мотт]], [[ингалсан мотт]]
|Маьрша йаьлла терахь= [[1947]] шеран [[15 август]]
|Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккха Британех]]
|Коьрта гӀала=[[Нью-Дели]]
|Йаккхий гӀаланаш=[[Мумбаи]], [[Дели]], [[Бангалор]], [[Ченнаи]], [[Калькутта]]
|Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]&lt;br /&gt;[[Вице-президент]]&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
|Куьйгалхой=[[Мукерджи, Пранаб Кумар|Пранаб Кумар Мукерджи]]&lt;br /&gt;[[Ансари, Моьхаммад Хьамид|Ансари Мохьаммад Хьамид]]&lt;br /&gt;[[Сингх, Манмохан|Манмохан Сингх]]
|Латтанца меттиг=7
|Латта=3 287 263
|Хинан процент=9,5
|Бахархойн барамца меттиг = 2
|Бахархой = 1 220 800 359&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05}}&lt;/ref&gt;
|Бахархой лерина шо = 2013
|Луьсталла = 364
|ДЧС (НЭТ)=4,735 трлн&lt;!--http://mostinfo.su/215-vvp-po-pps-stran-mira-za-2012-god.html--&gt;
|ДЧС (НЭТ) лерина шо=2012
|ДЧС (НЭТ) меттиг=3
|ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)=3,693&lt;ref&gt;name=IMF&lt;/ref&gt;
|ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг=129
ДЧС (номинал)=1,848 трлн&lt;ref name=WBD&gt;{{cite web|title=GDP (current US$) Data in 2011|url=http://databank.worldbank.org/databank/download/GDP.pdf|publisher=World Bank database|accessdate=5 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429092348/http://databank.worldbank.org/databank/download/GDP.pdf|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;
|ДЧС (номинал) лерина шо=2011
|ДЧС (номинал) меттиг=10
|ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 1,388&lt;ref&gt;name=&quot;IMF&quot;&lt;/ref&gt;
|ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 114
|АКИ = 0,554&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;
|Лерина шо АКИ = 2013
|АКИ меттиг = 136
|Локхалла АКИ = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''йукъара'''&lt;/span&gt;
|Бахархойн цӀерш = ХӀиндусаш
|Ахча=[[ХӀиндин рупи]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|INR, код 356]])
|Домен=[[.in]]
|Телефонан код=91
|Сахьтан аса=+5:30
}}

'''ХӀиндойчоь''' ({{lang-hi|भारत}}, {{lang-en|India}}), официалан цӀе — '''ХӀиндойчоьнан Респу́блика''' ({{lang-hi|भारत गणराज्य}}, {{lang-en|Republic of India}}) — иза [[Къилба Ази|Къилба Азера]] [[пачхьалкх]] йу. Цуьнан бахархой — 1 329 356 004 стаг (август 2016) ву &lt;ref&gt;[http://www.indiastat.com/default.aspx Indiastat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124035144/http://www.indiastat.com/Default.aspx |date=2015-11-24 }}&lt;/ref&gt;, майда — 3 287 263 км², оцу шинне а гайтамца [[Къилба Ази|Къилба Азера]] йаккхийчех пачхьалкх йу. [[Бахархойн барамца х1оттийна исписка|Бахархойн барамца дуьненахь шолгӀачу]], [[Мехкаш даккхийра хилар гойту могӀам|майданца ворхӀалгӀа]] меттигехь йу. Коьрта гӀала — [[Нью-Дели]]. Пачхьалкхан меттанаш — '''хӀинди''' а, [[ингалсан мотт|ингалсан]] а.

[[Федерацин пачхьалкх]], [[парламентан республика]]. [[ХӀиндин Премьер-министр|Премьер-министр]] — [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]], [[ХӀиндин Президент|президент]] — [[Ковинд, Рам Натх|Ковинд Рам Натх]]. Лаьтта 29 штатах а, 7 бертан латтанех а.{{Дехьадалар|Административан йекъайалар}}

ХӀиндин дозанаш ду [[Пакистан]]ца малхбузехь, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]], [[Непал]]ца, [[Бутан]]ца къилбаседа-малхбалехь, [[Бангладеш]]ца а, [[Мьянма|Мьянмица]] а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин хӀордан дозанаш ду [[Мальдиваш]]ца къилба-малхбузехь, [[Шри-Ланка|Шри-Ланкица]] къилбехь, [[ХӀиндонези]] къилба-малхбалехь&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;&gt;{{Harvnb|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006|p=531}}&lt;/ref&gt;. [[ОвхӀан]]ца доза долу [[Джамму а, Кашмир а]] штат къовсаме латта ду&lt;ref name=&quot;Afghanistan&quot;&gt;Примечание: Индийское правительство считает, что Индия также граничит с [[Афганистан]]ом, так как рассматривает весь штат [[Джамму и Кашмир]] индийской территорией, включая ту его часть, которая граничит с Афганистаном. Граница между Индией и [[Пакистан]]ом была заморожена в [[1948 год]]у, после прекращения огня, [[ООН]]. Вследствие этого регион, граничащий с Афганистаном, оказался на территории, подконтрольной Пакистану.&lt;/ref&gt;.

[[ХӀиндийн субконтинент]] ширачу [[хӀиндин цивилизаци]]н даймохк бу. Шен историн йохаллин доккхах долчу декъехь ХӀинди хилла ладаме йохк-эцаран некъаийн йукъ, гӀарайаьлла хилла шен бахамашца а, лакхарчу оьздангаллица а. ХӀиндехь кхолладелла [[хӀиндуизм]], [[буддизм]], [[сикхизм]], [[джайнизм]] динаш. Вайн эран хьалхарчу эзар шарахь хӀиндин субконтиненте кхаьчна [[керсталла]] а, [[ислам]] а, цара боккха Ӏаткъам бина регионан тайп-тайпана оьздангалла кхиоран. [[XVII бӀешо|XVIII]] — [[XX бӀешо|XX бӀешерийн]] хьалхарчу декъехь ХӀинди кӀез-кӀезиг лоцуш [[ХӀиндин Европо йина колонизаци|дӀалаьцна]] [[Британин импери]]с. [[1947 шо|1947 шарахь]], [[Х1индин къам-парг1атдаккхаран болам|дукха шерашкахь дуьхьало йинчул тӀехьа]], пачхьалкхан паргӀато йелла. [[XX бӀешо]] чекхдолуш ХӀиндин бакхий кхиамаш хилла экономикехь а, тӀеман кхиорехь а, пачхьалкхан экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучарна йукъахь йара. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, бахархойн доккхаха долу дакъа [[Къоьлла|къоьллехь]] дехаш ду. Боккха бала бу лакхарчу тӀегӀан тӀиера [[коррупци]] а, тӀехьайисита могашалла ларйаран система а.

ХӀинди [[потенциалехь онда пачхьалкх]] йу, [[ядеран герз]] а долуш. Иза ишттачу дуьненайукъарчу кхолламашна йукъахь йу: [[Вовшахкхетта Къаьмнийн Организаци|ВКЪО]], [[G20]], [[Дерригдуьненан мах лелон организаци|ДМЛО]], [[Къилба Азин регионийн йукъаметтигийн ассоциаци]], [[Къамнийн ДоттагӀалла]], ткъа иштта [[БРИКС]] а, [[ШОС]] а.

== ЦӀе схьайалар ==
Пачхьалкхан официалан цӀе, '''ХӀинди''', схьайаьлла [[санскрит]]ан ''синдху'' ({{lang-sa|सिन्धु}}) гергарчу шира персин ''хӀинду'' дешах — [[ХӀинд]] хин исторера цӀарах&lt;ref&gt;«India», ''Oxford English Dictionary'', second edition, 2100a.d. Oxford University Press&lt;/ref&gt;. [[Шира Желтойчоь|Ширчу желтой]] хӀиндахойх ''индои''  ({{lang-grc|Ἰνδοί}}) — «ХӀиндан нах» олуш хилла&lt;ref name=&quot;basham&quot;&gt;{{cite book|first=A. L.|last=Basham |title=The Wonder That Was India |publisher=South Asia Books|year=2000|id=ISBN 0283992573}}&lt;/ref&gt;. [[ХӀиндин Конституци]]с къобалйо шолгӀа цӀе, '''Бхарат''' ({{lang-hi|भारत}}), [[Бхарата (император)|ширачу хӀиндин паччахьан]] санскритан цӀарах йаьлла йолу, цуьнан истори йийцина «[[Махабхарата|Махабхаратехь]]». КхоалгӀа цӀе, '''ХӀиндустан''', лелош йу [[Сийлахьчу Моголийн импери|Сийлахьчу Моглийн империн]] заманера схьа, амма официалан статус йац&lt;ref&gt;{{cite web|title=Official name of the Union|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/fullact1.asp?tfnm=00%201|work=Courts Informatics Division, National Informatics Centre, Ministry of Comm. and Information Tech|description=Name and territory of the Union- India, that is Bharat, shall be a Union of States.|accessdate=2007-08-08|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050413084938/http://indiacode.nic.in/coiweb/fullact1.asp?tfnm=00%201|archivedate=2005-04-13}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
{{main|ХӀиндин истори}}
[[Файл:Bhimbetka rock paintng1.jpg|thumb|right|Бхимбеткера тархаш тӀиера сурташ]]
[[Файл:Indus Valley Civilization, Early Phase (3300-2600 BCE).png|thumb|right|Вайн эрал 3300 — 2600 шераш хьалхара хараппин цивилизацин мур]]
[[Файл:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|Вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхара хараппин кхиана цивилизацин мур]]
[[Файл:Indus Valley Civilization, Late Phase (1900-1300 BCE).png|thumb|right|Вайн эрал 1900—1300 шераш хьалхара хараппин цивилизацин тӀехьара мур]]

=== ТӀулгийн мур ===
[[Нармада (эрк)|Нармадан]] тогӀенерчу [[Хатнор]]ехь карийначу [[Нийса лела адам]]ийн даьӀахкаша гойту, ХӀиндехь адам деха, лаххара а, йуккъерчу [[плейстоцен]]ан муьрехь дуьйна, 200 000—500 000 шо гергга хьалха&lt;ref&gt;{{cite news |first=G.S |last= Mudur |title=Still a mystery |url=http://www.telegraphindia.com/1050321/asp/knowhow/story_4481256.asp |work=KnowHow|publisher=The Telegraph |date=March 21, 2005 |accessdate=2007-05-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gsi.gov.in/homonag.htm|title=The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India|accessdate=2007-05-07|date=20 September 2005|work=Multi Disciplinary Geoscientific Studies|publisher=Geological Survey of India|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009201711/http://www.gsi.gov.in/homonag.htm|archivedate=2007-10-09}}&lt;/ref&gt;. [[Мезолит]]ан мур болабелла [[ХӀиндийн субконтинент]]ехь 30 000 шо гергга хьалха, лаьттина 25 000 шо гергга. Дуьххьара евзаш йолу даиман нах беха меттигаш кхоллайелла 9000 шо хьалха [[Мадхья-Прадеш]] штатерчу [[Бхимбеткера тархийн гӀишлош|Бхимбеткехь]]. [[Неолит]]ан уггар хьалхара оьздангаллин лараш, [[радиоуглеродан анализ]]о гойту вайн эрал VIII эзар шерашна йуккъехь, карийна [[Гуджарат]] штатехь [[Камбейн айма]]н бухахь. [[Вайн эрал 7 эзар шо хьалха|Вайн эрал VII эзар шо хьалха]] хилла неолитан оьздангаллин тешаллаш, карийна [[Пакистан]]ан провинцехь [[Балочистан]]ехь [[Мергарх]] цӀе йолчу нах лаьттинчу меттигехь&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Gaur | first = A. S. | coauthors = K. H. Vora | date = July 10, 1999 | title = Ancient shorelines of Gujarat, India, during the Indus civilization (Late Mid-Holocene): A study based on archaeological evidences | journal = Current Science | volume = 77 | issue = 1 | pages = 180–185
 | issn = 0011-3891 | url = http://www.ias.ac.in/currsci/jul10/articles29.htm  | accessdate = 2007-05-06 }}&lt;/ref&gt;. ТӀехьарчу неолитан [[археологи]]йн оьздангаллаш кхиана [[ХӀиндин цивилизаци|ХӀинд хин тогӀенехь]] вайн эрал хьалхарчу 6000 — 2000 шерийн муьрехь, ткъа [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀиндехь]] — вайн эрал хьалхарчу 2800—1200 шерашна йукъахь. Исторехь [[Къилба Ази]]н регионехь хилла кхин а шира нах беха меттигаш&lt;ref name=&quot;coppa&quot;&gt;{{ cite journal | last = Coppa| first=A.| coauthors=L. Bondioli, A. Cucina, D. W. Frayer, C. Jarrige, J. F. Jarrige, G. Quivron, M. Rossi, M. Vidale, R. Macchiarelli| title=Palaeontology: Early Neolithic tradition of dentistry| journal=Nature| volume=440| pages=755–756| date = 6 April 2006 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v440/n7085/pdf/440755a.pdf| doi = 10.1038/440755a | accessdate = 2007-11-22 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;, цуьнан йаккхийра цивилизацеш&lt;ref name=&quot;possehl&quot;&gt;{{cite journal| last =Possehl| first=G. L.| authorlink = Gregory Possehl| year=1990| month=October| title=Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization| journal = Annual Review of Anthropology| volume=19| pages=261–282| issn=0084-6570| doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001401| url = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1| accessdate=2007-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asaw&quot;&gt;{{ cite book| last=Kenoyer| first=Jonathan Mark| coauthors=Kimberley Heuston| title=The Ancient South Asian World| publisher=[[Oxford University Press]]| month = May | year = 2005 | isbn = 0195174224 | url = http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryWorld/Ancient/Other/~~/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTE3NDIyOQ== }}&lt;/ref&gt;.

[[Палеолит|Шира палеолитан]] муьран йукъайогӀуш йолу археологин ахкарш долу шира меттиг йу [[Пакистан]]ера [[Соан]] хин тогӀе&lt;ref name=&quot;ppisv&quot;&gt;{{cite book| last=Rendell| first=H. R.| coauthors=Dennell, R. W. and Halim, M.| title=Pleistocene and Palaeolithic Investigations in the Soan Valley, Northern Pakistan| year=1989| pages=364| series=British Archaeological Reports International Series| publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;. Хьалхара йарташ йукъайевлла [[Мергарх]]ехь неолитан муьрехь&lt;ref name=&quot;mfr&quot;&gt;{{cite book| last=Jarrige| first=C.| coauthors=J.-F. Jarrige, R. H. Meadow and G. Quivron| title=Mehrgarh Field Reports 1975 to 1985 - From the Neolithic to the Indus Civilization| publisher=Dept. of Culture and Tourism, Govt. of Sindh, and the Ministry of Foreign Affairs, France| year=1995}}&lt;/ref&gt;, ткъа регионан хьалхара гӀаланаш — [[ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци|ХӀинд хин тогӀенехь]]&lt;ref name=&quot;feuerstein&quot;&gt;{{cite book| last=Feuerstein| first=Georg| coauthors=Subhash Kak; David Frawley| title=In search of the cradle of civilization: new light on ancient India| publisher=Quest Books| location=Wheaton, Illinois| year=1995| pages=147| url=https://books.google.com/books?id=kbx7q0gxyTcC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=In+Search+of+the+Cradle+of+Civilization&amp;sig=ie6cTRBBjV2enHRPO6cBXNbd0qE| isbn=0835607208}}&lt;/ref&gt;, царех коьртанаш йу [[Мохенджо-Даро]] а, [[Хараппа]] а&lt;ref name=&quot;acivc&quot;&gt;{{cite book| last=Kenoyer| first=J. Mark| title=The Ancient Cities of the Indus Valley Civilization| url=https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno| publisher=Oxford University Press| year=1998| isbn=0195779401}}&lt;/ref&gt;.

=== Борзанан мур ===
{{main|ХӀиндин цивилизаци}}
[[ХӀиндин субконтинент]]ехь [[Борзанан мур]] болабелла вайн эрал 3300 шо гергга хьалха [[ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци|ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци]] гучуйаьлча. Оцу муьран аматийн башхалла йу [[металлурги]] — [[цӀаста]], [[борза]], [[даш]], [[гӀели]] лалор шуьйра даржар. ХӀиндин цивилизаци кхиана йаьлла вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхарчу муьрехь. Оцу заманахь [[ХӀиндин субконтинент]]ехь доладелла гӀаланаш, йаккхийра эсаллаш йар. И шира цивилизаци кхоллайелла [[ХӀинд]] хин тогӀенехь, йаьржина [[Гхаггар-Хакра]] хин тогӀене (дукхаха болу Ӏилманчаш лору иза ведийн хи [[Сарасвати (эрк)|Сарасвати]])&lt;ref name=possehl2&gt;{{cite journal | last = Possehl | first = G. L. | authorlink=Gregory Possehl | year = 1990 | month = October
 | title = Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 19 | pages = 261–282 | issn = 0084-6570 | doi = 10.1146/annurev.an.19.100190.001401 | url = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1 | accessdate = 2007-05-06 }}See map on page 263&lt;/ref&gt;, [[Ганга|Ганг]] а, [[Ямуна]] а хишна йуккъе&lt;ref&gt;''Indian Archaeology, A Review.'' 1958—1959. Excavations at Alamgirpur. Delhi: Archaeol. Surv. India, pp. 51-52.&lt;/ref&gt;, [[Гуджарат]]е&lt;ref name=&quot;Leshnik&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Leshnik | first = Lawrence S. | year = 1968 | month = October | title = The Harappan &quot;Port&quot; at Lothal: Another View  | journal = American Anthropologist, New Series, | volume = 70 | issue = 5
 | pages = 911–922 | issn = 1548-1433 | doi = 10.1525/aa.1968.70.5.02a00070
 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(196810)2%3A70%3A5%3C911%3ATH%22ALA%3E2.0.CO%3B2-2
 | accessdate = 2007-05-06 }}&lt;/ref&gt; къилбаседа [[ОвхӀан]]е&lt;ref&gt;{{cite book
 | last = Kenoyer | first = Jonathan | authorlink = Jonathan Mark Kenoyer
 | title = Ancient Cities of the Indus Valley Civilization | url = https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno | date = 15 September 1998
 | publisher = Oxford University Press | location = USA | isbn = 0195779401 | pages = [https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno/page/96 96] }}&lt;/ref&gt;.

ХӀиндин цивилизацин къаьсташ йолу башхалла йу кибирчагех йина гӀаланаш, лакхарчу говзаллица йина хи дӀадахаран система, тӀекӀала цӀенош. Йаккхийра гӀаланийн центраш хилла [[Хараппа]], [[Мохенджо-Даро]], [[Дхолавира]], [[Ганверивала]], [[Лотхал]], [[Калибанга]], [[Ракхигари]]. Сарасвати хи лакъа а лекъна ХӀинд хин харш хийцадалар бахьана долуш баккхийра [[геологи]]н а, [[климат]]ан а хийцамаш хилла, хьаннаш йайна, ткъа регионах гӀум-аренаш хилла. И фактораш бахьана долуш йоьжна, хӀаллак хилла ХӀиндан цивилизаци&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-46836/India The Post-Urban Period in northwestern India]. Retrieved on May 12, 2007.&lt;/ref&gt;.

=== Эчиган мур ===

==== Ведийн цивилизаци ====
{{main|Ведийн цивилизаци}}
[[Файл:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|Вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхара ведийн цивилизацин карта]]
Ведийн оьздангалла — иза хӀинд-арийн оьздангалла йу, ассоциаци йеш йолу [[Ведаш]]ца — [[ведийн санскрит]]ехь хӀиттийначу [[ХӀиндуизмера деза жайнаш|хӀиндуизмера деза жайнашца]]. Ӏилманехь тӀеэцначу ойланца, ведийн цивилизаци лаьттина вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхарчу муьрехь, иза къовсамехь ду цхьаболчу хӀиндин историкашна а, малхбузен а Ӏилманчашна а йукъахь, цара лору ведийн мур болабалар вайн эрал IV эзар шо хьалхара, ассоциаци йо [[ХӀиндин цивилизаци]] ведийчуьнца&lt;ref&gt;Смотрите [http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/aryan/aryan_agrawal.html Demise of the Aryan Invasion Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123033958/http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/aryan/aryan_agrawal.html |date=2008-11-23 }} by Dr. Dinesh Agarwal&lt;/ref&gt;. Нийсса ведийн муьрехь кхоллабелла [[ХӀиндин оьздангалла|хӀиндин оьздангаллин]] а, динан а бух. Ведийн муьран хьалхарчу 500 шо (вайн эрал 1500—1000 шо хьалха) догӀу ХӀиндин борзанан мурца, ткъа тӀехьара 500 шо (вайн эрал 1000—500 шо хьалха) — эчиган мурца.

XIX бӀешарахь ХӀиндин европин колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха [[Ариеш|арийн]] тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «[[ХӀинд-арийн кхалхар|хӀинд-арийн кхалхаран]]» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина [[хӀиндин субконтинент]]ан къилбаседа-малхбузен регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а йелла, дӀаийна бухарчу бахархошца&lt;ref&gt;{{cite book 
 | last = Mallory | first = J.P. | authorlink =  J.P. Mallory | title = In Search of the Indo-Europeans: Language, Archeology and Myth | url = https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma | edition = Reprint edition (April 1991) | year = 1989
 | publisher = Thames &amp; Hudson | location = London | isbn = 0500276161 | pages = [https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma/page/45 43]
 | quote = The great majority of scholars insist that the Indo-Aryans were intrusive into northwest India }}&lt;/ref&gt;. Кхин верси йу [[ХӀиндера схьадовларан теори|ХӀиндера схьадовларан теори]]н агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш.

Вайн эрал II эзар шо хьалха [[Хараппа|Хараппин]] гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта йукъаралла&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-46838/India India: Reemergence of Urbanization]. Retrieved on May 12, 2007.&lt;/ref&gt;. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира [[латта лелор]], ткъа йукъаралла кхолларан структурехь — [[Варнаш|касташна декъадалар]]. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузен ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь [[эчиг]] дуьйцу шира хӀиндин «[[Атхарва-веда]]ш» цӀе йолу текст хӀоттор&lt;ref&gt;''Шьяма-аяс'' ''{{IAST|śyāma ayas}}'' — в буквальном переводе «чёрный [[металл]]»&lt;/ref&gt;. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра [[Махаджанападаш]] олу олаллашка дехьабовлар&lt;ref name = &quot;tqlgsv&quot;&gt;{{cite book | author= Krishna Reddy | title = Indian History | year = 2003 | publisher = Tata McGraw Hill | location = New Delhi | isbn = 0070483698 | pages = A11 }}&lt;/ref&gt;. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша [[Итихасаш|шира хӀиндин эпосин поэзеш]] иесаш — «[[Махабхарата]]» а, «[[Рамаяна]]» а&lt;ref&gt;{{cite book
 | author=Valmiki | editor = Goldman, Robert P | title = The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India, Volume 1: Balakanda  | url=https://archive.org/details/ramayanaofva01valm | series = Ramayana of Valmiki | month = March | year = 1990 | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, New Jersey | isbn = 069101485X | pages = [https://archive.org/details/ramayanaofva01valm/page/23 23] }}&lt;/ref&gt;.

==== Махаджанападаш ====
[[Файл:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|Махаджанападаш вайн эрал 500 ш. хьалха]]
{{main|Махаджанападаш|Буддизман истори}}
[[Ведийн мур]] чекхболуш [[ХӀиндин субконтинент|хӀиндин субконтинентехь]] гучуйевлира цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш а, пачхьалкхаш-гӀаланаш а, царех дуккханаш вайн эрал X бӀе шо хьалхарчу муьрехь хьахайо [[Ведийн литература|ведийн]] а, ширабуддийн а литературехь.

Оцу заманахь шортта йолу гӀаланех-пачхьалкхех джанападаш олура. Доккхаха долу джапанадин дакъа лаьттара кегийна политикин структура а, лахара тӀегӀанера социалан бекъабалар а долуш йолчу республикех а, тайпанех а; царех олура гана-сангхаш&lt;ref&gt;[[Romila Thapar]], ''The Penguin History of Early India: From Origins to AD 1300.'' Penguin Books, 2002, page 137.&lt;/ref&gt;. Брахманин теорино дийцарехь, Буддийн заманара йукъаралла, схьагарехь, кастийн система йолуш ца хилла, гӀийла структура йолуш хилла. Цигахь ца хилла хоьттина йаьлла монархи, уьш тера хилла олигархех йа цхьана кепара республикех&lt;ref&gt;[[Richard Gombrich]], ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo.'' Routledge and Kegan Paul, 1988, pages 49-50.&lt;/ref&gt;.

Вайн эрал хьалха V бӀешарахь кхоллайелла 16 пачхьалк йа «республика», [[Махаджанападаш]] санна йевзаш йолу — [[Варанаси|Каши]], [[Косала]], [[Анга]], [[Магадха]], [[Вриджи]], [[Малла (пачхьалкх)|Малла]], [[Чеди (пачхьалкх)|Чеди]], [[Ватса]], [[Куру (пачхьалкх)|Куру]], [[Панчала]], [[Матсья]], [[Шурасена]], [[Ассака]], [[Аванти (пачхьалкх)|Аванти]], [[Гандхара]], [[Камбоджа (маьӀнаш)|Камбоджа]]. Уьш йаьржинера [[ХӀиндо-Ганган акъари|ХӀиндо-Ганган акъари]] тӀехула хӀинцалера [[ОвхӀан]]ера [[Махараштра|Махараштре]] а, [[Бенгали|Бенгале]] а. Оцу заманахь болабелла шолгӀа боккха урбанизацин мур [[ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци|ХӀиндан цивилизацил]] тӀехьа. Субконтинентан кхечу декъехь, схьагарехь, шортта кхин кегийра пачхьалкхийн кхолламаш, литературехь хьахайарца йевза уьш. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь паччахьан Ӏедал тӀехьенашка луш дара, ткъа кхечара бахархоша хоржуш бара куьйгалхой. Оцу заманахь дешначу нехан коьрта мотт бара [[санскрит]], ткъа [[Къилбаседа ХӀинди]]н бахархоша меттигера тайп-тайпана [[пракрит]]е олу диалекташ лелайора. Вайн эрал V бӀе шо хьалха, [[Будда Шакьямуни|Будда]] винчу заманахь, дукхахъерш оцу 16 пачхьалкхех цхьанакхийтира, кхоьллира йиъ йокка пачхьалкх. Уьш йара [[Ватса]], [[Аванти (пачхьалкх)|Аванти]], [[Кошала]], [[Магадха]]&lt;ref&gt;{{cite book | author= Krishna Reddy | title = Indian History | year = 2003 | publisher = Tata McGraw Hill | location = New Delhi | isbn = 0070483698 | pages = A107 }}&lt;/ref&gt;.

Оцу заманан коьрта динан практикаш йара [[Брахманаш (варна)|брахманаш]] йеш йолу чолхе ведийн ритуалаш. ТӀелаьцна ду, нийсса оцу муьрехь вайн эрал VII—V бӀе шо хьалха дӀайаздина хилар [[Упанишадаш]] — тӀехьара ведийн динан-философин тексташ. [[Упанишадаш]] боккха Ӏаткъам бина [[ХӀиндин философи|хӀиндин философикхолларан]]. [[Буддизм]]ца а, [[джайнизм]]ца а цхьана заманахь йаьллачу философино оцу хенан дешин мур беара. Вайн эрал 537 шо хьалха [[Будда Шакьямуни|Сидхартра Гаутама]] кхаьчна «серлоне», вевзаш хилла [[Будда]] — «самваьлларг» цӀарца. Оцу хенахь, [[Махавира]]с (Джайнин 24-гӀа [[Тиртханкара]]) кхайкош дара буддизмах тера Ӏилма, тӀаьхьа [[джайнизм]] хилла долу&lt;ref&gt;Mary Pat Fisher (1997) In: Living Religions: An Encyclopedia of the World’s Faiths I.B.Tauris: London ISBN 1-86064-148-2 — ''Jainism’s major teacher is the Mahavira, a contemporary of the Buddha, and who died approximately 526 BCE. Page 114''&lt;/ref&gt;. Буддизмин а, джайнизмин а [[доктрина]]шкахь акцент йолуш йу [[халбаталла]], даржош дара иза [[пракрит]]е маттахь, цуо аьтту бира оцу динан халкъан массашна йукъара нах тӀехьахӀитто. Цара практикехь боккха Ӏаткъам бира хӀиндин динан [[вегетарианалла]] а, цул тӀехьа ца магадар дийнаташ йайар а, [[ахимса]] а гӀиллакхашна.
[[Джайнизм]]ан географин Ӏаткъам ХӀиндел ара ца белира, [[Буддизм|буддийн]] [[мозгӀар|мозгӀар]]ш даржийра [[Будда Шакьямуни|Буддийн]] Ӏилма [[Тибет]]е, [[Шри-Ланка|Шри-Ланке]], [[Йуккъера Ази|Йуккъера]] а, [[Малхбален Ази|Малхбален]] а, [[Къилба-Малхбален Ази|Къилба-Малхбален]] а Азе.

=== Персаш а, желтой а чубаржар ===
{{See also|Ахеменидийн импери|Македонийн Искандар}}
[[Файл:MacedonEmpire.jpg|thumb|300px|[[Македонийн Искандар]]а даьхна латташ]]
Вайн эрал 520 шо гергга хьалха, Персийн паччахь [[Дарий I]] куьйгаллехь волуш, [[хӀиндин субконтинент]]ан къилбаседа-малхбузен дакъа (хӀинцалера малхбален [[ОвхӀан]] а, [[Пакистан]] а) схьадаьккхира персийн [[Ахеменидийн импери]]с, уьш церан куьйга кӀелахь бисира шина бӀе шарахь&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/hd/acha/hd_acha.htm|title=The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.E)|accessdate=2007-05-19|author=Department of Ancient Near Eastern Art|month=October|year=2004|work=Timeline of Art History|publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070514104424/http://www.metmuseum.org/toah/hd/acha/hd_acha.htm|archivedate=2007-05-14}}&lt;/ref&gt;. Вайн эрал 334 шо хьалха [[Македонийн Искандар]]а, [[Жима Ази]] а, Ахеменидийн импери а схьайаьккхина кхечира ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузен дозанашка. Цигахь цуо толам баьккхира [[Пор]] паччахьера [[Гидаспара тӀом|Гидаспара тӀамехь]], схьадаьккхира [[Пенджаб]]ан доккхаха долу дакъа&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fuller |first=J.F.C.|authorlink=J. F. C. Fuller |title= The Generalship of Alexander the Great|url=https://archive.org/details/generalshipofale0000jfcf_c0k2 |edition=Reprint|date=February 3, 2004|publisher=Da Capo Press |location=New York|isbn=0306813300 |pages= [https://archive.org/details/generalshipofale0000jfcf_c0k2/page/n195 188]–199|chapter=Alexander's Great Battles}}&lt;/ref&gt;. Амма, Искандаран эскарш дуьхьалделира [[Биас (эрк)|Биас]] хин, хӀинца цигахь [[Джаландхар]] гӀала йу. Дуккха а македонийн баккхийра салтий схьадаьхна махкашкахь битина, Искандар шен эскарца вахара къилба малхбузе.

=== Магадха импери ===
{{main|Нанда (некъи)}}
Йалхийтта [[Махаджанападаш]]на йукъахь, уггар тоьлларг йара [[Магадха]] импери, шен исторехь цуьнан куьйгалла дира тайп-тайпанчу некъеш. Кхоьллинера иза [[Хартянка]] некъаша вайн эрал 684 шо хьалха. Цуьнан коьрта шахьар [[Раджагриха]] гӀала йара, тӀехьуо керла цӀе елира цунна [[Паталипутра]] аьлла. Цул тӀехьа Ӏедале баьхкира [[Шишунага некъий]], уьш вайн эрал 424 шо хьалха хийцира [[Нанда некъаша]].

=== Маурья некъий ===
{{main|Маурья импери}}
{{seealso|Чандрагупта Маурья|Ашока}}
[[Файл:Maurya empire in 265 BCE.jpg|thumb|Картийн тӀехь сийначу басахь гайтина Маурья империн латтанаш уьш уггар а айабеллачу хенахьлера. Стигала басахь билгалйаьхна гергара пачхьалкхаш]]
Вайн эрал 321 шо хьалха [[Чандрагупта Маурья]]с доттагӀаллийца [[Чанакья]]ца кхоьллира Маурья некъий, [[Нанда некъий]]н — [[Дхана Нанда|Дхану Нанду]] паччахьера толам а баьккхина. Маурьяш куьйгалла дечу заманахь [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхаха долу дакъа цхьанакхаьтта цхьа пачхьалкх йира. Маурья импери Чандрагуптан куьйга кӀелахь ша йолу [[ХӀиндистан|ХӀиндостан ахгӀайре]] схьайаьккхина ца Ӏаш, шордира шайн дозанаш [[Иран|Перси]] а, [[Йуккъера Ази]] а кхаччалц. Чандрагуптас кхин а боккха болх бира [[джайнизм]] [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀиндехь]] даржош.
   
Чандрагуптана Ӏарш тӀехь хийцира цуьнан кӀанта [[Биндусара]]с, иза волуш кхин а шордира империн дозанаш малхбалера [[Калинга (пачхьалкх)|Калинга]] пачхьалкх а, ХӀиндостан ахгӀайрен тӀиера къилбехьара кхин пачхьалкхаш а схьайаьхна.

Биндусара хийцира цуьнан кӀанта [[Ашока]]с, иза шен куьйгаллин хьалхарчу шерашкахь гӀоьртира кхин а шордан империн дозанаш. Амма, цӀий Ӏанош Калинге чувахча, ницкъ баран ойланна тӀиера иза йухавелира, [[буддизм]]е велира, [[ахимса]]н принципан тӀехьаваза волавелира. [[Ашокин эдикташ]] дисина чӀогӀа шира хӀиндин тептарш ду, уьш бахьнехь аьтту хилара гӀеххьа нийса терахьаш хӀитто тӀехьабогӀучу некъийн а, паччахьийн а. Ашока куьйгаллехь волуш, [[буддизм]] даьржира [[Малхбален Ази|Малхбален]] а, [[Къилба-малхбален Ази|Къилба-малхбален а Азехь]]. Ашокин кӀентан кӀант [[Сампрати]] [[джайнизм]]е велира, дукха болх а бира цуо иза даржош.

==== Кхин тӀехьа хилла некъий ====
[[Файл:IndoGreekCampaings.jpg|thumb|right|Вайн эрал 175 шо хьалха ХӀиндо-желтойн уггар доккха латта]]
Вайн эрал 185 шо хьалха кхоьллира [[Шунга]] некъий. Иза нисделира Маурьях тӀаьххьара паччахь [[Брихадратха]] цуьнан эскаран коьрта баьччас [[Пушьямитра Шунга|Шунга Пушьямитрас]] вийча. Шунга некъий хийцира [[Канва (некъий)|Канва]] некъаша, цара урхалла дира [[Малхбален ХӀинди|Малхбален ХӀиндехь]] вайн эрал 71 — 26 шераш хьалха. Уьш хийцира [[Сатавахана]] некъаша, тӀаккха Магадха империн метта кхоллаелира [[Андхра]] пачхьалкх.

==== Къилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш ====
{{see also|ХӀиндо-желтойн пачхьалкх}}
[[ХӀиндин субконтинент]]ан къилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш йукъайогӀу [[ХӀиндо-желтойн пачхьалкх|хӀиндо-желтойн]], [[ХӀиндо-скифийн пачхьалкх|хӀиндо-скифийн]], [[ХӀиндо-парфянийн пачхьалкх|хӀиндо-парфянийн]], [[ХӀиндо-сасанидийн пачхьалкх|хӀиндо-сасанидийн]] пачхьалкхаш.

[[ХӀиндо-желтойн пачхьалкх|ХӀиндо-желтойн пачхьалкх]] кхоьллира [[Желтой-Бактрийн паччхьалкх|желтой-бактрийн]] паччахьо [[Деметри I Бактрийн|Деметрис]] вайн эрал 180 шо хьалха, иза йара хӀинцалерачу [[ОвхӀан]]ан а, [[Пакистан]]ан а латтанаш тӀехь. Шина бӀе шарахь гергга лаьттира иза, оцу хенахь 30 сов [[желтой]]н паччахьаш урхалла дина цигахь, сих-сиха вовшенца девнаш а довлуш. [[ХӀиндо-скиф|ХӀиндо-скиф]]аш цхьана гарах бара [[ХӀиндоевропахой|хӀинди-европин]] [[Сакаш (тайпа)|сакех]] ([[Скифаш|скифех]]), уьш кхелхинера къилба [[Сибрех]]ара хьалха [[Бактри]], тӀехьа [[Согдиана|Согдиане]], [[Кашмир]]е, [[Арахози]]е, [[Гандхара|Гандхаре]], тӀаьххьара ХӀинде; церан пачхьалкх лаьттира вайн эрал 1500—1000 шо хьалха. ТӀехьуо, [[ХӀиндо-парфянийн пачхьалкх|ХӀиндо-парфянийн пачхьалкх]]о дӀалецира таханлера ОвхӀанан доккхаха долу дакъа а, Пакистанан къилбаседа дакъа а, толамаш бехира дукха паччахьашна тӀехь, масала, [[Кушанан пачхьалкх|Кушанан]] паччахьан [[Куджула Кадфиз]]ан. [[Перси]]йн [[Сасанидийн импери]], лаьттира цхьаьна заманахь [[Гуптийн импери]]ца, шоръелира хӀинцалера Пакистан санна, цигахь хӀиндин а, персийн а оьздангаллаш ийна кхоллаелира хӀиндо-сасанидийн оьздангалла.

=== Шира йуккъера пачхьалкхаш — дешийн мур ===
[[Файл:Территория династии Сатавахана.jpg|мини|Вайн эрал 50 а, 200 а шо хьалха Сатавахана некъийн мохк|right]]
Йуккъера мур къегира къаьсттина оьздангалла кхиарца. [[Вайн эрал 230 шо хьалхе|Вайн эрал 230 шо хьалха]] дуьйна [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀиндехь]] паччахьалла дара [[Сатаваханаш|Сатаваханийн]] некъашкахь, кхин а вевзара иза [[Андхра]] цӀарца. Некъех йалхалгӀа паччахьа [[Шатакарни]]с, толам баьккхира [[Къилбаседа ХӀинди|Къилбаседа ХӀиндера]] [[Шунга]] некъашна тӀехь. Кхин гӀараваьллачех некъех паччахь вара [[Гаутамипутра Шатакарни]].

[[Гималай]]хь II—III бӀешерий муьрехь хилла [[Кунинда]] пачхьалкх. I бӀешерашна йуккъехь [[Йуккъера Ази]]ера къилбаседа-малхбуза ХӀиндин тӀелетира [[Кушанин пачхьалкх|Кушанийн некъий]], цара бух биллира [[Пешавар]]ера [[Бенгалин айма]]н тӀе кхаччалца йолчу империна. Цунна йукъахь йара шира [[Бактри]] (таханлерчу [[ОвхӀан]]ан) а, къилба [[Таджикистан]]. [[Малхбузен Кшатрапаш|Малхбузен Кшатрапийн]] (35 — 405 шераш) пачхьалкх, лаьттира малхбузе а, йуккъерачу а ХӀиндин декъехь, куьйгаллехь бара [[Сакаш (тайпанаш)|Сакийн]] паччахьий, цара хийцинера цигахь [[ХӀиндо-скифаш|хӀиндо-скифаш]]. Уьш цхьаьна заманара бара [[хӀиндин субконтинент]]ан къилба декъехь куьйгаллехь хиллачу [[Кушанин некъий|Кушанин некъашца]] а, йуккъера ХӀиндин доладечу [[Сатаваханаш|Сатаваханийн]] (Андхрийн) некъашца а.

Заманашкахь, [[ХӀиндистан|ХӀиндостанан ахгӀайре]]н къилба дакъа куьйга кӀела лаьттира [[Пандья]], [[Шира Чолаш]], [[Чера]], [[Кадамба (некъий)|Кадамба]], [[Малбуза Ганга]], [[Паллаваш|Паллава]], [[Чалукья]] пачхьалкхийн а, империйн а. Цхьайолу къилба пачхьалкхаш трансформаци йира хӀордал дехьарчу имперешка, уьш йаьржира массо а [[Къилба-Малхбален Ази]]ехула. ХӀиндин субконтинентан къилбехь олалла дан гӀерташ оцу пачхьалкхаш цхьацца муьрехь вовшешца тӀемаш бора, кхин а [[Декан (чӀаплам)|деканан]] пачхьалкхашца а. [[Калабхараш|Калабхарийн]] [[Буддизм|буддийн]] пачхьалкхо цхьана заманна хадийра [[Чола (пачхьалкх)|Чола]], [[Чера]], [[Пандья]] империйн олалла ХӀиндостанан ахгӀайренан къилба декъера.

==== Румхойн ХӀиндица йохк-эцар ====
{{Main|ХӀиндо-руман йохк-эцар}}

[[Файл:Map of the Periplus of the Erythraean Sea.jpg|thumb|200px|ХӀиндина а, Шира Румана а йукъара йохк-эцаран некъаш]]

[[Шира Рум|Руман]] ХӀиндица йохк-эцар хетарехь йолайелла I бӀешарахь императора [[Октавиан Август]]а [[Птолемей XV Цезарион|Птолемейн]] [[Мисар]] схьа а йаьккхина куьйгалла дечу заманахь. Оцу заманахь дуьйна [[Руман импери]] хилира ХӀиндин уггар а ладаме йохк-эцаран накъост малхбузехь.

Вайн эрал 130 шо хьалха [[Евдокс Кизикски|Кизикски Евдокса]] йолийна йолу йохк-эцар, сихонца йаьржира, [[Страбон]]а (II.5.12) дийцарехь&lt;ref&gt;«At any rate, when Gallus was prefect of Egypt, I accompanied him and ascended the Nile as far as Syene and the frontiers of [[Kingdom of Aksum|Ethiopia]], and I learned that as many as one hundred and twenty vessels were sailing from Myos Hormos to India, whereas formerly, under the [[Ptolemaic Egypt|Ptolemies]], only a very few ventured to undertake the voyage and to carry on traffic in Indian merchandise». Strabo II.5.12. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html Source]&lt;/ref&gt; [[Октавиан Август]] куьйгаллехь волуш хӀора шарахь 120 кема гергга додара йохк-эцар лело мисран порт-гӀалара [[Миос Хормос]]ера ХӀинде. Оцу йохк-эцарехь румхоша боккха барам деши дохкара, цунах [[Кушанан импери]]с дешийн ахча дора. Дешийн ахча ХӀинде дӀаэхаран тешалла до [[Воккха Плиний]]с шен «[[Ма-йарра йолу истори (Плиний)|Ма-йарра йолу истори]]» цӀе йолчу балхан чохь&lt;ref&gt;NH VI.101&lt;/ref&gt;:

{{цитата|Уггар мадаре лаьрчи а, ХӀиндие, [[Цийн Халкъан Республика|Ций]], [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]н тӀе вайн имперера хӀора шарахь дехьадоккху бӀе миллион гергга [[сестерци]]: нийсса оццул ахча деза вайна вешан хьолалла а, вайн зударий а латто. Оцу импортах масс процент йу теша лерина деланашна а, беллачеран синошна а сагӀийна?&lt;ref&gt;Pliny, Historia Naturae 12.41.84.&quot;minimaque computatione miliens centena milia sestertium annis omnibus India et Seres et paeninsula illa imperio nostro adimunt: tanti nobis deliciae et feminae constant. quota enim portio ex illis ad deos, quaeso, iam vel ad inferos pertinet?&quot; Pliny, Historia Naturae 12.41.84.&lt;/ref&gt;}}
 
ХӀиндо-руман йохк-эцаран некъаш а, порташ а дика дӀайаздина желтойн лоциеш I бӀешарахь «[[Эритрейн хӀордан Перипл|Эритрейн хӀордан Перипл]]» чохь.

==== Гуптийн некъий ====
{{main|Гуптийн импери}}
[[Файл:Empire Gupta ru.svg|thumb|right|Гуптийн импери]]
IV—V бӀешерашкахь Гуптийн некъаша цхьаьна туьйхира йоккхачу империе [[Къилбаседа ХӀинди]]н доккхаха долу дакъа. [[ХӀиндин деший бӀешо|ХӀиндин деший бӀешо]] олуш хиллачу оцу заманахь, [[Индуизм|индуистин]] [[оьздангалла]], [[Ӏилма]], политикин система шен кхиарехь баккхийчу барамашка кхечира. [[Чандрагупта I (Гупта император)|Чандрагупта I]], [[Самудрагупта]], [[Чандрагупта II]] хилла уггар а гӀарабевлла некъийн куьйгалхойх. Малхбузен Ӏилманчашна хетарехь, нийсса оцу заманахь дӀайаздина [[Индуизман динан жайнаш|индуизман динан тексташ]] [[Пуран]]аш, уьш ду [[ведийн жайнаш]] [[смрити]]. Импери йуьйхира [[Йуккъера Ази]]ера [[гуннаш]] тӀелетча. VI бӀешарахь Гуптийн импери йоьхча, ХӀиндин мохк йуха а бийкъира цхьа могӀа кегийрачу регионийн пачхьалкхашка. Гуптийн жима [[Магадха]] гаруо куьйгалла дира VII бӀешеран хьалхара декъе кхаччалц, тӀаккха паччахьа [[Харша Вардхан]]а Гуптийн некъий хӀудайира, шен импери кхоьллира.

КӀайн [[гуннаш]], [[Эфталиташ|эфталитийн]] тайпанийн дакъа хила а тарло уьш, [[V бӀешо|V бӀешераш]] дуьйлалуш дӀатарбелира [[ОвхӀан]]ехь [[Бамиян]] коьрта шахьар а йолуш. Нийсса уьш дара Гуптийн некъий бохар, цул тӀехьа чеккхенга кхечира Къилбаседа ХӀиндин деши бӀешо. Амма, и историн хийцамаш ца хьакхабелира [[Декан (чӀаплам)|Деканан]] а, [[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀинди]]н а доккхах долчу декъах.

=== ТӀехьара йуккъера пачхьалкхаш — классикан мур ===
[[Файл:Thanjavur temple.jpg|left|thumb|[[Танджавур]]ера [[Шива]]н килса — [[Чола (пачхьалкх)|Чолан]] архитектурин сирла цхьа масала ду]]
[[Файл:Belur4.jpg|thumb|[[Белур]]ера [[Хойсала]] империн архитектура]]
[[Файл:Khajuraho reliefs.JPG|right|thumb|[[Кхаджурахо]]рачуьра цхьаьна килсин Барельефаш]]

ХӀиндин исторера классикан мур болабелла VII бӀешарахь [[Харша]] куьйгаллехь волуш [[Къилбаседа ХӀинди]] денйаларца, чекхбаьлла XIV бӀешарахь бусулбанаш чу а баьржина къилбехь [[Виджаянагаран импери]] йожарца. Оцу муьрехь къегина хӀиндин исбаьхьалла а, коьрта динан, философин системин кхиар а, иза бух хилира [[индуизм]]ан, [[буддизм]]ан, [[джайнизм]]ан тайп-тайпанчу таханлерачу некъашна.

VII бӀешарахь [[Харша]] паччахьа аьттонца вовшех туьйхира Къилбаседа ХӀинди цхьаьна пачхьалкхе, амма иза сихха йуьйхира Харша веллачул тӀехьа. VII—IX бӀешерийн муьрехь Къилбаседа ХӀинди доладан гӀерташ кхаа некъера бара: [[Пратихараш]] а, [[бенгали]]н [[Пала некъий]] а, [[Декан (чӀаплам)|деканан]] [[Раштракуташ]] а. ТӀехьуо, [[Сена некъаша]] схьайаьккхира Пала пачхьалкх, ткъа Пратихарийн йоккху пачхьалкх екъаелира кегийчарна. Уьш хилира дуьххьарлера [[раджпут]]аш — 1947 шарахь ХӀинди [[Йоккха Британи]]х мукъайаллалц эзар шо гергга лаьттира олаллаш. Дуьххьарлера девзаш долу раджпутийн олаллаш VI бӀешарахь [[Раджастхан]]ехь гучудевлира, цул тӀехьа раджпутийн кӀезиг некъаша куьйгалла дира Къилбаседа ХӀиндехь. [[Чаухан]] некъера раджпутех цхьаъ волу, [[Притхвирадж Чаухан]] гӀаравелира цӀий Ӏанош девнаш хиларца тӀелетачу исламан султанаташца. VII бӀешеран йуккъера XI бӀешо доладаллалц болчу муьрехь хӀинцалерчу [[ОвхӀан]]ан а, къилбаседа [[Пакистан]]ан а, [[Кашмир]]ан а декъехь паччахьалла дара [[Шахи]] некъашкахь. [[Харша|Харши]] паччахь велча йоккха цхьа пачхьалкх йолу ХӀинди йуьйхира къилбаседехь, иза йуха кхолла гӀиртира къилбехахь.

[[Бадами]] коьрта шахьар а йолуш йолу [[Чалукья]] импери йара ХӀиндин къилба а, йуккъерачу а декъехь 550—750 шерашкахь, тӀехьуо 970 — [[1190 шераш]]кахь — [[Басавакальян|Кальяни]] хӀинцалерачу штатехь [[Карнатакехь]]. Оцу хенан гергачу муьрехь къилбехь куьйгаллехь бара [[Канчи]]ера [[Паллаваш|Паллавийн]] некъий. XII бӀешарахь Чалукья импери гӀелъелча, цуьнан куьйга кӀелара [[Хойсалаш]] [[Халебиду]]ра, [[Какатиеш]] [[Варангал]]ара, [[Ядаваш]] Девагириера, [[Калачури]] къилба гано йийкъира йоккха Чалукья импери шайна йукъахь. ТӀехьа, къилбаседа [[Тамил-Наду]]хь кхоллаелира [[Чола (пачхьалкх)|Чола]] пачхьалкх, ткъа [[Керала|Кералехь]] — [[Чера]] пачхьалкх. [[1343 шо]] долалуш и пачхьалкхаш йуьйхира, церан махкахь кхоллаелира [[Виджаянагар]] импери.

Къилба-ХӀиндин пачхьалкхаш баржийра шайн Ӏаткъам [[ХӀиндонези]]е кхаччалц, доладан буьйлабелира [[Къилба-Малхбален Ази]]н хӀордан дехьарчу даккхийчу махкашна. КъилбахӀиндин портан гӀаланаш жигара йукъаозийна йара йохк-эцарна малхбузехь [[Европа]]ца, ткъа малхбалехь Къилба-Малхбален Азица&lt;ref&gt;Miller, J. Innes. (1969). The Spice Trade of The Roman Empire: 29 B.C. to A.D. 641. Oxford University Press. Special edition for Sandpiper Books. 1998. ISBN 0-19-814264-1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4970452.stm Search for India’s ancient city]. BBC News. Retrieved on June 22, 2007.&lt;/ref&gt;. Классикан муьрехь, уггар чӀогӀа къегира меттигерчу меттанашкахь йолу [[литература]] а, [[архитектура]] а. XIV бӀешо кхаччалц лаьттира иза, оцу хенахь къилбахӀиндин пачхьалкхашна тӀелетира [[Делин султанат]], иза оцу хенахь чӀогӀа чӀагӀъеллера коьрта шахьар [[Дели]] йолчу [[ХӀиндин субконтинент|ХӀиндин субконтинент]]ан къилбаседехь. Виджаянагаран импери йуьйхира тӀаьххьара цара ницкъбар бахьнехь.

=== ХӀинде ислам дар ===
[[Файл:Qutub Minar in Delhi 03-2016.jpg|thumb|Делиера [[Къутб-Минар]]]]
[[Бусалба]]чара ХӀиндин шира лулахо [[Иран|Перси]] иэшийча тидаме эцна коьрта объект хилира ХӀинди, оцу хенахь хьалдолу классикан цивилизаци, дуьненайукъара йохк-эцар лелош, дуьненахь цхьаъ бен йоцу [[алмаз]]ийн маьӀданашдохийла йолуш. Масех бӀешарахь къилбаседахӀиндин пачхьалкхашан агӀора дуьхьалонаш хиллачул тӀехьа, [[ХӀиндин субконтинент]]ан къилбаседехь кхоллайелла цхьа могӀа исламан импери (султанат), уьш лаьттира масех бӀешарахь.

Ислам чударжале хьалха а, къилбахӀиндин бердашца, коьртаниг [[Керала|Керале]], кхечира шортта бусулбанийн йохк-эцаран йукъараллаш, цига бусулбанийн кӀезиг йолу тобанаш оьхура [[ХӀиндин Ӏапказ]]ера йохк-эцаран некъаш тӀехула, коьртаниг [[Ӏаьрбийн ахгӀайре]]н тӀиера. Цара шайца деира ислам — [[ИбрахӀиман дин|ИбрахӀиман дин]], иза хьакхаделира регионан [[Дхармин динаш|дхармин]] [[индуизм]]ан оьздангаллица. ТӀехьуо, малхбузехь къегира [[деканан султанаташ]] а, [[Бахмани]] султанат а.

=== Делин султанат ===
{{main|Делин султанат}}
[[Файл:India in 1525 Joppen.jpg|thumb|[[Делин султанат]] а, [[Виджаянагаран импери]] а 1525 ш. ХӀиндин карти тӀехь]]
XII—XIII бӀешерашкахь [[Ӏаьрбий]]&lt;ref&gt;See P. Hardy’s review of Srivastava, A. L. «The Sultanate of Delhi (Including the Arab Invasion of Sindh), A. D. 711—1526», appearing in ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 14, No. 1 (1952), pp. 185—187.&lt;/ref&gt; а, [[туьркаш]] а, [[ОвхӀанан бахархой|овхӀанаш]] а тӀелетира [[Къилбаседа ХӀинди]]на, ткъа XIII бӀешо долалуш кхоьллира [[Делин султанат]]&lt;ref&gt;[http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta's_Trip_Seven.html Battuta’s Travels: Delhi, capital of Muslim India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423014415/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |date=2008-04-23 }}&lt;/ref&gt;. Делин [[Гулямий некъаша]] схьадаьккхина Къилбаседа ХӀиндин дукхаха долу дакъа, уьш хийцина [[Хальджи]] некъаша. Султанатийн заманахь хилла ХӀиндин оьздангалла тойалар. Кхоллайелла хӀиндо-бусулбанийн оьздангалло шайна тӀехьа йитира архитектурехь, музыкехь, литературехь, динехь, духарехь [[Синкретизм (исбаьхьалла)|синкретин]] иэсаш. Меттигерчу [[пракрит]] лелочара персийн, туьркийн, Ӏарбойн мухажирашца къамелаш деш кхоллабелла [[урду]]л хьалха хилла болу хӀиндави мотт.

Делин султанат хӀиндо-исламан цхьа импери йу, ХӀиндин исторехь Ӏарш тӀе зуда-паччахь хаийна йолу — [[Разия Султан]] (1236—1240).

ХӀиндехь болу гражданийн тӀамах дерг хиина, туьркийн-монголийн баьчча волчу [[Тамерлан|Тимара]] 1398 шарахь тӀом болийра оцу хенахь куьйгаллехь хиллачу Насируддина Махьмуд султанан дуьхьала, иза вара делин [[Туглакидаш|Туглакидийн]] некъех&lt;ref&gt;[http://www.gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm Timur — conquest of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012090047/http://gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;. 1398 шеран 17 декабрехь султанан эскар ийшира. Тимар [[Дели]] чувеира, массанхьа талораш дина, шайолу гӀала йоха а йина&lt;ref&gt;[http://www.indiasite.com/delhi/history/invasion.html Timur’s Invasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908113507/http://www.indiasite.com/delhi/history/invasion.html |date=2008-09-08 }}&lt;/ref&gt;.

=== Виджаянагаран импери ===
{{main|Виджаянагаран импери}}
[[Виджаянагаран импери]] йа Виджаянагара — 1336 шерера XVII бӀешо йуккъе даххалца лаьттина, Кришна хин дехьара Къилба ХӀиндин индуистийн империи хилла. Кхоллайелла Къилба ХӀиндиера хӀиндусаша Делин султанатера бусулбачаьрца латтийначу къийсамашкахь. Пачхьалк уггар чӀагӀйелла паччахь Деварайе II (1422—1446) волуш, цуо латташ дохуш тӀемаш бина Бирмехь а, Цейлонехь а.

=== Сийлахь Моголийн импери ===
{{main|Сийлахь Моголийн импери}}
[[Файл:Mughal-empire-map.jpg|thumb|right|[[Сийлахь Моголийн импери]]]]
1526 шарахь [[Тамерлан|Тимаран]] тӀаьхьенах волу [[Бабур]] (иза вара [[Тимар некъий|Тимар]] некъех, [[Хьайбаран дукъ]]ах ваьлла, кхоьллира [[Сийлахь Моголийн импери]], иза лаьттира 200 шо сов&lt;ref&gt;[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927121217/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. [[XVII бӀешо|XVII бӀешераш]] долалуш цара доладеш дара [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхаха дакъа. XVIII бӀешераш долалуш импери тӀехь-тӀехьа гӀелйала йолайелира, 1857 шарахь [[Сипайн гӀаттам|Сипайн гӀаттам]] (кхин а бевза 1857 шеран ХӀиндин халкъан гӀаттам аьлла) хиллачул тӀехьа йуьйхира. Моголаш куьйгаллехь болчу заманахь субконтинентехь бакхий социалан хийцамаш хилира — [[хӀиндуизм|хӀиндусаш]], алсама боллушехь, куьйга кӀела хилира [[Ислам|бусалбачу]] моголийн императорийн, цхьаберш царех либералан гард олуш а бара, хӀиндуистийн оьздангалла ларйеш а бара, ткъа кхин берш пурхнехьа иза ловш бацара, килсанаш йохайора, бусулба боцучарна йаккхий налогаш туохара. Ша уггар чӀогӀа айайеллачу муьрехь, Сийлахь Моголийн империс лаьцнера мохк шен барамца шира [[Маурьян импери]]н санна боккха. Моголийн империи гӀелъелчи, цуьнан меттана масех жима пачхьалкх кхоллаелира. Лоруш ду, Моголийн некъий уггар хьал долу некъий хилар цкъа а хиллачарех.

1739 шарахь, [[Надир Шах]]а толам баьккхира боккхачу [[Карналера тӀом|Карналерачу тӀамехь]] Моголийн эскарна тӀехь. Надира [[Дели]] схьа а лаьцна талораш дира, дӀадаьхьира шеца барам а боцу хазна, оцу йукъахь гӀарадаьлла [[ТӀавусан Ӏарш|ТӀавусан Ӏарш]] а&lt;ref&gt;[http://www.avalanchepress.com/Soldier_Shah.php Iran in the Age of the Raj]&lt;/ref&gt;.

Сийлахь Моголийн империн заманахь, коьрта политикин ницкъ бара моголийн император а, цуьнан бартхой а, ткъа тӀехьуо — пачхьалкхаш-верасаш, оцу йукъахь йу гӀелбеллачу Моголийн некъашца тӀом беш йолу [[Маратха]] конфедераци а.
Моголаш дукха хьолахь къизалла латтайора шен империн тергойархьама, цара кхин а хӀиндуистийн оьздангалле интеграци йаран политика лелайора, цуо куьйгалла дар боккхачу аьттонца дира, кӀезиг лаьттанчу [[Делин султанат]] а. [[Сийлахь воккху Акбар I]] хилла уггар говза векал моголийн паччахьех, уьш билгалбевлла бара шайн собарца кхечу динашна а, оьздангаллашна а. Масала, Акбара ца магийна дийнат дер [[джайнизм]]ан динан Ӏийдан деношкахь, дӀайаьхна керстачарна тоьхна налогаш а. Моголийн императорш меттигерчу элийн зударий балабора, меттигерчу [[махарадж]]ийн бартхой хилара, [[Синкретизм (исбаьхьалла)|синкретизм]] йан гӀертара шайн [[Туьркаш|туьркийн]]-[[Иран|персийн]] оьздангаллин ширачу хӀиндин оьздангаллица, оцу балхо кхоьллира хӀиндо-сарасенан архитектура. Акбаран тӀеххье Ӏарш тӀе ваьллачу [[Аурангзеб]]а, хьалха хиллачу императорех къаьсташ, цаеза, сийсаздаран политика керстачу бахархошна тӀехь, оцунна [[хӀиндуизм|хӀиндусаш]] чӀогӀа реза ца хилара.

=== Моголийн импери йоьхначул тӀаьхьара регионера пачхьалкхаш ===
{{main|Маратхийн пачхьалк|Майсур (пачхьалкх)|Сикхийн пачхьалкх}}
[[Файл:India1760 1905.jpg|thumb|ХӀинди [[1760 шарахь]]]]
[[Сийлахь Моголийн импери|Моголийн импери]] йоьхначул тӀехьа йуккъера а, къилбаседера а [[ХӀиндуизм|ХӀиндустанехь]] хьалхе лелориг [[Маратхаш (къам)|маратхийн пачхьалкх]] хилира. ХӀиндин историн оцу заманан аматех дара могӀа кегийра, регионан пачхьалкхаш кхоллайалар а, тӀехь-тӀехьа чӀагӀлуш йолу [[Европа|Европин]] йаккхийчу пачхьалкхийн жигаралла а. [[Маратхийн пачхьалкх]] кхоьллина [[Шиваджи]]с. XVIII бӀешарахь цунах йоккха империи хилла [[Пешва|пешвийн]] куьйгаллица. 1760 шарахь империно дӀалоцура [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхаха дакъа. Географин экспанси чеккхенга кхечира [[1761 шарахь]] маратхаш [[Ахьмад Шах Ӏабдали|Ахьмад Шах Ӏабдали]] коьртехь волчу [[овхӀан]]ан эскарал [[Панипатера кхоалгӀа тӀом|Панипатера кхоалгӀа тӀамехь]] эшча. ТӀаьххьара Пешва, Баджи Рао II, эшна британийн эскарел [[КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀом|КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀамех]].

[[Къилба ХӀинди|Къилба ХӀинди]]ехь хӀиндуистийн [[Виджаянагаран импери]] йохале хьалха, 1400 шарахь [[Водеяраш|Водеярийн]] некъаша кхоьллира [[Майсуран пачхьалкх]], Виджаянагар хийцира цуо. Водеярийн олалла хадийра [[Хьайдар Ӏали|Хьайдар Ӏали]]с шен кӀантаца [[Типпу Султан]]ца. Церан куьйгаллехь, Майсуран пачхьалкха масех тӀом бира ингалсашца а, [[Йоккха Британи]]н а, Маратхийн а цхьаьнатоьхна эскаршца. Иштта, 1591 шарахь Къилба ХӀиндиехь [[Голконда (султанат)|Голкондиера]] [[Къутб Шахи]]н некъаша кхоьллира [[Хьайдарабад (олалла)|Хьайдарабад]]. Моголийн кӀезигчу хенан куьйгаллел тӀехьа, моголийн сардала [[Асаф Джах]]а 1724 шарахь дӀалецира Хьайдарабад. [[Хьайдарабадан низам|Низамийн]] силсила 1948 шо кхаччалц куьйгалла дира Хьайдарабадехь. [[Майсур]] а, Хьайдарабад а Британийн ХӀиндин олаллин пачхьалкхаш хилира.

ХӀинцалерачу [[Пенджаб]]ан меттехь кхоллаелира [[Сикхизм|сикхийн]] пачхьалкх. Британийн куьйга кӀела йаханчу хӀиндин субконтинентан тӀаьххьарчех регионех хилира иза. [[Сикхийн импери]] йуьйжира цхьа могӀа ингалсан-сикхийн тӀемашкахь.

XVIII бӀешарахь [[Горкх]]ан куьйгалхоша кхоьллира [[Непал]] пачхьалкх, шен историн йохаллехь цуьнан аьтту белира шайн къом а, мохк а Ӏалашбан.

=== Колонин мур ===
[[Файл:European settlements in India from 1498-1739.PNG|thumb|ХӀиндиера 1498—1739 шерашкара Европин йохк-эцаран посташ]]
[[Португали]]н хӀордахочо [[Васко да Гама]]с керлачу дӀабиллинчу [[Европа|Европера]] ХӀинди боьдучу хӀордан некъо дӀайолийра йукъалеларш боцу хӀиндо-европин йохк-эцар&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html
 |title       = Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE
 |accessdate  = 2007-05-07
 |month       = June
 |year        = 1998
 |work        = Internet Modern History Sourcebook
 |publisher   = Paul Halsall
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070427191814/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html
 |archivedate = 2007-04-27
}} From: Oliver J. Thatcher, ed., The Library of Original Sources (Milwaukee: University Research Extension Co., 1907), Vol. V: 9th to 16th Centuries, pp. 26-40.&lt;/ref&gt;. Португалхоша кхоьллира йохк-эцаран колонеш [[Гоа]]хь, [[Даман (гӀала)|Даманехь]], [[Диу]]хь, [[Мумбаи|Бомбейхь]]. 1619 шарахь малхбузен бердйистехь портан [[Сурат]] гӀалахь йохк-эцаран пост йиллина царна тӀеххье баьхкира [[Нидерландаш|голландхой]], [[Данин ХӀинди|данихой]], ингалсаш&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.indianchild.com/history_of_india.htm
 |title       = Indian History - Important events: History of India. An overview
 |accessdate  = 2007-05-07
 |work        = History of India
 |publisher   = Indianchild.com
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070509211626/http://www.indianchild.com/history_of_india.htm
 |archivedate = 2007-05-09
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824031637/http://www.indianchild.com/history_of_india.htm |date=2011-08-24 }}&lt;/ref&gt;. Царал тӀехьа баьхкира [[Франци|французаш]]. ХӀиндин пачхьалкхашна йукъара чоьхьара дар-дацарш европин совдегарийн аьтту бира тӀехь-тӀехьа политикин Ӏаткъам бан а, латташ эца а. Европин пачхьалкхийн XVIII бӀешеран дохаллехь таро хилира тайп-тайпана ХӀиндин регионаш шайн куьйга кӀела латто, тӀехьуо церан дийзира и латташ ингалсхошна дита, французийн форпосташ [[Пудучерри|Пондишерри]] а, [[Чанданнагар|Чандернагор]] а, голландин портан гӀала [[Короманделан берд|Коромандель]] (1825 шо кхаччалц), португалин колонеш [[Гоа]], [[Даман (гӀала)|Даман]], [[Диу]] йоцурш.

==== Британин ХӀинди ====
{{main|Британин ХӀинди}}
{{see also|Махкара олалла}}
[[Файл:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|right|1909 шеран Британин ХӀинди а, махкара олаллаш а]]
1617 шарахь [[Британин Ост-ХӀиндан компани|Британин Ост-ХӀиндан компани]]н бакъо елира ХӀиндица [[Сийлахь Моголийн импери|Моголийн]] императоран [[Джахангир]]ан цӀарах йохк-эцар лело&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.fordham.edu/halsall/india/1617englandindies.html
 |title       = The Great Moghul Jahangir: Letter to James I, King of England, 1617 A.D.
 |accessdate  = 2007-05-07
 |month       = June
 |year        = 1998
 |work        = Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE
 |publisher   = Internet Indian History Sourcebook, Paul Halsall
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070606220502/http://www.fordham.edu/halsall/india/1617englandindies.html
 |archivedate = 2007-06-06
}} From: James Harvey Robinson, ed., Readings in European History, 2 Vols. (Boston: Ginn and Co., 1904—1906), Vol. II: From the opening of the Protestant Revolt to the Present Day, pp. 333—335.&lt;/ref&gt;. ТӀехь-тӀехьа чагӀлуш болу Компанин Ӏаткъамо дезийтира [[де-юре]] моголийн паччахьан [[Фаррукх Сияр|Фаррукха Сияран]] 1717 шарахь цунна Бенгалица паргӀата налог йоцуш йохк-эцар лело бакъо луш совгӀат дан&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.calcuttaweb.com/history.shtml
 |title       = KOLKATA (CALCUTTA): HISTORY
 |accessdate  = 2007-05-07
 |publisher   = Calcuttaweb.com
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070510193408/http://www.calcuttaweb.com/history.shtml
 |archivedate = 2007-05-10
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510193408/http://www.calcuttaweb.com/history.shtml |date=2007-05-10 }}&lt;/ref&gt;. Де-факто Бенгалин паччахь волу, [[Бенгалин Наваб]] [[Сирадж-уд-Даула]], дуьхьал велира ингалсхошна и аьтту ца бала гӀерташ. Оцу гӀуллакхо 1757 шарахь [[Плессихь хилла тӀом|Плессихь тӀом хилийтара]], цигахь [[Клайв, Роберт|Клайв Роберт]] коьртехь волчу Ост-ХӀиндан компанин «эскаро» толам баьккхира навабан бӀо иэшийна. Оцу шарахь Компанис Клайв Бенгалин «губернатор» хӀоттийра&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.historyofwar.org/articles/people_cliveofindia.html
 |title       = Robert Clive, Baron Clive, 'Clive of India', 1725-1774
 |accessdate  = 2007-05-07
 |last        = Rickard
 |first       = J.
 |date        = 1 November 2000
 |work        = Military History Encyclopedia on the Web
 |publisher   = historyofwar.org
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070519062347/http://www.historyofwar.org/articles/people_cliveofindia.html
 |archivedate = 2007-05-19
}}&lt;/ref&gt;. 1764 шарахь [[Буксарера тӀом|Буксарера тӀом]] дӀабаьлчи Компанис Бенгалин куьйгалла дан гражданийн бакъонаш ехира моголийн паччахьера [[Шах Ӏалам II]]-гӀачунгара, цуо формалан йира ингалсхойн куьйгалла, иза тӀехьа догӀучу бӀешерашкахь даьржира массо а ХӀиндиехь, Моголийн куьйгалла дӀадаьккхира цара&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.lse.ac.uk/collections/economicHistory/GEHN/GEHN%20PDF/Transformation%20from%20a%20Pre-Colonial%20-%20Om%20Prakash.pdf
 |title       = The Transformation from a Pre-Colonial to a Colonial Order: The Case of India
 |accessdate  = 2007-05-07
 |last        = Prakash
 |first       = Om
 |format      = PDF
 |work        = Global Economic History Network
 |publisher   = Economic History Department, London School of Economics
 |pages       = 3–40
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070605131215/http://www.lse.ac.uk/collections/economicHistory/GEHN/GEHN%20PDF/Transformation%20from%20a%20Pre-Colonial%20-%20Om%20Prakash.pdf
 |archivedate = 2007-06-05
}}&lt;/ref&gt;.
Британин Ост-ХӀиндан компанис монополи йира Бенгалехь йолчу йох-эцарех. Ингалсхоша йукъайалийра латтан налогийн «гуттаренна охьаховшар» цӀе тиллина башха система, цуо хӀоттийра неофеодалан йукъараллин хӀоттам. 1850 шо долалуш Ост-ХӀиндан компанис доладеш дара [[хӀиндин субконтинент]]ан доккхах долчу декъана, оцу йукъахь йара хӀинцалера [[Пакистан]] а, [[Бангладеш]] а. Ингалсхоша шайн колонин политикехь нах бекъаран принцип лелайора, ХӀинди пачхьалкхашна йекъайелла хилар бахьна долуш, тайп-тайпанчу олаллашна, социалан а, динан а тобанашна йукъахь девнаш хилар бахьна долуш.

1857 шарахь Британин Ост-ХӀиндан компанин куьйгаллин реза ца хиларо бахьна даьккхира [[Сипайн гӀаттам|дуьххьарлера паргӀатонан тӀом]] баккха, бевза «Сипайн гӀаттам» цӀарца. Цхьаьна шарахь тӀом бича гӀаттам охьатаӀийра. Фактехь волу гӀаттаман хьалханча, тӀаьххьара [[Моголин империн паччахьийн исписк|моголийн паччахь]] [[Бахадур Шах II]], [[Мьянма|Бирме]] хьажийра кхиелан, цуьнан берийн кортош бехира, Моголийн некъийн хӀу дайра. ЖамӀ — Британин Ост-ХӀиндан компани дӀайаьккхира, ткъа ХӀинди куьйга кӀела йахара [[Британин монархи|Британин паччахьаллин]] [[Британин импери]]н колони йолуш. Тайп-тайпана мехкашна куьйгалла дора шаьшша, йа куьйга кӀелахь лаьттара вассалийн олаллаш санна. ХӀиндин колонешна эксплуатаци йар ладаме хьост дара ингалсан капиталан а, Ингалсехь бинчу промыслан хийцамашна а&lt;ref&gt;''Хобсбаум Э.'' Век Революции. Европа 1789—1848. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1999. — ISBN 5-222-00614-X&lt;/ref&gt;.

=== ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам ===
[[Файл:Nehru Gandhi 1937 touchup.jpg|thumb|right|[[Неру, Джавахарлал|Неру Джавахарлал]] а, [[Махатма Ганди]] а 1937 шарахь]]
{{main|ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам}}
ХӀинди паргӀатйаккаран, малхбузен кепара [[демократи]] хӀотторан хьалхе хилира британин вице-паччахьан администрацехь хӀиндин хьехамчаш хӀиттабар&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://banglapedia.search.com.bd/HT/C_0035.htm
 |title       = Canning, (Lord)
 |accessdate  = 2007-05-07
 |last        = Mohsin
 |first       = K.M.
 |work        = Banglapedia
 |publisher   = Asiatic Society of Bangladesh
 |description = Indian Council Act of 1861 by which non-official Indian members were nominated to the Viceroy's Legislative Council.
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070806142304/http://banglapedia.search.com.bd/HT/C_0035.htm
 |archivedate = 2007-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119
 |title       = Minto-Morley Reforms
 |accessdate  = 2007-05-07
 |date        = June 1, 2003
 |work        = storyofpakistan.com
 |publisher   = Jin Technologies
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070314005421/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119
 |archivedate = 2007-03-14
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825231534/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119 |date=2011-08-25 }}&lt;/ref&gt;. 1920 шарахь дуьйна [[Махатма Ганди]] санна болу тхьамданаш йолийра британин колонин правительствон дуьхьала йаккхийра кампанеш. 1929 шеран ноябрехь къам паргӀатдаккхаран болам бохо Ӏалашо йолуш, Йоккха Британин парламенто ХӀиндин Британин империн доминионан бакъонаш елира. Шайолу [[хӀиндин субконтинент]]ехь болабелира британин куьйгаллин дуьхьала революцин болам, цуо [[1947 шо|1947 шарахь]] паргӀатйаьккхира субконтинент Британин имперех.

=== ХӀиндин паргӀато а, екъар а ===
{{main|Британин ХӀинди екъар}}
[[Файл:Partition of India-ce.svg|thumb|right|Британин ХӀинди екъар]]
ПаргӀатдовлар лаарца цхьаьна, дуккха а шерашкахь куьуш бара буламалла [[ХӀиндуизм|хӀиндус]]ийн а, [[Ислам|бусулбанийн]] а бахархошна йукъахь. Бусулбанаш, даиман а кӀезиг болу, кхерара хӀиндуистийн Ӏедал кӀелахь бисарна, ларлуш хьоьжура паргӀатоне. Уьш цхьатерра тешаш бацара хӀиндуистийн Ӏедалх а, британин колонин правительствох а. 1915 шарахь [[Махатма Ганди]] хьалхавелира ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран боламан, кхайкхира шине агӀоне цхьаалле. Цуьнан тхьамдалло тӀаьххьара а ХӀинди паргӀатоне кхачийра.

Гандис ХӀиндин боккха Ӏаткъам бира паргӀатонан къийсамашкахь, халкъан массийн боламца ницкъ ца барца некъ лелоран, иза дуьненан исторехь уггар дикачу тхьамданех цхьаъ вира. ХӀиндахоша цӀе тиллира цунна махатма аьлла, [[санскрит]]ера гочдича «сийлахь са» хуьлу иза.

[[Британин ХӀинди|Британин ХӀинди]]н махкана паргӀато елира 1947 шарахь, цул тӀехьа ХӀинди йийкъира [[ХӀиндин Барт|ХӀиндин Барт]]на а, [[Пакистанан Доминион|Пакистанан доминионан]] а. [[Пенджаб]] а, [[Бенгали]] а екъар бахьнехь цӀий Ӏанор нисделира [[ХӀиндуизм|хӀиндус]]ашна а, [[Сикхизм|сикхашна]] а, [[Ислам|бусулбанашна]] а йукъахь, цигахь кхелхира 500 000 сов стаг&lt;ref name=symonds&gt;{{cite book
 | last =  Symonds | first = Richard | title = The Making of Pakistan | url =  https://archive.org/details/bwb_C0-ALI-643 | year = 1951 | publisher = Faber and Faber | location = London | oclc = 1462689 | id = ASIN B0000CHMB1 | pages = [https://archive.org/details/bwb_C0-ALI-643/page/74 74]
 | quote = at the lowest estimate, half a million people perished and twelve million became homeless
 }}&lt;/ref&gt;. ХӀинди екъаро дуьненахь уггар йоккха бахархойн миграци йира — 12 миллион гергга хӀиндусаш, сикхаш, бусулбанаш дӀасабекъабелира хӀинцца кхоьллинчу ХӀиндин а, [[Пакистан]]ан а пачхьалкхийн махкашка&lt;ref name=symonds/&gt;.

=== ПаргӀат йаьллачул тӀехьара ХӀиндин истори ===
{{See also|Операци «Поло»|ХӀиндин аннекси Гоан (1961)}}
[[Файл:India Administrative Divisions 1951.svg|thumb|right|1951 ш. штаташ а, мехкаш а, ХӀиндин политикин интеграци]]
Дуккха къаьмнаш а, динаш а долуш хиларе терра, паргӀато йаьккхинчул тӀехьа, ХӀиндиехь хилира девнаш а, къийсамаш а динан, социалан бух тӀехь пачхьалкхан маьӀ-маьӀнехь. ТӀаккха а, ХӀинди хилира таро йолуш [[либералан демократи]]н [[Дуьненан хӀуман пачхьалкх|дуьненан хӀуман пачхьалкхан]] статус латто, цхьа боца 1975—1977 шерашкара мур боцург, оцу хенахь [[премьер-министр]]о [[Ганди Индира]]с кхайкхийра [[къаьсттина хала хьал]] хилар гражданийн бакъонаш гатъеш.

[[XX бӀешо|XX бӀешеран]] шолгӀачу декъехь ХӀиндин рожехь къийсамаш хилара луларчу пачхьалкхашца дозанан къийсамаш бахьнехь. [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]] болу къовсам хӀинци а берзийна бац, 1962 шарахь цунах боцца тӀом а хилира ([[Цийн-хӀиндин дозанера тӀом|Цийн-хӀиндин дозанера тӀом]]). [[Пакистан]]ца ХӀиндис тӀом бира кхузза: [[хьалхара хӀиндо-пакистанан тӀом|1947]], [[шолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀом|1965]], [[кхоалгӀа хӀиндо-пакистанан тӀом|1971 шерашкахь]]. ТӀаьххьара дов ХӀиндиний, Пакистананний ([[Каргилан тӀом|Каргилан тӀом]]) йукъахь хилира 1999 шарахь, [[Кашмир]] штатехь.

1974 шарахь ХӀиндис бира [[ядеран герз]]ан лаьттан бухахь талламаш, иштта «[[ядеран клуб]]ан» декъашхо хилира&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{cite web
 |title       = India Profile
 |url         = http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html
 |accessdate  = 2007-06-20
 |year        = 2003
 |publisher   = Nuclear Threat Initiative (NTI)
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070616231550/http://www.nti.org/e_research/profiles/india/index.html
 |archivedate = 2007-06-16
}}&lt;/ref&gt;. 1998 шарахь ХӀиндис кхин а баьхьира талламаш цхьа могӀа пхиъ керла эккхийтар деш&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;/&gt;. 1991 шарахь ХӀиндиехь буьйлабелла хийцамаша, пачхьалкхан экономика дуьненахь а уггар чехка кхуьуш йолчарех йира. 1996 шарахь Ӏедале еара [[Атал Бихари Ваджпаи]]н правительство, цуо хийцамаш дӀабаьхьира.
2004 шеран бӀаьста хиллачу парламенте харжамашкахь толам баьккхира [[Соня Ганди]] коьртехь йолчу [[ХӀиндин къоман конгресс|ХӀиндин къоман конгресс]] партис. 2004 шеран 22 майхь премьер-министран дарж дӀалецира [[Сингх Манмохан]]а.

2014 шеран харжамашкахь «[[Бхаратийа джаната парти]]» коьртехь [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] а волуш, парламенте абсолютан алсама кхьаьжнаш тесира: 543 меттигах 283 меттиг. ТӀаьххьара 30 шарахь цхьаьна партин аьтту ца белира оццул кхиамаш баха. Дийнна цхьа бутт дӀабаллалц 814 миллион хӀиндахойн таро йара кхаж таса, 2 000 000 электронан машен а лелош. 66 % нах баьхкира — иза уггар лакхара гайтам бу ХӀиндин исторехь. Халкъо хоржуш вара 8251 кандидат, царна йукъахь хилла 668 зуда а, 5 [[Хиджра (каста)|транссексуал]] а. Куьйгаллехь йолчу, &quot;ХӀиндин къоман конгресс&quot;ан 44 мандат делира. Цуо куьйгалла дира ХӀиндин паргӀатонан.

== Географи ==
{{main|ХӀиндин географи}}
{{see also|ХӀиндин пачхьалкхан доза}}
ХӀинди [[Къилба Ази]]ехь йу. Пачхьалкх [[Мехкаш даккхийра хилар гойту могӀам|дуьненахь ворхӀалгӀа меттигехь]] йу майданан барамца (3 287 590 [[квадратан километр|км²]], оцу йукъахь, латта: 90,44 %, хин майда: 9,56 %) а, [[Бахархойн барамца хӀоттийна пачхьалкхийн исписка|шолгӀа меттиг]] бахархойн барамца (1 220 800 359 ст.)&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;/&gt;. ХӀиндин латтан тӀехула доза ду [[Пакистан]]ца малхбузехь, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]], [[Непал]]ца, [[Бутан]]ца къилбаседа-малхбалехь, [[Бангладеш]]ца а, [[Мьянма|Мьянмица]] а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин ду хӀордан доза [[Мальдиваш|Мальдивийн гӀайренашца]] къилба-малхбузехь, [[Шри-Ланка|Шри-Ланкица]] къилбехь, [[ХӀиндонези]]ца къилба-малхбалехь&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;/&gt;. [[Джамму а, Кашмир а]] штатан къовсамечу мехкан доза ду [[ОвхӀан]]ца&lt;ref name=&quot;Afghanistan&quot;/&gt;.

== Административан йекъайалар ==
[[Файл:Map of India (ru).png|thumb|200px|ХӀиндин административан йекъайалар]]
{{main|ХӀиндин административан йекъайалар}}{{main|ХӀиндин штаташ а, мехкаш а}}
ХӀинди [[федераци]]н [[республика]] йу, иза лаьтта ткъе исс штатех, йалх [[ХӀиндин бертан мохк|бертан махках]], [[Дели|Къоман столицан Дели гуох]]&lt;ref name=&quot;LOC PROFILE&quot;/&gt;. Массо штатийн а, шина бертан мехкан ([[Пудучерри|Пондичерри]] а, Къоман столицан Дели гуо а) а шайн хоржу правительство йу. Бисина пхеа бертан мехкашна тӀехь куьйгалла до центран Ӏедало хӀотточу администраторо, цундела уьш ХӀиндин президентан дуьххьара урхаллехь бу. 1956 шарахь хӀиндийн штаташ йухакхоьллира меттан билгалонашца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|title=States Reorganisation Act, 1956|work=Constitution of India|publisher=Commonwealth Legal Information Institute|accessdate=2007-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071110062144/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|archivedate=2007-11-10}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516123014/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/ |date=2008-05-16 }}&lt;/ref&gt;. Цигара дуьйна, административан структура башха хийца а ца йелла.

Массо штаташ а, бертан мехкаш а бекъна бу административан а, правительствон а дакъошна, царех олу гуонаш. ХӀиндиехь бу 600 сов гуо&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://districts.gov.in/|title=Districts of India|accessdate=2007-11-25|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre (NIC)]]|work=Government of India}}&lt;/ref&gt;. Гуонаш бекъало кегийчу административан дакъошна [[талук]]ашна.

== Геологи ==
[[Файл:рельеф Индии.png|350px|thumb|ХӀиндин рельеф]]
ХӀиндин доккхаха долу дакъа лаьтта [[хьалхарчу кембрийн]] [[ХӀиндостанан пилта|ХӀиндостанан пилта]]н тӀехь ду, цуо вовшахтоьхна иштта цӀе йолу ахгӀайре а, къилбаседехь цунна тӀехӀоттайелла [[ХӀиндо-Ганган акъари|ХӀиндо-Ганган акъари]] а, важа [[Австралийн пилта]]н декъехь ду&lt;ref name=ali&gt;{{cite journal
|last=Ali
|first=Jason R.
|coauthors=Jonathan C. Aitchison
|title=Greater India
|journal=Earth-Science Reviews
|volume=72
|issue=3-4
|year=2005
|pages=pp. 170–173
|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005
|Ref=ali}}&lt;/ref&gt;.

ХӀинди билгалйаккхаран геологин процессаш йолайелла 75 млн шо хьалха, оцу заманахь [[хӀиндин субконтинент]] къилба суперконтинентан [[Гондвана|Гондванин]] дакъа хилла, иза [[Пилтийн тектоника|лела доладелла]] къилбаседа-малхбузен агӀора оцу хенахь хилла а доцучу [[ХӀиндин Ӏапказ|ХӀиндин Ӏапказ]] чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга&lt;ref name=ali/&gt;. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттайелла [[Евразин пилта]]нца, цуьнан бухара [[субдукци]]с гучудехира [[Гималай]]ш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш, оцара хӀинца гуо бина ХӀиндин [[Къилбаседа ХӀинди|къилбаседехь]] а, къилбаседа-малхбалехь а&lt;ref name=ali/&gt;. Хиллаболчу хӀордан бух тӀехь, гучудевллачу Гималайшна къилбехьа, пилтанаш лелар бахьнехь меттиг чӀогӀа чутаьӀна, иза [[аллюви]]с меллаша дуьзина&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;, цунах хӀинцалера ХӀиндо-Ганган акъари хилла&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Prakash
|first=B.
|coauthors=Sudhir Kumar, M. Someshwar Rao, S. C. Giri
|title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains
|journal=Current Science
|volume=79
|issue=4
|year=2000
|pages=pp. 438–449
|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf
|format=[[Portable Document Format|PDF]]}}&lt;/ref&gt;. Оцу акъарина малхбузехьа, йукъахь ломан [[Аравали]] дукъ долуш, йаьржина [[Тар (гӀум-аре)|Тар гӀум-аре]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=11|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;. Хьалхалера ХӀиндостанан пилта йисина тахане кхаччалц ХӀиндостан ахгӀайре хилла, иза ХӀиндин шира а, геологехь уггар чӀогӀа дакъа ду, йаьржина къилбаседера ломан даккъаш [[Сатпур]] а, [[Виндхья]] кхаччалц йуккъерчу ХӀиндехь. Вовшенца нийсса догӀу малхбузера ломан даккъаш доьду [[Ӏаьрбийн хӀорд]]ан бердаца йолчу [[Гуджарат]]ера [[ТӀулгийн кӀора|тӀулгийн кӀорца]] бехаш болчу [[Джаркханд]]ера [[Чхота Нагпур]] чӀаплам тӀе малхбалехь&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=8|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;. ХӀиндостан ахгӀайрен йукъара дакъа дӀалоцу [[Декан (чӀаплам)|Декан]] чӀаплаьмнаш, уьш доьхна [[охьакхоссар (геологи)|охьакхийсаршца]] кхуллуш лоха а, йуккъера а локхалла йолуш. Лаьмнаш ду шера баххьаш долуш, шуьйра чӀапа йа йегна йу акъари, царна тӀехула айаделла гунаш а, текхан лаьмнаш а ирх басеш а йолуш. Малхбузехь а, малхбалехь а Декан чӀаплам айабелла бу кхолладелла, [[Малхбузен Гаташ|Малхбузан]] а, [[Малхбален а Гаташ]]&lt;ref name=britan-weghats&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|pp=9-10|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;. ХӀордан тӀедирзина Гатийн басеш — Ӏункар ду, ткъа Декане дирзинарш — легӀана ду, хин тогӀенаш хедийна а ду. Декан чӀаплам тӀехь ду ХӀиндин уггар шира лаьмнаш, цхьадолчера хан 1 млрд шо сов йу. Деканехь шорта эчиган, цӀестан, марганцан, вольфраман, бокситан, хромитан, слюдан, дешин, алмазийн, дезамехаллин тӀулгийн, кӀоран, маьхкдаьттан, газан маьӀданаш доху меттигаш йу.

ХӀинди [[экватор]]ан къилбаседехьа йу 6°44' а, 35°30' а къилбаседа шораллин йукъахь&lt;ref&gt;Самая северная точка Индии расположена возле ледника [[Сиачен]] в спорном регионе [[Джамму и Кашмир]]. Однако правительство Индии претендует на управление этим регионом и поэтому считает, что самая северная точка страны имеет широту 37° 6'.&lt;/ref&gt; и 68°7' и 97°25' восточной долготы&lt;ref name=&quot;yearbook&quot;&gt;.{{Harv|Government of India|2007|p=1}}&lt;/ref&gt;

Бердан сизан бохалла 7,517 км бу, царех, 5,423 км ХӀиндин континентан бу, 2,094 км — [[Андаманан гӀайренаш|Андаманан]], [[Никобаран гӀайренаш|Никобаран]], [[Лаккадиван гӀайренаш|Лаккадиван гӀайренийн]] бу&lt;ref name=sanilkumar/&gt;. ХӀиндин континентан бердйистан хӀара амал йу: 43 % — гӀамаран пляжаш, 11 % тӀулгийн а, тархийн а берд, 46 % [[ватташ]] йа ишалан берд&lt;ref name=sanilkumar/&gt;. КӀезиг чолхе, лоха, гӀамарийн бердийн аьтту болуш Ӏаламан гаванаш йац, цундела йаккхий порташ лаьтта охьадоьдучу хийн хикхочешкахь ([[Калькутта]]), йа куьйгайина уьш ([[Ченнаи]]). ХӀиндостанан малхбузен бердйистан къилбех [[Малабаран берд]] олу, малхбален бердйистан къилбе — [[Короманделан берд]].

ХӀиндин латтан тӀехула Гималаиш озийна ду Ӏадкепара маьхкан къилбаседера къилбаседа-малхбале, Ӏаламан доза хилла [[Ций]]ца кхаа декъан тӀехь, уьш хададо [[Непал]]о а, [[Бутан]]о а, царна йукъахь [[Сикким]] штатехь лаьтта ХӀиндин уггар лекха бохь [[Канченджунга]] лам. [[Каракорум (ломан система)|Каракорум]] лаьтта ХӀиндин йисттерчу къилбаседехь [[Джамму а, Кашмир а]] штатехь, дукхах дерг [[Пакистан]]о латтош йолчу [[Кашмир]]ан декъехь. ХӀиндин къилбаседа-малхбален «йоьхь» тӀехь ду йуккъера локхалла йолу [[Ассамо-Бирман лаьмнаш]] а, [[Шиллонг]] акъари а.

=== Гидрологи ===
[[Файл:India rivers and lakes map.svg|thumb|ХӀиндин гидрологин карта]]
ХӀиндин чоьхьара гидрологи гайтина йу дуккха а охьадоьдучу хишца, уьш шайн хи схьадаларехь декъало «гималайнаш», хьийкъина ду даиман а, ийна луон-шан а, догӀанан а хишшах лаьтта, «декананаш», алсама догӀанан, муссонан хишшах лаьтта, цхьана эшшара доцуш, деста июнера октябре кхаччалц. Массо а даккхийчу хиш тӀехь аьхка цӀеххьана хин барам айбало, дукха хьолахь хи чу а хьодуш. Пачхьалкхан цӀе йелла долу [[ХӀинд]] хи, [[Британин ХӀинди|Британин ХӀинди]] екъначул тӀехьа доккхаха долу дакъа дисира [[Пакистан]]ехь.

Гималайшкахь долалуш долу, доккхаха долу дакъа ХӀиндин махкахула охьадоьдуш долу уггар даккхий хиш ду [[Ганг]] а, [[Брахмапутра]] а; ший а кхета [[Бенгалин аймех]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=15|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;. Ганган коьрта геннаш ду [[Ямуна]] а, [[Коши (хи)|Коши]] а. Церан лоха бердаш хӀора шарахь бахьна хуьлу зенаш а деш хи чухьадаран. ХӀиндостанан кхин ладаме хиш ду [[Годавари]], [[Маханади]], [[Кавери]], [[Кришна (хи)|Кришна]], иштта Бенгалин аймех кхета&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=16|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;, [[Нармада (хи)|Нармада]] а, [[Тапти]] а кхета Ӏарбойн хӀордах&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=17|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; — оцу хишшан лекха бердаш хи ца доржийту. Дукхах дерш цареш ладаме маьӀна долуш дух и дилларан. Даккхийра Ӏаьмнаш ХӀиндехь дац.

ХӀиндин уггар хаза бердйистан регионаш йу [[Йоккха Качан Ранн]] а Малхбуза ХӀиндехь, [[Сундарбан]] а — ХӀиндин а, Бангладешан а ишалаш хилла Ганган а, Брахмапутран а дельтанаш&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=12|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;. ХӀиндин дакъа ду ши архипелаг: маржанийн [[гӀайре]]наш [[Лакшадвип]] Малабаран бердан малхбузехьа; [[Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш]], — [[Андаманийн хӀорд]] чура тӀепинган гӀайренийн зӀе&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=13|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
[[Файл:India climatic zone map en.svg|thumb|ХӀиндин климатан зонаш]]
ХӀиндин климатан боккха Ӏаткъам бо Гималайш а, Тар гӀум-ариено а, [[муссон]]аш еш&lt;ref name=chang1967&gt;{{Harvnb|Chang|1967|pp=391-394}}&lt;/ref&gt;. Гималайш пен бу шийлачу [[Йуккъера Ази|Йуккъерачу Азин]] мехашна дуьхьал, цуо йеш йу ХӀиндин доккхаха долчу декъехь климат йовха, и санна йолу дуьненан кхечу регионийн шораллашкахьчул&lt;ref name=&quot;Posey_1994_118&quot;&gt;{{harvnb|Posey|1994|p=118|Ref=posey}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wolpert_2003_4&quot;&gt;{{harvnb|Wolpert|2003|p=4|Ref=wol}}&lt;/ref&gt;. Тар гӀум-ариен йу коьрта роль тӀуьна къилба-малхбузен аьхкенан муссонийн мехаш хиларан, цара июнера октябре кхаччалц болчу муьрехь ХӀиндин доккхаха долчу декъа тӀехь догӀа латтадо&lt;ref name=chang1967/&gt;. ХӀиндиехь йиъ коьрта климат йу: [[ТӀуьна тропикийн климат|тӀуьна тропикийн]], [[Екъа тропикийн климат|екъа тропикийн]], [[Субтропикийн муссонан климат|субтропикийн муссонан]], [[Лекхалаьмнийн климат|лекхалаьмнийн]]&lt;ref name=&quot;Heitzman_Worden_1996_97&quot;&gt;{{harvnb|Heitzman|Worden|1996|p=97|Ref=worden}}&lt;/ref&gt;.

ХӀиндин доккхаха долчу декъехь билгалйолу кхоъ зама: йовха а, тӀуьна а алсама къилба-малхбузен [[муссон]] а (июнь — октябрь) йолуш; гӀеххьа шийло а, йекъа а алсама къилбаседа-малхбален [[пассат]] а (ноябрь — февраль) йолуш; чӀогӀа йовха, йекъа (март — май) йолуш а. ТӀуьначу заманахь шеран барамах 80 % йочанаш хуьлу. Уггара тӀуьна ду Малхбуза Гатийн а, Гималайн а (6000 мм шарахь) механ басеш, ткъа Шиллонг тӀапломан басешкахь йу Дуьнен тӀехь уггар дукха догӀа догӀу меттиг — [[Черрапунджи]] (12000 мм гергга). Уггар екъа кӀошташ — ХӀиндо-Ганган акъарин малхбуза дакъа (100 мм кӀезиг [[Тар (гӀум-арие)|Тар гӀум-арие]], бекъа мур 9-10 бутт) а, ХӀиндостанан йуккъера дакъа (300—500 мм, бекъа мур 8-9 бут). Йочанийн барам чӀогӀа хийцало цхьацца шерашкахь. Акъари тӀехь январан йуккъара температура лакха йолу къилбаседера къилбехьа +15 тӀиера +27&amp;nbsp;°C тӀекхаччалц, майхь массанхьа а +28…+35&amp;nbsp;°C хуьлу, наггахь +45…+48&amp;nbsp;°C а кхочу. ТӀуьначу муьрехь пачхьалкхан доккхаха долчу декъехь температура +28&amp;nbsp;°C хуьлу. Лаьмнашкахь, 1500 м лакхахь, январехь −1&amp;nbsp;°C, июлехь +23&amp;nbsp;°C хуьлу, 3500 м лакхахь −8&amp;nbsp;°C а, +18&amp;nbsp;°C.

ГӀуран коьрта центраш йу Каракорумехь а, Гималайшкара Заскар дукъан къилба басешкахь а. Шашшан хидалар хуьлу аьхкенан муссонаш йолучу хенахь оьхучу лайнех а, басешкара дарцо дӀакхоьхьу лайнех а. Лайн сизан йуккъера барам лаха болуш бу 5300 м малхбузера 4500 м малхбалехь. [[глобалан йовхо]] бахьнехь шаш йухадовлуш ду.

&lt;gallery&gt;
Файл:Lhakpa_La_pass-3.jpg|[[Гималай]]ш
Файл::Pahalgam_Valley.jpg|[[Кашмир]]
Файл:Thar_Khuri.jpg|[[Тар (гӀум-аре)|Тар]]
Файл:Salna Bari, Bhalukpong.jpg|[[Аруначал-Прадеш]]
Файл:(The)_Western_Ghats_Lake_Forest_Nature_Scene,_India_December_2013.jpg|[[Малхбуза Гаташ]]
Файл:Kerala_boatrace.jpg|[[Керала]]
Файл:Sea_off_Bangaram_island,_Lakshadweep.jpg|[[Лакшадвип]]
Файл:Jawadhu_Hills,_Tamil_Nadu.JPG|[[Тамилнад]]
Файл:Andaman.jpg|[[Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш]]
&lt;/gallery&gt;

== Ораматаш а, дийнаташ а ==
{{main|ХӀиндин флора|ХӀиндин фауна}}
[[Файл:Bengal Tiger Karnataka.jpg|thumb|250px|[[Бенгалийн цӀоькъалом]] таллархой бахьнехь хӀаллак хуьлуш ду]]
[[Файл:An elephant herd at Jim Corbett National Park.jpg|thumb|250px|ХӀиндин пийл]]

ХӀинди йу ХӀиндо-Малайн зоогеографин областехь, уггар а тайп-тайпана биоресурсаш йолчех цхьа пачхьалк йу. ХӀинди — Даймохк бу 7,6 % кепара шадолу [[Декха дийнаташ|декха дийнатийн]], 12,6 % массо а [[Олхазарш|олхазарийн]], 6,2 % массо а [[Текхаргаш|текхаргийн]], 4,4 % массо а [[Хи-лаьттан дийнаташ|хи-лаьттан дийнатийн]], 11,7 % массо а [[чӀерий]]н, 6,0 % массо а [[Зезагийн ораматаш|зезагийн ораматийн]]&lt;ref name=&quot;Biodiversity Profile of India&quot;&gt;{{cite web
|title = Biodiversity Profile of India (Text Only) 
|url = http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html
|author = Dr S.K.Puri
|accessdate = 2007-06-20}}&lt;/ref&gt;. Дукхах йолу [[ХӀиндин экорегионаш|экорегионаш]], [[шола (хьаннаш)|шола]] хьаннаш — къилба-малхбузен Гатийн догӀанан хьаннаш, лакхарчу тӀегӀанера [[эндемизм]]ан амал йолуш йу; массо а вовшахтоьхча, 33 % ХӀиндин ораматийн кепаш эндемикаш йу&lt;ref&gt;Botanical Survey of India. 1983. ''Flora and Vegetation of India — An Outline''. Botanical Survey of India, Howrah. p. 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valmik Thapar, ''Land of the Tiger: A Natural History of the Indian Subcontinent'', 1997. ISBN 978-0-520-21470-5&lt;/ref&gt;. ХӀинди мохк лелош болу эзар шераш девлчи, Ӏаламан ораматийн чкъор дукхах йолчу меттигашкахь ца дисина, амма, иза къаьста бес-бесара хиларца: Андаманан гӀайренаш тӀиера а, [[Малхбуза Гаташ]]кара а, Къилбаседа-малхбузен ХӀиндиера а тропикийн догӀанан хьаннашкара Гималайшкара [[Баганан хьун|баганан хьаннашка]] кхаччалц. ХӀиндостанан чоьхьарчу кӀоштийн акъареш тӀехь алсама йу [[аккази|аккацех]] лаьтта шолгӀа [[саванна]]ш, [[шурбаӀ)|шурбаьӀаш]], [[пальманаш]], [[баньян]]аш, лилха хьаннаш, антропогенан схьадалар долу Ӏиттало коьллаш. Лаьмнашкахь йисина муссонан хьаннаш [[тик (дитт)|тиках]], [[сантал (орамат)|сандалах]], [[буту эрзаш|буту эрзах]], [[терминали|терминалех]], [[диптерокарпнаш]]ах лаьтташ йолу. АхгӀайренан къилбаседа-малхбалехь кхуьу гӀа охьадужу ийна хьаннаш [[Сал (орамат)|салах]] ерш алсама а йолуш, ткъа мох болчу Малхбуза Гатийн басешкахь — гуттар сийна йолу ийна хьаннаш&lt;ref name=&quot;tritsch&quot;&gt;Tritsch, M.E. 2001. ''Wildlife of India'' Harper Collins, London. 192 pages. ISBN 0-00-711062-6&lt;/ref&gt;.

Малхбален бердан хӀордйистан аса цхьаццанхьа ишалаш долуш йу. Ӏаламан ораматан чкъор ХӀиндо-Ганган акъари тӀехь ца дисина, ткъа цуьнан ландшафташ хийцало малхбузера гӀум-аренаш тӀиера малхбалера гуттар сийначу ийначу хьаннашца. Локхаллин аса дика къастало Гималайшкахь а, [[Каракорум (ломан система)|Каракорумехь]] а. Малхбуза Гималайшан кӀажошкара лакха хьалаоьху [[терайш]] (1200 м кхаччалц), лакхахьо йу муссонан хьаннаш, йукъахь коьллаш йолу ломан зезан хьаннаш, йукъахь гуттар сийна а, гӀадужу а тайпана хьаннаш йолу таьӀнабазанан хьаннаш, ткъа 3000 м лакхахь долало бен лаьмнаш а, ломан аренаш а. Гималайшан малхбалехь тӀуьна тропикийн гуттар сийна хьаннаш кхочу 1500 м лакха, лакхахь хийцало ломан субтропикийн хьаннашца, таьӀнабазанан хьаннашца, бен лаьмнашца.

ХӀиндин коьртачу диттех ду [[ниим]], шуьйра леладо [[Аюр-веда|аюрведин]] дарбанан препараташкахь. Деза лоручу [[баньян]]ан дитт бухахь (хьаьжа [[Бодхи дитт]]), цуьнан сибат карийна [[Мохенджо-Даро]] мухарш тӀехь, [[Будда Шакьямуни|Будда Гаутама]] серлоне кхаьчна боху дукха шерашкара медитацехь [[Бодх-Гая]]хь.

Дукхах йолу хӀиндин кепаш, [[Гондвана]] суперконтинента тӀехь гучуйевллачу [[таксон]]ан тӀаьхье йу, ткъа цуьнан дакъа мацца а хилла [[хӀиндин субконтинент]]. ТӀехьарчу боламо [[хӀиндостанан пилта]] [[Лаврази]]ца Ӏоттайаларо тайпанаш иэдина. Амма, [[Деканан траппаш|тӀапломан]] жигаралло а, климатан хийцамаш а 20 млн шо хьалха хилла болу, бахьана хилира дукхах йолу хӀиндин энлемикийн кепаш [[ялар]]н&lt;ref&gt;K. Praveen Karanth. (2006). [http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf Out-of-India Gondwanan origin of some tropical Asian biota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411223533/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf |date=2019-04-11 }}&lt;/ref&gt;. КӀеззиг тӀаьхьа, ХӀиндиехь гучуйевлла декхаш долу экханаш, уьш даьхкира Азиера шина [[зоогеографи]]н новкъа кхоллалуш долчу Гималайшан шина агӀора&lt;ref name=tritsch/&gt;. Цуьнан тӀехьало, хӀиндин кепаш йукъахь 12,6 % декха дийнаташ а, 4,5 % олхазарш а бен дац эндемикаш, дуьстича текхаргашца 45,8 %, хи-лаьттан дийнаташ 55,8 %&lt;ref name=&quot;Biodiversity Profile of India&quot;/&gt;. Уггар башха эндемикаш йу Малхбузен Гаташкахь йеха [[лангур Нилгири]] а, мокха [[Кералан бецан пхьид]] а. ХӀиндиехь 172 кеп йу, [[Ӏалам Ӏалашдаран дуьненан барт|Ӏалам Ӏалашдаран дуьненан бертан]] хӀаллак хилан кхерамехь йолчеран испискин тӀехь, иза 2,9 % массо а кепашца дуьстича&lt;ref&gt;Groombridge, B. (ed). 1993. ''The 1994 IUCN Red List of Threatened Animals'' [[IUCN]], Gland, Switzerland and Cambridge, UK. lvi + 286 pp.&lt;/ref&gt;. Царна йукъахь ду [[Азин лом]], [[Бенгалан цӀоькъалом]], ткъа иштта [[Бенгалин сип]], уьш лечара йевлла дахкалуш долчу бежнийн дилх сов даарна, дарбанан лелийра [[диклофенак]].

ХӀиндин бахархойн йоккха луьсталла а, Ӏаламан ландшафташ хийцаро а къен йина пачхьалкхан дийнаташ. ТӀаьххьарчу иттаннаш шерашкахь, адамийн бахаман гӀуллакхан шордаро кхерам тесна пачхьалкхан экханна. Цунна дуьхьала йина цхьа могӀа къоман паркаш а, заповедникаш а, дуьххьарниг йира [[1935 шо|1935 шарахь]]. [[1972 шо|1972 шарахь]] ХӀиндиехь тӀеэцна «[[Экха Ӏалам лардаран Закон]]»&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = The Wildlife Protection Act, 1972
 |url         = http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php
 |publisher   = Helplinelaw.com
 |accessdate  = 2007-06-16
 |year        = 2000
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070824195154/http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php
 |archivedate = 2007-08-24
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811080052/http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php |date=2011-08-11 }}&lt;/ref&gt; а, «[[ЦӀоькъалом проект]]» а иза лардан а, лела меттиг Ӏалашйан а Ӏалашо йолуш; цунна тӀе, [[1980 шо|1980 шарахь]] тӀеэцна «Хьаннаш Ӏалашйаран Закон»&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = The Forest Conservation Act, 1980
 |url         = http://www.advocatekhoj.com/library/bareacts/forestconservation/index.php?Title=Forest(Conservation)Act,1980
 |publisher   = AdvocateKhoj.com
 |accessdate  = 2007-11-29
 |year        = 2007
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20071205205935/http://www.advocatekhoj.com/library/bareacts/forestconservation/index.php?Title=Forest(Conservation)Act,1980
 |archivedate = 2007-12-05
}}&lt;/ref&gt;. ХӀинца ХӀиндиехь 500 сов къоман парк а, заповедник а йу, царна йукъахь 13 биосферан заповедник&lt;ref&gt;{{cite web
 | title  = Biosphere Reserves of India
 | url  = http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm
 | accessdate  = 2007-06-17
 | archiveurl  = https://web.archive.org/web/20071025091814/http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm
 | archivedate  = 2007-10-25
 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725202217/http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm |date=2011-07-25 }}&lt;/ref&gt;, йиъ царех [[Биосферан резерватийн дуьненан маша|ЮНЕСКОн биосферан резерватийн дуьненан машан]] декъера йу; официалан билгалйаьхна 25 хин-ишалан меттигаш [[Рамсаран конвенци]]с ларъеш йолу&lt;ref name=&quot;Indian Ramsar Sites&quot;&gt;{{cite web
 |title       = The List of Wetlands of International Importance
 |url         = http://www.ramsar.org/sitelist.pdf
 |accessdate  = 2007-06-20
 |date        = June 4, 2007
 |publisher   = The Secretariat of the Convention of on Wetlands
 |pages       = 18
 |format      = PDF
 |deadlink    = 404
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20050131110019/http://www.ramsar.org/sitelist.pdf
 |archivedate = 2005-01-31}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Файл:Asiatic_lion_03.jpg|Азин лом
Файл:One_horned_Rhino.jpg|ХӀиндин мармаӀа
Файл:Himalayan_bear.jpg|Гималайшан ча
Файл:Nagarhole Kabini Karnataka India, Leopard September 2013.jpg|ХӀиндин леопард
&lt;/gallery&gt;

== Бахархой ==

=== Бахархойн барам, охьаховшар ===
{{main|ХӀиндин бахархой}}
{{ХӀиндин Йаккхий гӀаланаш}}
[[Файл:India population density map en.svg|thumb|right|ХӀиндин бахархойн луьсталла]]
[[Файл:India-locator-language-map.png|thumb|right|ХӀиндин меттанаш]]

Бахархойн барамца (1,3 млрд стаг&lt;ref name=&quot;Worldo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/india-population/|title=India Population (2016) – Worldometers|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Factbook&quot;&gt;{{cite web|title= The World Factbook – India|url= https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|publisher= [[CIA]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311073725/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html |date=2017-03-11 }}&lt;/ref&gt;) ХӀинди дуьненахь шолгӀачу меттигехь йу [[Цийн Халкъан Республика|Цийл]] тӀехьа&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|title=CIA Factbook: India|work=[[CIA Factbook]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|accessdate=2007-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |date=2008-06-11 }}&lt;/ref&gt;. 70 % гергга хӀиндихой беха йарташкахь, амма тӀехьарчу иттех шарахь йаккхийчу гӀаланашка йолчу миграцеш цӀеххьана тӀетоьхна гӀалин бахархой. ХӀиндин уггар йаккхий гӀаланаш [[Мумбаи]] (хьалха Бомбей), [[Дели]], [[Калькутта|Колката]] (хьалха Калькутта), [[Ченнаи]] (хьалха Мадрас), [[Бангалор]], [[Хьайдарабад (ХӀинди)|Хьайдарабад]], [[Ахьмадабад]] йу&lt;ref name=&quot;LOC PROFILE&quot;&gt;{{cite web
 |title       = Country Profile: India
 |url         = http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf
 |accessdate  = 2007-06-24
 |publisher   = Library of Congress - Federal Research Division
 |month       = December
 |year        = 2004
 |format      = PDF
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070626205003/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf
 |archivedate = 2007-06-26
}}&lt;/ref&gt;. Оьздангалла, меттанаш, генетикан башхаллашца ХӀиндис дуьненахь шолгӀа меттиг боккху [[Африка|Африкин]] континентал тӀехьа&lt;ref name=&quot;LOC PROFILE&quot; /&gt;. ХӀиндин бахархойн йоза хааран йуккъера барам бу 64,8 % (53,7 % зударшна йукъахь, 75,3 % божаршна йукъара)&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;. Йоза хааран уггар лакхара тӀегӀа ду [[Керала]] штатехь (91 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/education/|title=Kerala's literacy rate|publisher=[[Government of Kerala]]|accessdate=2007-12-13|work=kerala.gov.in|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030311192337/http://www.kerala.gov.in/education/|archivedate=2003-03-11}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030311192337/http://www.kerala.gov.in/education/ |date=2003-03-11 }}&lt;/ref&gt;, а самый низкий — в [[Бихар]]е (47 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.bih.nic.in/Profile/CensusStats-03.htm Census Statistics of Bihar: Literacy Rates|title=Literacy rate of Bihar|accessdate=2007-12-13|publisher=Government of Bihar}}&lt;/ref&gt;. Боьрша-стен хӀоттаман амал йу божарий зударел алсама болуш. Божарийн бахархой 51,5 % бу, ткъа зударийн — 48,5 %. Махкара хӀора 944 зудчунна 1000 стаг кхочу. ХӀиндин бахархойн [[Хенан стен-боьршаллин пирамида|йуккъера хан]] 24,9 шо йу, ткъа шарахь тӀекхета 1,38 % бахархой; хӀора 1000 стагана тӀе дуо 22,01 бер&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;. 2001 шерахь бахархой дӀайазбаро дийцарехь, 14 шо кхачанза бераш бахархойх 40,2 % бу, 15-59 шо — 54,4 %, 60 шо а, бакхий а — 5,4 %. Бахархойн Ӏаламан тӀекхетар хилира 2,3 %.

ХӀиндин арахьа веха 38 миллион гергга хӀиндахо — уггар йаккхий йукъараллаш йу [[АЦШ]], [[Йоккха Британи|Йоккха Британехь]], [[Австрали|Австралехь]], [[Германи|Германехь]], [[Япон]]ехь, [[Канада|Канадехь]]. Барам кӀезиг болуш хӀиндахойн йукъараллаш йу [[Росси|Россехь]], [[Франци|Францехь]], [[Къилба Корей]]хь, [[Аргентина|Аргентинехь]], [[Цийн Халкъан Республика|Цийхь]].

=== Меттанаш ===
{{main|ХӀиндин меттанаш}}
ХӀинди даймохк бу [[ХӀиндоариен меттанаш|хӀиндо-ариен]] меттанийн тобан (74 % бахархой) а, [[Дравидийн меттанаш|дравидийн]] меттан доьзалан (24 % бахархой) а. ХӀиндехь дуьцу кхин меттанаш ду [[Австроазин меттанаш|австроазин]] а, [[Тибето-бирман меттанаш|тибето-бирман]] лингвистин доьзалера. [[ХӀинди мотт]], ХӀиндехь уггар баьржина мотт бу&lt;ref&gt;{{cite web|title=Languages by number of speakers according to 1991 census|publisher=Central Institute of Indian Languages|url=http://www.ciil.org/Main/Languages/map4.htm|accessdate=2007-09-02|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061009183127/http://www.ciil.org/Main/Languages/map4.htm|archivedate=2006-10-09}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429185839/http://www.ciil.org/Main/languages/map4.htm |date=2008-04-29 }}&lt;/ref&gt;, ХӀиндин правительствон официалан мотт бу&lt;ref&gt;Mallikarjun, B. (Nov., 2004), [http://www.languageinindia.com/nov2004/mallikarjunmalaysiapaper1.html Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi-The Official Language of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224084645/http://www.languageinindia.com/nov2004/mallikarjunmalaysiapaper1.html |date=2008-12-24 }}, [http://www.languageinindia.com/index.html ''Language in India''], Volume 4, Number 11. ISSN 1930—2940.&lt;/ref&gt;. Ингалсан мотт, шуьйра лелабо бизнесехь а, администрацехь а, цуьнан «официалан гӀоьн мотт» статус йу&lt;ref name=English-subsidiary&gt;{{cite web|title=Notification No. 2/8/60-O.L. (Ministry of Home Affairs), dated 27 April, 1960|2=|url=http://www.rajbhasha.gov.in/preseng.htm|accessdate=2007-07-04|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061223014250/http://www.rajbhasha.gov.in/preseng.htm|archivedate=2006-12-23}}&lt;/ref&gt;; цуо йоккха роль лелайо дешарехь, алсама йуккъерчу а, лакхарчу а дешарехь. [[ХӀиндин Конституци|ХӀиндин Конституци]]с билгалбаьккхина 21 официалан мотт, бахархойн доккхаха долчу декъо буьцург йа классикан статус ерг. ХӀиндехь йу 1652 диалект&lt;ref name=&quot;Manorama&quot;&gt;{{cite book |first=K.M. |last=Matthew |title=Manorama Yearbook 2003 |publisher=[[Malayala Manorama]] |year=2006 |id=ISBN 81-89004-07-7 |pages=g 524}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Varanasi Munshi Ghat3.jpg|thumb|[[Варанаси]]]]
[[Файл:Golden Temple India.jpg|thumb|[[Гурдвара]] Хармандир-Сахиб Амритсарехь]]
[[Файл:Mahabodhitemple.jpg|thumb|Махабодхи килса, [[Бодх-Гайр гӀарайаьлла буддийн килса]]]]
[[Файл:Sufi photos 051.jpg|thumb|Даргах шариф Аджмерехь]]
[[Файл:Street View- Church.JPG|thumb|Майсурера Езчу Филоменан килса]]
{| class =&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''ХӀиндин меттанаш буьйцучеран барамца'''
|-
!Меттиг||мотт
|colspan=3 !! class=&quot;unsortable&quot;|'''2001 шеран бахархой багарбар'''&lt;ref&gt;[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement4.htm SCHEDULED LANGUAGES IN DESCENDING ORDER OF SPEAKERS' STRENGTH — 2001]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Бахархой 1,004.59 млн стаг)&lt;/small&gt;
|-
| || || '''Лелош болчеран барам''' || '''Шаболчу бахархойн процент''' || '''Баржаран географи'''
|-
| 1 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |'''ХӀинди а, цуьнан диалекташ а'''&lt;ref&gt;[[Западный хинди]], [[восточный хинди]], [[Бихарские языки|бихари]], [[раджастхани]] и [[Пахари (языки)|пахари]].&lt;/ref&gt;||422 048 642 ||41,03 % || [[Къилбаседа ХӀинди]]
|-
| 2 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |'''[[Бенгалхойн мотт|Бенгали]]''' || 83 369 769 || 8,11 % || [[Малхбузен Бенгали]], [[Ассам]], [[Джаркханд]], [[Трипура]]
|-
| 3 ||bgcolor=&quot;#c0ffc0&quot; |'''[[Телугу (мотт)|Телугу]]''' || 74 002 856||7,37 % || [[Андхра-Прадеш]], [[Карнатака]], [[Тамилнад]], [[Махараштра]], [[Орисса]]
|-
| 4 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Маратхи (мотт)|Маратхи]]''' || 71 936 894 || 6,99 % || [[Махараштра]], [[Карнатака]], [[Мадхья-Прадеш]], [[Гуджарат]], [[Андхра-Прадеш]], [[Гоа]]
|-
| 5 ||bgcolor=&quot;#c0ffc0&quot; | '''[[Тамилин мотт|Тамилин]]'''|| 60 793 814|| 5,91 % || [[Тамилнад]], [[Карнатака]], [[Пудучерри|Пондишери]], [[Андхра-Прадеш]], [[Керала]], [[Махараштра]]
|-
| 6 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Урду]]''' || 51 536 111||5,01 % || [[Джамму а, Кашмир а]], [[Андхра-Прадеш]], [[Дели]], [[Бихар]], [[Уттар-Прадеш]]
|-
| 7 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Раджастхани]]''' || более 50 млн.||5 % || [[Раджастхан]], [[Гуджарат]], [[Пенджаб]], [[Харьяна]]
|-
| 8 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Гуджарати]]''' || 46 091 617||4,48 % || [[Гуджарат]], [[Махараштра]], [[Тамилнад]]
|-
| 9 ||bgcolor=&quot;#c0ffc0&quot; | '''[[Каннада]]''' || 37 924 011 ||3,69 % || [[Карнатака]]
|-
| 10 ||bgcolor=&quot;#c0ffc0&quot; | '''[[Малаялам]]''' ||33 066 392||3,21 % || [[Керала]], [[Лакшадвип]], [[Махе]], [[Пудучерри|Пондишери]]
|-
| 11 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Ори (мотт)|Ори]]''' || 33 017 446|| 3,21 % || [[Орисса]]
|-
| 12 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Пенджабин мотт|Пенджаби]]''' || 29 102 477||2,83 % || [[Пенджаб]], [[Чандигарх]], [[Дели]], [[Харьяна]]
|-
| 13 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Бходжпури]]''' ||25 млн.||2,3 % || [[Бихар]], [[Джаркханд]], [[Уттар-Прадеш]]
|-
| 14 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Ассамин мотт|Ассамин]]''' ||13 168 484||1,28 % || [[Ассам]]
|-
| 15 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Майтхили]]''' || 12 179 122||1,18 % || [[Бихар]]
|-
| 16 ||bgcolor=&quot;#ffffc0&quot; | '''[[Сантали]]''' || 6 469 600 ||0,63 % || [[Бихар]] штатехь [[Чхота-Нагпур]] чӀаплаьмнашкахь деха [[Санталаш|санталийн]] тайпанаш, [[Чхаттисгарх]], [[Джаркханд]], [[Орисса]]
|-
| 17 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Кашмири]]''' || 5 527 698 ||0,54 % || [[Джамму а, Кашмир а]]
|-
| 18 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Непалийн мотт|Непалийн]]''' || 2 871 749 ||0,28 % || [[Сикким]], [[Малхбузен Бенгали]], [[Ассам]]
|-
| 19 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Синдхи (мотт)|Синдхи]]''' ||2 535 485 ||0,25 % || [[Гуджарат]], [[Махараштра]], [[Раджастхан]], [[Мадхья-Прадеш]]
|-
| 20 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Конкани (мотт)|Конкани]]''' || 2 489 015||0,24 % || [[Конкан]] ([[Гоа]], [[Карнатака]], [[Махараштра]], [[Керала]])
|-
| 21 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Догри]]''' || 2 282 589 ||0,22 % || [[Джамму а, Кашмир а]]
|-
| 22 ||bgcolor=&quot;#c0c0ff&quot; | '''[[Манипури (мотт)|Манипури]]''' ||1 466 705 ||0,14 % || [[Манипур]]
|-
| 23 ||bgcolor=&quot;#c0c0ff&quot; | '''[[Бодо (мотт)|Бодо]]''' ||1 350 478 ||0,13 % || [[Ассам]]
|-
| 24 ||bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; | '''[[Санскрит]]''' || 14 135||N || [[Маттур]]
|-
|}
&lt;span style=&quot;background:#ffc0c0&quot;&gt;Сирла-цӀен&lt;/span&gt; басца билгалбина [[хӀиндоариен меттанаш]], &lt;span style=&quot;background:#c0ffc0&quot;&gt;баьццарчунца&lt;/span&gt; — [[дравидийн меттанаш|дравидийн]], &lt;span style=&quot;background:#c0c0ff&quot;&gt;синачунца&lt;/span&gt; — [[цийн-тибетийн меттанаш|цийн-тибетан]], ткъа &lt;span style=&quot;background:#ffffc0&quot;&gt;можачуьнца&lt;/span&gt; — [[австроазиатийн меттанаш|австралоазин]].

=== Дин ===
{{main|ХӀиндин дин}}
900 млн сов хӀиндахой (80,5 % бахархойх) [[хӀиндуизм]] лелош бу. Кхин алсама нах тӀехьабозу динаш ду [[ислам]] (13,4 %), [[керсталла]] (2,3 %), [[сикхизм]] (1,9 %), [[буддизм]] (0,8 %), [[джайнизм]] (0,4 %). ХӀиндехь кхин а [[йахӀудийн дин]], [[зороастризм]], [[бахаи]], кхин а динаш ду&lt;ref name=&quot;CensusRel&quot;&gt;{{cite web |title=Census of India 2001, Data on Religion |work=Census of India |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx |accessdate=2007-11-22 }}&lt;/ref&gt;. [[Адиваси|Аборигенин]] 8,1 % болчу бахархошна йукъахь, даьржина [[анимизм]]&lt;ref name=&quot;Tribal&quot;&gt;{{cite web|title=Tribes: Introduction|publisher=Ministry of Tribal Affairs, [[Government of India]]|url=http://tribal.nic.in/introduction.html|accessdate=2007-04-12|work=National Informatics Centre|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928091018/http://tribal.nic.in/introduction.html|archivedate=2007-09-28}}&lt;/ref&gt;.

; [[2001 шеран]] бахархой йазбаран терхьашца динан тобанийн амал
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| | '''[[ХӀиндин дин|Дин]]'''
| | '''Бахархой'''&lt;br /&gt;%
| | '''[[Бахархой тӀекхетар|ТӀекхетар]]'''&lt;br /&gt;(1991—2001)
| | '''[[Боьрша-стен барам]]'''
| | '''[[Йоза хаар]]'''&lt;br /&gt;(%)
| | '''[[Белхан ницкъаш]]'''&lt;br /&gt;(%)
| | '''Боьрша-стен барам'''&lt;br /&gt;(йурт)
| | '''Боьрша-стен барам'''&lt;br /&gt;(гӀала)
| | '''Боьрша-стен барам'''&lt;br /&gt;(бераш)
|-
! bgcolor=&quot;#E5BCA6&quot; | [[ХӀиндуизм]]
| 80,46 % || 20,3 % || 931 || 65,1 % || 40,4 % || 944 || 894 || 925
|-
! bgcolor=&quot;#BDBF97&quot; | [[Ислам]]
|13,43 % || 36,0 % || 936 || 59,1 % || 31,3 % || 953 || 907 || 950
|-
! bgcolor=&quot;#A69A8E&quot; | [[Керсталла]]
| 2,34 % || 22,6 % || 1009 || 80,3 % || 39,7 % || 1001 || 1026 || 964
|-
! | [[Сикхизм]]
| 1,87 % || 18,2 % || 893 || 69,4 % || 37,7 % || 895 || 886 || 786
|-
! bgcolor=&quot;#F6E4A0&quot; | [[Буддизм]]
| 0,77 % || 18,2 % || 953 || 72,7 % || 40,6 % || 958 || 944 || 942
|-
! | [[Джайнизм]]
| 0,41 % || 26,0 % || 940 || 94,1 % || 32,9 % || 937 || 941 || 870
|-
! bgcolor=&quot;#B4A28E&quot; | [[Анимизм]], кхин а
| 0,65 % || 103,1 % || 992 || 47,0 % || 48,4 % || 995 || 966 || 976
|}

== Пачхьалкхан хӀоттам ==
{{main|ХӀиндин пачхьалкхан хӀоттам|ХӀиндин Президент|ХӀиндин Премьер-министр|ХӀиндин Правительство}}
[[Файл:PresidentPalaceDelhi.jpg|thumb|ХӀиндин Президентан резиденци]]
[[Файл:Supreme Court of India - 200705.jpg|thumb|ХӀиндин Лакхарчу суьдан гӀишло]]
[[Файл:New Delhi government block 03-2016 img3.jpg|thumb|ХӀиндин Парламентан гӀишлон фасад]]
[[Файл:New Delhi North Block.jpg|thumb|right|[[Нью-Дели]]ера коьрта правительствон офисаш йолу гӀишло]]
[[ХӀиндин Конституци|ХӀиндин Конституци]] тӀеэцнера Кхолларан гуламца [[1949 шо]] чекхдолуш, ХӀинди паргӀатйаллачул тӀехьа ши шо даьлчи, лела йолаелира [[1950 шеран]] [[26 январь|26 январехь]]&lt;ref name=&quot;Pylee2004&quot;&gt;{{cite book |last=Pylee |first=Moolamattom Varkey |title=Constitutional Government in India|year=2004 |publisher=S. Chand |pages=4|chapter=The Longest Constitutional Document|url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&amp;pg=PA4&amp;dq=India+longest+constitution&amp;as_brr=0&amp;sig=ZpqDCkfUoglOQx0XQ8HBpRWkRAk#PPA4,M1|accessdate=2007-10-31|isbn=8121922038|edition=2nd edition}}&lt;/ref&gt;. Иза йу дуьненахь шен чулацамца уггар йоккха конституци&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite book |last=Pylee |first=Moolamattom Varkey |title=Constitutional Government in India|year=2004 |publisher=[[S. Chand]] |pages=4|chapter=The Longest Constitutional Document|url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&amp;pg=PA4&amp;dq=India+longest+constitution&amp;as_brr=0&amp;sig=ZpqDCkfUoglOQx0XQ8HBpRWkRAk#PPA4,M1|accessdate=2007-10-31|isbn=8121922038|edition=2nd edition}}&lt;/ref&gt;. ХӀиндин конституцин [[Преамбула|преамбулехь]] билгалдоккха [[Суверенитет|йозуш йоцу]], [[Социализм|социалистийн]], дуьненан [[Либерализм|либерально]]-[[демократи]]н [[республика]]&lt;ref name=&quot;Dutt1998&quot;&gt;{{cite journal |last=Dutt |first=Sagarika |year=1998 |title=Identities and the Indian state: An overview |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_1998_19_3/page/411 |journal=Third World Quarterly |volume=19 |issue=3 |pages=411–434 |doi=10.1080/01436599814325}} at p. 421&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wheare1964&quot;&gt;{{cite book |last=Wheare |first=K.C. |title=Federal Government|url=https://archive.org/details/federalgovernmen0000kcwh | edition=4th edition| year=1964 |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/federalgovernmen0000kcwh/page/28 28]}}&lt;/ref&gt; хилар, [[Вестминстеран система|вестминстеран парламентан кепаца]] болхбеш йолу [[шина палатан парламент]]аца. Пачхьалкхан Ӏедал декъна кхаа декъе: [[законашкхолларан Ӏедал|законашкхолларан]], [[кхочушдаран Ӏедал|кхочушдаран]], [[суьдан Ӏедал|суьдан]].

[[Пачхьалкхан Корта]] бу [[ХӀиндин президент|ХӀиндин президент]]&lt;ref name=&quot;Sharma1950&quot;&gt;{{cite journal |last=Sharma |first=Ram |year=1950 |title=Cabinet Government in India |url=https://archive.org/details/sim_parliamentary-affairs_winter-1950_4_1/page/116 |journal=Parliamentary Affairs |volume=4 |issue=1 |pages=116–126}}&lt;/ref&gt;, иза хоржу электоратон коллегис пхеа шаран чолхе кхажтасарца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/p05054.html|title=Election of President|accessdate=2007-09-02|work=The Constitution Of India|publisher=Constitution Society|quote=The President shall be elected by the members of an electoral college|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011105017/http://www.constitution.org/cons/india/p05054.html|archivedate=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gledhill |first=Alan |title=The Republic of India: The Development of Its Laws and Constitution|url=https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6 | edition=2nd edition| year=1964 |publisher=Stevens and Sons |pages=[https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6/page/112 112]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/p05056.html|title=Tenure of President's office|accessdate=2007-09-02|work=The Constitution Of India|publisher=Constitution Society|quote=The President shall hold office for a term of five years from the date on which he enters upon his office|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011105315/http://www.constitution.org/cons/india/p05056.html|archivedate=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;. [[ХӀиндин правительство|Правительствон]] корта бу [[премьер-министр]], цуьнгахь ду коьрта кхочушдаран Ӏедал&lt;ref name=&quot;Sharma1950&quot;/&gt;. Премьер-министр президента хӀоттаво&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/p05075.html|title=Appointment of Prime Minister and Council of Ministers|accessdate=2007-09-02|work=The Constitution Of India|publisher=Constitution Society|quote=The Prime Minister shall be appointed by the President and the other Ministers shall be appointed by the President on the advice of the Prime Minister.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011105929/http://www.constitution.org/cons/india/p05075.html|archivedate=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;, дукха хьолахь, хуьлу [[ХӀиндин Парламент|парламентан]] лахарчу палатехь алсама меттигаш долу политикин партица йа политикин коалицица чӀагӀо йолу кандидат&lt;ref name=&quot;Sharma1950&quot;/&gt;.

ХӀиндин законашкхолларан Ӏедал ду шина палатан парламент, иза лаьтта «[[Раджья сабха]]» (Штатийн Совет) олу лакхарчу палатех а, «[[Лок сабха|Лок сабхи]]» (Халкъан палата) олу лахарчу палатех а&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gledhill |first=Alan |title=The Republic of India: The Development of Its Laws and Constitution|url=https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6 | edition=2nd edition| year=1964 |publisher=Stevens and Sons |pages=[https://archive.org/details/bwb_P9-APT-168_6/page/127 127]}}&lt;/ref&gt;. Даиман а цхьаьна хӀоттамехь йолу «Раджья сабха» лаьтта 245 декъашхочух, церан мандат 6 шарахь лела&lt;ref name=&quot;Parliament&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.india.gov.in/outerwin.htm?id=http://parliamentofindia.gov.in/|title=''Our Parliament'' A brief description of the Indian Parliament|accessdate=2007-06-16|publisher=www.parliamentofindia.gov.in|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070819101756/http://www.india.gov.in/outerwin.htm?id=http://parliamentofindia.gov.in/|archivedate=2007-08-19}}&lt;/ref&gt;. Дукхах болу депутаташ хоржу чолхечу харжамашкахь [[ХӀиндин административан йекъайалар|хӀиндин штатийн а, мехканийн а]] законашкхолларан меженаша, бахархойн бараме хьаьжжина&lt;ref name=&quot;Parliament&quot;/&gt;. «Лок сабхи» 543 депутат 545-х хоржу доьххьалчу массо а халкъан харжамашкахь 5 шеран&lt;ref name=&quot;Parliament&quot;/&gt;. Важа ши декъашхо хӀоттаво президента ингалс-хӀиндин йукъараллера нагахь, йукъаралла парламентехь гайта ма-еззара гайтина йац аьлла президентан хетахь&lt;ref name=&quot;Parliament&quot;/&gt;.

Кхочушдаран Ӏедалан дакъа лаьтта президентах, вице-президентах, премьер-министр коьртехь волу Министрийн Советах (министрийн кабинет цуьнан кхочушдаран комитет йу). ХӀора министр парламентан цхьаьна палатан декъашхо хила веза. ХӀиндин парламентан системехь кхочушдаран Ӏедал кӀелахь ду законашкхуллучун: премьер-министр а, Министрийн Совет а дуьххьара дӀа жоьпехь йу парламентан лахарчу палатан хьалха&lt;ref name=&quot;manorama&quot;&gt;{{cite book |first=K.M. |last=Matthew |title=Manorama Yearbook 2003 |publisher=Malayala Manorama |id=ISBN 8190046187|pages=g 524}}&lt;/ref&gt;.

ХӀиндин унитаран кхаа тӀегӀан [[суьдан Ӏедал]] ду, иза лаьтта ХӀиндин лакхара суьдхо коьртехь волу Коьртачу суьдах, 21 Лакхарчу суьдах, шортта кегийчу суьдех&lt;ref name=&quot;Neuborne2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Neuborne |first=Burt |year=2003 |title=The Supreme Court of India |journal=International Journal of Constitutional Law |volume=1 |issue=1 |pages=476–510 |doi=10.1093/icon/1.3.476}} at p. 478.&lt;/ref&gt;. Коьрта суд [[Хьалхара инстанцин суд|хьалхарчу инстанцин суд]] йу адамийн коьрта бакъонех хьакхалучу процессашкахь, штаташна а, центран Ӏедална а йукъарчу къовсамашкахь, кхин а лакхарчу суьдашна тӀехь апелляцин юрисдикци а йу&lt;ref name=&quot;SCjurisdiction&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/new_s/juris.htm|title=Jurisdiction of the Supreme Court|accessdate=2007-10-21|author=Supreme Court of India|publisher=National Informatics Centre|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090409214446/http://www.supremecourtofindia.nic.in/new_s/juris.htm|archivedate=2009-04-09}}&lt;/ref&gt;. Коьрта суд йу юрисдикцехь йозуш йоцуш&lt;ref name=&quot;Neuborne2003&quot;/&gt;, бакъо йу штаташна а, мехкашна а законаш кхайкхо йа уьш дӀадаха нагшахь, уьш [[ХӀиндин Конституци|Конституцица]] догӀуш дацахь&lt;ref name=&quot;Sripati1998&quot;&gt;{{cite journal |last=Sripati |first=Vuayashri |year=1998 |title=Toward Fifty Years of Constitutionalism and Fundamental Rights in India: Looking Back to See Ahead (1950-2000) |journal=American University International Law Review |volume=14 |issue=2 |pages=413–496}} at pp. 423—424&lt;/ref&gt;. Коьртачу суьдан ладамечух цхьа функци йу тӀаьххьара Конституци тидар&lt;ref name=&quot;Pylee2004-2&quot;&gt;{{cite book |last=Pylee |first=Moolamattom Varkey |title=Constitutional Government in India |year=2004 |publisher=S. Chand |pages=314|chapter=The Union Judiciary: The Supreme Court|url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&amp;pg=PA314&amp;lpg=PA314&amp;dq=indian+supreme+court+is+interpreter+of+constitution&amp;source=web&amp;ots=EC_OWxDg86&amp;sig=gjLfEY1UInjql72jBtO-VOgoeK4&amp;output=html|accessdate=2007-11-02|isbn=8121922038|edition=2nd edition}}&lt;/ref&gt;.

== Чоьхьара политика ==
{{main|ХӀиндин чоьхьара политика}}
ХӀинди, федералан тӀегӀанехь, уггар дукха бахархой болу пачхьалкх йу&lt;ref name=&quot;largestdem1&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm
 |title       = Country profile: India
 |accessdate  = 2007-03-21
 |date        = 9 January 2007
 |publisher   = [[BBC]]
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070326020619/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm
 |archivedate = 2007-03-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;largestdem2&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm
 |title       = World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day
 |accessdate  = 2007-12-06
 |work        = [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]
 |publisher   = [[United Nations]]: [[Commission on Population and Development|Population Division]]
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20071217215944/http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm
 |archivedate = 2007-12-17
}}&lt;/ref&gt;. Ша йозуш йоцу демократин пачхьалкх йолчу хенан историн дукхах долчу декъехь, федералан правительство коьртехь йу [[ХӀиндин къоман конгресс]]&lt;ref name=&quot;LOC PROFILE&quot;/&gt;. Штатийн тӀегӀанехь хьалха тайп-тайпана къоман партеш йу, масала, ХӀиндин къоман конгресс, «[[Бхаратия джаната парти]]» (ХӀиндин къоман парти, БДП), [[ХӀиндин Коммунистийн парти (марксистийн)|ХӀиндин Коммунистийн парти (марксистийн)]], ткъа кхин а тайп-тайпана регионийн партеш. [[1950]] — [[1990 шо|1990 шерашкахь]], боца ши мур дӀабаьккхича, ХӀиндин къоман конгресс парламентан дукхалла йара. ХӀиндин къоман конгресс Ӏедалехь ца хилла [[1977]] — [[1980 шо|1980 шерашкахь]], оцу хенахь «[[Джаната]]» партис толам баьккхира харжамашкахь, бахьана дара оцу хенан премьер-министро [[Индира Ганди]]с чолхе хьал кхайкхадарна къам реза ца хилар. [[1989 шарахь]], Къоман фронт коалицис Аьрру фронтан коалицица цхьаьнакхетна толам баьккхира харжамашкахь, амма Ӏедалехь хьие ца белира шина шарахь бен&lt;ref&gt;{{cite book
|last = Bhambhri
|first = Chandra Prakash
|title = Politics in India 1991-92
|publisher = Shipra Publications
|year = 1992
|isbn = 978-8185402178
|pages = 118, 143
}}&lt;/ref&gt;.

[[1996]] — [[1998 шо|1998 шерашкахь]] федералан правительствон куьйгалла дира цхьа могӀа йах ца йеллачу коалицеш. Консервативан «Бхаратия джаната партис» кхоьллира правительство йоцачу ханна 1996 шарахь, тӀехьа Ӏедале еара Цхьанатоьхна фронтан коалиции.

1998 шарахь, [[Бхаратия джаната парти]]с кхоьллира Къоман демократин альянс (КЪДА) цхьа могӀа регионийн партешца, тӀаккха хилира исторехь шолгӀа парти, ХӀиндин къоман конгрессал тӀехьа, Ӏедалехь пхеа шеран муьрехь сацайелла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.lse.ac.uk/collections/government/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf
 |title       = The effective space of party competition
 |author      = Patrick Dunleavy, Rekha Diwakar, Christopher Dunleavy
 |publisher   = [[London School of Economics|London School of Economics and Political Science]]
 |accessdate  = 2007-10-01
 |format      = PDF
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20071024233414/http://www.lse.ac.uk/collections/government/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf
 |archivedate = 2007-10-24
}}&lt;/ref&gt;.

2004 шеран харжамашкахь ХӀиндин къоман конгрессо «Лок сабхехь» алсама меттигаш баьхна, кхоьллира правительство Цхьанатоьхна прогрессан альянс (UPA) коалицица, цуьнан гӀортол йара «Бхаратия джаната партин» дуьхьала йолу цхьа могӀа [[Аьрру (политика)|аьрру]] агӀора йолу партеш а, депутаташ а&lt;ref&gt;{{cite book
|last = Hermann
|first = Kulke
|coauthors = Dietmar Rothermund
|title = A History of India
|publisher = Routledge
|year = 2004
|isbn = 978-0415329194
|pages = 384
}}&lt;/ref&gt;.

2014 шеран парламентан харжамашкахь «[[Бхаратия джаната парти]]» толам баьккхинчу Къоман демократин альянсан (КЪДА) куьйгалле еара. Партин корта — [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] — хаьржира ХӀиндин премьер-министр&lt;ref&gt;[http://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKBN0DW0E620140516 Оппозиция убедительно выигрывает выборы в ХӀиндин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110195444/http://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKBN0DW0E620140516 |date=2016-11-10 }} // Reuters&lt;/ref&gt;.

== Арахьара политика ==
{{main|ХӀиндин арахьара политика}}
[[Файл:Putin and Modi in New Delhi in 2014.jpeg|thumb|right|{{center|ХӀиндин Премьер-министр [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] а, Россин Федерацин Президент [[Путин, Владимир Владимирович|Путин Владимир]] а,&lt;br&gt;2014 шеран 11 декабрехь}}]]
[[Файл:PM Modi and President Xi.jpg|thumb|right|&lt;center&gt;ХӀиндин Премьер-министр [[Моди, Нарендра|Моди Нарендра]] а, ЦХР Председатель [[Си Цзиньпин]] а]]
[[Файл:Saarc21014 11.JPG|thumb|right|&lt;center&gt;2014 шеран [[Къилба Азин регионийн йукъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциаци]]н саммит]]
[[1947 шо|1947 шерера]] ша йозуш йоцучу хенахь дуьйна, ХӀиндис гергарло леладо дукха пачхьалкхашца. [[1950-гӀа|1950-гӀа шерашкахь]] ХӀиндис ладаме болх лелийра дуьнанайукъарчу ариенехь, [[Африка|Африкера]] а, [[Ази]]ера а европин колонеш мукъайахархьама&lt;ref&gt;[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/solidarity/significance.html Significance of the Contribution of India to the Struggle Against Apartheid1 by M. Moolla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011215144/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/solidarity/significance.html |date=2009-10-11 }}&lt;/ref&gt;. ХӀиндин эскаро дира машаран ши гӀуллакх луларчу пачхьалкхашкахь — [[Шри-Ланка|Шри-Ланкехь]] (1987—1990) а, [[«Кактус» операци]] [[мальдиваш|Мальдивийн гӀайренаш]] тӀехь а. ХӀинди [[Къаьмнийн йукъаметтиг лелор]]ан декъашхо а, [[ДӀацакхетаран болам]] кхоьллинарг а, декъашхо а йу&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of Non Aligned Movement|url=http://www.nam.gov.za/background/history.htm|accessdate=2007-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070923004422/http://www.nam.gov.za/background/history.htm|archivedate=2007-09-23}}&lt;/ref&gt;. [[Цийн-хӀиндин дозанера тӀом|Цийн-хӀиндин дозанашкара тӀемаш]] а, [[ШолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀом|1965 шеран шолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀамо]] а, ХӀинди хаъал герга йалийра [[Советийн Социалистиийн Республикийн Союз|Советийн Союзца]] [[АЦШ]] гергарлонаш хедор мах а болуш, иштта политика дӀа а йаьхьира [[шийла тӀом]] дӀабаллалц. ХӀиндис дакъалецира кхаа тӀеман девнехь [[Пакистан]]ца, дукхахдерг къовсаме болчу [[Кашмир]] мохк бахьанехь. Ткъа пачхьалкхашна йукъахь кхин Ӏиттадаларш хилира [[1984 шарахь]] [[Сиачен|Сиачен шалам]] бахьанехь а, [[1999 шарахь]] [[Каргилан тӀом]] а.

ТӀехьарчу шерашкахь ХӀиндис дӀакхоьхьу хаъал болх [[Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци]]ехь&lt;ref&gt;[http://www.heritage.org/Research/AsiaandthePacific/bg2008.cfm India’s Expanding Role in Asia: Adapting to Rising Power Status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919074757/http://www.heritage.org/Research/AsiaandthePacific/bg2008.cfm |date=2008-09-19 }}&lt;/ref&gt;, [[Къилба Азин регионийн йукъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциаци]]ехь, [[Дуьненайукъара йохк-эцаран кхоллам]]ехь&lt;ref&gt;[http://library.fes.de/pdf-files/bueros/genf/50205.pdf India’s negotiation positions at the WTO]&lt;/ref&gt;. ХӀинди [[Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам]]ан декъашхойх а, кхоьллинчарех а цхьаъ йу, жигара декъашхо йу цуьнан машаран белхашкахь: 55,000 сов хӀиндин салташа ткъе пхийтта операцехь дакъа лаьцна йеа континент тӀехь машар хулийтархьама&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web|title=India and the United Nations|url=http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html|accessdate=2006-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060504184925/http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html|archivedate=2006-05-04}}&lt;/ref&gt;. Йемалйаре а, тӀеман санкцеш йаре а ца хьоьжуш, ХӀинди даиман а куьгъйаздан дуьхьал йу [[Ядеран талламаш цамагабаран барт]]а а, [[Ядеран герз цадаржоран барт]]а а кӀела, гӀоле хета шен ядеран программашна ша терго йар. ТӀехьарчу заманахь, арахьара политикин ариенехь ХӀиндин правительство ницкъаш хьажийна АЦШца, [[Цийн Халкъан Республика|Цийца]], Пакистанца йукъаметтиг тойаре. Экономикин сферехь, ХӀиндин гергара йукъаметтигаш йу кхечу кхуьучу пачхьалкхашца [[Къилба Америка|Къилба Америкехь]] а, Азехь а, Африкехь а.

== ТӀеман ницкъаш а, башха гӀуллакххой а ==
{{main|ХӀиндин тӀеман ницкъаш}}
[[Файл:Aero-Sukhoi1.JPG|thumb|ХӀиндин тӀеман-хӀаваан ницкъаш йукъахь ду [[Су-30]]]]
ХӀиндин тӀеман ницкъаш шен дукхаллин барамца дуьненахь кхоалгӀачу меттигехь бу, уьш лаьтта [[ХӀиндин эскар]]х, [[ХӀиндин флот|флотах]], [[ХӀиндин тӀеман-хӀаваан ницкъаш|ТӀеман-хӀаваан ницкъех]]&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;. ГӀоьнна эскаршна йукъара ду хӀиндин тӀеман дакъош, хӀиндин бердан ха, стратегин тӀеман баьччалла. ХӀиндин Президент тӀеман ницкъийн Коьрта баьчча ву. 2007 шарахь пачхьалкхан тӀеман бюджет хилира 19,8 млрд АЦШ-н доллар, иза йу 2,4 % ЧВС. ХӀинди — дуьненахь герзан коьрта импортёр йу, цу тӀе 3/4 ХӀиндин герзан импорт кхочу Россехара&lt;ref&gt;[http://www.vestifinance.ru/articles/44162 Вести Экономика ― 3 крупнейших в мире импортера вооружения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714094525/http://www.vestifinance.ru/articles/44162 |date=2017-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[1974 шо|1974 шарахь]] ХӀиндих хилла [[Ядеран клуб]]ан декъашхо, дуьххьарлера ядеран зиер дина [[Къежа Будда|Къежа Будда операци]] кодан цӀе а йолуш. ТӀаьхьара [[1998 шо|1998 шеран]] лаьттан бухара ядеран герзан зиераш ХӀиндин дуьхьала дуьненайукъара тӀеман санкцеш йира, уьш тӀехь-тӀехьа совцийра [[2001 шо|2001 шеран]] сентябрехь. Шен ядеран политикехь ХӀиндис «хьалха тухур ца хиларан» низам леладо&lt;ref name=&quot;nuclear&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf|title=No More Ambiguity: India's Nuclear Policy|accessdate=2007-06-07|format=PDF|work=|author=Brig. Vijai K. Nair ([[Indian Army]])|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614015125/http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf|archivedate=2007-06-14}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927041401/http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;. [[2008 шо|2008 шеран]] [[10 октябрехь]] ХӀиндин а, АЦШ-н а йукъахь [[ХӀиндо-америкин ядеран гӀуллакхийн барт]] бина, цуо хаддийна чекхдаьккхина атоман энергин областехь пачхьалкхан къевлина латтор&lt;ref&gt;{{cite book|title=India, US seal 123 Agreement |author=Times of India| publisher=Times of India|date=October 11, 2008}}&lt;/ref&gt;.

ХӀиндин башха гӀуллакххошна йукъайогӀу [[Цхьанатоьхна талламан комитет (ХӀинди)|Цхьанатоьхна талламан комитет]] — «Joint Intelligence Committee» (JIC), [[Талламан а, анализан а дакъа]] — «Research and Analysis Wing» (RAW), [[Талламан бюро]] — «Intelligence Bureau» (IB), ткъа иштта Мохк ларбаран Министраллин талламан дакъош, Пачхьалкхан а, чоьхьарчу гӀуллакхийн а Министраллин [[Центран талламан бюро]], Чоьхьарчу кхерамазаллин департаментан дакъош. ХӀиндин коьрта геополитикин мостагӀ йу [[Пакистан]], Пакистанан а, цуьнан башха гӀуллакххошна а дуьхьал беш болу болх коьрта приоритет йолуш бу ХӀиндин башха гӀуллакххойн.

== Экономика ==
[[Файл:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|220px|ДВФ терахьашца йаккхийчу пачхьалкхийн дакъа дуьненайукъарчу ЧВС]]
[[Файл:BSE - Bombay Stock Exchange Building.jpg|thumb|right|Азехь уггар шира а, ХӀиндиехь уггар йоккха а [[фондан биржа]] йу [[Мумбаи|Мумбайра]] — [[Бомбейн фондан биржа]]]]
  
{{main|ХӀиндин экономика}}

Шен историн йохаллехь паргӀато йаьккхинчул тӀехьа, ХӀиндис дӀайаьхьира доларчу декъехь правительствос дакъа а лоцуш, [[Социализм|социалистийн]] экономикин политика, луьра терго а яра пачхьалкхан арахьарчу йохк-эцаран а, инвестицийн а. Амма, [[1991 шо|1991 шарахь]] дуьйна, ХӀиндис дӀабаьхьира либералан экономикин хийцамаш, шен базар а йиллина, экономикин сферера правительствон терго лагӀйина{{дац АХЬ|24|02|2016}}. 1991 шеран мартехь [[дешинвалютан резерваш]] тӀекхийтира 5,8 млрд [[АЦШ доллар]] тӀиера&lt;ref name=rbiforexjune07&gt;{{cite web
 |url         = http://rbi.org.in/scripts/WSSView.aspx?Id=11220
 |title       = Weekly Statistical Supplement
 |accessdate  = 2007-06-11
 |date        = June 1, 2007
 |publisher   = Reserve Bank of India
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070927023748/http://rbi.org.in/scripts/WSSView.aspx?Id=11220
 |archivedate = 2007-09-27
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721180718/http://rbi.org.in/scripts/WSSView.aspx?Id=11220 |date=2011-07-21 }}&lt;/ref&gt; 304,2 млрд доллар кхаччалц 2013/14 финансан шо чекхдолуш&lt;ref name=autogenerated2&gt;Галищева Н. В. Валютная политика в системе государственного регулирования экономики Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2015. — № 1 (40). — С. 172&lt;/ref&gt;. Бакъду, дешин дакъа цӀеххьана охьаделира — 7 % кхаччалц оцу хенахь&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;
Иштта хаъал охьаелира федералан а, штатан а бюджетан къоьлла&lt;ref name=&quot;Revenue surge boosts fiscal health&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?autono=269424&amp;leftnm=2&amp;subLeft=0&amp;chkFlg=|title=&quot;Revenue surge boosts fiscal health&quot;|publisher=Business Standard|accessdate=2006-12-28|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515004714/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?autono=269424&amp;leftnm=2&amp;subLeft=0&amp;chkFlg=|archivedate=2007-05-15}}&lt;/ref&gt;. Политикин дебаташ йукъахь дӀайаьхьира доларчу компанийн приватизаци, цхьайолу экономикин секторш бахархошка а, кхечу пачхьалкхашка а дакъалацийта дӀайеллар&lt;ref&gt;{{cite paper |last=Mohan |first=T.T.Ram |authorlink= |title=Privatization in India: Issues and Evidence |version=|publisher=[[Indian Institute of Management]], Ahmedabad|url=http://www.iimahd.ernet.in/psuindia/pdf/ttr1.pdf |format=PDF|accessdate=2007-08-03 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ cite web | url = http://mospi.nic.in/pressnote_31may07.htm | title = Quarterly estimates of gross domestic product, 2006-07 | publisher = Government of India | accessdate = 2007-05-31 }}&lt;/ref&gt;. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь долара дакъа чӀагӀдаларан гайтам бу пачхьалкхан арахьара декхаран дакъа охьадалар: 1990/91 финансан шарахь — 59,9 %, 2000/01 финансан шарахь — 44,1 %, 2010/11 финансан шарахь — 25,6 %&lt;ref name=autogenerated9&gt;Галищева Н. В. Внешний долг Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 5 (26). — С. 145&lt;/ref&gt;. [[Дерриге чоьхьара сурсат]] АЦШ-н долларшкахь хӀинцалера валютан курсаца ду 1,089 трлн, оцу терахьо ХӀинди шийттолгӀачу меттиге йоккху дуьненан экономикехь&lt;ref name=&quot;India's GDP in 2007&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://economictimes.indiatimes.com/Mr_Rupee_pulls_India_into_1_trillion_GDP_gang/articleshow/1957520.cms
 |title       = &quot;India twelfth wealthiest nation in 2005: World Bank&quot;
 |publisher   = The Economic Times
 |accessdate  = 2006-07-08
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070428034537/http://economictimes.indiatimes.com/Mr_Rupee_pulls_India_into_1_trillion_GDP_gang/articleshow/1957520.cms
 |archivedate = 2007-04-28
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070428034537/http://economictimes.indiatimes.com/Mr_Rupee_pulls_India_into_1_trillion_GDP_gang/articleshow/1957520.cms |date=2007-04-28 }}&lt;/ref&gt;. Нагахь [[эца таронан паритет]] дуьстича, ХӀиндин ду дуьненахь [[ЧВС йолу пачхьалкхийн исписка|доьалгӀа]] ЧВС — 4,726 трлн доллар. Номиналан [[бахархойн цхьаьна синан кхочу са]] хуьлу 977 АЦШ-н доллар, цуо пачхьалкх хӀоттайо дуьненахь 128 меттиге оцу гайтамашца. Бахархой цхьаьна синан кхочу саца [[эцаран таро]]н паритетаца хуьлу 2700 доллар (дуьненахь 118-гӀа меттиг).

ТӀаьхьарчу ткъа шарахь шеран ЧВС тӀекхетаран йуккъера барам хилира 5,5 %, цуо хӀиндин экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучех йира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tni.org/detail_page.phtml?page=archives_vanaik_growth|title=The Puzzle of India's Growth (workThe Telegraph)|date=2006-06-26|accessdate=2008-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091015190312/http://www.tni.org/detail_page.phtml?page=archives_vanaik_growth|archivedate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. ХӀиндехь дуьненан [[белхан ницкъ]]ийн шолгӀа барам бу — 516,3 млн стаг, 60 % царех болхбеш ву йуьртабахамехь; 28 % [[хьашташ кхочушдар]]ехь; 12 % [[Индустри]]хь&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;. Коьрта йуьртабахаман рицкъаш ду [[дуга]], [[кӀа]], [[бамба]], [[Джут (орамат)|джут]], [[чай]], [[шекаран эрз]], [[картол]]. Йуьртабахаман дакъа ду 28 % ЧВС; хьашташ кхочушдар — 54 %, промышленность — 18 %. Промышленностан коьрта отраслаш: автомобилашйар, химин, цементан, электроника, йуургкечйийриг, машенашйар, пайден маьӀданаш дахар, маьхкдаьттан, фармацийн, металлкечдаран, текстилан. Сиха экономика кхиар бахьнехь энергийн ресурсаш иэшар тӀекхетна. Статистикин терхьашца, ХӀинди йалхолгӀа меттигехь йу [[мехкдаьтта]] дайарца, кхоалгӀа — [[тӀулган кӀора]] байарца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=IN|title=EIA Country Profiles: India|date=2008-06-16|accessdate=2008-06-25|deadlink=403|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090102195407/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=IN|archivedate=2009-01-02}}&lt;/ref&gt;.
ТӀаьхьарчу ткъа шарахь ХӀиндин экономика цхьатна эшшара айайелла, амма, тайп-тайпана социалан тобанаш, географин регионаш, йуьртан гӀалин меттигаш йуьстича, экономикин айайалар цхьабосса дацара&lt;ref name=&quot;World bank 2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/DPR_FullReport.pdf|title=&quot;Inclusive Growth and Service delivery: Building on India’s Success&quot;|publisher=[[World Bank]]|year=2006|accessdate=2007-04-28|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604185854/http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/DPR_FullReport.pdf|archivedate=2007-06-04}}&lt;/ref&gt;. ХӀиндера са цхьатерра цахилар дукха йоккха а йац ([[2011 шо|2011 шарахь]] [[коэффициент Джини]]: 33.6)&lt;ref name=&quot;CIA_GINI&quot;&gt;{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/india|title = India - World Development Indicators|publisher = The World Bank|accessdate = }}&lt;/ref&gt;, хӀетте а тӀаьхьарчу шерашкахь уьш а айалуш йу. ХӀиндехь бахархойн чкъоьраш чӀогӀа декъалуш ду, 2009 шеран терхьашца, 10 % бахархойн долахь 28,8 % къоман са йу&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/india|title = World Development Indicators - Income share held by highest 10%|lang = en|accessdate = 2015-07-13}}&lt;/ref&gt;. Хаъал экономикин прогресс йоллушехь, бахархойн доьалгӀа дакъа деха пачхьалкхо хӀоттийначу [[дахаран минимум]]ал лахарчу барамехь, иза бу дийнахь 40 АЦШ-н доллар. Статистикин терхьашца, [[2011 шарахь]], 19 % бахархой бара къоьллин тӀегӀанал лахахь дийнахь 2 бен ца кхочуш&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/india|title = World Development Indicators - Poverty gap at $2 a day (PPP) (%)|format = |lang = en}}&lt;/ref&gt;.
ТӀаьхьарчу хенахь, ХӀинди, ингалс мотт буьйцу говзанчаш дукха хиларна, [[аутсорсинг]]ан меттиг хилла дукхах йолчу мультикъаьмнийн корпорацийн, гӀарайаьлла меттиг а хилла «[[медицинин туризм]]ан»&lt;ref name = BMJ&gt;{{cite journal |last=Mudur |first=Ganapati |year= 2004|month=June |title=Hospitals in India woo foreign patients |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2004-06-05_328_7452/page/1338 |journal=British Medical Journal |volume=328 |issue= |pages=1338 |id= |doi= 10.1136/bmj.328.7452.1338 |pmid=15178611}}&lt;/ref&gt;. ХӀинди кхин а хилла хаъал йоккха [[программа латтор]]ан, ткъа иштта финансийн а, технологин а хьаштийн экспортёр. ХӀиндин коьрта Ӏаламан бахам бу оху латта, [[боксит]]аш, [[хромит]]аш, [[кӀора]], [[алмаз]]аш, [[эчиган маьӀда]], [[кир-маьӀда]], [[марганец]], [[слюда]], [[Ӏаламан газ]], мехкдаьтта, [[Титан (элемент)|титанан маьӀда]]&lt;ref name=&quot;LOC PROFILE&quot;/&gt;.
2010/11 финансан шарахь [[экспорт]] хилира 250,5 млрд АЦШ-н доллар, ткъа [[импорт]] — 380,9 млрд гергга&lt;ref name=autogenerated6&gt;Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 182&lt;/ref&gt;. Коьрта экспорт (2009/10 финансан шо) йу машенаш а, гӀирс а (21,4 %), куьйга йина хӀумнаш (16,8 %), химин сурсаташ (12,8 %), даар а, йуьртбахаман аьргалла (10,0 %), кийча духар а, кӀадеш а (8,1 %)&lt;ref&gt;Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 184&lt;/ref&gt;. Коьрта эцархой (2009/10 финансан шо): ЕС (20,2 %), АЦШ (10,9 %)&lt;ref&gt;Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 185&lt;/ref&gt;.
Кхин а ХӀинди хьалхарчу меттигехь йу слюдан экспортехь (коьрта эцархой бу Ций, Япон, АЦШ)&lt;ref name=autogenerated4&gt;Серебряник И. А. Индийская слюда: блестящее прошлое и неясное будущее // Theoretical &amp; Applied Science. — 2015. — № 5 (25). — С. 5&lt;/ref&gt;.
Коьрта импорт — мехкдаьтта, машенин гӀирс, [[лаьттан туьха]], химикаташ. ХӀиндин коьрта йохк-эцаран накъочтий бу АЦШ, [[Европин барт]], [[Цийн Халкъан Республика|Ций]].

=== Арахьара декхаран динамика ===
ХӀиндин арахьарчу декхаран бала чӀагӀбелира 1980-гӀа шераш чекхдовлуш, иза 83,8 млрд долларе кхаьчча (29 % ЧВС 1990/91 финансан шарахь), ткъа 1980/81 финансан шарахь иза хилира 23,5 млрд доллар (ЧВС 12 % кӀезиг)&lt;ref&gt;Галищева Н. В. Внешний долг Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 5 (26). — С. 143&lt;/ref&gt;. Цуьнца цхьаьна пачхьалкхан декхаран дакъа 59,9 % (1990/91 финансан шо) хилира&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;. 2001/02 финансан шарахь хьал тоделира — пачхьалкхан декхар лагӀделира 43,6 млрд долларе кхаччалц, тӀаьхьарчу пхеа шарахь башха хийца а ца делира (46,3 млрд доллар 2005/06 финансан шарахь)&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;. Амма тӀехьа пачхьалкхан декхар цӀеххьана тӀекхета доладелира, 2010/11 финансан шарахь кхечира 78,2 млрд долларе&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;. Шадолу арахьара декхар кхин а сиха тӀекхийтира: 92,9 млрд долларера 2005/06 финансан шарахь 227,7 млрд долларе 2010/11 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;.

=== Транспорт ===
{{актуалалла|1951 шеран|ХӀара дакъа йаздина ду}}
{{main|ХӀиндин транспорт}}
[[Файл:India railway schematic map.svg|thumb|ХӀиндин цӀерпоштнекъан карта]]
[[Файл:India roadway map.svg|thumb|ХӀиндин автомагистралийн карта]]
[[Файл:Airports and seaports map.png|thumb|Аэропортийн а, хӀордан портийн а карта]]
ХӀиндехь йу шайолу кепара транспорт: хин ([[ХӀордан транспорт|хӀордан]] а, [[Охьадоьдучу хин транспорт|охьадоьдучу хин]] а), [[Автомобиль|автомобилан]], [[ХӀаваан транспорт|хӀаваан]], цӀерпоштнекъан, биргӀанан.

[[ХӀиндин цӀерпоштнекъан транспорт|ХӀиндин цӀерпоштнекъан транспорт]]о дӀасахьо массашкахь адамаш а, киранаш а. ЦӀерпоштнекъан машийн бохалла (2009 шо) — 63 эз. км сов, оцу йукъахь 18 эз. км электрификаци йина ду&lt;ref name=autogenerated10&gt;Лувишис А. Л. Локомотивный парк Индии // Железнодорожный транспорт. — 2011. — № 3. — С. 71&lt;/ref&gt;. Шарахь дӀасахьо 6 миллиард гергга адам а 350 миллион тонн киранаш а. Пачхьалкхан цӀерпоштнекъан 99 % киранашна тергоеш волу коьрта оператор йу [[Indian Railways]]&lt;ref name=&quot;ge&quot;&gt;Железнодорожный транспорт: Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 559 с.: ил. (стр 166—167)&lt;/ref&gt;. 1951 шарахь мехкара цӀерпоштнекъаш Ӏедало доладехира&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;.

1950 шарахь ХӀиндиехь дара 382 эз. км лаьттан некъаш а, 136 эз. км шоссейн некъаш а. Царех цасоццуш киранийн а, пассажирийн а автотранспорт дӀалелийта пайден дацара 22 эз. км бен&lt;ref name=&quot;bse2-18-tr&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 18. Индекс — Истой. 1953. 620 стр., илл.; 54 л. илл. и карт. (стр 49-50)&lt;/ref&gt;.

ХӀиндиехь кеманаш лела пайден ду хин лахешкахь [[Ганг]], [[Кришна (хи)|Кришна]], [[Годавари]]&lt;ref name=&quot;bse2-18-tr&quot; /&gt;, [[Кавери]]&lt;ref name=&quot;bse2-19&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 19. Историзм — Канди. 1953. 608 стр., илл.; 60 л. илл. и карт.&lt;/ref&gt;. И хиш леладо киранаш дӀасахьуш, [[1950-гӀа|1950-гӀа шерашкахь]] 3/4 киранех дӀахьуора хиш чухула гатан кеманаш тӀехь.

[[1951 шо|1951 шарахь]] ХӀиндин Ӏапказийн кеманийн флот 86 [[пароход]] дара 338 эзар тонн тоннаж йолуш&lt;ref name=&quot;bse2-18-tr&quot; /&gt;.

[[1950 шо|1950 шарахь]] ХӀиндиехь болхбуора 64 гражданийн [[аэропорт]]аша&lt;ref name=&quot;bse2-18-tr&quot; /&gt;. ХӀинца ХӀиндиехь 454 аэропорт йу.

=== Дешин-валютан тӀехьлон бараман динамика ===
ХӀинди паргӀатйаьллачу хьалхарчу шерашкахь дешин-валютан тӀехьло цӀеххьана охьайуьйжира 2,161 млрд долларера 1950/51 финансан шарахь 0,637 млрд долларе кхаччалц 1960/61 финансан шарахь, цул тӀаьхьа дуккха а лаьттира лахарчу тӀегӀанехь (0,975 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 1970-гӀа шераш пачхьалкхана аьтту болуш хилира, цуо цӀеххьана айира дешин-валютан тӀехьло, иза 1980/81 финансан шарахь кхечира 6,823 млрд долларе&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 1980-гӀа шерашкахь тӀехьло кхиар сецира: иза 1990/91 финансан шарахь хилира 5,834 млрд доллар&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 1990-гӀа шерашкахь либерализаци йинчул тӀехьа дешин-валютан тӀехьло тӀекхийтира ворхӀазза сов барамехь — 42,281 млрд доллар 2000/2001 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 2000-гӀа шерашкахь керла кхоссадалар кепара ворхӀазза тӀекхийтира тӀехьло — 304,818 млрд долларе кхаччалц 2010/2011 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Билгалдаккха деза, 1990-гӀа шерийн дешин дакъа тӀехьлонехь охьаделира 51 % (1990/91 финансан шо) 6 % (2000/2001 финансан шо) кхаччалц&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 2000-гӀа шерашкахь дешин дакъа тӀекхийтира 8 % (2010/2011 финансан шо) кхаччалц&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

=== Слюда даккхар ===
ХӀинди дуьненахь а хьалха йу тахьтанан мусковит деш, коьрта даккхар хуьлу [[Андхра-Прадеш]] штатехь, цигахь йу слюдан аса 25 км шуьйра а, 100 км еха а йолуш&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. чӀогӀа даьржина ца магийнашехь къайлаха къевлинчу шахташ чохь даккхар, наггахь берийн болх а лелош&lt;ref name=autogenerated3&gt;Серебряник И. А. Индийская слюда: блестящее прошлое и неясное будущее // Theoretical &amp; Applied Science. — 2015. — № 5 (25). — С. 7&lt;/ref&gt;. В 2012—2013 году официально добыто 1255 тонн природной слюды на 32 месторождениях&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Официалан хӀиндин слюда даккхар чӀагӀделира 1960-гӀа шерашкахь (7000 тонн 1961 шарахь), амма цул тӀехьа дуьйжира (1550 тонн 1988 шарахь), тӀаккха даккхаран барам цхьаьна эшшара хилира, 2000-гӀа шерашкахь шарахь 1100 тонн тӀиера 4500 тонн тӀекхаччалц листира&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

=== Арахьара йохк-эцар ===
Йозуш йоцучу ХӀиндин арахьара йохк-эцаран амалехь ду даиман а импорт экспортал дукха хилар&lt;ref&gt;Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 181—182&lt;/ref&gt;. Хьалхарчу иттаннаш паргӀатонан шерашкахь арахьара йохк-эцар тӀекхеташ йара, амма меллаша: 2,5 млрд доллар 1950/51 финансан шарахь, 4,2 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated5&gt;Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 181&lt;/ref&gt;. ТӀаккха цӀеххьана тӀекхийтира, 1980/81 финансан шарахь арахьара йохк-эцаран барам хилира 24,4 млрд доллар, ткъа 1990/91 финансан шарахь 42,2 млрд доллар&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь арахьара йохк-эцаран барам сихха тӀекхийтира, кхечира 95,2 млрд долларе 2001/02 финансан шарахь, 631,4 млрд доллар 2010/11 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;. Хийцаелира хӀиндин импортан структура а, йалтан дакъа дӀаделира: 16,1 % импортан механ тӀиера 1960/61 финансан шарахь 0,03 % мехе кхаччалц 2009/10 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;. ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь хийцайелла хӀиндин экспорт а: чайн дакъа доьжна 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated6 /&gt; (1970/71 финансан шарахь хӀиндин чайн импорт экспорт 9,6 % йара), ткъа джутан а, джутан гӀирсаш а охьабевлира 21,0 % тӀиера 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

=== Кхечу пачхьалкхашкара ХӀиндин инвестицеш ===
2013 шарахь ХӀиндис арахьа хьажийна 1,7 млрд доллар дуьхьара инвестицеш (пачхьалкхийн дуьненайукъарчу экспортан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех 0,1 %)&lt;ref name=autogenerated7&gt;Мальцева О. Индия в мировом экспорте иностранных инвестиций // Мировое и национальное хозяйство. — 2015. — № 2 (33). — С. 133&lt;/ref&gt;. Мехкан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам хилира 2013 шарахь 119,8 млрд доллар (0,5 % дуьненайукъарчу дуьхьара арахьа йинчу инвестицин барамах)&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;. Ехачу заманахь ХӀиндин роль дуьненан инвестицийн экспортехь чӀогӀа кӀезиг дара — 2004 шарахь оцу пачхьалкхан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам бара 6,5 млрд доллар йа 0,07 % дуьненайукъарчух&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;. Амма 2004—2009 шерашкахь гӀуллакхаш тоделира — дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам айабелира 77,2 млрд долларе я 0,4 % дуьненайукъарчу барамах, ткъа хӀора шеран дуьххьара капитал йукъадиллар айаделира 2,2 млрд долларера 16,0 млрд доллар кхаччалц&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;. Географин агӀора 2011/12 финансан шарахь ХӀиндин дуьххьара инвестицеш иштта йекъайелла: Маврики — 23 %, Сингапур — 19 %, Нидерландаш — 12 %, АЦШ — 9 %, Йоккха Британи — 4 %, ӀЦЭ — 4 %&lt;ref&gt;Мальцева О. Индия в мировом экспорте иностранных инвестиций // Мировое и национальное хозяйство. — 2015. — № 2 (33). — С. 145&lt;/ref&gt;.

== Оьздангалла ==
{{main|ХӀиндин оьздангалла}}
[[Файл:Sanchi1 N-MP-220.jpg|thumb|Боккха ког [[Санчи]]ра]]
[[Файл:Somanath from the beach edit.jpg|thumb|[[Сомнатх]] килса]]
[[Файл:Taj Mahal, Agra, India edit2.jpg|thumb|[[Агра|Агрера]] [[Тадж-Махал]] йина [[Шах-Джахан]]а шен зудчун [[Мумтаз-Махал]]ана безамна]]
[[Файл:Lehnga.jpg|thumb|[[Лехенга-чоли]] йоьхна зудбераш]]
[[Файл:Hindu marriage ceremony offering.jpg|thumb|ХӀиндуистийн ловзар]]
[[Файл:Vegetarian Curry.jpeg|thumb|right|ХӀиндин каррица долу даар]]
[[Файл:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|2008 шеран [[Ченнай]]н а, [[Калькутта]]н а йукъара [[крикет]]ан матч]]
[[Файл:IndianHockeyGameSnapshot.jpg|thumb|Беца тӀиера хоккей]]
ХӀиндин оьздангалла чӀогӀа бесара йу&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baidyanath|first=Saraswati|title=Interface of Cultural Identity Development| edition=1stEdition|url=http://ignca.nic.in/ls_03.htm|accessdate=2007-06-08|isbn= 81-246-0054-6 |chapter=Cultural Pluralism, National Identity and Development|year=2006|pages=xxi+290pp}}&lt;/ref&gt;, лакхарчу тӀегӀанера [[Синкретизм (исбаьхьалла)|синкретизм]] йолуш йу&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Das |first=N.K. |coauthors= |year=2006 |month=July |title=Cultural Diversity, Religious Syncretism and People of India: An Anthropological Interpretation|journal=Bangladesh e-Journal of Sociology |volume=3 |issue=2nd |pages= |id=ISSN 1819-8465 |url=http://www.bangladeshsociology.org/Content.htm |accessdate= 2007-09-27 |quote=The pan-Indian, civilizational dimension of cultural pluralism and syncretism encompasses ethnic diversity and admixture, linguistic heterogeneity as well as fusion, and variations as well as synthesis in customs, behavioural patterns, beliefs and rituals.}}&lt;/ref&gt;. Шен историн йохаллехь, ХӀиндин таро хилира шира оьздангаллин гӀиллакхаш Ӏалашдан, цуьнца цхьаьна керла гӀиллакхаш а, ойланаш а шайгара мохк баьккхинчаьргара а, мухажирашкара а тӀеэца, шайн оьздангаллин Ӏаткъам [[Ази]]н кхечу регионашкахь баржо а.

ХӀиндин йукъараллехь чӀогӀа лераме ду доьзалан мехаллаш а, гӀиллакхаш а, хӀетте а хӀинцалерчу гӀалийн доьзалшна гӀуоле хета [[Нуклеаран доьзал|нуклеаран доьзалан структура]], дукхах дерг гӀиллакхера шуьйра доьзалан системо тӀебохку социалан-экономикин бехкамаш бахьнехь.

=== Архитектура ===
{{main|ХӀиндин архитектура}}
[[ХӀиндин архитектура]] йу цхьа область, шена чохь чӀогӀа къегина гайтина хӀиндин оьздангаллин дукхалла. ХӀиндин архитектурин иэсин доккхаха долу дакъано, оцу йукъахь йу чӀогӀа хаза монументаш [[Тадж-Махал]] а, кхин масалаш [[Моголийн архитектура|моголийн]], [[Дравидийн архитектура|Къилба ХӀиндин]] архитектураш, гойту шира а, тайп-тайпана а ХӀиндин регионийн меттигера гӀиллакхаш а, арахьара гӀиллакхаш а.

=== Музыка а, хелхарш а ===
{{main|ХӀиндин музыка|ХӀиндин хелхарш}}
[[ХӀиндин музыка|ХӀиндин музыкехь]] йу шуьйра гӀиллакхийн спектр а, регионийн оьмар а. [[ХӀиндин классикан музыка|ХӀиндин классикан музыкин]] чу йогӀу шиъ коьрта жанр — къилбаседахӀиндин [[ХӀиндустани Музыка|хӀиндустани]]н а, къилбахӀиндин [[Карнатин музыка|карнатин]] а гӀиллакхаш, церан тайп-тайпана регионийн халкъан музыкин кепера вариацеш а. ГӀарайаьллачу музыкин меттигерчу оьмаран йу [[филми]] а, хӀиндин халкъан музыка а, царех уггар Ӏаткъам болуш йолчу кепех йу синкретин гӀиллакхаш [[баулаш]].

[[ХӀиндин хелхарш]] иштта тайп-тайпана халкъан а, классикан а кепаш йолуш ду. Уггар девзаш долу хӀиндин халкъан хелхарш ду [[бхангра]] [[Пенджаб]]ехь, [[биху]] [[Ассам]]ехь, [[чхау]] [[Малхбузен Бенгали|Малхбузен Бенгалехь]], [[Джаркханд]]ехь, [[Орисса|Ориссехь]], кхин а [[гхумар]] ду [[Раджастхан]]ехь. БархӀ хелхаран кепашна, шен хаамийн кепашца а, мифологин дакъошца а, [[хӀиндин классикан хелхарш]] статус йелла ХӀиндин къоман музыкин а, хелхарийн а, драман а академис. Уьш ду: [[бхаратанатьям]]&lt;ref name=bharatanatyam&gt;[http://india-photo.ru/tamilnadu/chidambaram/natyanjali2006.htm Натьянджали — фестиваль танца в тамильском городе Чидамбарам]&lt;/ref&gt; [[Тамилнад]] штатера, [[катхак]] [[Уттар-Прадеш]] штатера, [[катхакали]]&lt;ref name=kathakali&gt;[http://scriptures.ru/india/kerala/trivandrum/index.htm#Катакали Танец катхакали в Тривандраме, столице Кералы]&lt;/ref&gt; а, [[мохини-аттам]] а [[Керала|Кералера]], [[кучипуди]] [[Андхра-Прадеш]]ера, [[Манипури (хелхар)|манипури]] [[Манипур]]ера, [[одисси]] Ориссера, [[саттрия]] Ассамера&lt;ref name=all3&gt;'''1.''' [http://www.britannica.com/eb/article-65370 «South Asian arts: Techniques and Types of Classical Dance»] From: ''Encyclopædia Britannica'' Online. 12 Oct. 2007. '''2.''' Sangeet Natak Academi (National Academy of Music, Dance, and Drama, New Delhi, India). 2007. [http://www.sangeetnatak.org/programmes_recognition&amp;honours_dance.html Dance Programmes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724064602/http://www.sangeetnatak.org/programmes_recognition%26honours_dance.html |date=2007-07-24 }}. '''3.''' Kothari, Sunil. 2007. [http://www.rhul.ac.uk/Drama/News-and-Events/Events_archive/KothariLecture.html ''Sattriya'' dance of the celibate monks of Assam, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007001551/http://www.rhul.ac.uk/Drama/News-and-Events/Events_archive/KothariLecture.html |date=2009-10-07 }}. Royal Holloway College, University of London.&lt;/ref&gt;.

=== Театр а, кино а ===
{{main|ХӀиндин театр|ХӀиндин кинематограф|Болливуд|Толливуд|Колливуд}}
[[ХӀиндин театр]]о дукха хьолахь лелайо музыка, хелхарш, импровизацин диалог&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lal|1998}}&lt;/ref&gt;. Сюжеташ [[ХӀиндуизман жайнаш|хӀиндуизман тексташкара]] а, ткъа иштта [[Йуккъера бӀешераш|йуккъерчу бӀешерийн]] литературин кхолламийн а, социалан а, политикин а керлачин мукъмийн бух тӀехь хуьлу. ХӀиндин театран цхьайолчу регионийн кепаш йу: [[бхавай]] Гуджарат штатера, [[джатра]] Малхбуза Бенгалера, [[наутанки]] а, [[рамлила]] а Къилбаседа ХӀиндиера, [[тамаша]] Махараштрера, [[терукутту]] Тамилнадера, [[якшагана]] Карнатакера&lt;ref&gt;{{Harv|Karanth|1997|p=26}}. Quote: &quot;The ''{{IAST|Yakṣagāna}}'' folk-theatre is no isolated theatrical form in India. We have a number of such theatrical traditions all around Karnataka… In far off Assam we have similar plays going on by the name of ''Ankia Nat'', in neighouring Bengal we have the very popular ''Jatra'' plays. Maharashtra has ''Tamasa''. (p. 26)&lt;/ref&gt;.
ХӀиндин киноиндустри дуьненахь уггар йоккха йу&lt;ref name=&quot;BBC_1154019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/country_profiles/1154019.stm|title=Country profile: India|accessdate=2017-06-29|publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101223110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/country_profiles/1154019.stm|archivedate=2011-11-01}}&lt;/ref&gt;. 2009 шарахь ХӀиндиехь йаьккхина 2,5 эз. гергга фильм, царех 1280 исбаьхьаллин&lt;ref&gt;Гуляр Д. Д. Мягкая сила Индии // Дискурс-Пи. — 2014. — Т. 11. — № 2-3. — С. 179&lt;/ref&gt;., Штаб-квартира Мумбайх йолу, [[Болливуд]]о йоха хӀиндин маттахь коммерцин фильмаш, иза йу уггар дукха кинош йохург йу дуьненахь&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dissanayake|Gokulsing|2004}}&lt;/ref&gt;. ХӀиттина девлла кинематографин гӀиллакхаш ду хӀиндин кхечу меттанашкахь а: [[бенгали]], [[каннада]], [[малаялам]], [[Маратхи (мотт)|маратхи]], [[Тамилийн мотт|тамилийн]], [[телугу]]н&lt;ref&gt;{{Harvnb|Rajadhyaksha|Willemen (editors)|1999}}&lt;/ref&gt;.

=== Литература ===
{{main|ХӀиндин литература}}
[[ХӀиндин литература|хӀиндин литературин]] уггар шира кхолламаш бӀешерашкахь барта дӀалуш бара, тӀехьуо дӀайазбира&lt;ref name = Sanskrit&gt;{{Harvnb|MacDonell|2004|p=1-40}}&lt;/ref&gt;. Царна йукъайогӀу [[санскритан литература]] — [[Ведаш]], «[[Махабхарата]]» а, «[[Рамаяна]]» а эпосаш, «[[Абхигьяна-шакунталам]]» драма, классикан санскритан поэзи [[махакавья]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Johnson|1998}}, {{Harvnb|MacDonell|2004|p=1-40}}, and {{Harvnb|Kalidasa|Johnson (editor)|2001}}&lt;/ref&gt;, тамилийн литература [[Сангам]]&lt;ref name = Tamil&gt;'''1.''' ''Encyclopaedia Britannica'' (2008), [http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature «Tamil Literature.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410060824/http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature |date=2016-04-10 }} Quote: «Apart from literature written in classical (Indo-Aryan) Sanskrit, Tamil is the oldest literature in India. Some inscriptions on stone have been dated to the 3rd century BC, but Tamil literature proper begins around the 1st century AD. Much early poetry was religious or epic; an exception was the secular court poetry written by members of the ''sangam'', or literary academy (see Sangam literature).» '''2.''' {{Harvnb|Ramanujan|1985|p=ix-x}} [https://books.google.com/books?id=nIybE0HRvdQC&amp;pg=PR9&amp;vq=eight+anthologies&amp;source=gbs_search_r&amp;cad=0_1&amp;sig=ACfU3U3yAk-LoJIs-AdWHCw9nU-OjLUyJA Quote]: «These poems are 'classical,' i.e. early, ancient; they are also 'classics,' i.e. works that have stood the test of time, the founding works of a whole tradition. Not to know them is not to know a unique and major poetic achievement of Indian civilization. Early classical Tamil literature (c. 100 BC—AD 250) consists of the Eight Anthologies (''Eţţuttokai''), the Ten Long Poems (''Pattuppāţţu''), and a grammar called the ''Tolkāppiyam'' or the 'Old Composition.' … The literature of classical Tamil later came to be known as ''Cankam'' (pronounced ''Sangam'') literature. (pp. ix-x)»&lt;/ref&gt;. Керлачех цхьа йаздархо ву, хӀиндийн меттанашкахь а, ингалсан маттахь а йаздеш хилла волу [[Рабиндранат Тагор]] — [[1913 шеран]] [[Нобелин совгӀат]]ан литературехь лауреат хилла волу.

=== Дешар ===
Дешар дукхах йолчу ХӀиндин ЛДМ ду ингалсан маттахь. Лакхара дешар махкахь ду европерчу ЛДМ программин тӀегӀанехь. Дешаран шеран мах — 15 000 АЦШ-н доллар гергга бу.

ХӀиндиехь болхбеш йу 2009 шеран терхьашца 504 ЛДМ (1950 шарахь уьш йара 27)&lt;ref&gt;Вершинина И. А. Урбанизация в Индии: социологический анализ // Вестник Московского университета. Серия 18: Социология и политология. 2012. — № 3. — С. 229&lt;/ref&gt;. ТӀаьххьарчу масех итт шарахь шуьйра кхиина техникин областера дешар. Хъинца 185 ЛДМ кховдина аспирантура инженерехь а, техникин белхехь а.

=== Йуург ===
{{main|ХӀиндин йуург}}
[[ХӀиндин йуург]] дукха бес-бесара йу регионийн оьмарш йолуш, чӀогӀа хаза дуу орамаш, бецаш, чамбийригаш лелош. Регионашкара коьрта даар [[дуга]] (алсама къилбехь а, малхбалехь а) а, кӀен сурсаташ (алсама къилбаседехь) ду&lt;ref name = Food&gt;Delphine, Roger, «The History and Culture of Food in Asia», in {{Harvnb|Kiple|Kriemhild|2000|p=1140-1151}}&lt;/ref&gt;. Уггар гӀарайаьлла чамбийриг, хьалха дуьйна хӀиндин субконтинентехь хилла йолу, хӀинца дуьненахь массанхьа а лелон, [[Ӏаьржа бурч]] йу; ткъа, [[цӀен чкъоьргара бурч]], шуьйра лелош болу массо ХӀиндиехь, лело баьккхина [[ХӀиндистан]] ахгӀайрен тӀехь [[Португалийн ХӀинди|португалхоша]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Achaya|1994}}, {{Harvnb|Achaya|1997}}&lt;/ref&gt;.

=== Духар ===
{{see also|Сари (духар)|Дхоти}}
ХӀиндин тайп-тайпанчу регионашкахь леладо тайп-тайпана кепара хӀиндин духар. Цуьнан бос а, оьмар а йозу тайп-тайпанчу факторех, масала [[климат]]. ГӀарадаьлла ду духар тегна доцучу кӀадийн кескех, зударийн [[Сари (духар)|сари]] а, божарийн [[дхоти]] йа лунги; иштта даьржина ду тегна духарш а, масала, зударийн пенджаби ([[шарбалш]] а, [[Курта (духар)|курта]]-[[пижама]]), божарийн европин оьмаран хечеш а, кучамаш а.

=== Пачхьалкхан Ӏиданаш ===
{{main|ХӀиндин Ӏиданаш}}
Дукхах долу хӀиндин Ӏиданаш динах девлла хуьлу, хӀетте а цхьадерш царех массо а хӀиндахоша даздо, [[каста]]не йа дине ца хьоьжуш. Цхьадолу шуьйра Ӏиданаш ду [[Дивали]], [[Ганеша-чатуртхи]], [[Угади]], [[Понгал]], [[Холи]], [[Онам]], [[Виджая-дашами]], [[Дурга-пуджа]], [[Мархин Ӏид]], [[ГӀурбан Ӏид]], [[Рождество]], [[Весак]], [[Вайсакхи]]&lt;ref name=&quot;Indobase&quot;&gt;{{Cite web|url=http://festivals.indobase.com/index.html|title=18 Popular India Festivals|accessdate=2007-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071231133142/http://festivals.indobase.com/index.html|archivedate=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;. ХӀиндиехь ду кхоъ пачхьалкхан Ӏид. Тайп-тайпанчу штаташкахь иштта даздо иссана тӀиера шийттане кхаччалц официалан меттигера Ӏиданаш. Динан Ӏиданаш хӀиндахойн дахаран дакъа ду, дӀахьо диллина а, дукха адамца а.

=== Спорт ===
{{main|ХӀиндин спорт}}
ХӀиндин къоман спорт йу [[беца тӀиера хоккей]], ткъа уггар шуьйра спортан кеп — [[крикет]]. Цхьайолчу штаташкахь, масала, [[Малхбузен Бенгали]], [[Гоа]], [[Керала]], шуьйра йаьржина иштта [[футбол]]&lt;ref name = Soccer&gt;{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|p=1-5}}&lt;/ref&gt; а. ТӀаьхьарчу хенахь гӀарадаьлла [[теннис]]. ХӀиндиера схьайевлла йолу шахматаш, чӀогӀа йеза, хӀиндин [[Гроссмейстер (шахматаш)|гроссмейстерш]] тӀехь-тӀехьа тӀекхеташ бу. Спортан Ӏадатан кепаш йу, ша болчу махкахь йаьржина [[кабадди]], [[кхо-кхо]], [[гилли-данда]]. ХӀинди кхин а даймохк бу [[йога]]н, [[ХӀиндин тӀеман говзалла|ширахӀиндин тӀеман говзаллин]], — [[Каларипаятту]]н а, [[Варма-калай]]н а.

ХӀиндин гулйинчу командо беца тӀиера хоккейх ловзуш уггар дукха мидалш йаьхна Олимпийн ловзаршкахь{{дац АХЬ|18|08|2016}}.

== Терроризм а, сепаратизм а ==
ХӀиндин къоман кхерамазаллин кхерам бу [[терроризм]], дукха [[Джамму а, Кашмир а]] штатехь, ХӀиндин къилбаседа-малхбалехь, ткъа [[XXI бӀешо]] долалуш — [[Дели]]ехь а, [[Мумбаи]]хь а. Масала ду [[2001 шо|2001 шарахь]] террористаш [[Дели]]ехь ХӀиндин парламентан тӀелатар. [[2008 шо|2008 шеран]] гурахь террористаш тӀелетира пачхьалкхан уггар йоккхачу гӀалин — Мумбайн, 100 сов стаг вийра. ХӀиндиехь теракташ дукха делахь а, дукхахъерш царех нахана зулам ца деш чекхдовлу: 2001—2010 шерашкахь пачхьалкхехь дина 13001 теракт, цигахь байинарш 3986 вахархо а, 855 кхерамазаллин ницкъийн векалш бу&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Этнический терроризм в штате Ассам: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 3-1. — С. 205&lt;/ref&gt;.

=== Наксалиташца болу тӀом ===
{{main|Наксалиташ}}
Боккха бала бу иттаннаш шерашкахь коммунисташ-[[наксалиташ]] (дукхах берш [[маоизм]]ан некъехь берш) хьуш болу шуьйра масштабан партизанийн тӀом. ХӀиндиехь деш долчу террористийн акташ дукхах дерш цара деш ду: 2010 шарахь наксалиташ йина 2212 теракт, цигахь велла 1003 стаг&lt;ref name=autogenerated8&gt;Яковлев А. Ю. Левый терроризм в Индии: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 4-2. — С. 221&lt;/ref&gt;.
Наксалитийн болам болабелла 1967 шарахь&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Левый терроризм в Индии: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 4-2. — С. 218&lt;/ref&gt;, тахана а цара тергоеш бу дукхах болу мехкаш Андхья-Прадеш, Малхбуза Бенгали, Бихар, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Чхаттисгарх 200 млн вахархо волу штаташ. Наксалитийн коьрта кхолламаш: [[ХӀиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан)|ХӀиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан)]] (1969 шарахь дуьйна), [[ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центр|ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центр]] 1970-гӀа шераш дуьйлалучу хенара, [[Халкъан тӀеман тоба]] 1980 шарахь дуьйна&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;. ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центро кхоьллина, ма-дарра аьлчи, шайн пачхьалкх халкъан суьдаш а йолуш (цара виеран кхел а йо), шайн правительство а, налогаш а йолуш, церан наха иштта дарбан цӀиенош до, ишколаш йо, буру туху&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;. Наксалиташ тӀетевжина уггар къен бахархойн чкъоьран шуьйрачу гӀоьнна. Хаза факт: наксалиташ официалан террористаш кхайкхинашехь, цаьрца тӀом беш полицин ницкъаш бен дац (аьтту болуш а дац). [[ХӀиндин тӀеман ницкъаш|ХӀиндин тӀеман ницкъаш]] наксалиташна дуьхьала операцеш ца йо, кхайкхадо, шеш дуй шайн къомаца тӀом бийр бу аьлла ца биина олий.

=== Нагаленд ===
Этносан терроризман кхерч бу керста динера бахархой болу [[Нагаленд]]. 1992—2012 шерашкахь штатехь тӀамехь кхелхина 3432 стаг (дукхах берш тӀемлой, баларш бакъоларъярхошна а, бахархошна а йукъахь дуккха а кӀезиг ду — 2003—2012 шерашкахь вийна кхерамазаллин ницкъийн 10 белхало)&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Особенности этнического терроризма в индийском штате Нагаленд // Государственное и муниципальное управление в XXI веке: теория, методология, практика. — 2014. — № 12. — С. 50&lt;/ref&gt;.

=== Бодоленд ===
1980-гӀа шераш чекхдовлуш йолайелла терроризман тулгӀе [[Бодо (къам)|бодо]] тайпанаш дехачу [[Ассам]] штатехь&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Этнический терроризм бодо в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 10. — С. 78&lt;/ref&gt;. 2003 шарахь царна автономии яла барт хилча, иза лагӀъелира, амма дов кӀур туьйсуш лаьтта&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Этнический терроризм бодо в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 10. — С. 79&lt;/ref&gt;.

=== Манипур ===
1980 шарахь [[Манипур]]ехь болабелла герзашца болу мейтейн (манипурхойн) гӀаттам, уьш бара ХӀиндин куьйгаллин дуьхьала а, «маянгаш» (неханаш) лахка бохуш а&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 84&lt;/ref&gt;. 2013 шарахь Манипурехь хилира 225 терактов&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 84 — 85&lt;/ref&gt;. Дукха хьолахь теракташкахь кхелха шеш тӀемлой, баларш кхерамазаллин гӀуллакхийн белхалошна а, бахархошна а йукъахь кӀезиг ду&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 85&lt;/ref&gt;.

=== Трипура ===
Хьалха хиллачу [[Трипура]] олаллехь сепаратизм кхоллайалар бахьна ду Бангладешера бевдда мухажираш бахкар ду, иза бахьнехь меттигера ломан тайпанаш ([[трипури]] а, кхин дерш а) кӀезиг хилла мухажирел, церан консолидаци хилла 1979 шо долалуш оцуо этносан дов эккхийтина&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 103—104&lt;/ref&gt;.

1988 шарахь правительство а, сепаратисташа а барт бинашехь тӀелетарш ца севцира: 2003—2012 шерашкахь штатехь йира 1038 теракт, тӀелетарш хилира луларчу Бангладешан махка тӀиера&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 104—105&lt;/ref&gt;. Дукхах болу белларш теракташ йинарш бара, кхелхина бахархойн а, кхерамазаллин ницкъийн белхалойн а барам дуккха а кӀезиг бу&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 106&lt;/ref&gt;.

=== Джамму а, Кашмир а ===
2012 шарахь ХӀиндин къилбаседа-малхбузехь йина 1025 теракт, бакъ ду баларш дуьстича дукха ца хилира — 97 вахархо а, 14 кхерамазаллин ницкъийн белхало а&lt;ref&gt;Яковлев А. Ю. Векторы терроризма в Индии // Современные тенденции в экономике и управлении: новый взгляд. — 2014. — № 25. — С. 178—179&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==
* {{АгӀонийн дитта|ХӀинди}}
* [[Россин-хӀиндин йукъаметтигаш]]
* [[ХӀиндин таможнин аса]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш|3}}

== Литература а, хьост а ==
{{Гергара проекташ
|Тема         = ХӀинди
|Портал       = ХӀинди
|Викидошам  = ХӀинди
|Викижайна  = 
|Викицитатник =
|Викитека     = ХӀинди
|Викикепаш     = 
|Викикерланаш  = ХӀинди
|Метавики     =
|Проект       = ХӀинди
}}

; Йукъара хаам

* {{книга
 |автор         = [[Ивашенцов, Глеб Александрович (географ)|Ивашенцов Г. А.]]
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Индия
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]
 |год           = 1989
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 160
 |серия         = [[У карты мира]]
 |isbn          = 5-244-00318-6
 |тираж         = 100&amp;nbsp;000
}} (обл.)
* {{книга
 |автор         = Неру Дж.
 |заглавие      = Открытие Индии
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = [[Джавахарлал Неру]] / Пер. с англ.; Переводчики: В.В. Исакович, Д.Э. Кунина, И.С. Кливанская, В.Ч. Павлов; Ред. перевода В.Н. Мачавариани.
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Издательство иностранной литературы]]
 |год           = 1955
 |страницы      = 
 |страниц       = 652, [24]
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}} (в пер.)

; Истори

* [[Антонова, Кока Александровна|Антонова К. А.]], [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], [[Котовский, Григорий Григорьевич|Котовский Г. Г.]] — История ХӀиндин. М.: Изд. центр А3, МСК, 1999
* [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]] Индия эпохи Маурьев /Бонгард-Левин Г. М.; АН СССР. Ин-т востоковедения. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1973.
* [[Гусева, Наталья Романовна|Гусева Н. Р.]] Индия в зеркале веков. — М.: Вече, 2002
* [[Дьяков, Алексей Михайлович|Дьяков А. М.]] Индия во время и после Второй мировой войны: (1939—1949 гг.) / Дьяков А. М.; Ред. И. М. Рейснер; АН СССР. Ин-т востоковедения. М.: [[Издательство АН СССР]], 1952
* Индия в древности: Сборник статей / АН СССР. Ин-т народов Азии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1964
* {{книга |автор=[[Сафронова, Александра Львовна|Сафронова А. Л.]]|часть=Глава 4. Государства Южной Азии во второй половине XX в.|ссылка часть= |заглавие=Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. Часть 2: 1945—2000 |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|А. М. Родригеса]] |издание= |место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр Владос |год=2001|страницы=221—315|страниц=320|isbn=5-691-00644-4, ISBN 5-691-00820-X(II)|тираж= |ref=Сафронова}}
* Спейт О. Х. К. Индия и Пакистан: Пер. с англ./ Ред. А. М. Рябчиков. М.: [[Иностранная литература (издательство)|Иностранная литература]], 1957
* [http://memoirs.ru/texts/PlanRS1876T15N1.htm План похода в Индию в том виде, как он был договорен между Бонапартом и Павлом I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731145808/http://memoirs.ru/texts/PlanRS1876T15N1.htm |date=2017-07-31 }} / Сообщ. Ю. В. Толстой // [[Русская старина]], 1876. — Т. 15. — № 1. — С. 216—217.
* [http://memoirs.ru/texts/PrIndiaRS1872T7N9.htm Проект русско-французской экспедиции в Индию. 1800 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731152239/http://memoirs.ru/texts/PrIndiaRS1872T7N9.htm |date=2017-07-31 }} // [[Русская старина]], 1872. — Т. 7. — №. 9. — С. 401—409.
* {{Harvard reference
|last1=Brown
|first1=Judith M.
|authorlink=
|year=1994
|title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy
|place=
|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. xiii, 474
|isbn=0198731132
|url=http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139
}}.
* {{Harvard reference
|last1=Kulke
|first1=Hermann
|last2=Rothermund
|first2=Dietmar
|authorlink=
|year=2004
|title=A History of India
|place=
|publisher=4th edition. [[Routledge]], Pp. xii, 448
|isbn=0415329205
|url=https://www.amazon.com/History-India-Hermann-Kulke/dp/0415329205/
}}.
* {{Harvard reference
|last1=Metcalf
|first1=Barbara
|last2=Metcalf
|first2=Thomas R.
|authorlink=
|year=2006
|title=A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories)
|place=
|publisher=Cambridge and New York: [[Cambridge University Press]]. Pp. xxxiii, 372
|isbn=0521682258
|url=https://www.amazon.com/Concise-History-Modern-Cambridge-Histories/dp/0521682258/
}}.
* {{Harvard reference
|last1=Spear
|first1=Percival
|authorlink=
|year=1990
|title=A History of India, Volume 2
|place=
|publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 298
|isbn=0140138366
|url=https://www.amazon.com/History-India-Vol-2/dp/0140138366/ref=pd_ybh_a_6/104-7029728-9591925
}}.
* {{Harvard reference
|last1=Stein
|first1=Burton
|authorlink=
|year=2001
|title=A History of India
|publisher=New Delhi and Oxford: [[Oxford University Press]]. Pp. xiv, 432
|isbn=0195654463
|url=https://www.amazon.com/History-India-World/dp/0631205462/ref=pd_ybh_a_7/104-7029728-9591925
}}.
* {{Harvard reference
|last1=Thapar
|first1=Romila
|authorlink=Ромила Тхапар
|year=1990
|title=A History of India, Volume 1
|place=
|publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 384
|isbn=0140138358
|url=https://www.amazon.com/History-India-Penguin/dp/0140138358/
}}.
* {{Harvard reference
|last1=Wolpert
|first1=Stanley
|authorlink=
|year=2003
|title=A New History of India
|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. 544
|isbn=0195166787
|url=https://www.amazon.com/New-History-India-Stanley-Wolpert/dp/0195166787/
}}.

; Географи
* {{Harvard reference
| last1=Ali
| first1=Jason R.
| last2=Aitchison 
| first2=Jonathan C.
|title=Greater India
| journal=Earth-Science Reviews
| volume=72
| issue=3-4
| year=2005
|pages=169-188
| doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 
}}.
* {{cite book
|last=Dikshit
|first= K.R.
|coauthors=Joseph E. Schwartzberg
|title= [[Encyclopædia Britannica]]
|accessdate= 2007-09-29
|year= 2007
|pages= 1–29
|chapter= India: The Land
|chapterurl= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India
|ref=dikshit}}
* {{cite book
|last=Government of India
|year=2007
|title=India Yearbook 2007
|publisher=Publications Division, Ministry of Information &amp; Broadcasting
|isbn=81-230-1423-6
|ref=iy07}}
* {{harvard reference |Last1=Government of India |Given1= |Year=2007 |Title=India Yearbook 2007|Publisher=Publications Division, Ministry of Information &amp; Broadcasting |isbn=81-230-1423-6}}.
* {{harvard reference |Last1=Heitzman |Given1=J |Last2=Worden |Given2=RL |Year=1996 |Title=India: A Country Study |Publisher=Library of Congress (Area Handbook Series) |ID=ISBN 0-8444-0833-6}}.
* {{Harvard reference| last1=Kumar| first1=V. Sanil|last2=Pathak | first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|title=Coastal processes along the Indian coastline|journal=Current Science| volume=91| issue=4| year=2006|pages=530-536|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf}}
* {{harvard reference |Last1=Posey |Given1=CA |Year=1994 |Title=The Living Earth Book of Wind and Weather |Publisher=Reader's Digest Association |ID=ISBN 0-8957-7625-1}}.
* {{Harvard reference| last1=Prakash| first1=B.| last2=Kumar | first2=Sudhir| last3=Rao
|first3=M. Someshwar| last4=Giri| first4=S. C. | title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains| journal=Current Science| volume=79| issue=4
|year=2000| pages=438-449| url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf}}

; Флора а, фауна а
* {{Harvard reference
|last1=Ali
|first1=Salim
|authorlink=
|last2=Ripley
|first2=S. Dillon
|authorlink2=
|year=1995
|title=A Pictorial Guide to the Birds of the Indian Subcontinent
|place=
|publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. 183, 106 colour plates by John Henry Dick
|isbn=0195637321
|url=
}}
* {{Harvard reference
|last1=Blatter
|first1=E.
|authorlink=
|last2=Millard
|first2=Walter S.
|authorlink2=
|year=1997
|title=Some Beautiful Indian Trees
|place=
|publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. ''xvii'', 165, 30 colour plates
|isbn=019562162X
|url=
}}
* {{Harvard reference
|last1=Israel
|first1=Samuel
|last2=Sinclair (editors)
|first2=Toby
|authorlink=
|year=2001
|title=Indian Wildlife
|place=
|publisher=Discovery Channel and APA Publications.
|isbn=9812345558
|url=
}}
* {{Harvard reference
|last1=Prater
|first1=S. H.
|authorlink=
|year=1971
|title=The book of Indian Animals
|place=
|publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. ''xxiii'', 324, 28 colour plates by Paul Barruel.
|isbn=0195621697.
|url=
}}
* {{Harvard reference
|last1=Rangarajan
|first1=Mahesh (editor)
|year=1999
|title=Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 1, Hunting and Shooting
|place=
|publisher=New Delhi: [[Oxford University Press]]. Pp. ''xi'', 439
|isbn=0195645928
|url=
}}
* {{Harvard reference
|last1=Rangarajan
|first1=Mahesh (editor)
|year=1999
|title=Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 2, Watching and Conserving
|place=
|publisher=New Delhi: [[Oxford University Press]]. Pp. ''xi'', 303
|isbn=0195645936
|url=
}}
* {{Harvard reference
|last1=Tritsch
|first1=Mark F.
|authorlink=
|year=2001
|title=Wildlife of India
|place=
|publisher=London: [[Harper Collins Publishers]]. Pp. 192
|isbn=0007110626
|url=
}}

; Оьздангалла
* {{статья |автор=[[Железнова, Наталья Анатольевна|Железнова Н. А.]] |заглавие=Глобализация: индийский ответ на мировой вызов|ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=53&amp;option=com_content&amp;task=view|издание=[[Вопросы философии]]|год=2009|номер=7 |страницы=54-67|issn= 0042-8744|ref=Железнова|archiveurl= |archivedate=}}
* {{Harvard reference|last1=Dissanayake|first1=Wimal K.|last2=Gokulsing|first2=Moti|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|year=2004|publisher=Trentham Books, Pp. 161|url=https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C&amp;dq|isbn=1858563291}}
* {{Harvard reference|last1=Johnson|first1=W. J. (translator and editor)|title=The Sauptikaparvan of the Mahabharata: The Massacre at Night|year=1998|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]] (Oxford World's Classics). Pp. 192|url=https://books.google.com/books?id=d8sYSPhSBEAC|isbn=0192823618}}
* {{Harvard reference|last1=Kalidasa|first1=|last2=Johnson (editor)|first2=W. J.|authorlink1=Калидаса|title=The Recognition of Śakuntalā: A Play in Seven Acts|year=2001|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]] (Oxford World's Classics). Pp. 192|url=https://books.google.com/books?id=zLvwoEiIpJ4C|isbn=0192839114}}
* {{Harvard reference|last1=Karanth|first1=K. Shivarama|authorlink1= |year=1997|title=Yakṣagāna|publisher= (Forward by H. Y. Sharada Prasad). Abhinav Publications. Pp. 252|url=https://books.google.com/books?id=PjNLdY-UOq8C|isbn=8170173574}}
* {{Citation| editor-last = Kiple| editor-first = Kenneth F. | editor2-last = Ornelas |editor2-first = Kriemhild Coneè| title = The Cambridge World History of Food| year = 2000| place = Cambridge| publisher = [[Cambridge University Press]]| isbn = 0521402166}}
* {{Harvard reference
|last1=Lal
|first1=Ananda
|authorlink=
|year=1998
|title=Oxford Companion to Indian Theatre
|place=
|publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. 600
|isbn=0195644468
|url=https://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ
}}
* {{citation
|last=MacDonell 
|first=Arthur Anthony 
| authorlink = Макдонелл, Артур Энтони
|title=A History Of Sanskrit Literature 
|year=2004 
|publisher= Kessinger Publishing
|location= 
|isbn=1417906197
}}.
* {{Citation
|last=Majumdar
|first=Boria 
|last2= Bandyopadhyay
|first2=Kausik 
|title= A Social History Of Indian Football: Striving To Score 
|year=2006 
|month= 
|publisher=Routledge 
| isbn=0415348358 
}}
* {{Harvard reference
|last=Massey
|first=Reginald 
|last2= 
|first2=
|title= India's Dances 
|year=2006 |month= 
|publisher=Abhinav Publications 
| isbn=8170174341 
}}
* {{Harvard reference|last1=Rajadhyaksha|first1=Ashish|last2=Willemen (editors)|first2=Paul|title=Encyclopedia of Indian Cinema, 2nd revised edition|year=1999|publisher=University of California Press and British Film Institute, Pp. 652|url=http://www.ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070806090314/http://ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html|archivedate=2007-08-06|isbn=0851706696 .}}
* {{Harvard reference|last=Vilanilam|first=John V. |title= Mass Communication in India: A Sociological Perspective |year=2005 |month= |publisher=Sage Publications | isbn=0761933727 }}
* {{Citation|last=Zvelebil |first= Kamil V.| title = Companion Studies to the History of Tamil Literature| publisher= Brill Academic Publishers | year = 1992| isbn = 9004093656
}}

== Хьажоргаш ==
* [http://indianembassy.ru/ Посольство Республики Индия в Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816090848/http://indianembassy.ru/ |date=2018-08-16 }}
* [http://rusembassy.in/ Посольство Российской Федерации в Республике Индия]
* [http://goidirectory.nic.in/ Официальный каталог сайтов Правительства Республики Индия]
* [http://univertv.ru/video/kulturologiya/kultura_narodov_mira/indiya_s_majklom_vudom/?mark=science ХӀинди с Майклом Вудом.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707163615/http://univertv.ru/video/kulturologiya/kultura_narodov_mira/indiya_s_majklom_vudom/?mark=science |date=2017-07-07 }} — документальный фильм [[BBC]]

{{Арахьара хьажоргаш}}
{{^|1em}}&lt;!-- {{ХӀинди теманашкахь}} --&gt;
{{Азин пачхьалкхаш}}
{{Къилба Ази}}
{{Ази}}
&lt;!-- {{G20}}
{{ШОЮ}} --&gt;
{{SAARC}}
&lt;!-- {{Малхбален Азин пачхьалкхийн саммит}} --&gt;
&lt;!-- {{БРИК}} --&gt;
&lt;!-- {{Къаьмнийн гӀо лацар}} --&gt;

&lt;!-- {{Бац буьззина библиографин йаззам}} --&gt;

{{Хаьржина агӀо|ХӀинди}}

{{DEFAULTSORT:ХӀинди}}
[[Категори:ХӀинди|*]]</text>
      <sha1>e0ea4bwkzxgmiswvdpv9fjgfl3bb2qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӏиракъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9511</id>
    <revision>
      <id>26545491</id>
      <parentid>25778739</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6359" sha1="7v8edyol18id9vwe176rg8frm2chulu" xml:space="preserve">{{Пачхьалкх
 |Нохчийн цӀе=Iиракъ
 |Шен цӀе={{lang-ar|جمهورية العراق}}&lt;br /&gt;ДжумхӀури́йят аль-Ӏиракъ&lt;br /&gt; {{lang-ckb|کۆماری عێراق}}&lt;br /&gt;Комари Ӏиракъ&lt;!-- ингалсий версе чоьхь кхурдий меттахьа цӀи йоцаш йю --&gt;
 |Доланиг дожар=Iиракъан
 |Байракх=Flag of Iraq.svg
 |ХӀост=Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg
 |Девиз=[[Аллах акбар|АллахӀ воккха ву]] (الله أكبر)
 |Название гимна = Са Даймохк
 |Аудио          = United States Navy Band - Mawtini.ogg
 |Урхаллин тайпа=[[Парламентан республика]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Де-юре, [[референдум]]е [[2005]] шерахьа тӀаийцача [[Конституция|конституце]] хьайахачох.&lt;/ref&gt;
 |Картан тӀехь=Iraq (orthographic projection).svg
|lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 20|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 23|lon_sec = 0
 |region        = IQ
 |CoordScale    = 
 |Меттанаш=[[Ӏаьрбийн мотт]], [[эрмалойн мотт|эрмалойн]], [[керла эрмалойн меттанаш]]&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.islamnews.ru/news-143681.html | title = Еще три языка признаны в Ираке официальными &amp;#124; Общество &amp;#124; Новости &amp;#124;}}&lt;/ref&gt; и [[сорани]] 
 |Маьрша йаьлла терахь=[[3 октябрь]] [[1932]]
 |Маьрша йелира=[[Йоккха Британи|Йоккхача Британех]] 
 |Коьрта гӀала=[[БагӀдад]]
 |Йаккхий гӀаланаш= [[БагӀдад]], [[Мовсула]]
 |Куьйгалхойн даржаш=[[Президент]]&lt;br /&gt;[[Вице-президент]]&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Куьйгалхой=[[Талабани, Джаляль|Джаляль Талабани]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Нури аль-Малики]]
 |Пачхьалкхан дин = [[Файл:Islam symbol plane2 green.png|20px]] [[ислам]] 
 |Латтанца меттиг=57
 |Латта=435 052
 |Хина процент=1,1
 |Бахархойн меттиг=39
 |Бахархой = 36 004 552&lt;ref&gt;[http://www.mofamission.gov.iq Embassies overseas of Republic of İraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}: [http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&amp;id=14075 جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=433&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=83&amp;pr.y=17|title=Iraq|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090510010707/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=433&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=83&amp;pr.y=17|archivedate=2009-05-10}}&lt;/ref&gt;
 |Бахархой лерина шо = 2014
 |Луьсталла  = 82,7
|АКИ        = 0,590&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;
 |Лерина шо АКИ        = 2013
 |АКИ меттиг = 131
 |Локхалла АКИ        = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''йукъара'''&lt;/span&gt;
 |ДЧС =93 800 млн.
 |ДЧС лерина шо=2008
 |ДЧС меттиг=58
 |ХӀораннан а сина ДЧС=4,000
 |Бахархойн цӀерш=
 |Ахча=[[Iиракъан динар]] ([[IQD, код 368]])
 |Доменаш=[[.iq]]
 |Телефонан код=964
 |Сахьтан асаш =+3
 |Билгалдахарш=&lt;references/&gt;}}
'''Iиракъ&lt;ref&gt;«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)&lt;/ref&gt;''' ({{lang-ar|عراق}}) ({{lang-ar|الجمهورية العراقية}}) — Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. Коьрта гӀала а, уггара мехк йоккха а шира гӀала йу БагӀдад.

== Географи ==

Ӏиракъан гуонахь ду дозанаш: къилбседехьа — Туркойчоьца, къилбседехьа а малхбалехьа — ГӀажарийчоьца, малхбузехьа — [[Шема]]ца а Йорданаца а, къилбехьа — Саlуд-lарбойчоьца а Кувайтаца а, ГӀажарийн чукхет-lаьмнаца а.

== Истори ==
Шира заманахь Iиракъан мохк бевзаш хилла «Мисапотоми» аьлла, дуьнан Iилманчаш дийцарехь дунен тIера дукха къаьмнаш хьа-доьвла меттиг йу бохуш йазда. [[Ислам]] дин даржочу хенахь, БагIдадан хилифат (الدولة العباسية) кхол йеллера 750 шершкахь 945 а, 1124 шерашна йукъехь 1258 а Iиракъехь, цигара Ислам дин дIаса держнера  [[Кавказ]]ехь, [[Йуккъера Ази]], ГIежариймехка ХIиндмехк а Цийнмехка а кхин йолу малхбалехь Азера мехкашка.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Азин пачхьалкхаш}}
{{1000}}

{{rq|empty}}

{{external links}}

[[Категори:Ирак]]</text>
      <sha1>7v8edyol18id9vwe176rg8frm2chulu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цийн Халкъан Республика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9524</id>
    <revision>
      <id>26545285</id>
      <parentid>26202082</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232780" sha1="nakd9pt1f75z6q77e19puhswgajetqy" xml:space="preserve">{{Пачхьалкх
 |Нохчийн цӀе = Чийн Халкъан Республика&lt;br /&gt;
  {{Цийн|中華人民共和國|中华人民共和国|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó|}}
 |Доланиг дожар = Цийн Халкъан Республикин
 |ХӀост = 中華人民共和國國徽.svg
 |p1= Цийн Халкъан Республика
&lt;!-- |ХӀостан метта = --&gt;
&lt;!-- |Девиз = --&gt;
 |Гимн = Марш добровольцев
 |Аудио = March of the Volunteers instrumental.ogg
 |Урхаллин тайпа=[[Цийн Халкъан Республикин пачхьалкхан хоттам|социалистически (коммунистически)]] [[Халкъан республика|республика]]
 |Картан тӀехь= CHN orthographic.svg
 |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 48|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 103|lon_min = 5|lon_sec = 0
 |region = CN 
 |CoordScale = 
 |Мотт = [[Цийн мотт|Цийн]]&lt;ref&gt;Иштта [[ингалсан мотт|ингалсан]] [[Гонконг]]ехь, кхин  [[Португалихойн мотт|португалихойн]] [[Макао]]хь.&lt;/ref&gt;
 |Кхоьллина = [[1949 шо|1949]] шеран [[1 октябрехь]]
&lt;!-- |Маьрша йелира = --&gt;
 |Коьрта гӀала = [[Пекин]]
 |Йаккхий гӀаланаш = [[Чунцин]], [[Тяньцзинь]], [[Шанхай]], [[Пекин]], [[Гуанчжоу]]
 |Куьйгалхойн даржаш=[[Председатель]],&lt;br /&gt;[[ЦК ККП секретарь]]&lt;br /&gt;[[Председателан]] гӀовс&lt;br /&gt;[[Госсовета]]н Премьер&lt;br /&gt;Председатель [[ВСНП]]&lt;br /&gt;Председатель [[НПКС]]
 |Куьйгалхой= [[Си Дзиньпин]]&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив &quot;пятое поколение&quot; руководителей]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Ли Юаньчао]]&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c188/675488.html В Китае завершился процесс передачи власти новому &quot;пятому поколению&quot; руководителей страны]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Ли Кецян]]&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html Ли Кецян возглавил правительство КНР]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Джан Дедзян]]&lt;br /&gt;[[Дзя Цинлинь]]
 |Латтанца меттиг = 3
 |Латта = 9 596 960&lt;span style=&quot;position:relative; left:38px;&quot;&gt;&lt;ref&gt;Цифровые данные приведены без включения данных по [[Китайская Республика|Тайваню]], [[Гонконг]]у и [[Макао]].&lt;br /&gt;Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004.&lt;br /&gt;Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;/span&gt;
 |Хина процент = 3,8
 |Бахархойн меттиг = 1
 |Бахархой = 1 349 585 838&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05}}&lt;/ref&gt;
 |Бахархой лерина шо = 2013
 |Луьсталла = 139,6
 |ДЧС = 7,318 трлн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|title=GDP|publisher=[[World Bank]]|accessdate=October 9,2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312052128/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|archivedate=2014-03-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
 |ДЧС (НЭТ)= 12,383 трлн.&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&amp;pr.y=4&amp;sy=2010&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=924&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CNID_NGDP%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database: China|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=October 2012|accessdate=2 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707035445/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&amp;pr.y=4&amp;sy=2010&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=924&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CNID_NGDP%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|archivedate=2014-07-07}}&lt;/ref&gt;
 |ХӀораннан а сина ДЧС=6,569&lt;ref name=autogenerated2&gt;Data refer to the year 2013. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2000&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=37&amp;pr1.y=8&amp;c=924%2C964%2C922%2C456%2C134%2C528%2C926%2C111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&amp;grp=0&amp;a= IMF database], [[IMF]].&lt;/ref&gt; 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) =9 828&lt;ref name=imf2 /&gt; 
  |Ахча = [[Женьминьби|юань (женьминьби)]] ([[CNY, код 156]])&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Также [[гонконган доллар]] в [[Гонконг]]е и [[Патака Макао|патака]] в [[Макао]].&lt;/ref&gt;
 |ДЧС лерина шо = 2013
 |АКИ = 0,699&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319195235/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2014-03-19|access-date=2014-03-20}}&lt;/ref&gt;
 |Лерина шо АКИ  = 2013
 |АКИ меттиг= 101
 |Локхалла АКИ             = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''йукъара'''&lt;/span&gt;
 |Домен=[[.cn]], [[.中国]], [[.中國]], [[.公司]], [[.网络]]
 |Телефонан код=86
 |Бахархойн цӀерш= [[китайш]]
 |Сахьтан аса=+8
 |Билгалдахарш=
}}
'''Цийн-мохк''' ({{Цийн|中國|中国|Zhōngguó|Чжунго}}), официалан цӀе — '''Цийн Халкъан Респу́блика''' '''(ЦХР)''' ({{Цийн|中華人民共和國|中华人民共和国|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó|Чжунхуа Жэньминь Гунхэго}}) — [[Малхбален Ази]]н [[Цийн Халкъан Республикин пачхьалкхан хоттам|социалистийн]] [[пачхьалкх]] йу.

Дуьнен тӀехь уггаре а дукха халкъ долу [[пачхьалкх]] йу (1,36 млрд гергга&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2007-06-12 }}&lt;/ref&gt;, дукхаха долу къам — этнически [[Хань (къам)|цийш]] бу, шайн цӀе — ''хань'' йолуш); [[Пачхьалкхийн а, царех дозуш долчу латтанийн майданийн тептар|кхоалгӀа меттехь йу шен майданца]], шелла а дукха латта [[Росси]]йхь а, [[Канада|Канадехь]] а бен доцуш.

[[Йоккха пачхьалкх]] йу, [[потенциалан онда пачхьалкх]] йу, [[экономика|экономикин]] [[онда пачхьалкх]] йу, [[Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан (КЪЦКХ) Кхерамазаллин Кхеташо|КЪЦКХ-н Кхерамазаллин Кхеташонан]] даиман а йолу декъашхо йу.
Дуьненахь [[космосан белхан пачхьалкх]]ехь коьртехь йолчарех цхьаъ пачхьалкх йу, [[ядеран герз]] ду, дуьнен тӀехь уггара доккха эскар а ду.

2010 шарахь цийн экономика хьалха йаьлла японийчул а, [[Пачхьалкхийн чуьра валови гӀирсан (ЧВГӀ) тептар (номинал)|номиналан ЧВГӀ-ца дуьненахь шолгӀа экономика]] хилла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.bloomberg.com/news/2010-08-16/china-economy-passes-japan-s-in-second-quarter-capping-three-decade-rise.html/
 |title       = China Overtakes Japan as World's Second-Biggest Economy
 |author      = Kevin Hamlin
 |date        = 2010-08-16
 |publisher   = [[Bloomberg]]
 |accessdate  = 2015-02-05
 |lang        = en
}}&lt;/ref&gt;. 2014 шеран декабрехь дуьйна йу дуьненахь хьалхара [[Пачхьалкхийн ЧВГ1-н тептар|экономика ЧВГӀ-га диллича]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.forbes.com/sites/timworstall/2014/12/07/chinas-now-the-world-number-one-economy-and-it-doesnt-matter-a-darn/
 |title       = China's Now The World Number One Economy And It Doesn't Matter A Darn
 |author      = Tim Worstall
 |date        = 2014-12-07
 |publisher   = [[Forbes]]
 |accessdate  = 2015-02-05
 |lang        = en
}}&lt;/ref&gt;. ЦХР йу дуьненахь дукхаха йолу [[индустри]]н гӀирсашдарехь хьалхе лелош, цу йукъахь автомобилаш йар а, уьш йохкайаларехь а. Дуьненан йоккха [[экспорт]]ёр («дуьненан фабрика») йу иза. Дуьненахь уггара а дукха [[Пачхьалкхийн дуьненйукъара резервийн тептар стран|дешийн-валютан резерв]] йу.

Цийн-мохк дуьненйукъара кхоллараш йукъах бу: [[КЪЦКХ]], [[ЙГӀА (АТЭС)]], [[G20]], [[Дуьненайукъара йохкэцаран кхоллар]] (ДЙКХ; 2001 шеран декабрехь дуьйна&lt;ref&gt;{{cite web
 |url        = http://www.wto.ru/chto.asp?f=memb&amp;t=7
 |title      = Члены ВТО и наблюдатели
 |date       = 2014-06-26
 |publisher  = «Центр экспертизы по вопросам Всемирной торговой организации»
 |accessdate = 2015-02-05
}}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;), кхин тӀе [[ШОС]] а, [[БРИКС]] а.

1949 шарахь Цийн Халкъан Республика дӀакхайкхичхьана Ӏедалехь йолу партии [[Цийн Коммунистийн парти]] (ЦКП) йу.

== Истори ==
[[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Чжунго ''«Йуккъера пачхьалкх»'' — Цийн шайн цӀе]]
{{main|Цийн истори}}
Цийн истори шатайпа бесбесара шира тептаршкара схьаэцна йу, и тептарш а, [[археологи]]н карийна тоьшаллаш а цхьана тоьхча, меттахоттало политически дахар а, социальни кхиамаш а, кӀорггера шира заманчура дуьйна. Шира Цийн динан-философин а, историн а чулацам болу, динехь деза лерина долу [[тептар]]ша, — [[Конфуций]]н Ӏилма дуьйцурш шатайпа — цийн цивилизаци кхин дӀа кхоллайаларна а, цийн къоман дуьнегарна а гӀодора.

Конфуций заманахь дуьйна Цийн цивилизацийн хӀора стагана аматехь йара лакхара социальни а, политикин а жигаралла, иза хьажийна йара дуьненахь ирс, аьтту хилийта — цу тӀе къадар делера а цахуьлийтара цара, ткъа шайн ницкъашца кхоьллина лорура.

[[Цийн-мохк|Цийн]] цивилизаци — дуьненахь уггаре а шираниг йу. Цийн Ӏилманчаша{{муьлханаш}} дийцарехь, цуьнан хан пхи эзар шо хила мега, цу тӀе долуш долу йазбинчу бух тӀехь дӀакъовлу мур 3500 шо сов. Генара заманара йолу административан урхаллин система, хийцалушйолу династешца туолуора, дуккха а тӀехьабисинчу лулахой-даьхнашца лелашболчаьрца а, ламанхошца а дуьстича, церан экономика лаккхара латталелоран бух тӀехь лаьтташ йара, цуо гушболу аьттонаш бора цийн пачхьалкхана. Кхин а чӀагӀйелира цийн цивилизации Конфуцийн идеологи пачхьалкхан идеологии ([[I бӀешо вайн эрал хьалха]]) йаро а, [[цийн йоза|йозан цхьа система]] хоттайаро а ([[II бӀешо вайн эрал хьалха]]).
[[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Боккха Цийн пен]]]]

Политикин агӀора хьаьжча Цийн-мохк масех эзар шарахь чекхбелира йух-йуха хийцалуш болучу политикин цхьааллин а, къастаран а муьрашкахула, цхьацца хенахь цхьа дакъа йа шаболу мохк кхечу пачхьалкхийн дакъа хуьлура (масала, [[Юань импери]]и а, [[Цийн импери|Цийн]]) импери а. Цийн-махкана сих-сиха арахьара тӀелетара, амма дукхаха болу тӀелетарш хьалха, йа тӀехьа ций хуьлий цийн этносах дӀаиэлора, ткъа церан пачхьалкхан латта дукхахьолахь Цийн-махкана йукъатохура. Таханалера цийн пачхьалкх а, халкъ а дукха бӀешерашкахь гонахьара дуккха а долу азин къаьмнашца (дукха миллионаш адамаш иэлуш, бӀешерашкахь хань къомо ассимиляци йина) оьздангаллин а, политикин а дӀаиэдаларан, уьйранаш латтайаран жамӀ ду. Цу тӀе лара деза, цийн историйийцаро йукъайалайо кхечу къаьмнийн йозуш йоцу пачхьалкхаш (монголийн а, маньчжурийн а) Цийн-махкан династийн терхьийн историн йукъа, оцу къаьмнийн шайн историн Ӏадаташ тергал а цадеш, церан пачхьалкхаш Цийн-мехкан дакъош долуш санна.

[[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династи|Цийн]] эскарийн тӀом гӀоьвттанчу ''[[Мяо]]шца'']]
[[Файл:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|[[Тайпинийн гӀаттам]]]]
[[Файл:Illustration of the Decapitation of Violent Chinese Soldiers by Utagawa Kokunimasa 1894.png|thumb|[[Япон-цийн тӀом (1894—1895)|Япон-цийн тӀом]] 1894—1895]]

; Цийн историн Ӏилмано тӀеиэцна йоцца терхьийн таблица,
{|class=&quot;standard&quot;
! Шераш !! Пачхьалкх (династи)
|-
! Вайн эранал хьалха
!
|-
|2353 в. э. хь. — 2255 в. э. хь.
|Туьйранашкахь вуьйцу куьйгалхо [[Яо (император)|Яо]]
|-
|2255 в. э. хь. — 2205 в. э. хь.
| Туьйранашкахь вуьйцу куьйгалхо [[Шунь]]
|-
|2205 в. э. хь. — 1766 в. э. хь.
| Туьйранашкахь вуьйцу куьйгалхо [[Ся (династи)|Ся]]
|-
|1766 в. э. хь. — 1122 в. э. хь.
|[[Шан (династи)|Шан-Инь династийн]] Ӏадат хилла терахь
|-
|1122 в. э. хь. — 249 в. э. хь.
|[[Чжоу (династи)|Чжоу династийн]] Ӏадат хилла терахь
|-
|221 в. э. хь. — 206 в. э. хь.
|[[Цинь (династи)|Цинь династийн]] Ӏадат хилла терахь, цийн къоман пачхьалкх кхоьллина хан
|-
|206 шо в. э. хь. — 220 в. э.
|[[Хань династи]]йн Ӏадат хилла терахь&lt;br /&gt; (оцу йукъахь [[Малхбузен Хань]] — 206 в. э. хь. 25 в. э. кхаччалц,&lt;br /&gt; [[Малхбален Хань]] — 25 — 220 в. э.)
|-
! Вайн эра
!
|-
|220—264
|[[Вэй (пачхьалкх)|Вэй династи]], [[Кхаа пачхьалкхан зама]]
|-
|265—420
|[[Цзинь (265—420)|Цзинь династи]] ([[Малхбузен Цзинь]]: 265—316, Малхбален Цзинь: 317—420)
|-
|420—479
|[[Лю Сун|Къилба Сун династи]]
|-
|479—501
|[[Къилба Ци|Ци династи]]
|-
|502—556
|[[Лян (династи)|Лян династи]]
|-
|557—588
|[[Чэнь (династи)|Чэнь династи]]
|-
|581—618
|[[Суй династи]]
|-
|618—917
|[[Тан династи]], цийн оьздангаллин «Дешийн бӀешо»
|-
|907—959
|[[Пхеа династийн а, итт пачхьалкхан а зама]]
|-
|960—1279
|[[Сун династи]], ЙуккъерабӀешерийн экономикин дахаран лакхара айам
|-
|1280—1368
|[[Юань династи]] ([[монголаш|монголийн]])
|-
|1368—1644
|[[Мин династи]]
|-
|1644—1911
|[[Цин династи]] ([[маньчжураш|маньчжурийн]])
|-
|1912—1949&lt;br /&gt; ([[Тайвань|Тайванехь]] — таханаллац)
|[[Цийн Республика]]
|-
|1949 ш. 1 октябрехь дуьйна
|Цийн Халкъан Республика
|}

=== Цин династи ===
Юьхьанца династех «Цзинь» (金 «деши») олура, Цзинь империи цӀарах — хьалха шайха маньчжураш бевлла йолу [[чжурчжэни]] хиллайолу пачхьалкх. 1636 шарахь цӀе хийцина хилла «Цин» (清 «цӀена») аьлла. XVIII бӀешера хьалхарчу декъехь цинийн куьйгалхойн аьтту белира пайдехьа нисдан пачхьалкхан куьйгалдар, оцу белхан цхьа жамӀ ду оцу бӀешарахь уггара чехка темпашца айаделира Цийн-махкара халкъ дебар. Цинийн гуоно лелайора [[Хайцзинь|ша дӀакъастаран политика]], тӀехьа XIX бӀешарахь Цин империн йукъабогӀуш хилла Цийн-мохк [[Хьалхара опиуман т1ом|нуьцкъала дӀабиллира]] Малхбуза пачхьалкхаш.

ТӀехьарлера Малхбуза пачхьалкхашца долу гергарлонаш аьтту бира династийн [[Тайпинийн г1аттам]]ах кӀелхьарайала, гӀеххьачул аьттонца модернизаци йан, ткъа иза бахьанехь XX бӀешераш доладаллац латта, амма иза бахьана дара маньчжураш цабезар айадалар.

=== XX бӀешо ===
[[Файл:China 1900.jpg|thumb|Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедина тӀиера XX бӀешерийн хьалхарчу декъан Цийн-мехкан шен карта]]

1900 шеран майхь Цийн-махкахь болабелира боккха гӀаттам, цунна цӀетиллира боксёрийн, йа [[Ихэтуанан гӀаттам]]. 1900 шеран 21 июнехь [[Цыси|Цыси паччахьо]] Йоккхабританина, Германина, Австро-Мажарийна, Францийна, Италийна, Японана, Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташна, Россина тӀом кхайкхийра. Йаккхий пачхьалкхаш резахилира бертахь доьхьало йан гӀаттамхошна дуьхьал.

1904 шарахь 8 февралехь болабелира [[Оьрсийн-японин тӀом]] [[Манчжури]] а, [[Корей]] доладархьама. Цийн-махкан дозан тӀехь бодара тӀом, Россина чӀогӀа аьтту боцуш а бара иза: оцунан жамӀашца Россино дӀаелира Японан [[Порт-Артур]] а, Ляодунски ахгӀайре а, цу тӀехь бинчу цӀерпоштнекъийн цхьана декъаца [[ЦМЦ1Н]].
1908 шарахь 14 ноябрехь [[Цыси|Цыси паччахьа]] хьалхо Ӏедалера дӀаваьккхина волу [[Гуансюй|Гуансюй паччахь]] велира. Гуансюйна дӀавш теснера, хӀунда аьлча Цысина цалаара иза шелла тӀаьхьавуьсийла. ШолгӀачу дийнахь елира Цыси а. Паччахь хоьттира ши о долу [[Пу И]]. Цуьнан доладеш волу регент хоттийра цуьнан да [[Айсиньгёро Цзайфэн|эла Чунь]].

1910 шарахь Японис дӀалецира Корей.

1911 шарахь Цийн-махкахь болабелира [[Учанан гӀаттам]]. Иза йоьхьиг йара [[Синьхайн революци]]н (1911—1913), жамӀ дара маньчжурийн династии кхоссар. Цийн импери йуьйхира, дӀакхайкхийра [[Цийн республика]] кхоллар.

Монархи йоьжначул тӀехьа, Монголин Богдо-хан республикин куьйга кӀел ца веара, цуо кхайкхийра, шен пачхьалкхо маньчжурийн династин суверенитет къобал йора, ткъа Цийн республикин ца йо аьлла. 1912 ш. 3 ноябрехь бартбаран кехат хоттийра Монголино Российца. Цийн-махкахь йукъара къийсамаш беш Ӏашшехь, Ингалсо [[Тибет]]ехь шайн позицеш чӀагӀйира, уьш гӀевттира къам мукъадаккхаран къовсаме, Цийн гарнизонан арайала йийзира пачхьалкхера. Оцу хенахь дуьйна Цийно Тибет дӀалацалц, иза йозушйоцу пачхьалкх йара. Росси резахилира Тибет Ингалсо доладо мохк лара, ткъа Ингалсо лерира оьрсийн Ӏалашонаш йозашйоцучу (Арахьара) Монголи.

1912 шеран 12 февралехь [[Пу И|Пу И паччахьа]] Ӏарш дӀаелира. Ӏедале веара инарла [[Юань Шикай]] — премьер-министр а, эскаран коьрта эмир а. Кестта иза дӀакхайкхийра Цийн президент.

1913 шарахь хилира «[[ШолгӀа революци]]» коьртехь [[Сунь Ятсен]] а волуш. [[Юань Шикай]]с охьатаӀийра къаьстина лела гӀовттамхой йуккъера а, къилбехьара а провинцешкахь. Пачхьалкхехь дӀахутту Юань Шикайн тӀеман диктатура, иза ву бэйянски (къилбаседера) милитаристийн тоба кхоьллинарг. Сунь Ятсена дийзира дозанал аравала.

[[Хьалхара дуьненан тӀом]] болабелча цийн правительство кхайкхадо шеш нейтральни хилар, доьху тӀемаш дечу агӀонашцка Цийн дозан тӀе тӀом цабаккхар, оцун декъахь ду аренде схьэцна латтанаш а. Амма 1914 шеран 22 августехь [[Японо]] кхайкхийра шеш Германица тӀеман хьолехь хилар, [[Шаньдун]] провинцехь немцойн колонин центр йолу [[Циндао]]н къилбаседехьа охьадоссийра 30 эзар долу эскар. Шина беттан тӀеман кампанехь Японо дӀалецира Шаньдунехь германин латтанаш, иштта куьйга кӀелалецира шайолу провинци.

1915 шарахь цийн принцаш кхажтосу Цийхь монархи хоттайарехьа паччахьан Ӏарш тӀехь [[Юань Шикай]] волуш. Парламент дӀасахоьцу. Кхайкхадо [[Цийн импери (1915–1916)|Цийн импери]] кхоллар. Иза бахьанехь могӀа гӀаттамаш хуьлу Цийн провинцешкахь. Пекинах йозуш цахилар кхайкхадо [[Юньнань]], [[Гуйчжоу]], [[Гуанси]] провинцеш. Царал тӀехьа дӀакъаьста [[Гуандун]], [[Чжэцзян]], [[Сычуань]], [[Хунань]].

1916 шарахь 22 мартехь республика меттахоттийра. [[Юань Шикай]]н дарж охьадилла дийзира.

Юань Шикай веллачул тӀехьа Цийхь кхоллабала буьйлабелира, тайп-тайпана милитаристийн тобанийн, дуккха а тӀеман-феодальни мехкаш. Уггара йоккханиг йара [[Бэйянийн милитаристаш|бэйянийн тоба]], тӀехьа йекъайеллайолу [[фынтянан тоба]]не шен куьйгаллехь хьалха хунхузийн жоьлкийн тобан корта [[Чжан Цзолинь]] волуш, [[Чжилийн тоба|чжилийн]] тобане коьртехь инарла [[Фэн Гочжан]] волуш, [[Аньхойн тоба|аньхойн]] тобане коьртехь инарла [[Дуань Цижуй]] волуш.
 
Фэнтянан тобан карахь йара [[Хэйлунцзян]], [[Гирин (провинци)|Гирин]], [[Ляонин|Фэнтянь]] провинцеш, чжилийн — [[Шаньдун]], [[Цзянсу]], [[Чжэцзян]], [[Фуцзянь]], [[Цзянси]], [[Хунань]], [[Хубэй]] провинцеш, Чжили провинцин дакъа а. Фэнтянан а, аньхойн а тобанашна финанс латтадора Японо, чжилийн — Ингалсо а, Америко (АЦШ) а. [[Ли Юаньхун]] вара къилба-малхбузан милитаристаш хоттийна. Вице-президент инарла Фэн Гочжан Ингалсан а, Америкин (АЦШ) а новкъа вара, ткъа премьер-министр инарла Дуань Цижуй лаьттара японан агӀора. 1917 шарахь Япон Дуань Цижуйн даккхийра декхарш дала йолайелира, царех керл-керла агӀонаш йуьтуш, оцу декъахь Маньчжурера концесси а.

1912 шарахь [[Гуанчжоу]] провинцехь кхоьллира [[Гоминьдан]] парти. Иттех шо даьлча, 1921 ш., кхоьллира [[Цийн Коммунистийн Парти]], декъашхой кӀезиг а болуш, оцу хенахь башха лераме а йоцуш. 1924 ш. 20 январехь дӀабаьхьира [[Гоминьдан]]ан Шайолу цийн I гулам [[Гуанчжоу]]хь. Гуламехь цийн коммунисташца а, [[Советийн Социалистийн Республикийн Союзаца (ССРС)]] а гергарлонан некъ тӀеийцира. 16 июнехь кхоьллира ТӀеман [[академи Вампу]] куьйгаллехь [[Чан Кайши]] а волуш. Хьалхара дӀаиэцарехь схьаийцира 400, шолгӀа — 500, кхузлагӀа — 800, ткъа доьзлагӀа — 2600 гергга ладогӀархо. Вампу академие йеара советийн тӀеман хьехамчийн йоккха тоба. 1924 шеран октябрехь тӀеийцира Цийн Конституци — законаш кхолларан меже хилира Сенатах (хоржура 6 шаран меттигерчу Ӏедалан урхалло) а, Депутатийн Палатех (хоржура халкъо 3 шаран) а лаьтташ йолу Парламент, ткъа пачхьалкхан корта Президент, харжара Парламенто 5 шаран. Кхочушдаран меже Премьер-Министрах а, министрах а лаьтташ йолу Кабинет йара, ткъа уьш хиттабора Президенто Депутатийн Палатийн пурбанца, лакхара суьдан инстанцией — Лакхара Суд йара, цуьнан председатель хоттавора Сенатан пурбанца, меттигера Ӏедалан законаш кхолларан меже — бахархоша хоржу гулам бара, меттигера Ӏедалан кхочушдаран меже — бахархоша 4 шеран хоржу административан советаш дара.

1926 шеран мартехь Чан Кайшис Кантонехь тӀеман харцам бира, гӀалара коммунисташ лаьхкира, ткъа кхоъ бутт баьлчи хаьржира Гоминьданан председатель а, тӀеман ницкъийн коьрта эмир а. Лакхара дарж даьккхина, Чан Кайшис рейхсверан инарла хиллаволу [[Сект, Ханс фон|фон Сект]] коьртехь а волуш немцойн хьехамхошка кхайкхира.

1926 шарахь Чан Кайшин Цийн Къоман-революцийн эскаро [[Къилбаседехьа лелар]] олуш болу тӀелатарш дира. Йалх баттахь цасоццуш тӀемаш бича меттигерчу тӀеман куьйгалхойн Ӏедалах мукъайаьхнера Цийн йуккъара кӀошташ.

1927 шо долалуш Чан Кайши вуьйлира [[Гоминьданан|ГМД]] а, [[Цийн Коммунистийн партин|ЦКП]] а цхьанатоьхна фронт цалечкъош йохо: цуьнан эскарш дуьйладелира герз дӀадаккха шанхайн тобанашкара а, гӀайранашкара а. Дуьйладелира тобанашкахь нах дӀалецар, профсоюзийн кортош а, коммунисташ а байар. Цунна доьхьала коммунисташ 1 августехь [[Наньчан]] гӀалахь гоминьданан эскаран цхьана декъан гӀаттам бира, иза Цийн истории йукъа бахана «[[Наньчанан гӀаттам]]» аьлла.

1927 ш. декабрехь [[Кантон (г1ала)|Кантонехь]] айира коммунистийн гӀаттам, иза гоминьданхоша охьатаӀийра деа дийнахь цӀи Ӏанош тӀемаш бинчул тӀехьа.

Масех тӀеман операци йинчул тӀехьа 1927 шере гергадахача Гоминьданан эскаро доладешдара Цийн доккхаха долчу декъан тӀехь.

1931 шарахь гуьйрана [[Япон]] Цийн тӀелетира. 18 сентябрехь цхьа могӀа йамартлонаш йина японаш тӀелетира, йоццачу хенахь дӀалецира [[Манчжури]]. 1932 ш. мартехь кхузахь дӀакхайкхийра [[Маньчжоу-Го]] пачхьалкх, коьрте хоьттира тӀаьххьара маньчжурийн [[Цин]] империн паччахь хиллаволу, [[Синьхайн революци]] йолуш дӀаваьккхина волу [[Пу И|Айсиньгёро Пуи]].

Оцу халачу хенахь цхьанахенахь кхаа мостагӀца тӀомбан бийзира [[Чан Кайшин]]: арахьара японан агрессица а, меттигашкара цхьаболу милитаристийн спорадически гӀаттамашца а, пачхьалкхехь Ӏедал дӀалаца герга болчу [[Цийн Коммунистийн Партин|ЦКП]] тӀеман ницкъашца а. Цуо хаьржира японашца компромиссан политика, милитаристашца гӀуллакхаш леладора тароне хьаьжжина, коммунисташца цхьан а компромисс хуьлийла йацара. 1934 шарахь [[Цийн Коммунистийн Партин|ЦКП]] коьрта ницкъашна гуо бира [[Цзянси]] провинцехь. Оцу гуон йукъара ЦКП куьйгалло аьтту белира арабовла, масийтта баттахь некъ бина эскар пачхьалкхан Къилбаседа-Малхбузе далийра. Цунах олура «башха кӀошт», коьрта гӀала [[Яньань]] йара; и хилла хӀуманаш ЦКП историна йукъа дахана «[[Цийн коммунистийн Боккха некъ|Боккха некъ]]» аьлла. [[Чан Кайши]] дагахь вара цигахь а коммунисташца тӀомбан, ткъа оццахь бунт гӀаттийра цуьнан цхьа могӀа инарлаш, царна гӀолехь хетара коммунисташца берта а бахана, цхьана японан агрессица тӀомбар. «[[Сианан инцидент]]ан» жамӀашца барт хилира [[Цийн Коммунистийн Партин|ЦКП]] а, [[Гоминьдан]]ан а цхьанатоьхна фронт йан.

Чан Кайшин Правительствон Веймарски республика хенахь дуьйна [[Германийн-цийн гергарло (1911—1941)|кхочура тӀеман гӀо Германера]]. Ӏедале Гитлера веъча гӀо алсамдаьккхира коммунисташца тӀом байтархьама. Цийхь лицензии йолу немцойн герз деш заводаш йира, германийн хьехамчаша Ӏамабора белхалой, Ций чукхоьхьура шлемаш, ''Gewehr'' 88 а, [[Gewehr 98|98]] олу винтовкаш, [[Mauser C96|Mauser]] пистолеташ. Цийн кхочура кӀеззига [[Henschel Hs 123|''Henschel'']], ''Junkers'', ''Heinkel'', ''Messerschmitt'' кеманаш, ''Rheinmetall'' а, ''Krupp'' гаубицаш, танкандуьхьал а, ломан а йаккхийн тоьпаш, масала, [[Pak 35/36|''Pak'' 35/36]], латтайора кхин а [[PzKpfw I|''PzKpfw'' I]] олу йай танканаш.

1936 шарахь 25 ноябрехь Японо а, Германис а [[Антикоминтерновски пакт]] олу барт бира, иза ССРС а, коммунизман гӀуллакхна а дуьхьала бара. 1936 шеран 12 декабрехь хилира [[Сианан инцидент]], цуо Чан Кайши коммунисташца берта вахавизийтара.

1937 ш. 7 июлехь Пекинан уллорчу [[Лугоуцяо]] тӀай долчохь хилла дардацар бахьанехь Японан а, Цийн а йукъахь «боккха» тӀом болабелира. Оцу меттигара, цийн историхошна моттарехь, болало [[Шолг1а дуьненан т1ом]]. 1937 шеран 21 августехь тӀеэцна Советийн-цийн вовшашна тӀецалатаран барт, цул тӀехьа ССРС йолайелира Чан Кайшин правительствон тӀеман а, экономикин а гӀодан (Цийн латтадора И-16 кеманаш а, кхин тӀеман техника а, дуьхьанца Цийн агӀора тӀомбеш советийн лётчикаш а бара). Цийн Германийн тӀеман гӀо сацийра.

1949 ш. ЦКП тӀеман ницкъаша толам баьккхира Цийра граждански тӀамехь, цу тӀе [[Гоминьдан]]е ларлура дара шайн Ӏедал шегга — АЦШ гӀо а доцуш, ткъа «Цийн Компартин шайн аьтту бацара Ӏедал тӀемаца дӀалаца, уьш тӀетижира Советийн Союзна»&lt;ref&gt;Ледовский А. М. 2005. СССР, США и китайская революция глазами очевидца 1946—1949. М.: Ин-т Дальнего Востока РАН.&lt;/ref&gt;. АЦШ доккха тӀеман гӀодора Гоминьданан, цу йукъахь чогӀа дукха танкаш. 1949 шарахь болх дӀаболира Цийн халкъан политикин консультативни совето, цуо дӀакхайкхира Цийн Халкъан Республика, хаьржира Центральни Халкъан Правительствон Совет. ЦХПС Председатель хилира [[Мао Цзэдун]]) цо кхоьллира Пачхьалкхан Административан Совет — лаккхара кхочушдаран меже (Председатель ПАС хоьттира [[Чжоу Эньлай]]). 1954 шарахь тӀеийцира конституци, цуо хийцира Центральни Халкъан Правительствон Советан цӀе Халкъан Векалийн Гуламан Шайолуцийн Гуттарен Комитет аьлла, ткъа Пачхьалкхан Административан Совет — Пачхьалкхан Совет аьлла.

1949—1956 шерашкахь [[Советийн Социалистийн Республикийн Союзан|ССРС]] гӀоьнца коьллира промышленностан коьрта отраслаш, промышленность халкъан долайаьккхира, [[йуьртан бахам]] йукъара бира, тӀетаьӀӀина йаржийра социалистийн гӀишлошйар.

1956 шарахь [[Цийн Коммунистийн Партийн|ЦКП]] 8-гӀа гуламехь кхайкхийра, [[Мао Цзэдун]]ан сатийсамаш кхочушдаран, «баккхийра кхиамийн» а, «коммунизацин» а политикин керла некъ (1958—1966), ткъа тӀехьлона 1966—1976, шина агӀонан къийсаман жамӀашца кхайкхийна «[[Цийн оьздангаллин революци|оьздангаллин революци]]». Цуьнан коьрта постулат йара [[социализм]] йаре хьаьжжина классийн къийсам чӀагӀбар а, пачхьалкх а, йукъаралла йаран Цийн «шакепара некъ» (товаран-ахчан йукъаметтиг цаиэшар, долахь долу хӀуман пачхьалкха йоцу кепаш цахилар, арахьараэкономикин уьйранаш совцайар, цӀенабоцу политикашна публикан суьдаш, [[хунвэйбинаш]] кхин дӀа а).

И политика йара тӀехьа «веана къуйтоба» дӀа а йаьккхина Ӏедале веанчу [[Дэн Сяопин]]а сийсаза йина. ЦК ЦКП 11 кхайкхаран III Пленумехь ([[1978 шеран декабрь бутт]]) ши система ийна йолу социалистийн [[базаран экономика|экономикин]] некъ дӀакхайкхийра. И системаш йара: планаца дӀасаекъаран а, базаран а (кхечу пачхьалкхийн [[инвестицеш]] декъайалош, предприятешна алсама бахаман паргӀато луш, йуьртахь доьзалан подряда йукъабалор, [[экономика|экономикехь]] пачхьалкхан секторан дакъа лагӀдеш, паргӀата экономикин зонаш дӀайоьллуш, къоьлла дӀайоккхуш, [[Ӏилма]] а, [[техника]] ойъуш.

Дэн Сяопин волуш пачхьалкхан арахьара политика, Маон хене хьаьжчи, пассивни йара. 1980-гӀа шераш чекхдовлуш 1990-гӀа шераш долалуш Цийн аьтту белира бахархойн йуург латтайаран проблема дӀайаккха, [[Валови чоьхьара продукт|ВЧП]] а, промышленни гӀирсашбаран а лакхара темпаш айъа, халкъан [[дахаран барам]] айъа.

Хийцамаш аьттонца дӀабаьхьира иза хийцинчу [[Цзян Цзэминь|Цзян Цзэмина]] (1993 ш. дуьйна), [[Ху Цзиньтао]]с (2002 ш. дуйна), [[Си Цзиньпин]]а (2012 ш. дуьйна).

== Пачхьалкхан хоттам ==
{{main|Цийн Халкъан Республикин Пачхьалкхан хоттам}}

=== Пачхьалкхан хоттаман бух ===
Цийн Халкъан Республика — [[Унитарни пачхьалкх|унитарни республика]] а, халкъан демократин диктатуран социалистийн пачхьалкх а йу. Пачхьалкхан коьрта закон ду 1982 шарахь тӀеэцна [[конституци]]. Пачхьалкхан Ӏедалан лакхара меже — цхьана палатех лаьтташ болу, меттигашкарачу халкъан векалийн гуламаш 5 шаран хоржуш болу, 2979 депутат йукъахь волу, [[Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам]] (ШХВГ) бу. ШХВГ сесси кхойкху хӀора шарахь. Сессешна йукъахь цуьнан бакъо дӀакхоьхьу [[Халкъан Векалийн Гуламан Шайолуцийн Гуттарен Комитет]]о.

Харжамашна йукъабуьту Цийн Коммунистийн парти депутаташ а, [[Цийн Халкъан политикин консультативни совет]] (ЦХПКС) йукъайогӀу кхин а барх демократийн йу олушйолу парти а. Шайн законкхолларан Ӏедалан меженаш болхбеш йу [[ЦХР лерринайолу административан кӀошт|лерринайолу административан кӀошташ]] [[Гонконг]] а, [[Макао]] а.
 
ШХВГ массо а депутат ву [[коммунистийн парти|коммунистийн]] а, [[демократи]]йн а блокан векал.

Пачхьалкхан корта — [[ЦХР председатель]] волу ([[Си Цзиньпин]] ву ({{lang-zh|习近平}})). Иза ву [[ЦХР куьйгалхойн гола|пачхьалкхан куьйгалхойн пхоьалгӀа голан]] векал.

Ӏедал оцу голан дӀадалар доладелла 2002 шарахь, Ху Цзиньтао ЦКП ЦК генеральни секретаран даржера Цзян Цзэминас хийцинчу хенахь. 2003 шеран мартехь Ху Цзиньтао хаьржира ЦХР Председатель, ткъа 2004 шеран сентябрехь — ЦКП ЦК Центральни ТӀеман Советан Председатель (ЦТӀС). Хьалха и даржаш карахь дара [[Цзян Цзэмин]]а. 2005 шеран 8 мартехь цийн парламентан сессехь (Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам) тӀеийцира ЦХР Центральни ТӀеман Советан Председатель даржера Цзян Цзэминан дӀавалийтаран дехар. ТӀехьуо и дарж дӀалецира Ху Цзиньтаос а, цуьнца чекхъелира пачхьалкхан лакхарчу куьйгаллехь Ӏедал хийцаран процесс.

[[ЦХР ЦТ1С|ЦХР Центральни ТӀеман Совет]] кхоьллинера 1982 шарахь. Цуьнан хьалхара председатель хилира [[Дэн Сяопин]], 1990 шарахь оцу даржехь иза хийцира Цзян Цзэмина. ЦК ЦКП ЦТӀС а, ЦХР ЦТӀС а председателийн даржаш хӀинцалерачу Цийн политикин системехь, цхьана стагехь ду.

ТӀеман совето а, цуьнан куьйгалхочо а цийн политикин системехь коьрта васт ловзайо. Иштта, 1989 шарахь оцу хенахь партийн а, пачхьалкхан а лакхара даржашкара дӀаваьллачу цу даржехь волу [[Дэн Сяопин]]а, омар дира майданара [[1989 ш. Тяньаньмэнь майданахь хилларг|гӀаттам]] охьатаӀабе аьлла [[1989 ш. Тяньаньмэнь майданахь хилларг|Тяньаньмэнь]] ({{lang-zh|天安门}}).

2013 шеран январех ЦХР лакхара пачхьалкхан а, партийн а даржаш декъар иштта дара:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Ранг
!Дарж
!Даржехь волу
|----
|1
|[[Цийн Халкъан Республикин Председатель]]&lt;br /&gt;[[ЦКП ЦК Генеральни секретарь]]&lt;br /&gt; [[ЦХР Центральни т1еман совет|Центральни ТӀеман Советан]] Председатель
|[[Си Цзиньпин]]
|----
|rowspan=&quot;2&quot;|2 / 3
|[[ЦХР Пачхьалкхан совет]]ан Премьер
|[[Ли Кэцян]]
|----
|[[Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам]]ан Гуттарен Комитетан Председатель
|[[Чжан Дэцзян]]
|----
|4
|[[Цийн Халкъан политикин консультативни совет]]ан Шайолуцийн Комитетан Председатель
|[[Юй Чжэншэн]]
|----
|}
Пачхьалкхан кхочушдаран Ӏедалан Лакхара меже йу [[ЦХР Пачхьалкхан совет|Пачхьалкхан Совет]] (Центральни халкъан правительство), цу йукъабогӀу премьер, цуьнан гӀовсаш, Пачхьалкхан Советан декъашхой, министарш, комитетийн председателаш, генеральни ревизор, жоьпаллийн секретарь.

Лакхара суьдан инстанци йу Лакхара Халкъан Суд. Хьалхара инстанци суьдаш [[кассаци]]онни суьдаш — халкъан суьдаш. Прокурорийн терго йо Лакхара Халкъан Прокуратуро а, халкъан прокуратурийн меттигерчу меженаш а.

Пачхьалкхан Ӏедалан меттигера меже йу халкъан векалийн гулам, меттигера даиман болх беш йолу меженаш — гуттарен комитеташ (волосташкахь йац), меттигера кхочушдаран-омардаран меженаш йу меттигера халкъан правительство.

== Физикин-географин амалаш ==
[[Файл:China topo.png|мини|300px|Цийн топографин карта]]
{{main|Цийн Халкъан Республикин географи}}

=== Географин хӀоттам ===
Ций йу [[Малхбален Ази|Малхбален Азехь]]. Малхбале агӀора [[Тийна Ӏапказ]]ан хӀордийн хиш ду. Къилбаседа-малхбалехь доза ду [[КХДР]] а, [[Росси]]йца а, къилбехьа — [[Монголи]]йца, къилбаседа-малхбузехьа — [[Росси]]йца а, [[Кхазакхстан]]ца а, малхбузехь — [[ГӀиргӀазойчоь]]ца, [[Таджикистан]]ца, [[ОвхӀан]]ца, къилба-малхбузехь — [[Пакистан]]ца, [[ХӀинди]]ца, [[Непал]]ца, [[Бутан]]ца, къилбехьа — [[Бирма]]ца, [[Лаос]]ца, [[Вьетнам]]ца. Цийн латтан майда йу 9,6 млн км²&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225033920/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html%20 |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;. Ций уггара а йоккха пачхьалкх йу [[Ази|Азехь]], ткъа дуьненахь кхоалгӀа йу, шела а йоккха [[Росси]] а, [[Канада]] а бен йоцуш. [[Цийн стандартан хан|Цийн цхьаъйолу сахьтан аса]] — UTC+8.

Цийн берданйист йогӀу къилбаседанехьара Къилбаседа Корейн дозанера къилбехьа Вьетнаме кхаччалц, йохалла 14 500 км йу. Цийн бердашца [[Малхбален-Цийн хӀорд]], [[Корейн залив]], [[Можа хӀорд]], [[Къилбан-Цийн хӀорд]] бу. [[Тайвань (гӀайре)|Тайвань]] гӀайре къастийна материках [[Тайванан шинахинъйукъ]]о.

=== Рельеф ===
[[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Хи [[Гуйцзян|Лицзян]]]]
Цийн [[топографи]] чӀогӀа бес-бесара йу, цуьнан латташ тӀехь ду лекха [[Лам|лаьмнаш]], [[тӀамлаьмнаш]], [[таьӀна меттиг]]аш, [[гӀум-аре]]наш, шуьйра [[Акъари|акъареш]]. Дукха хьолахь билгалйоккху кхоъ йаккхийчех [[орографи]]н регион:
* [[Тибетан лаьмнаш]], локхалла хӀордан барамал 2000 м сов, пачхьалкхан къилба-малхбузехь ду;
* лаьмнийн аса а, лекха акъареш а 200—2000 м лекха, пачхьалкхан къилбаседа декъа тӀехь;
* 200 м лахахь йолу лоха аккумулятивни акъареш а, лоха лаьмнаш а ду пачхьалкхан къилбаседа-малхбалехь, малхбалехь, къилбехь, цигахь беха Цийн дукхаха долу бахархойн дакъа.

[[Йоккха Цийн акъари]] а, [[Хуанхэ]] хин тогӀе а, [[Янцзын хикхочийла]] а, вовшехкхета хӀордан бердйистехь, иза йаьржина къилбаседера [[Пекин]] тӀиера къилбехьа [[Шанхай]] тӀекхаччалц. [[Жовхарийн хи]]н майда (цуьнан коьрта [[Сицзян]] генца цхьана) йу Цийн къилбехь, иза Янцзы хин майданах къастийна [[Наньлин]] лаьмнаш а, [[Уишань (лаьмнаш)|Уишань]] ([[Цийра ЮНЕСКОн Дуьненан т1ехьен объектийн тептар|Цийра Дуьненан тӀехьен ткптара]] тӀейаздина) дукъо а.

Малхбузера малхбалехьа цийн рельефо кхоъ тӀиэгӀа йо. Хьалхарниг царех — Тибетан лаьмнаш, цигахь алсама йу локхаллаш хӀордан барамалла 4000 метарал лекха. ШолгӀа тӀиэгӀа йо Сычуани лаьмнаш а, Йуккъера Цийн лаьмнаш а, цуьнан локхалла 1500 — 3000 м йу. Кхузахь ораматаш цӀеххьана хийцало, йуьстича дукха йоккха а йоцучу меттигехь Ӏаламан зонаш хийцало лекхалаьмнийн шийла йаьсса аренаш тӀиера субтропикийн хьаннаш тӀекхаччалц. ТӀаьххьара тӀиэгӀа йалталушйолу акъареш йу, уьш 1500 м хӀордан барамал лахахь йу.

=== Климат ===
{{main|Цийн Халкъан Республикин географи}}
[[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|[[Гуанси-Чжуанский автономни к1ошт]]]]
Цийн [[климат]] чӀогӀа бес-бесара йу — къилба-малхбалера [[Субтропикийн климат|субтропикийн]] тӀиера къилбаседа-малхбузера цӀеххьана-континентальни ([[Аридни климат|аридни]]) кхаччалц. Къилбера бердаш тӀехь хенан-хӀоттам билгалбоккху [[муссон]]ашца, уьш хуьлу тайп-тайпана лаьттан а, океанан а дӀахударан аматаш бахьанехь. Шерачохь лела хӀаваиэхь а, мехашца а аьхкен заманчохь хуьлу дукха тӀуналла, ткъа Ӏай дикка декӀа хуьлу. Муссонаш тӀейаро а, йухъйаларо а доккхаха долчу тӀегӀанехь билгалдоккху барам а, пачхьалкхехь йочанаш дӀасайекъар а. Шораллица а, йохаллица а, локхаллица а йолу Цийр йаккхий башхаллаш кхолладо тайп-тайпана температуран а, метеорологин а низам. Иза ду дукхахдолу пачхьалкхан дакъа ду [[йуккъерабараман климат]]ан областашкахь хиларе ца хьаьжина.

Пачхьалкхан 2/3 декъал сов ломан даккъаш, лаьмнаш, тӀамлаьмнаш, гӀум-аренаш, ахгӀум-аренаш йу. 90 % гергга бахархой 10 % пачхьалкхан майдан тӀехь — хӀордйистера кӀошташкахь, даккхий хиш йисташкахула (Янцзы, Хуанхэ (Можа хи), Перл) беха. И меттигаш йу гӀочу экологин хьолехь, бахьана — дуккха а заманахь лелош ду латтанаш йуьртабахаман хьашташна а, промышленни хьашташна (жамӀ ду Ӏалам бехдар).

[[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|[[Ганьсу]]]]
Цийн къилбаседехь йолу провинци [[Хэйлунцзян]] йу йуккъерабараман климатан областехь, [[Владивосток]]ан а, [[Хабаровск]]ан а климатах тера йу иза, ткъа къилбехьара [[Хайнань]] гӀайре [[Тропикан климат|тропикехь]] ду. Температурийн башхаллаш оцу регионашна йукъахь Ӏаьнан заманахь йаккхий йу, амма аьхка башхаллаш кӀазгло. Хэйлунцзянан къилбаседехь Ӏай температура охьайолу −38&amp;nbsp;°C, ткъа январан йуккъера температураш −16&amp;nbsp;°C гергга йу. Июлера йуккъера температура оцу областехь йу 20&amp;nbsp;°C. [[Гуандун]] провинцин къилбехьа йуккъера температура лесташ хуьлу январехь 10&amp;nbsp;°C июлехь 28&amp;nbsp;° кхаччалц.

Йочаллин барам хийцало йоккхачу тӀегӀанехь температурел а чӀогӀа. [[Циньлин]] лаьмнийн къилбен басешкахь дукха догӀнаш оьху, максимум хуьлу аьхкенан муссонаш йолуш. Лаьмнашна къилбаседехьа а, малхбузехьа а таьӀчи догӀнаш лагӀло. Пачхьалкхан къилбаседа-малхбуза кӀошташ уггаре йекъа йу, цигахь йолчу ([[Такла-Макан]], [[Гоби]], [[Ордос]]) йаьсса аренашкахь йочанаш йац ала мегарду.

Цийн къилбера а, малхбалера а областаш дукха хьолахь (шарахь 5 гергга) балахьоьгуш йу гӀишлош йохочу [[тайфун]]ашца, кхин а [[хихьадар]]шца, муссонашца, [[цунамешца]], [[Йокъалла|йокъаллица]]. Цийн къилбаседа кӀошташкахь хӀора бӀаьста хуьлу [[можа ченан мехаш]], уьш кхоллало къилбаседа йаьсса аренашкахь, мехаш схьайахьа [[Корей]] а, [[Япон]]ан а агӀора.

=== Пайдехь лаьттах доккху рицкъ ===
Цийхь дукха тайп-тайпана йагоран а, буьйда минералин а ресурсаш йу. Доккха маьӀна долуш ду лаьттахь дохку маьхкдаьтт, кӀора, эчиган тӀулгаш, [[Сийлахь эчигаш|механ деза эчигаш]].

Цийхь лаьттах дохкуш ду дуккха а пайдехь рицкъаш. Цийра коьрта энерги йоккха гӀирс кӀора бу, цуьнан лаьттах болу барамца Ций дукха пачхьалкхашал тӀехьа ца йуьсу, ткъа иза баккхарехь дуьненахь хьалхара меттиг бу — 2013 шарахь {{3561 млн [[Тонн|т]]}}&lt;ref name=iea&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/key-world-energy-statistics-2014.html
 |title       = Key World Energy Statistics 2014
 |date        = 2014
 |publisher   = [[Экономикехь г1олацаран а, кхиоран а меже|OECD]], [[Дуьненайукъара энергетикан агентство|IEA]]
 |accessdate  = 2015-02-04
 |lang        = en
}}&lt;/ref&gt;. Гулахь лаьттахь рицкъ доллу меттиг, дукхахъерг Къилбаседа Ций йу. Йаккхий ресурсаш йу иштта Къилбаседа-Малхбуза Цийхь. Цаьрца къие йу кхин кӀошташ, алссама къилбехьара. Доккхах долу дакъа [[тӀулгийн к1ора]] бу. КӀора боллу меттигаш дукхахаерш Къилбаседехьара а, Къилбаседа-Малхбалехьара а Цийхь йу. Уггара а дукха кӀора болла меттиг йу [[Шаньси]] провинци (30 % ресурсех) — [[Датунски к1орин шахта|Датунски]] а, [[Янцюаньски кӀорин шахта|Янцюаньски]] а кӀорин шахташ. Ций кхин а кӀора эцарехь хьалхара меттигехь йу дуьненчохь — 2013 шарахь ЦХР чубеъна {{320 млн т}}&lt;ref name=iea /&gt;.

Кхин коьрта энергоресурсаш йахаран гӀирс маьхкдаьтта ду. Цийхь лаьттах доллу маьхкдаьттан барамца дикахчу меттигехь йу Йуккъера, Малхбалера, Къилба-Малхбалера Азин пачхьалкхашлахь. Маьхкдаьтта доллу меттигаш гучаевлла тайп-тайпана кӀошташкахь, амма алссама йу уьш Къилбаседа Цийхь ([[Сунгари-Нонни]] акъари), хӀордайисташкахула, Къилбаседа Цийн [[шельф]] тӀехь, кхин а цхьайолу йуккъерачу кӀошташкахь — [[Джунгарски охьатаь1наче]]хь, [[Сычуань|Сычуани]].

Ций йу дуьненахь йаккхийчарех деши доккху пачхьалкх 2007 шарахь дуьйна. 2013 шарахь Цийхь доккхучу дешийн барам 6,23 % совбаьлла 2012 шерца дуьстича, иза хуьлу 428 тонн&lt;ref&gt;{{cite web
 |url        = http://russian.people.com.cn/31518/8532681.html
 |title      = В Китае впервые в истории потребление золота превысило тысячу тонн
 |date       = 2014-02-11
 |publisher  = «[[Жэньминь жибао]]»
 |accessdate = 2015-02-05
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414201102/http://russian.people.com.cn/31518/8532681.html |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;. Цийра компанеш жигара керла рудникаш дӀайоьллуш йу шайн пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а&lt;ref&gt;{{cite web
 |url        = http://bullion.ru/news/?n=33077
 |title      = Объем добычи золота в Китае в 2011 году достиг нового рекорда
 |date       = 2012-02-01
 |publisher  = Bullion.ru
 |accessdate = 2015-02-05
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205091644/http://bullion.ru/news/?n=33077 |date=2015-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

Пачхьалкхехь чӀогӀа дукха лаьттахйохку [[Сланцаш (ломан тайпа)|сланцаш]], царех йаккхало [[сланцийн газ]]&lt;ref&gt;[http://www.cprm.gov.br/33IGC/1343402.html Unconventional gas systems in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103193155/http://www.cprm.gov.br/33IGC/1343402.html |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;. 2015 шарахь Цийхь 6,5 млрд кубометр сланцийн газ йаккха барам тӀелаьцнера. Шаболу Ӏаламан газ йаккхаран барам пачхьалкхехь айъалур ду 6 % хӀинцалерчуьнца дуьстича. 2020 шаран барам хоттийна 60-100 млрд кубометр сланцан газ йаккха хӀора шарахь&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.kommersant.ru/doc/1896136
 |title       = Газовые амбиции Китая
 |author      = Тамила Джоджуа
 |date        = 2012-03-19
 |publisher   = «[[Коммерсантъ]]»
 |accessdate  = 2015-02-05
}}&lt;/ref&gt;.

=== Хиш а, Ӏаьмнаш а ===
Цийхь дукха хиш ду, уьш цхьана тоьхчи дохал 220 000 км хирдара. 5000 сов царех охьа хьо шайн [[хи]]ш, хӀорамма а 100 км² сов майдана тӀиера. Цийн хиш кхуллу чоьхьара а, арахьара а системаш. Арахьара хиш — [[Янцзы]], [[Хуанхэ]], [[Амур (хи)|Хэйлунцзян (Амур)]], [[Чжуцзян]], [[Меконг|Ланьцанцзян (Меконг)]], [[Нуцзян]], [[Ялуцангпо]], церан йу араволийла [[Тийна океан|Тийна]], [[ХӀиндин океан|ХӀиндин]], [[Къилбаседа Шабина океан]]аш чу, цара хи схьаоьцу майда пачхьалкхан 64 % гергга йу. Чоьхьара [[хи]]шшан, барам кӀезга бу, алссама вовшен генахь а ду, дукхах долу меттигашка лекъна а ду. Уьш кхета [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] чу чоьхьарчу кӀошташкахь, йа дов [[гӀум-аре]]нашкахь а, дуьра ишалаш чохь; церан хи гулдо майда пачхьалкхан 36 % гергга йу.

Цийхь дукха [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] ду, цара дӀалоцу майда 80 000 км² гергга йу. Эзарнаш шаьш кхоьллина [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] а ду — [[хилатторийла]]ш. Цийхь [[Ӏам|Ӏаьмнаш]] а декъа мегар ду арахьара а, чоьхьара а аьлла. Арахьарниш аквадааршца дехаш долу теза Ӏаьмнаш ду, масала [[Поянху]], [[Дунтин]]ху, [[Тайху]]. Чоьхьарниш ду дуьра Ӏаьмнаш, угар а боккханиг царех [[Кукунор|Цинхай]] Ӏам бу. Чоьхьара кӀоштийн [[1ам|Ӏаьмнаш]] йукъахь дукха ду лекънарш, масала [[Лоб-Нор]] а, [[Цзюйянь]] а.

=== Ораматаш ===
Цийхь кхуьу 500 сов тайпана [[Буто эрзкепара|буто эрз]], царах лаьтта шайолу хьаннех а 3 % хьаннаш. Буто эрзийн хьаннаш йу 18 провинцехь — уьш дукхахайолу акхарой йеха меттиг хилла ца Ӏа, уьш механ беза гӀирс схьаболу меттиг а йу. Церан дечиг хилла чамхалгаш шуьйра лелайо промышленностехь.

== Административан йекъайалар ==
{{main|Цийн Халкъан Республикин административан йекъайалар}}
Цийн Халкъан Республико административан терго латтайо 22 [[Провинци (ЦХР)|провинцехь]] ({{lang-zh2|省}}); цул сов ЦХР правительство [[Тайвань]] шайн 23-гӀа провинции лору. Уьш йоцуш, ЦХР йукъайогӀу кхин а, Цийра кегийра къаьмнаш деха 5 [[Автономин кӀошт (ЦХР)|автономни кӀошт]] ({{lang-zh2|自治区}}); 4 центран куьйга кӀелхьарчу гӀаланийн дарж долу [[Центран куьйга к1елара г1ала (ЦХР)|муниципалан кхолламаш]] ({{lang-zh2|直辖市}}), 2 [[Билгалйаьккхина административан кӀошт (ЦХР)|билгалйаьккхина административан кӀошт]] ({{lang-zh2|特别行政区}}).

22 провинци, 5 автономин кӀошт, 4 центран куьйга кӀелара гӀала вовшахтуху «[[континент тӀиера Ций]]» термино, цу йукъа ца йогӀу [[Гонконг]], [[Макао]], [[Тайвань]].

ЦХР [[Цийн Халкъан Республикин Конституци|конституци]] тӀехь [[де-юре]] билгалйаьккхина кхотегӀайолу [[административан йекъайалар]]: [[Провинци (ЦХР)|провинци]] (автономин кӀошт, центран куьйга кӀелара гӀала), [[ЦХР уездаш|уездаш]], [[ЦХР волосташ|волосташ]]. Амма [[де-факто]] [[Континент т1иера Ций|материк тӀиера Цийхь]] меттигерчу Ӏедалан пхиъ тегӀа йу:
* ''Провинцин тегӀа (34)'': 23 [[ЦХР провинци|провинци]], 5 автономин кӀошт, 4 [[ЦХР центран куьйга к1елара г1аланаш|центран куьйга кӀелара гӀаланаш]], 2 билгалйаьккхина административан кӀошт.
* ''Округан тегӀа (333)'': 15 [[ЦХР округаш|округ]] (''префектура''), 286 [[ЦХР г1алийн округаш|гӀалийн округ]], 30 [[ЦХР автономин округаш|автономин округ]], 3 [[ЦХР аймакх|аймакх]]
* ''Уездан тегӀа (2853)'': 1455 [[ЦХР уездаш|уезд]], 370 гӀалийн уезд, 117 [[ЦХР автономин уезд|автономин уезд]], 49 хошун, 857 кӀошт, 3 автономин хошун, 4 билгалйаьккхина кӀошт.
* ''Волостан тегӀа (46466)'': 19683 [[ЦХР йуьрташ|йурт]], 13587 [[ЦХР волосташ|волость]], 1085 [[ЦХР къаьмнийн волосташ|къаьмнийн волость]], 106 [[ЦХР сомонаш|сомон]], 1 [[ЦХР къоман сомон|къоман сомон]], 7194 [[ЦХР урамийн комитеташ|урамийн комитет]], 2 [[ЦХР уездан куьйга к1елара к1ошташ|уездан куьйга кӀелара кӀошт]]
* ''КӀотарийн тегӀа'': [[ЦХР к1отараш|кӀотараш]] а, меттигашкара бахархойн тобанаш а, йа микрокӀошташ (гӀаланашкахь).

=== Пекин (北京) ===
{{Main|Пекин}}

Пекин гӀала йу Къилбаседа-Цийн аркъарин къилбаседа-малхбуза агӀора. Малхбузехь а, къилбаседехь а лаьмнийн зӀе йу, царех тӀехь-тӀехьа акъарий хуьлу, цу тӀиера къилба-малхбузехь охьане йу [[Можа хӀорд]]ехьа ([[Бохайн айма]]). Пекинехь йуккъерабараман-континентан климат йу, дика къаьсташ шеран заманаш а йу.

=== Тяньцзинь (天津) ===
{{main|Тяньцзинь}}
Тяньцзинь Къилбаседа Цийхь йу, Бохайн заливаца йохалла лаьтта, Хуанхэ а, Янцзы хишца зӀе йолчу Доккха цийн татолан къилбаседа чеккхенгахь а йу. Къилбаседехь а, къилбехь а, малхбузехь а доза ду Хэбэй провинцица, Пекинца — къилбаседа-малхбузехь. Тяньцзинан малхбалехьа Бохайн заливан хиш ду. 96 км генахь йолу Пекинца Тяньцзинь вовшехтесна дукха масса болу цӀерпоштнекъаца.

=== Шанхай (上海) ===
{{main|Шанхай}}
[[Файл:上海环球金融中心 (Shanghai World Financial Center).jpg|thumb|[[Шанхайн дуьненанйукъара финансин центр]]]]
Янцзы хинан чеккхенан хьалхарчу декъа тӀехь, 31 град. 14 мин. къ.-с. ш., 121 град. 29 мин. м.-бал. й. &lt;!-- 31°10′00″ с. ш. 121°28′00″ в. д.??? --&gt;лаьтташ йу. Малхбалехь Малхбален-Цийн хӀордан хиш ду, къилбехьа — [[Ханчжоувань]] заливан хиш ду, малхбузехь Цзянсу а, Чжэцзян а провинцешца доза ду, ткъа къилбаседехьа Янцзы хинан чеккхе йу. Шанхай лаьтта пачхьалкхан хӀордийн бердашца нисса йуккъахь. Цуьнан аьтту болуш транспорт йу, шуьйрра чоьхьара майда йу, шен латтар стратегин меттигехь йу, йаккхийчарех хинан а, хӀордан а порташ йу цигахь.

=== Чунцин (重庆) ===
{{main|Чунцин}}
[[Файл:Chongqing 004.jpg|thumb|Чунцин]]
Цийн йуккъехь йолу Центран куьйга кӀелара гӀала йу, оцу кепара Цийн йеа субъектех, майданца уггара а йоккхаха йерг йу иза. Бахархой 7,5 млн стаг (32,75 млн стаг Чунцин административан округехь (терахьаш 2009 ш.). Дукхаха долу дакъа беха гӀалел арахьа. ЧВБ (ВВП) 2004 шеран терахьашца 266,5 млрд юань йа 8540 юань цхьана синна (24-гӀа а, 20-гӀа а меттигаш бу пачхьалкхехь).

=== Тайбэй ===
{{main|Тайбэй}}
ЦХР правительствос Тайбэй Цийн йукъахь йолу автономин провинци Тайванан коьрта гӀала лору. Дукхаха йолчу пачхьалкхаш Тайбэй йозаш йоцачу пачхьалкхан [[Цийн Республика|Цийн Республикин]] столица лору.

Бахархой — 2 625 756 (2006).

=== Гонконг (香港) ===
{{main|Гонконг}}
[[Файл:Victoria Harbor. Hong Kong..jpg|165px|thumb|Виктория Харбор. Гонконг.]]
Гонконг йа Сянга́н — Цийн Халкъан Республикин башха административан кӀошт йу, Азехь а, дуьненахь а йаккхийчарех цхьаъ финансийн центр йу. Бахархой 7 млн стаг.

=== Макао (澳門) ===
{{main|Макао}}
Макао йа Аомы́нь — Цийн Халкъан Республикин йукъара автономин латта ду. Хьалха Португалин колони хилла.
Бахархой — 541 200 стаг (2009). Ӏедалан мотт: португалхойн а, цийн а.

Цийн административан кхоллам:
{| class=&quot;standard&quot;
! Регион !! (инглс.) !! (ций.) !! Адм. центр !! (инглс.) !! Бахархой&lt;ref&gt;[[:fr:Provinces de Chine]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:fr:Région autonome (Chine)]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:fr:Municipalité (RPC)]]&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=&quot;6&quot; |Провинцеш
|-
|[[Аньхой]]
|''Anhui''
|安徽
|[[Хэфэй]]
|''Hefei''
|59 860 000
|-
|[[Фуцзянь]]
|''Fujian''
|福建
|[[Фучжоу]]
|''Fuzhou''
|34 710 000
|-
|[[Ганьсу]]
|''Gansu''
|甘肃
|[[Ланьчжоу]]
|''Lanzhou''
|25 620 000
|-
|[[Гуандун]]
|''Guangdong''
|广东
|[[Гуанчжоу]]
|''Guangzhou''
|86 420 000
|-
|[[Гуйчжоу]]
|''Guizhou''
|贵州
|[[Гуйян]]
|''Guiyang''
|35 250 000
|-
|[[Хайнань]]
|''Hainan''
|海南
|[[Хайкоу]]
|''Haikou''
|7 870 000
|-
|[[Хэбэй]]
|''Hebei''
|河北
|[[Шицзячжуан]]
|''Shijiazhuang''
|67 440 000
|-
|[[Хэйлунцзян]]
|''Heilongjiang''
|黑龙江
|[[Харбин]]
|''Harbin''
|36 890 000
|-
|[[Хэнань]]
|''Henan''
|河南
|[[Чжэнчжоу]]
|''Zhengzhou''
|92 560 000
|-
|[[Хубэй]]
|''Hubei''
|湖北
|[[Ухань]]
|''Wuhan''
|60 280 000
|-
|[[Хунань]]
|''Hunan''
|湖南
|[[Чанша]]
|''Changsha''
|64 400 000
|-
|[[Цзянсу]]
|''Jiangsu''
|江苏
|[[Нанкин]]
|''Nanjing''
|74 380 000
|-
|[[Цзянси]]
|''Jiangxi''
|江西
|[[Наньчан]]
|''Nanchang''
|41 400 000
|-
|[[Гирин (провинци)|Гирин]]
|''Jilin''
|吉林
|[[Чанчунь]]
|''Changchun''
|27 280 000
|-
|[[Ляонин]]
|''Liaoning''
|辽宁
|[[Шэньян]]
|''Shenyang''
|42 380 000
|-
|[[Цинхай]]
|''Qinghai''
|青海
|[[Синин]]
|''Xining''
|5 180 000
|-
|[[Шаньси]]
|''Shanxi''
|山西;
|[[Тайюань]]
|''Taiyuan''
|36 050 000
|-
|[[Шаньдун]]
|''Shandong''
|山东
|[[Цзинань]]
|''Jinan''
|90 790 000
|-
|[[Шэньси]]
|''Shaanxi''
|陕西;
|[[Сиань]]
|''Xi’an''
|32 970 000
|-
|[[Сычуань]]
|''Sichuan''
|四川
|[[Чэнду]]
|''Chengdu''
|83 290 000
|-
|[[Юньнань]]
|''Yunnan''
|云南
|[[Куньмин]]
|''Kunming''
|42 880 000
|-
|[[Чжэцзян]]
|''Zhejiang''
|浙江
|[[Ханчжоу]]
|''Hangzhou''
|46 770 000
|-
!colspan=&quot;6&quot; |Автономин кӀошташ
|-
|[[Гуанси-Чжуанийн автономин кӀошт]]
|''Guangxi''
|广西
|[[Наньнин]]
|''Nanning''
|48 890 000
|-
|[[Автономин кӀошт Чоьхьара Монголи|Чоьхьара Монголи]]
|''Inner Mongolia''
|内蒙古
|[[Хух-Хото]]
|''Hohhot''
|23 840 000
|-
|[[Нинся-Хуэйн автономин кӀошт|Нинся-Хуэйн]]
|''Ningxia''
|宁夏
|[[Иньчуань]]
|''Yinchuan''
|5 880 000
|-
|[[Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт|Синьцзян-Уйгурийн]]
|''Xinjiang''
|新疆
|[[Урумчи]]
|''Urumqi''
|19 630 000
|-
|[[Тибетан автономин кӀошт|Тибетан]]
|''Tibet''
|西藏
|[[Лхаса]]
|''Lhasa''
|2 740 000
|-
!colspan=&quot;6&quot; |Коьрта гӀалин муьтӀахь
йолу гӀаланаш
|-
|[[Пекин]]
|''Beijing''
|北京
|
|
|15 810 000
|-
|[[Чунцин]]
|''Chongqing''
|重庆
|
|
|31 442 300
|-
|[[Шанхай]]
|''Shanghai''
|上海
|
|
|18 450 000
|-
|[[Тяньцзинь]]
|''Tianjin''
|天津
|
|
|11 519 000
|-
!colspan=&quot;6&quot; |Леррина административан кӀошташ
|-
|[[Гонконг]]
|''Hong Kong'' (''Xianggang'')
|香港
|
|
|6 864 346&lt;ref&gt;[[Гонконг]]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Макао]]
|''Macau'' (''Àomén'')
|澳门
|  
|
|541 200&lt;ref&gt;[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx Estimates of population]&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=&quot;6&quot; |[[Республика Китай]] тӀехьожуш йолу регион &lt;br /&gt; (политикин статус билгалйина йац)
|-
|[[Тайвань]]
|''Taiwan''
|台湾
|
|  
|23 069 345&lt;ref&gt;[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Экономика ==
{{main|Цийн Халкъан Республикин экономика}}

2013 шеран ЦХР экономика дуьненахь шолгӀа меттиге йолу номиналан ЧВБ барамца, Японал хьалха а йолий&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2010/08/16/business/global/16yuan.html?_r=1&amp;pagewanted=all China Passes Japan to Become No. 2 Economy — NYTimes.com]&lt;/ref&gt;, кхин а шолгӀа меттиге йолу ЧВБ, [[Эцаран корматаллин паритет|эцаран корматаллин паритетаца (ЭКП)]] лерина.

ДВФ терахьашца 2014 шеран 1 эхашарахь ЦХР чоьхьара валови бахам ЭКП лерича хьалхара жамӀашца лерича Америкин Цхьаьнатоьхна Штател хьалхайаьлла, цул сов дакъа а, барам а шо чекхдолуш 16,48 % а, 17,632 трлн доллар Цийн хилира, 16,28 % а, 17, 416 трлн доллар АЦШ-н доьхьала&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/ekonomika/1494526 [[ИТАР-ТАСС]]. МВФ: ВВП по паритету покупательной способности Китая впервые стал больше, чем у США]&lt;/ref&gt;.

Конституцига ладоьгӀчи ЦХР [[социализм|социалистийн]] пачхьалкх йу, амма пачхьалкхан предприятеш бешболу ЧВБ тӀехь-тӀехьа лахлуш бу: 1998 шарахь 55 %, 2008 шарахь 41 %, 2011 шарахь 30 % в кхаччалц&lt;ref&gt;Чистякова С. В., Голд Н. Экономическое развитие и политические связи в Китае // Актуальные проблемы управления: теория и практика. Материалы международной (заочной) научно-практической конференции. — 2014. — С. 148&lt;/ref&gt;. 2004 шарахь Конституцехь бинчу хийцамашца, долахь болу бахам «хьебеш бац». ХӀинцалерачу экономикин хоттамах ЦХР официально олу «[[Цийн специфика йолу социализм]] йар». Цийн экономикин кепийн маххадор, цхьаболчу экономистийн чӀогӀа бес-бесара бу. 40-сахьтан белхан кӀира йукъадаьккхина 1995 шарахь пачхьалкхан декъехь, ткъа шеран отпуск (5-15 де стаже хьаьжжина) йукъайаьккхина 2007 шарахь&lt;ref&gt;Чжан Би Юй С. 71 — 72&lt;/ref&gt;. И белхан гарантеш 2010-гӀа шерашшана лелаш йац ахархошна а, долахь йолчу предприятешна а&lt;ref&gt;Чжан Би Юй С. 72&lt;/ref&gt;.

1980 шарахь дуьйна Цийн экономика толуш йу йуккъера барам лаьрчи 15 % шарахь. 1990-гӀа шераш чекхдовлуш экономика тойаларан боларш лагӀделира шарахь 8 % кхаччалц, амма 2001 шарахь ЦХР [[ДЙЭКХ|Дуьненайукъара йохк-эцаран кхолламан]] йукъайагӀча чуйогӀу кхечу пачхьалкхашкара инвестицеш а, экспорт а шорйаро экономикин болар сихдира.

Официальни терхьашца, 2003 ш. Цийн ЧВБ айабелла 10 %, амма, эксперташ бахарехь, ЧВБ тӀекхета там бара 10-12 %. Арахьара йохк-эцаран барам 2005 шарахь кхечира 23 %.
[[Файл:GDP of China annual growth each quarter.svg|lang=ru|thumb|267x267px|Цийн ЧВБ айабалар]]

2005 шарахь 80 % Цийн дозан арахьара инвестицеш лаьтта [[Ази|Азехь]]&lt;ref&gt;[http://russian.china.org.cn/russian/233630.htm Открытие ежегодного совещания Боаоского азиатского форума]&lt;/ref&gt;.

Цийхь базаран экономика кхоллар дӀахьуш ду Коммунистийн партин куьйгаллица пхеа шеран планийн бух тӀех. Экономико ца йойу шен мехалла. Лакхара дакъа кхечу пачхьалкхийн инвестицеш йоллушехь, 80 % гергга оцу инвестицеш ЦХР экономике чуеанчу инвесторех дозанал арахьа бехаш болу этнически цийш ([[хуацяо]]) бу. Бес-бесара маххадорехь Ций [[АЦШ]]-н тӀехьакхиа еза 2015—2021 шарашкахь&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fxteam.ru/forex/obzor-finansovoi-pressy/33440.html|title=Китай обгонит Америку за десять лет. Спорим?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322191806/http://www.fxteam.ru/forex/obzor-finansovoi-pressy/33440.html|archivedate=2016-03-22|access-date=2016-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ria.ru/economy/20111108/484261984.html#13507512128982&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration|title=Экономика Китая догонит США к 2015 году, считает Conference Board &amp;#124; РИА Новости|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306133643/http://ria.ru/economy/20111108/484261984.html#13507512128982&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration|archivedate=2016-03-06|access-date=2016-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://prognozoff.ru/prognozy_dolgosrochnye/prognozy_dlya_kitaya/|title=Прогнозы для Китая — Prognozoff|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160725200703/http://prognozoff.ru/prognozy_dolgosrochnye/prognozy_dlya_kitaya/|archivedate=2016-07-25|access-date=2016-07-10}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312050729/http://prognozoff.ru/prognozy_dolgosrochnye/prognozy_dlya_kitaya/ |date=2013-03-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chinapro.ru/rubrics/1/6159/|title=ChinaPRO — Деловой журнал про Китай: новости Китая, экономика Китая, бизнес с Китаем, выставки в Китае, доставка из Китая, товары из Китая, поставки из Китая, производство в К …|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803213021/http://www.chinapro.ru/rubrics/1/6159/|archivedate=2017-08-03|access-date=2016-07-10}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603132309/http://www.chinapro.ru/rubrics/1/6159/ |date=2013-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=448206&amp;cid=6|title=Вести.Ru: Китай обгонит США по объему ВВП|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827034608/http://www.vesti.ru/doc.html?id=448206&amp;cid=6|archivedate=2016-08-27|access-date=2016-07-10}}&lt;/ref&gt; кхин тӀе АЦШ-лла а кхузза совйаьла йеза 2040 шарахь&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://theeconomiccollapseblog.com/archives/10-reasons-why-the-reign-of-the-dollar-as-the-world-reserve-currency-is-about-to-come-to-an-end|title=10 Reasons Why The Reign Of The Dollar As The World Reserve Currency Is About To Come To An End|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160620033634/http://theeconomiccollapseblog.com/archives/10-reasons-why-the-reign-of-the-dollar-as-the-world-reserve-currency-is-about-to-come-to-an-end|archivedate=2016-06-20|access-date=2016-07-10}}&lt;/ref&gt;. Бара итта скептикаш, царна хетара, иза хира дац аьлла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://expert.ru/2011/02/2/kitaj-ne-obgonit-ssha-evrosoyuz-ne-vyiderzhit-konkurentsii-so-shtatami/|title=Китай не обгонит США, Евросоюз не выдержит конкуренции со Штатами|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110530/http://expert.ru/2011/02/2/kitaj-ne-obgonit-ssha-evrosoyuz-ne-vyiderzhit-konkurentsii-so-shtatami/|archivedate=2016-03-04|access-date=2016-07-10}}&lt;/ref&gt;.

XXI бӀаьшераш дуьйлалуш Ций хилла дуьненан хьалхара индустриальни пачхьалкх промышленни рицкъ дарехь а, [[космосан пачхьалкх|космосан]] а, [[ядерни пачхьалкх|ядерни]] а гӀуллакхехь.

Ций дуьненахь хьалха йу дукхаха йолу позицешкахь: пайден лаьттах йохкурш йахарехь (кӀора, аьчган, марганцан, дашан-цинкан, сурьман, вольфраман тӀулгаш, кхин а дечиг), кхин а гӀеххьа масштабашкахь доккху маьхкдаьтта, газ, кӀезгалаьттахдохку металлаш, уран. Ций дуьненахь дукхаха долу промышленни рицкъ дечарех йаккхийчарех пачхьалкх йу. ЦХР йу дуьненахь йаккхийчарех [[Цийн автомобилийн промышленность|автойархо]], хӀора шарахь арахоьцу автомобилаш АЦШ а, Японо а вовшехтоьхначул алсама.
[[Файл:浦东新区.JPG|thumb|225x225px|[[Шанхай]]н гӀуллакхийн центр]]

Цийхь цемент йар коьртаниг шайн гӀишлошйаре йоьдуш йу, АЦШ-ал 80 сов а йо. Цийх АЦШ-н метта дуьненан хьалхелелориг хилла йинчу а, йеш йолчу а тӀехлекхачу гӀилошйарех. 2013 шарахь Чаншехь йина йалар ларъеш йу карайирзинчу чехкачу технологица йешйолу керла уггара а дуьненахь лекха (838 метр) 220 тӀекӀалйина тӀехлекха гӀишло [[Sky City|«Стиглара ГӀала» (''Sky City'')]].
[[Файл:Shanghai Tower July 2014 - 1.jpg|thumb|225x225px|[[Шанхайра бӀов]]]]

Цийн ТӀПК до массо а кепара герз, ядерни а, термоядерни а, атоман хинан бухахулалела тӀехь баллистически ракеташ йолу кеманаш а, континенташ йукъара баллистически ракеташ а. Цийс дина чекхдаьккхира далаза Украинера эцна авиалелориг, цигара доладелла кхин а масех авиалелориг дар.

Цийс пачхьалкхан базови дуарган тоамхилийтараг некъ дӀахьо шен рогӀехь, цуо и барам латтабо 90 % сов. ТӀаккха [[Дуарган кхерамазалла|дуарган кхерамазаллин]] хало, Дуьненан бахархойн пхоьалгӀа дакъа 9 % дуьненан охачу латташ тӀехь кхобуш долу, аьттонца дӀайолу{{Дехьадалар|Йуьртан бахам|link|Йуьртан бахам}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://russian.cri.cn/841/2011/12/04/1s406703.htm | title=Экономическое обозрение: страны БРИКС придают большое значение вопросам продовольственной безопасности, угрожающим устойчивому развитию|date= 2011-12-04|work= [[Синьхуа]]|publisher= [[Международное радио Китая]]| accessdate=2015-01-05}}&lt;/ref&gt;.

Ций экономика тойаларан бахьанех цхьаъ ду паргӀата экономикин зонаш хилар. ХӀинца ЦХР йу 4 леррина йолу экономикин зона (кӀошт) — [[Шэньчжэнь]], [[Чжухай]], [[Шаньтоу]], [[Сямэнь]], паргӀата (пошлина йоцу) йохк-эцаран 14 зона, лакхара а, керла а технологийн 53 зона (оцу декъахь йоккха а, керлазаманан шайн долахьйолу «силиконан тогӀи»), кхечу пачхьалкхашкахь дешначу говзанчашна йина 70 сов Ӏилманан-техникин зона, экспорте дерзийнадолу рицкъ деш йолу 38 зона.

Масалин дало мегарду Шэньчжэнь регионан терахьаш, царна доьххьала 1980 шеран августехь официальни паргӀата экономикин зонан статус йелла. Башха экономикин регион (БЭР) Шэньчжэнь — уггара чехка толушйолу зона йу: 1979—2008 шерашкахь хӀора шеран ЧВБ йуккъара айам хилира 31,2 %&lt;ref&gt;[http://www.delp.ru/index.php?option=com_phocadownload&amp;view=category&amp;download=106&amp;id=1%3A_26 Шэньчжэнь: место старта новых китайских реформ?]&lt;/ref&gt;. ГӀала Цийхь хьалха йу арахьара йохк-эцаран барамашца.

Цийн Йеаннах кхоъ Лерринайолу Экономикин Зона ([[Лерринайолу экономикин зона|ЛЭЗ]]) — [[Шэньчжэнь]], Чжухай, Шаньтоу — [[Гуандун]] провинцехь йу. Цхьана декъана иза бахьанехь, Гуандун провинцийс хьалхе латтайо материкан Цийхь электронан гӀирсашбарехь, кӀадийдарехь, йуурган рицкъ дарехь, фармацийн рицкъ дарехь хӀусаман техника йарехь.

Провинцехь йу машенаш вовшехтосу заводаш [[Nissan]], [[Honda]], [[Toyota Group|Toyota]]; маьхкдаьттан а, маьхкдаьттахимин а отраслашкахь хьалхе лелош йу цийн корпораци [[Sinopec]]; электроника йечарех билгалйаккха мегар йу цийн корпорацеш [[BBK|BBK Electronics]], TCL; регионехь кхин а йу Guangzhou Pharmaceutical (GP) — Цийн баккхийчарех цхьаъ аптекийн маша.
[[Файл:Shanghaiairpollutionsunset.jpg|240px|мини|слева|Цийхь хӀаваъ бехдар Ӏилманчаша дусту [[ядерни Ӏа]]ьнца&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://inosmi.ru/world/20140226/217937781.html| title=Загрязнение воздуха в Китае напоминает ядерную зиму| publisher=// inosmi.ru| accessdate=2014-3-28}}&lt;/ref&gt;]]
Валютан [[Эцаран говзалла|эцаран говзаллица]] леринаболу [[Чоьхьара валови бахам|ЧВБ]], Ций хӀинца дуьненахь шолгӀа йу [[АЦШ]] тӀехьа&lt;ref name=&quot;IMF2&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=223,156,924,922,184,132,134,534,136,112,158,111&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=32&amp;pr.y=3 Международный валютный фонд]&lt;/ref&gt;. ЦӀеххьана тӀекхетна валютан резерваш.

Пачхьалкхан малхбалера хӀордйистера провинцеш дукхаха долчу декъана индустриальни йу, ткъа дукхахайолчу чоьхьарчу ЦХР регионашкара бахархой царал а къен Ӏаш бу. Уггара а къенчарех пачхьалкхан цхьа регион йу Тибет.

2013 шеран шолгӀа кварталехь ЦХР-н ЧВБ айам гайтина 7,5 % — иза баккхийчарех цхьа гайтам бу кхечу пачхьалкхашлахь.

=== Энергетика ===
Пачхьалкхан экономикин айаман лакхара гайтамаш бу энергигӀирсаш байар. Иштта, масала, Цийхь тӀаьххьара 40 шарахь 1960-гӀа шерашкахь дуьйна маьхкдаьтта дайар алсамдаьлла ткъе пхоьазза сов. ЦХР Пачхьалкхан статистикин урхаллин терахьашца 2005 шарахь 300 млн тонне кхаьчна. [[Дуьненайукъара энергетикан агентство|IEA]] терахьашца 2013 шарахь Цийс дайара дийнах 13,62 млн [[Баррель (америкин маьхкдаьттан)|баррель]]&lt;ref name=iea /&gt;. 2013 шарахь ЦХР шайн маьхкдаьтта даккхар йу 208 млн тонн&lt;ref name=iea /&gt;. Кхин а 269 млн тонн маьхкдаьтта Цийс чудахьара 2013 шарахь&lt;ref name=iea /&gt;. Цийхь маьхкдаьтта даккхар айа ресурсан база йац, цуо тӀехь-тӀехьа алсамйоккху иза импортах йазар. Цуьндела хила мега 2000—2010 шерашкахь энергетико маьхкдаьтта дайар 20,2 % тӀиера 17,6 % кхаччалц охьадалар&lt;ref name=autogenerated18&gt;Чеснокова С. В. Китай: новая и возобновляемая энергетика // Восточная аналитика. — 2011. — № 2. — С. 139&lt;/ref&gt;. Хуьлуш болу экономикин айам гушболчу Цийн говзанчийн прогнозашца, 2020 шарахь импортан маьхкдаьттан эшам кхочурбу 450 млн тонне. 2025 шарахь ЦХР маьхкдаьтта дайаран шеран барам хир бу 710 млн тонн.

Цийн маьхкдаьттан компанеш, [[Sinopec]] санначара, аьтту лоьху ЦХР арахьара газ а, маьхкдаьтта а доллу меттигашна тӀекховда, масала Россехь, Кхазакхстанехь, Африкин пачхьалкхашкахь&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://elitetrader.ru/?newsid=187471#bpart9
 |title       = Китай продолжает скупать сырьевые активы
 |date        = 2013-08-30
 |publisher   = Элитный трейдер
 |accessdate  = 2015-02-05
}}&lt;/ref&gt;, Латинийн Америкехь.

2005 шарахь ЦХР Ӏаламан газ йагор кхечира 50 млрд м³. Прогнозашца, 2020 шарахь газ йагор айалурду 200 млрд м³ гергга. ТӀаккха а Ӏаламан газ дакъа ЦХР энергии йоккхуш кӀезга ду: 2000—2010 шерашкахь иза 1,9 % тӀиера 4,0 % айаделла&lt;ref name=autogenerated18 /&gt;.

Ций хьалхара меттигехь йу электроэнергии йоккхуш а, йойуш а. 2012 шарахь ЦХР йаьккхира 4985 млрд кВт⋅с электроэнерги, иза дуьненахь йоккхучуш 22 % йу&lt;ref name=iea /&gt;. Дуьненахь йаккхийчарех ГЭС-аш йу, иштта йоккха программа а йу АЭС-аш йан. 2000—2010 шерашкахь гидро а, атоман а, механ а энергетика лелор айаделла 2,2 % тӀиера 3,7 % кхаччалц&lt;ref name=autogenerated18 /&gt;.

Иштта доллушехь цхьайолу Къилбаседа а, Къилба а Цийн кӀошташ балахьоьгуш йу электроэнергии ца тоьуш.

2000—2010 шерашкахь Цийхь йойучу энергоресурсашлахь цӀеххьана айаделира кӀоран дакъа— 57,1 % тӀиера 70,5 % кхаччалц, ткъа кхечу дагорийн дакъа охьадуьйжира 18,6 % тӀиера 4,2 % кхаччалц&lt;ref name=autogenerated18 /&gt;. ЦХР башхалла йу, цуо доккхуш долу кӀораводородашна доладеш кхоъ пачхьалкхан корпораци (''China National Petroleum Corporation'', ''Sinopec Group'', ''China National Offshore Oil Corporation'') хилар. Цара 2013 шарахь даьккхира Цийн 98,7 % маьхкдаьтта а, 97,8 % Ӏаламан газ а&lt;ref name=autogenerated23&gt;Щербаков Д. Н. Энергетический сектор Китая: структура и проблематика // Вестник Ленинградского государственного университета им. А. С. Пушкина. — 2014. — Т. 6. — № 4. — С. 124&lt;/ref&gt;. Оцу кхааннах 2013 шарахь къастора [[Sinopec]], цуо ЦХР даьккхира 64,7 % маьхкдаьтта а, 75,8 % Ӏаламан газ а&lt;ref name=autogenerated23 /&gt;.

=== Финансийн система ===
[[Файл:Country foreign exchange reserves minus external debt.png|thumb|Кхечу пачхьалкхийн ахчанан а, дешин а резервийн тӀиера арахьара декхар дӀадаьккхина, 2010 шеран ЦРУ Factbook терхьийн бух тӀиера эцна, пачхьалкхийн карта]]
Цийн валюта ду дуьненахь а коьртачарех. Церан йу дуьненан ах валютан резерв.

Цийн банкан система лаьтта [[Цийн Халкъан банк|Центральни банках]] а, «политикин» (аьлчи а коммерцин йоцу) банкех а, пачхьалкхан коммерцийн банкех а, акционерийн банкех а, гӀалийн коммерцийн банкех а, банк йукъара йоцучу финансийн кхолламех (гӀалийн а, йартийн а кредитийн кооперативаш) а, инвестицийн траст-компанех а.

==== Юань ====
{{main|Цийн юань}}

Цийн ахча — [[Цийн юань|Юань]] ({{Цийн||元|yuán}}).

Цийн маттахь «юань» муьлхха а валютах олу, масала, АЦШ-н доллар — «мэй юань». Амма дуьненайукъара контекстехь оцу дашуо билгалдоккху ЦХР-н юань — йа, кӀезгачу хьолехь, цийнмоттбуйцучу пачхьалкхийн (регионийн) валютех — тайванан доллар, [[гонконган доллар]], [[Макао]]н патака.

ЦХР-н юань — Цийн ахчан жэньминьби (民币, пиньинь: ''Rénmínbì (RMB) '' йа мадарра гочдича «халкъан ахча») системан базан цхьа дакъа ду. Валютан дуьненанъйукъара билгалдаккхар ISO 4217 — CNY.

Цхьа юань декъало 10 цзяон, ткъа иза шен декъан декъало 10 фэнан (фэнь лелаш дац ала мегар долуш ду). Масала, 3,14 юань олуш хилча 3 юань 1 цзяо 4 фэнь олу.

Хабарехь мах билгалбоккхуш «юань» дешан меттана леладо «куай» дош, ткъа «цзяо» меттана — «мао».

Юань лела кехат ахчана кепара а, эчиган ахчана кепара а. Цул сов, лелош ду керла а, шира а кепара купюраш.

1994 ш. Цийн Ӏедало сацийна юанан барам $1/8,28 юань. ТӀаьххьарчу хенахь, Ций йара [[ЕС]] пачхьалкхаш а, [[Япон]]о а, дукхаха дерг [[АЦШ]] а юань барам либерализаци бие бохуш охьатаӀийна лаьтташ. Царна хетарехь, юань барам охьабаьккхина бу, иза бахьанехь Цийн духку рицкъ кхин тӀе а конкуренцин аьтту болуш хуьлу. 2004 ш. Цийца йохк-эцарехь АЦШ-н пассиван [[йохк-эцаран сальдо|сальдо]] $162 млрд хилира, ткъа 2005 ш. I кварталехь тӀекхийтира кхин а 40 % хьалхарчу шеран оццу замане хьаьжча.

2005 ш. 21 июля Цийс юань долларца йолу уьйр дӀайаьккхира, халкъан валютан мах айира 2 %. Юанан механ барам хӀинца билгалбоккхур бу иза [[бивалютан тускар]]ца (05.07.2014 шарахь механ барам бара 6,21 юань АЦШ-н 1 долларах).

Цийн эксперташна моттарехь, валюта тускарах тасаро дуьненан экономикин конъюктуран сема хулийтур ду иза, амма цуьнца цхьана, пачхьалкхан финансийн система латтаран кхераме хир дац иза.

Ций план йолуш йу юанах резерван валюта дан&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20130704/947666189.html Китай рассказал, как сделает юань мировой резервной валютой]&lt;/ref&gt;.

=== Арахьара йохк-эцар ===
{{external media
 |topic    = Цийн [[экспорт]]ер-пачхьалкхаш 
|font-size = 75
 |subtopic = 
 |width    = 
 |image1   = [http://bcs-express.ru/image.ashx?id=15269]&lt;ref&gt;[http://bcs-express.ru/digest/?article_id=102707 обзор западной прессы: фондовый рынок почти достиг опасной зоны «эйфории», предупреждает citigroup - рынки. бкс-экспресс: финансовые и экономические новости и комментарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107054645/http://bcs-express.ru/digest/?article_id=102707 |date=2013-11-07 }}&lt;/ref&gt;
 |audio1   = 
 |video1   = 
}}

«Цихь дина» аьлла билгало тоьхна рицкъ гур ду ша долчу дуьненахь а, XXI бӀаьшарахь пачхьалкх «дуьненан фабрика» хилла. Дуьненахь йаккхийчарех экспортёр йолу Ций хьалха йу 100 кепара рицкъан экспортан барамехь. Цийхь арахоьцу 50 % сов дуьненахь йухкуш йолу фотоаппараташ, 30 % кондиционераш, 25 % бедарш йуьтту машенаш, 20 % гергга холодильникаш.

Цул сов, таможнин статистике хьаьжчи, Ций дуккха а шерашкахь кӀадинаш, бедарш, мачаш, сахьташ, велосипедаш, бедарш тоьгу машенаш, кхин а болх алсам бан беза рицкъаш экспорт дарехь хьалха йу.
2014 ш. цийн таможнин терахьашца ЦХР коьрта йохк-эцаран накъостий бу ЕС (товархьийзор 600 млрд доллар) а, АЦШ а (521 млрд доллар)&lt;ref&gt;Лю Ц. Расхождение интересов Китая и России в рамках Шанхайской организации сотрудничества // Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки. — 2015. — № 2. — С. 108&lt;/ref&gt;. 2000—2012 шерашкахь АЦШ-н экспорт ЦХР айаелла 16,2 млрд доллар тӀиера 110,5 млрд долларе кхаччалц, ткъа Цийн импорт 100,0 млрд доллар тӀиера 425,6 млрд долларе айаелла. Америкин ЦХР экспортан коьрта статьяш (2012 шо — скобкаш чохь гайтина оцу рицкъан группан мах млрд долларашкахь): коьш (14,9), гражданийн хӀаваан кеманаш, мотораш, гӀирс, церан дакъош (8,4), кегий автомобилаш (5,7), йоьза (4,4), ахпроводникаш (3,9)&lt;ref name=autogenerated20&gt;Аксенов П. А. Современные тенденции в торговле товарами и услугами между США и Китаем // Россия и Америка в XXI веке. — 2014 — № 1. — С. 11 — 12&lt;/ref&gt;. Штаташка йолу Цийн йу компьютеран гӀирсаш (2012 шарахь ЦХР боьхкина 62,2 % компьютеран гӀирсаш АЦШ чубеанчех)&lt;ref name=autogenerated20 /&gt;.

Цийх хилла йаккхийчарех цхьаъ ловзархо Европин а, Россин а базаршкахь.

2004 ш. арахьара йохк-эцаран барам лакхабаьлла 850 млрд [[АЦШ доллар|долл.]]
2008—2012 шерашкахь Цийс цӀеххьана айбина буьда маьхкдаьттан (180,4 млн тонн тӀиера 273,8 млн тонне кхаччалц), кӀоран (41 млн тонн тӀиера 289 млн тонне кхаччалц), Ӏаламан газан (3,3 млн тонн тӀиера 30,3 млн тонне кхаччалц), эчаган тӀулгийн (444 млн тонн тӀиера 720 млн тонне кхаччалц) импорт&lt;ref&gt;Изотов Д. А. Рынок сырьевых товаров Китая // Пространственная экономика. — 2013. — № 4. — С. 73, 75, 77 — 78&lt;/ref&gt;.

=== Цийн дозанал арахьара инвестицеш ===
2002 шарахь ЦХР дӀакхайкхийна «дозанал араваларан» стратеги, оцу бахьанехь Цийн дуьххьала дӀайолу дозанал арахьара инвестицийн дакъа айаделла: 2002 шарахь Цийс дӀахьажийра дозанал арахьа дуьххьала дӀайолу инвестицеш 6,9 млрд доллар (0,47 % дуьненан барам тӀиера), ткъа 2012 шарахь — 84,2 млрд доллар (6,05 % дуьненан инвестицийн экспорт тӀиера)&lt;ref&gt;Новопашина А. Н. Пространственная политика экспорта прямых инвестиций: особенности Китая // Пространственная экономика. — 2014. — № 1. — С. 79&lt;/ref&gt;. ЦХР шен башхалла йу дукхаха долу экспортан дуьххьала дӀайолу инвестицийн дакъа пачхьалкхан предприятийн (70,5 % 2010 шеран пачхьалкхан шайолу дуьххьала дӀайолу инвестицийшан тӀиера)&lt;ref&gt;Новопашина А. Н. Пространственная политика экспорта прямых инвестиций: особенности Китая // Пространственная экономика. — 2014. — № 1. — С. 83&lt;/ref&gt;. ЦХР географин дуьххьала дӀайолу инвестицеш йекъалора иштта (2010 шо): 65,2 % йаьхкира Азин пачхьалкхашна (дукхахаерг Гонконге — 54,7 % Цийн инвестицийн экспортех), 15,3 % Латинийн Америкин, 9,8 % Европин&lt;ref&gt;Новопашина А. Н. Прост ранственная политика экспорта прямых инвестиций: особенности Китая // Пространственная экономика. — 2014. — № 1. — С. 84 — 85&lt;/ref&gt;.

=== Цийра транспорт ===
[[Файл:ChinaRailwayNetwork.png|мини|300px|Цийн цӀерпоштнекъан маша ([[China Railways]])]]
{{main|Цийн Халкъан Республикера транспорт}}

'''Автонекъийн''' дохаллийн барам (йарташкара а цхьаьна) 4,1 млн км хуьлу. Керла шорттаасанийн автострадийн дохала 2013 шо чекхдолуш кхечира 104,5 эзар км (2013 шарахь дехкира 8,26 эзар км автострадаш). Шадолу йукъаралелош долчу автонекъийн дохалла 2009 шарахь 3860 эзар км дара (1990 шарахь 1028 эзар км бен дацара)&lt;ref name=autogenerated21&gt;Чжинфэн У. Строительство и развитие инфраструктуры в Китае // Свободная мысль. — 2011. — № 5 (1624). — С. 100&lt;/ref&gt;. ЦХР некъаш дахкаран гӀар еара 2000—2005 шерашна, оцу хенахь йукъаралелош долчу автонекъийн дохалла айаделира 1402 эзар км тӀиера 3345 эзар км, тӀехьа некъаш дахкаран масалла лагӀъелира&lt;ref name=autogenerated21 /&gt;.

'''ЦӀерпоштнекъийн машийн''' ''[[China Railways]]'' бохаллийн барам 2013 шо чекхдолуш кхечира 103,1 эзар км (2010 шарахь тӀекхийтира 4 эзар км некъаш)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-02/18/c_13178476.htm |title=China’s high-speed railways hit 3,300 km |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045918/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-02/18/c_13178476.htm |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-07-20}}&lt;/ref&gt;. 1990 шарахь ЦХР дара 57,9 эзар км цӀерпоштнекъаш&lt;ref name=autogenerated21 /&gt;.
2006 шарахь [[Тибет]]ехь бина белира [[Цинцзанан ц1ерпоштнекъ|уггара лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъ]] (5072 м хӀурдан барамал лакхахь) $4,2 млрд мах болу. Цийхь дуьненан уггара а боккха [[лекха лаьмнашкара ц1ерпоштнекъаш|чехкачех а, тӀехчехкачех а лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъийн]] маша бу. Японехь а, Европехь а цхьанатоьхначул сов ду уьш. ЦХР йу хьалхара а, дуьненахь уггара а йоккха тӀехчехка регулярни аса [[маглев]]ан, церан йу дуьненахь уггара а дукха болхбешйолу а, йохкушйолу а, планехь а [[метрополитен]]аш (кхузткъа гергга).

Цийн лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъаш — чехкачарна а, тӀехчехкачарна а йукъа догӀу: модернизаци йина цӀерпоштнекъийн асанаш а, леррина тӀехчехка цӀерпошташ лелийта йехкина керла асанаш а, ткъа иштта дуьненахь дуьххьалара магнитан гӀайбана тӀехула лела коммерцийн асанаш.

[[Файл:CRH2 &amp; CRH3 at Tianjin Railway Station.jpg|thumb|200x200px|ТӀехчехка цӀерпоштан модель CRH-380A]]
2013 ш. сентябрехь долчу хьолехь ЦХР ишттачу некъийн шадолу дохалла хилира 10463 км сов (дохаллица дуьненахь 1-ра меттиг), цӀерпоштийн лаккхара чехкалла 380 км/с. ХӀинца Цийхь хаалуш йу тӀехчехка цӀерпоштнекъаш дахкаран гӀар. Пачхьалкхан гӀоьнца, цуо догдаийта леррина бечу белхашца 2015 шарахь 12-гӀа пхеашеран план чекхйолуш шаболу тӀехчехка цӀерпотнекъийн маша кхочур бу 18000 км.

Технологин планехь тӀехчехка цӀерпошнекъаш дахкар хуьлу кхечу пачхьалкхера шайн цӀе айиначу Бомбардье, Алстом, Кавасаки фирманаш технологеш дӀайаларан барт бар бахьанехь. Кхечу пачхьалкхийн технологеш схьаоьцуш Ций церан бух тӀех шайн технологех йан гӀерта. Цуьнан масала ду CRH-380A сери йолу, 380 км/с сов чехкалла йолу цӀерпошташ дар, царна тӀехь Цийн тӀехчехка некъийн рекорд хоттийна, 500 км/с гергга. Уьш 2010 ш. дуьйна лелош ду. Иштта хаам бу, керла цӀерпошт Пекин — Шанхай йийр йу Цийн компанис Шагун Рейл Виклз, 2012 ш. кхачале арахоьцур йу.

'''Хин транспорт''' йукъайогӀу хӀурдан арахьара йохк-эцаран а, чоьхьара мохь дӀасакхехьаран а, даккхийчу чоьхьарчу хиш чухула мохь кхехьаран а транспорт. Хин транспорт гулйина къилба-малхбален хӀурдйистехь а, къилбан кӀошташкахь а. Цуьнан дакъа мохьлелорехь айаделла 1980 шарахь хиллачу 42 процентера 2001 шарахь 53,2 проценте кхаччалц. Цийн чоьхьара хишшан дохалла 110 эзар км сов йу, ткъа кеманаш лела фарватерий йохалла — 7,8 эзар км йу. 2008 шо чекхдолуш хиллачу хьолехь ЦХР хӀурдан йохк-эцаран флотехь дара 20925 кема, шайолу тоннаж 44 млн тонн а йолуш, ткъа чоьхьара хин транспорт — 230 эзар гергга кема шайолу тоннаж 50 млн тонн сов йолуш&lt;ref&gt;http://cyberleninka.ru/article/n/morskoe-hozyaystvo-kitaya-i-perspektivy-sotrudnichestva-s-rossiey С. 151&lt;/ref&gt;. 1994 шарахь кхечу пачхьалкхашкара инвестораш битира хӀурдан мохьлелоре, 1998 шарахь чоьхьарчу мохьлелоре&lt;ref name=autogenerated19&gt;http://cyberleninka.ru/article/n/morskoe-hozyaystvo-kitaya-i-perspektivy-sotrudnichestva-s-rossiey С. 153&lt;/ref&gt;. 2000 шарахь бакъо елира кеманашлеларехь йолу кхечу пачхьалкхий предприятеш кхолла&lt;ref name=autogenerated19 /&gt;.

'''ХӀаваан транспорт'''. XX бӀаьшо чекхдаллалц цийхойн кеманахь хахкавалар даржехь хиларан а, вехаш хиларан а билгало йара. ХӀинца гӀаланаш йукъара рейсаш тӀекхеташ йу. Иштта, Пекинера Шанхай хӀораденна 40 рейс сов хуьлу. Граждански аэропорташ кхолларан гӀар хилира 1990—1995 шерашкахь, оцу хенах церан барам айабелира 94 тӀиера 139 кхаччалц, цултӀехьа сецира, 2005 шарахь пачхьалкхехь 135 граждански аэропорт бен йацара, амма 2005—2009 шерашкахь церан барам айабелира 165 кхаччалц&lt;ref name=autogenerated21 /&gt;. Пассажирийн авиарейсийн терахь а лесташ дара шерашкахь: 1990 шо — 138,27 млн, 1995 шо — 59,68 млн, 2000 шо — 185,76 млн, 2005 шо — 192,51 млн, 2009 шо — 230,52 млн&lt;ref name=autogenerated21 /&gt;.

=== Цийра зӀе ===
Цийхь телефонаш йахкаран барам 1991 шарахь 1,29 % бен йацара, ткъа 2002 шарахь иза кхечира 30 %. 2013 шеран январь чекхболуш серийн зӀен абонентийн барам кхечира 280 млн, иза дуьненахь уггара а дукхаха бу.

'''Мобильни зӀе'''. Мобильни телефонан зӀен абонентийн терахь, 1990 шарахь 18 эзар бен хилла доцу, 2013 шеран январь чекхболуш айаделира 1,12 млрд каччалц, дуьненахь уггара а дукха хилира иза.

=== Йуьртан бахам ===
'''Йуьртан бахаман коьрта кепаш'''

XX бӀаьшеран 90-гӀа шерашкахь дуьйна Ций дуьненахь хьалхарчу меттигехь йу йалта кхиорехь (2010 шарахь кхиийна 546 млн тонн йалта&lt;ref&gt;Ван Я. Уровень и тенденции развития инновационно-инвестиционного потенциала АПК Китая // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 5: Эканоміка. Сацыялогія. Біялогія. 2012. — № 1 (125). — С. 10&lt;/ref&gt;), жижиг даккхарехь, бамба баккхарехь, рапсан хӀу даккхарехь, стоьмаш кхиорехь, гӀан тонка даккхарехь, шолгӀа йу — чай кхиорехь а, тӀаргӀа баккхарехь, кхоалгӀа йа йоьалгӀа коьш а, шекаран эрз а, джут акхиорехь. Амма йуккъерчу синбарам лаьрчи и рицкъан барам дукха ца хуьлу.

Цийхь дукха тайпана лаьттан ресурсаш йу, амма лаьмнаш дукха ду, ткъа акъари кӀезга йу. 43 % пачхьалкхан лаьттан майданах акъари йу. 2010 шеран терахьашца Цийн дуьйш долу лаьттан майдано дӀалоцу 155,7 млн га&lt;ref name=autogenerated25&gt;Ван Я. Уровень и тенденции развития инновационно-инвестиционного потенциала АПК Китая // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 5: Эканоміка. Сацыялогія. Біялогія. 2012. — № 1 (125). — С. 8&lt;/ref&gt;. 1990—2000 шерашкахь Цийн йуьртан бахам толуш йара шакепара — меттигаш йара интенсификацин (латта тодеш рицкъан барам айар) мур экстенсивни кхиоран (рицкъ айар латташ дер алсамдохуш) муьрца хуьйцуш. 1990—1995 шераш — интенсивни кхиоран хан йу: ЦХР латташ дуьй майда лахайаьлла 113,5 млн га тӀиера 110,5 га кхаччалц, ткъа лаьттах тоьхна латта тодаран хими айана 25,9 млн тонн тӀиера 35,4 млн тонне кхаччалц&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;. Оцу муьрехь айаделира йуьртан бахаман рицкъ, алссама бешийн майданаш 5,2 млн га тӀиера 8,1 млн га кхаччалц шорйар баханехь&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;. 1995—2000 шераш — интенсификаци лагӀъелла экстенсивни кепаш айаелла хан йу: оцу хенахь цӀеххьана айаелира йалтадеран майданаш 110,1 млн га тӀиера 156,3 млн га кхаччалц, цу тӀе тоьхна латта тодаран химин шеран барам айабелира кӀеззиг 35,4 млн тонн тӀмера 41,5 млн тонне кхаччалц&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;. Иштта 1995—2000 шерашкахь цӀеххьана лагӀбелира йуьртан бахамехь къахоьгурш — 916,8 млн стаган тӀиера 479,6 млн стаге кхаччалц&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;.
2000—2010 шерашкахь ЦХР йуьртан бахамера белхалойн (482,3 млн стаг 2010 шарахь), хӀора шарахь туху латта тодаран гӀирсийн (42,5 млн тонн 2010 шарахь), йуьртан бахаман культураш йуьйшйолу майданийн (155,7 млн га 2010 шарахь), бешийн (9,0 млн га 2010 шарахь) барам башха хийца а ца белира&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;. Цийр латта пачхьалкхан а, коллективан а долахь ду. 1978 шо чекхдолуш йарташкахь хийцамаш буьйлабелира. Уьш бахьанехь йаьржира керла бахаман система — кхиоран жамӀашца доьзна доьзалан жоьпалла. Коопераци йина бахамийн дакъа кӀезга ду — 9,8 % ахархойн керташ бен йац 2005 шарахь&lt;ref&gt;Кожевникова Л. М. Исторический опыт внедрения рыночных отношений в сельское хозяйство Китая // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки. — 2011. — № 3. — С. 215&lt;/ref&gt;. 2010 шарахь пачхьалкхехь йара 244,3 млн ахархойн керташ&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;.
Цийн дукха йоккха хӀурдйистан аса йу. Цуьнан гомха хи долу чӀерийн меттигаш дӀалоцу 1500 эзар км², иза дуьненан гомха хин майданийн доьалгӀа дакъа ду.

Ций хьалха заманахь дуьйна аграрни пачхьалкх йу, амма 1950-гӀа шерашкахь дуьйна иза тӀейоьлла шуьйра масштабийн индустриализаци йан. 80-гӀа шераш долалуш ЧВБ йуьртан бахаман дакъа хилира 32 % гергга, амма цул тӀехьа кӀезг-кӀезга охьаделира, 2001 шарахь охьадуьйжира 15,2 %. Йуьртара къинхьегамхойн барам 70,5 % 1978 шарахь хиллачул охьабелира 50 % кхаччалц, хӀинца уьш бу 365 млн стаг гергга.

Ахархой йалта кхиорехь жигаралла айархьама, 2004 шеран мартехь ЦХР Пачхьалкхан кхеташоно дӀакхайкхийна йуьртан бахаман налог 5 шаран дӀайаккхарехь хилла барт&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://russian.china.org.cn/business/txt/2005-01/25/content_2154842.htm | title = Ляонин стал 23-й китайской провинцией, объявившей об отмене сельскохозяйственного налога}}&lt;/ref&gt;.

=== Туризм ===
2013 шарахь туризмо белира 5,2 % пачхьалкхан ЧВБ (цунах 4,6 % ЧВБ — чоьхьара туризмо), оцу балхахь а, цунна гӀоьнна болчу белхашкахь вара 64 млн стаг&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 7&lt;/ref&gt;. 2013 шарахь 98,18 млн дозанал арахьа бахарш хилира (уггар а дукха туристаш оьхурш хилира Къилба Корей, Таиланд, АЦШ)&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 91&lt;/ref&gt;. 2013 шарахь Ций баьхкира 26,29 млн кхечу пачхьалкхашкара туристаш (1990 шарахь 1,75 млн бен вацара), уггар а дукха бара Россира, АЦШ, Филиппинера&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 129&lt;/ref&gt;. Иштта 2013 шарахь 97,63 млн стаг веана Гонконгера а, Макаора а, ткъа Тайванера 5,16 млн веана&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 131&lt;/ref&gt;.

1985 шарахь пурба деллера долахь йолу а, йукъарабахамах йолу а турфирмаш кхолла&lt;ref name=&quot;autogenerated15&quot;&gt;Чжан Би Юй, с. 43 — 44&lt;/ref&gt;. Долахь йолу агентствошна пурба деллера чуьрчу туристашца болх бан, ткъа йукъарабахамах йолу фирмашна Цийн эмигранташца а, арахьара цийшца а&lt;ref name=&quot;autogenerated15&quot; /&gt;. 2009 шарахь пурба делла 100 % арахьара капиталах (цийра туристаш дозанал арахьа бахийтар доцург) туристийн фирмаш кхолла, ткъа иштта цхьаьна цийшца турагентствош кхолла а&lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot;&gt;Чжан Би Юй, с. 44&lt;/ref&gt;. 2012 шарахь ЦХР арахьара капитало дакъалецира 327 отелашкахь, ткъа кхин а 340 Гонконгера, Аомынера, Тайванера капитал дара&lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot; /&gt;. Иза дуьстича дукха а дац, нагахь оццу шарахь пачхьалкхехь 11687 тайп-тайпана классан отель йар лаьрчи, цу декъахь 3328 пачхьалкханиг а йу&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 62 — 63&lt;/ref&gt;.

ЦХР арахьара туризман йуьхьиг йолало 1983 шарахь, оцу хенахь бахархошна пурба делира шайн четах Гонконгера гергара нах болчу баха&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 94&lt;/ref&gt;. 1990 шарахь пурба делира [[Сингапур]]е, Малайзи, [[Таиланд]]е шеш баха, ткъа 1997 шарахь тӀекхийтира Австрали а, Керла Зеланди а&lt;ref name=&quot;autogenerated11&quot;&gt;Чжан Би Юй, с. 104&lt;/ref&gt;. 2002 шарахь цийшна пурба делира 22 пачхьалкхе баха, 2005 шарахь — 66 пачхьалкхе, 2013 шарахь — 114 пачхьалкхе&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 96 — 97, 192&lt;/ref&gt;. 2008 шарахь туристашна баха магийра АЦШ&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 97&lt;/ref&gt;. Дукха хенахь дозанал арахьа бахар тобанашца бен дацара, амма 2003 шарахь магийра шеш-шайна тураш (Гонконге а, Макао а бен дацара)&lt;ref&gt;Чжан Би Юй, с. 101&lt;/ref&gt;. 2007 шарах магийтира туристийн тобанашца Тайване баха, деккъа 2012 шарахь гӀайре тӀех хилира 2,42 млн стаг ЦХР&lt;ref name=&quot;autogenerated11&quot; /&gt;.

== Арахьара политика ==
{{main|Цийн халкъан республикин арахьара политика}}
[[Файл:North Korea - China friendship (5578914865).jpg|мини|Пхеньянера Хьалхара май цӀе йолчу стадионера «[[Ариран (фестиваль)|Ариран]]» шоу]]
Малхбузера пачхьалкхаш луьйш хуьлу Цийн арахьара политикина [[КХДР]] гӀолецарна. Дуьненан политикехь шайн меттиг чӀагӀйаран арахьара политика лелайо ЦХР, кхин тӀе цхьан а агӀора меттиг ца лоцу.

=== ЦХР — КЪЦКХ ===
ЦХР 1971 шарахь дуьйна Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолу декъашхо йу. Амма 1982 шарахь бен ца йолаелла ЦХР цунна финансаш йала, ткъа дуьххьарлера цийн тӀеман хьовсархой 1990 шарахь бен ца бахийтина цига&lt;ref&gt;Зародов И. А. Китай в миротворческой деятельности ООН // Вестник МГИМО Университета. — 2011. — № 6. — С. 260&lt;/ref&gt;. 2003 шеран мартехь дозанал арахьа эскарехь вара 111 цийра машархо, ткъа 2011 шеран сентябрехь ЦХР машаран контингент (2018 «сийна каска», царна йукъахь 1892 стаг тӀеман персонал) хьалхара меттигехь йара КЪЦКХ Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолчу декъашхошна йукъахь, 15-гӀа йара дуьненахь&lt;ref&gt;Зародов И. А. Китай в миротворческой деятельности ООН // Вестник МГИМО Университета. — 2011. — № 6. — С. 262&lt;/ref&gt;.

=== ЦХР — АЦШ ===
{{main|Цийн-америкин йукъаметтиг}}

Оцу пачхьалкхашна йукъахь шина агӀора дипломатин йукъаметтиг хоттийначу хенахь дуьйна — 1979 шеран 1 январь — ткъе итт сов шо даьлла. Оцу заманахь америкин-цийн йукъаметтиг гергара а, доьвне а йацара. Оцу йукъаметтиган аматийн бес-бесара цӀераш йу: «аьшпийн накъосталлин йукъаметтиг», «доттагӀ вац йа мостагӀ вац», «цхьана меттахь бийшина тайп-тайпана гӀенаш гар».

Пекино, Вашингтоне а ца хьоьжуш, Иранца а, КХДР контрактийн бехкамаш кхочушбо герзлатторехь а, технологешца а, шалхо а йоцуш, ондда позици латтайо Тайванан баланехь. Пачхьалкхийн йукъаметтигехь цхьа проблема йу, Цийра АЦШе йолу эмиграцин масштабаш.

[[Файл:20041120-1 bushchinamtg-1-515h.jpg|thumb|Буш а, [[Ху Цзиньтао а]]]]
Америкин-цийн йукъаметтигийн коьрта лазам бу Тайванан бала. Йуьйцашъерг ЦХР суверенитет хилла ца Ӏа, дуьйцург [[азин-тийнаокеанан регион]]ехь (АТР) цхьана машар а, дахар цхьанаэшшара хилар а ду. Ша лазам бу [[АЦШ]] а, Цийн а йукъахь лаьтта энергетикан кхерамазаллин хеттарийн комплекс.

XXI бӀаьшарахь дуьйна Вашингтонан а, Пекинан а коьрта къийсамаш лаьтта АТР. Иза доьзна, хьалхарчу рогӀехь, Барак Обамас шен «тийнаокеанан» стратеги йолайар бахьанехь, цуьнан Ӏалашо йу Америка АТР чагӀйала гӀертар. Вашингтоно мел дийриг а, и Ӏалашо кхочушйархьама ду, Ций регионера арататтарна чӀоггӀа дуьхьало йо Пекино. Иштта, Вашингтон ловза гӀиртира Цийний Къилба-цийн хӀурдан кхечу пачхьалкхашний йукъара лаьттан къийсамашца. Амма башха пайда эца цкъачунна аьтту ца хилла. Тахана оцу регионехь хьал чагӀлуш ду, бахьана, масала, гуш ду Цийно а, АЦШ а дӀаболийначу герз совдаккхаран къийсамехь.

Иштта делахь а, XXI бӀаьшераш дуьйлалуш йолуш йу [[Стратегин а, экономикин а диалог Цийн а, АЦШ а йукъахь|Экономикин хеттаршна йолу стратегин диалог]], агӀонаш сих-сиха вовшех а кхета, коьрта лазамаш а буьйца.

=== ЦХР — Росси ===
{{main|Цийн-Россин йукъаметтигаш}}
{{Дакъа кечдар}}

=== ЦХР — ХӀинди ===
{{main|Цийн-хӀиндин йукъаметтигаш}}
{{Дакъа кечдар}}

=== ЦХР — Йоккхабритани ===
{{main|Британин-цийн йукъаметтиг}}
{{Дакъа кечдар}}

=== Латтанийн хеттарш ===
{{main|ЦХР латтанийн хеттарш}}
{{Дакъа кечдар}}

== ТӀеман ницкъаш ==
{{main|Цийн Халкъан-паргӀатонан эскар}}
{{Карладаккха дакъа}}
Цийн бу дуьненахь баккхийчарех [[тӀеман ницкъаш]]. [[Ядерни герз|Ядерни]] а, ракетан а пачхьалкх йу иза.

Партийн куьйгалхоша баланс латтайо экономикин кхиамашна а, тӀаман харжаш алсамйахаран а темпашна йукъахь. «Тхо декъахь дац герз совдаккхаран къийсамехь, цхьанна а пачхьалкхана тӀеман кхерам а бац тхойгара», — билгалдаьккхира цийн коьрто [[Ху Цзиньтао]]с 2011 шарахь ша [[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ|АЦШ]] вахча&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110120_china_domination.shtml BBC Russian — В мире — Ху Цзиньтао сказал, что Китай не стремится к гегемонии]&lt;/ref&gt;.

XXI бӀаьшарах Цийн тӀеман харж цхьанаэшшара айалуш йу: 2004 шарахь, масала, Цийн тӀемагӀуллакхан бюджет тӀукхетна 11,6 % 2003 ш. дуьстича. Говзанчаша хадийначу мехаца, 1992 ш. Цийс [[Росси]]гара герз эцна $10 млрд гергга. 2004 ш. Ций кхечира 50 % гергга Россин тӀеман экспорт ($2,8 млрд гергга).

Тахана Цийн тӀемалойн ойланаш тӀехь-тӀехьа дӀатаьӀаш йу башхалла доцу герз гулдар тӀиера тӀеман-хаамийн технологеш кечйаре.

[[Цийн Халкъан-паргӀатонан эскарехь]] (ЦХПЭ) 2,5 млн стаг ву. ЦХПЭ барам охьабаккха дагахь бу хьалхарчу рогӀехь дӀахиттина лаьтташ доцучу дакъошкарий, дуккха а йолчу Ӏилманан-талламаш бечу институташкарий. 2005 шарахь эскарера дӀабевлла 200 эзар тӀемангӀуллакххой.

Хуттуш лаьттачу дуьненахь ЦХПЭ тӀеман-хӀурдан флотехь ду 60 сов эсминцаш а, фрегаташ а, 60 дизель-электрически а, 10 атоман хинбухахула лела кеманаш а, 1 авиалелориг а.

Эскаран реформа еш Ӏалашо хоттайо, дуккха а тӀехьайисина ЦХПЭ дуьненан хьалхарчу пачхьалкхийн тӀеман ницкъашна тӀехьакхийан. Америкин эксперташна моттарехь, керладаьлла герз а, техника а эскаран латторехь ЦХР тӀехьайисина АЦШ-ал 15—20 шо.

Иза бахьанехь Цийс кхочушъеш йу эскаре керладаьлла, тӀехнийса герз латторан программа, коьрта терго ракетийн эскарашна а, иштта [[ТӀеман-хӀурдан ницкъаш|тӀеман-хӀурдан ницкъашна]] а, [[тӀеман-хӀаваан ницкъаш]]на а.

Цийс кечдина [[Реактиван хӀаллакдаран кеманийн чкъор|хӀаллакдаран кеманийн доьалгӀа чкъор]], оцу йукъахь [[Стелс-технологи|стелс]]- хӀаллакдаран кеманаш, кхуллуш ду пхоьалгӀа чкъор а. 2011 шеран 11 январехь дуьххьала хиндолу пхоьалгӀа чкъоьран хӀаллакдаран кема [[J-20]] хӀаваэ айаделла.

Цийс эцна Украинера а, Россера а авиалелориг&lt;!-- Как-то очень размыто. Получается, что всё далее перечисленное относится и к Украине и к России. Есть сомнения, что это именно так. --&gt;, масех дизель-электрически хинбухахула лела кема, ткъа иштта шиъ эсминец «Таханлера» класс йолу, кхин а масех деш ду Россин верфашкахь. Цхьанне жигара барамехь кхуллуш ду шайн авиалелориш, хинбухахула лела кеманаш (царна йукъахь [[Атоман хинбухахула лела кема|атоман]] [[баллистикан ракета]]ш ерш), эсминцаш, тӀехь таханлера радарийн а, зенитни-ракетийн системаш а йолуш.

ЦХР чехка тӀехьакхуьуш йу тӀеман гӀуллакхехь лулахошна — [[Росси]]на, [[Япон]]ан, [[Къилба Корей]]на, [[ХӀинди]]на, ткъа иштта [[Тайвань|Тайванан]]. Цуо сингаттам латтабо, хьалхарчу рогӀехь, регионехь политикин-экономикин хьалхе къуьсучу Японан а, иштта Тайванан а.

Эксперташ ларарехь, ЦХР къилбера провинцешка дӀа а хиттийна, Тайванан тӀе а ерзийна тактикийн ракетийн барам, даиман а тӀекхеташ бу, эзарна тӀекхочуш лаьтта. ЦХПЭ тӀеман-хӀаваан кеманийн барамца совйолу Тайванан агӀо — бакъ ду, дукхаха долу кеманаш шайн тӀеман аматашца тӀаьхьадисина ду. 2010 ш. ЦХПЭ ойланехь ду тӀехсов ницкъ гулбан Тайванан тӀеман ницкъашна дуьхьала хӀваэхь а, хӀурдан тӀехь а.

Регионера ницкъий баланс йохо там бу [[Евроцхьанакхетаралл]]о ЦХР-н герздохкаран [[эмбарго]] дӀайоккхар хиларо. Эмбарго йаьккхинера 1989 ш. Пекинехь [[Тяньаньмэнь майданахь 1989 шарахь хилларг|Тяньаньмэнь майданахь студенташ меттахбовларехь]] хилларг бахьанехь. Коьрта европийн пачхьалкхаша, [[Франци]], [[Германи]], [[Итали]], хӀинцалера реза хилла санкцеш дӀайаха, АЦШ къобал ца дешшехь.

2005 ш. июнехь гӀовгӀа елира АЦШ-ний, [[Исраил]]ний йукъахь, АЦШ-ан пурба а доцуш Цийн тӀеман технологеш а, герз а доьхкина аьлла. АЦШ дийцарехь, оцу технологеш Цийн тӀеман ницкъ Тайваньчулла а совбоккхур бу. Къамел ду Исраилера Цийна пилоташбоцу Harpy олу хӀаваэхула лела аппараташ йохкар, цара ХӀаваан доза лардаран (ХӀДЛ) системийн радараш халлакайо.

2005 ш. июнехь америкин [[Washington Times|«Вашингтон таймс»]] газето зорба тоьхна цхьа къайлаха докладан хаамех лаьцна. И доклад дина АЦШ-н разведкан йукъараллин куьйгалхочуна [[Джон Негропонте]], цу тӀехь Ций герздарехь цӀеххьана генайалар а, и бахьана долуш цийн эскаран ницкъ тӀекхетар а чӀагӀдо. Цийн тӀеман отраслан кхиамаш буьйцу:
* керла тӀехгена йоьду [[т1емашдолу ракета]] кхоллар;
* керла америкин [[AEGIS|Иджис]] цӀе йолу [[герзтохар лелоран система|герзтохар лелоран системийн]] цийн аналог тӀехиттийна тӀеман хӀурдакеманаш могӀане хиттадар;
* керла «Юань» классан тӀелета [[хинбухахула лела кема]] кхоллар;
* тӀехнийса герз кечдар, оцу декъахь АЦШ-н тӀеман [[авиалелориг|авиалелочу]] тобанашна тоха мегаш долу керла «хӀаваъ-латта» а, [[«Латта-латта» ракета|«латта-латта»]] а классан [[ракетан герз|ракеташ]].

Шайн минанаш йар долийна, оцу декъахь бу дистанцера минанаш хиттайаран гӀирс а, дистанцера минанаш схьайоху гӀирс а, Ций дуьненахь йаккхийчарех экспортёр хилла [[ЛаттантӀехула йуллу мина|гӀашлошна дуьхьала минанаш]] йухкуш. Цийн пачхьалкхан компани [[Norinco|NORINCO]] кхиамашца къийсало оцу базарехь европийн компанешца.

Цийн [[ЦХР леррина службаш|леррина службаш]] беш разведкан белхаш бу, оцу декъахь тӀеман разведка ([[ЦХПЭ КШ КРУ]]).

ТӀеман бюджет 2006 шарахь 14,7 % айаелла, 284 млрд юане кхаьчна (35,5 млрд [[АЦШ доллар|долл]].)

== Бахархой ==
[[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ЦХР демографин гомалла]]
{{main|Цийн Халкъан Республикин бахархой}}

Цийхь деха кхузткъа гергга къам, царех Ӏедало лоруш ду 56 — хӀора а шайн Ӏадаташца, къоман духаршца, дукхаха дерш шайн маттаца. Амма шайн бес-бесаре, гӀиллакх-оьздангалле ца хьаьжжа и къаьмнаш пачхьалкхера бахархойн 7 % гергга бен дац, коьрта дакъа ду цийш, шайха «[[Хань (халкъ)|хань]]» олу цара. Йукъараллин модернизацино а, къаьмнаш йукъара доьзалаш кхолларо а кӀелхьара ца бовлуьйтуш этнически тобанийн йукъара башхаллаш дӀайоху, тӀаккха а дукхахболчара дозалладо шайн къаьмнех, шайн гӀиллакхашна а, дина а тешаме хуьлу. Хаза гӀиллакхаша а, Ӏиданаша а дозанал арахьара хьеший тӀеийзабо.

2000 шеран ноябрехь Цийхь пхоьалгӀа шайолуцийн [[бахархой багарбар]] чекхдаьккхира. Цуьнан терахьашца, Цийхь бара 1 137 386 112 цийш (бахархой абсолютни дукхалла). Бахархойн шарахь тӀекхетаран барам 2005 шарахь 0,58 % бара.
2010 шарахь йалхолгӀа бахархой багарбаро магайттаро, пачхьалкхан континентан декъан бахархойн барам кхечира 1 млрд 339 млн 724 эзар 852 стаг&lt;ref name=&quot;Census2010&quot;&gt;[http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?channelid=1175&amp;record=54 Коммюнике о результатах 6-й Всекитайской переписи населения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114074717/http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?channelid=1175&amp;record=54 |date=2012-11-14 }} (данные приведены без населения Гонконга, Макао и Тайваня). {{недоступная ссылка|url=http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?channelid=1175&amp;record=54}}&lt;/ref&gt;, иза [[Бахархойн бараман пачхьалкхийн тептар|дуьненахь уггара дукхаха]] барам бу. Халкъ тӀекхетар сацадархьама, Ций 1979 шарахь [[Доьзал дуьненан т1ебаккхаран доза хоттадаран политика|доьзал дуьненан тӀебаккхаран доза хоттадаран политика]] тӀе бевлла. Цийн тӀекхета бахархойн охьабаьлла барам йуккъерачу тӀегӀан тӀекхачар хьаьжна ца Ӏаш, иза базисан терахь дукха доккха хиларна, шо шере мелдолу алссам айало. 1990—2000 шерашкахь бахархой хӀора шарахь йуккъера барам 12 млн стаг айалора.

Бахархой 1,3 миллиард стаг сов хиларна [[Цийн коммунистийн парти|ЦКП]] чӀогӀа гӀайгӀанехь йу ЦХР бахархой тӀекхетарна, иза буьрса [[доьзалан планировани]]н политика лело гӀерта. Цуьнан жамӀаш бес-бесара ду.

[[Файл:Crowd in HK.JPG|thumb|[[Гонконг]]]]
Правительствон бахархойн тӀекхетар цхьанаэшшара даран политика хьажийна а йу, дӀахьуш а йу «[[Цхьана доьзалехь – цхьа бер|цхьа бер цхьана доьзална]]» бохучу кхайкхамца. Амма оцу хаттарна тӀевогӀу меттигерачу хьоле хьожжий: барамлелор дӀаделла меттигерчу Ӏедалашка, церан бакъо йу меттигерчу хьоле хьаьжжина низам лагӀдан. ШолгӀа бера хила йиш йу, нагахь дай-наной кегий къаьмнех далахь йа церан ваша-йиша дацахь, кхин тӀе йарташкахь бехачу доьзалашна, нагахь хьалхарниг йоӀ йалахь йа бер заьӀап далахь. Мел къаьста бердаран барам лелоран политика ЦХР провинцешка хьаьжжина, гойту тӀехьадогӀучу масалша. [[Синьцзян]] провинцехь 2002 шарахь дуьйна лелаш ду хань къомана доза хоттийна долу Низам: цхьа бер гӀаларчу бахархойн доьзалашна, ши бер йуьртан бахамехь къахьоьгучу доьзалашна&lt;ref name=autogenerated24&gt;Капицын В. М., Ван Я. Синьцзян-Уйгурский автономный район Китая: территориальное самоуправление и национальная политика // Ars Administrandi. — 2013. — № 3. — С. 113&lt;/ref&gt;. Синьцзянан доьзалашкара дех-ненах цхьаъ кегийчу къаьмнех валахь, бакъо луора ши бер хилагӀалахь, кхоъ йуьртан бахамехь къахьоьгучарна&lt;ref name=autogenerated24 /&gt;. Хаало дукха буткъа барам «шолгӀачу беран бакъо» кегий къаьмнаш йукъахь: масала [[Хэйлунцзян]] провинцехь 2001 шарал тӀехьа арадаьлла «Халкъабахархойн а, бераш даран доза тохаран а низам», цуо хила тардолийта нанайцийн, орочонийн, киргизийн, эвенкийн, даурийн шолгӀа бер хьалхарчуьнан диъ шо кхаьчначу хенахь&lt;ref&gt;Ставров И. В. Тенденции демографического развития неханьских национальностей Северо-Восточного Китая (начало XXI века) // Вестник Дальневосточного отделения Российской академии наук. — 2013. — № 4 (170). — С. 148&lt;/ref&gt;. Амма, нагахь оцу бехкамех цхьан а кхочуш ца бинехь а, хӀора «совнаха» берах пачхьалкхан гӀуда охьадиллича могийта (дукхах болу хьалдолу доьзалаш иштта шиъ а, кхин сов а бераш до).

ТӀаьххьара шерашкахь бердаран барам лелоран политика кӀадйина: Шайолуцийн халкъан векалийн гуламан Даиман а йолу комитетан Постановленица 2013 шеран 28 декабрехь бакъо йелла шиъ бер хила, нагах дайх-нанойх цхьаъ мукъане а шайн доьзалехь цхьа бер хиллехь&lt;ref&gt;Трощинский П. В. Влияние традиций на право современного Китая // Журнал российского права. — 2014. — № 8 (212). — С. 99&lt;/ref&gt;.

Пачхьалкхо лелуо политикин доьхьалойо йарташкахь, шайна белхан ницкъ безарна а, Ӏадаташкахь кӀант гӀоле ларарна а (цхьа хан йаьлчи уьш тӀаьхье хинйолундера). Политика йохош болчу доьзалша дукха хьолахь аьшпаш бутту бахархой дӀайазбечу хенахь. Официальни правительствон политика дуьхьала йу [[Стерилизаци (дебар)|стерилизацин]] йа бер дӀадаккхаран, амма дерг бер даран доза тухуш меттигерчу Ӏедалша и бахьнаш леладо, хӀунда аьлчи даккхий гӀуданаш туху лара ца белчи [[естественни бахархой т1екхетар|бахархой тӀекхетаран]] барамца.

2000 шо чекхдолуш 65 шо кхаьчна а, кхин бакхий а нах Цийхь 88 млн 110 эзар бара. Иза 6,96 % Цийн бахархойх бу.

[[Файл:Chine Miao à cornes9317a.jpg|thumb|[[Хмонги]]]]
Цийн бахархойн сте-боьрша барам — 106,74:100. Иза кӀеззиг лакхара бу дуьненан йуккъара барамал — 101,44:100. Халкъан сте-боьрший барам 4 шере кхаччалца дикка лакхара бу 119:100 кхочу. Хьаьжчи зударийн дукха беха божарел а. Тахана Цийн бахархойн хеташ болу йуккъара вахаран барам — 71 шо бу.

ГӀалара бахархойн дакъа 2011 шарахь дуьххьала 50 % сов а баьлла 51,27 % кхаьчна. Дукхаха долу бахархойн дакъа ца деха шаьш даиман а тӀейаздинчу меттигехь (дукхахаберш ахархой бу, гӀаланашка болх бан баьхкина) — 2010 шеран бахархой дӀайазбаран терахьашца уьш 261 млн стаг вара (19,6 % пачхьалкхан бахархой), царех 175 млн стега регистраци даиман а бехачу провинцехь йара, ткъа 86 млн цулла а араха&lt;ref&gt;Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 109—111&lt;/ref&gt;. Урбанизаци сецайо 1950 шерашкахь дуьйна йолу тӀейазбаран система (хукоу): цхьа стаг регистрации йина хила йиш йу цхьана бахархойн пунктехь. ТӀаккха а регистраци йанза гражданийн барам даиман а тӀекхеташ бу — 2000 шеран бахархой дӀайазбарехь уьш 144,4 млн стаг вара (10,8 % ЦХР бахархой)&lt;ref&gt;Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 110—111&lt;/ref&gt;. Цул сов, хукоу система йохайар схьадогӀу дуккха а шерашкахь: 2010 шеран бахархой дӀайазбарехь 21,6 млн ЦХР гражданаш ца бехара шеш тӀейазбинчу меттигехь 5 шо а сов&lt;ref&gt;Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 111&lt;/ref&gt;.

[[Урбанизаци]]н барам хӀинца а кӀезга бу, сов белхан ницкъ йуьртахь шорта бу. [[XX б1аьшеран]] 90-гӀа шерашкахь Цийн гӀалийн бахархой процент шо-шере мелдолу айалора йуккъера барам 0,91 % болуш. Хетарехь и барам [[XXI б1аьшо]] долалуш а буьсур бу. [[Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан (ООН)]] прогнозашца, Цийн гӀалийн бахархой 2030 шарахь кхочур бу 884 млн. Вуьшта аьлчи, уьш 59,1 % пачхьалкхан бахархойх хира бу, оцу хенахь дуьненан йуккъара бараме кхочур бу. Уггар а марзо йолу меттиг йу къилбан провинци Гуандун — 2010 шеран бахархой дӀайазбаран терахьашца цигахь беха дукхаха болу гражданаш, тӀейазбар ЦХР кхечу провинцешкахь долуш болу (21 млн стаг сов), цунна тӀехьайогӀу Чжэцзян (12 млн стаг гергга), Шанхай (9 млн стаг гергга), Цзянсу (7 млн стаг сов), Пекин (7 млн стаг гергга), Фуцзянь (4 млн стаг сов), Тяньцзинь (3 млн стаг гергга))&lt;ref&gt;Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 112&lt;/ref&gt;. Российца доза долу Хэйлунцзян провинци кхечу регионашкарчу мигрантийн марзо к1езга йолуш йу (церан барам регионехь к1езга бу), цигара мелхо а д1аоьхуш бу бахархой&lt;ref&gt;Понкратова Л. В., Тракова Е. В. Внутренняя миграция в Китае: что показала перепись 2010 года // Россия и Китай: новый вектор развития социально-экономического сотрудничества Proceedings of the 2nd International Scientific Conference / Под общ. ред. Л. А. Понкратовой, А. А. Забияко. — Благовещенск, 2014. — С. 113—114&lt;/ref&gt;.

=== Доьзалан дахар ===
{{нет источников|дата=2013-04-01}}
Доьзалан барам лелоран политико лар йитина доьзалан дахарехь — 1981 шеран 1 январехь йукъадаьлла «Зудайалоран закон», цуо лакхара хенан доза хоттийна зудайалорехь, марейахарехь (22 шо божарашна, 20 шо зударшна)&lt;ref&gt;Ма М. Брак в Китае // Экология и безопасность жизнедеятельности. — 2012. — № 1. — С. 79&lt;/ref&gt;. 2003 шо кхачале зудайалошберш, маребоьлхурш ца лаахь а чекхбовла безаш бара медицинех (хӀинца маьхаза а, лаахь а бен дац психиатрах, наркологах, дерматологах, фтизиатрах чекхвалар)&lt;ref&gt;Ма М. Брак в Китае // Экология и безопасность жизнедеятельности. — 2012. — № 1. — С. 80&lt;/ref&gt;. ТӀехьарчу шерашкахь билгалдаьлла и законан низам аттонга даккхар — 2005 шарахь дуьйна бакъоелла студенташна зудайало а, маребаха а&lt;ref&gt;Челнокова-Щейка А. В. Трансформация семейных ценностей в современном Китае // Знание. Понимание. Умение. — 2013. — № 4. — С. 311&lt;/ref&gt;.

Полигами луьра магош йац, ткъа 2001 шарахь дуьйна ца магадо цхьана баха зудчух, майранех цхьаъ кхечу доьзалера боцучу зударшца, божарашца&lt;ref&gt;Нань Г. Реформа закона о браке в Китае в целях предотвращения домашнего насилия // Пролог. — 2014. — № 1 (5). — С. 49&lt;/ref&gt;.

Иттаннах бархӀ меттиг йу таханлера ций дай-наной зудайалор, марейахар шайн дас-нанас хаьржжинчу бахана. Тахана гӀаланашкахь беха къона цийшан хьалхе хиана боьршаний, стений вовшен мах. 2001 шарахь дуьйна законо чӀагӀдина зудайалор Ӏедало регистраци йар, хӀетте а даьржина [[1едалах къайлаха зудайалор]]. КъотӀалгӀа дина бераш а, доьзалехь дина бераш а цхьабосса лору. 2001 шарахь пачхьалкхехь йукъабаьккхина «зудайалоран барт», оцу тӀехь билгалбоккуш дӀайаздо тӀедогӀург а, «цхьана гулбина болу» бахам а&lt;ref&gt;Нань Г. Реформа закона о браке в Китае в целях предотвращения домашнего насилия // Пролог. — 2014. — № 1 (5). — С. 50&lt;/ref&gt;.

Даьржина [[1едалах къайлаха зудайалор]] а, уьш регистрации йале масийттаза хийцар а. Зудайитар, ХХ бӀаьшераш кхачале ойлайан а ца бахьара, хӀинца — цецвала хӀума дац. Ткъа махбанза лелар шуьйра даьржина, Ӏедало а дийцадаьккхина иза законех ца хилар юридически кечдар.

Хетарехь доьзалийн Ӏадаташна гӀуочу агӀора болхбо [[цхьа доьзал — цхьа бер]] политико, цуо балабо бераш хьарцхьара а кхуьий.&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/sorokina/1300230-echo/  Китай: старый новый друг. из цикла передач «В КРУГЕ СВЕТА» радиостанции «Эхо Москвы»]&lt;/ref&gt;
2016 шеран 1 январехь йукъадаьлла закон доьзалехь ши бер хила бакъо луш. Парадокс йу, дукхаха болу цийра доьзалашна шайна ца лаьа ши бер хила.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2015/oct/30/two-is-too-much-trouble-china-parents-rush-more-children 'Two is too much trouble': will China’s parents rush to have more children?]&lt;/ref&gt;

=== Йаккхий гӀаланаш ===
{{Хьажа иштта|Цийн Халкъан Республикин гӀаланаш}}

2000 ш. дуьйна, цийн гӀаланаш йаккхийра хуьлу йуккъера барам 10 % шарахь а болуш. ХӀинца ЦХР 100 сов гӀала йу миллион сов бахархой болуш. Цхьа могӀа дукхамиллионаш бахархой болу Къилба Цийра гӀаланаш вовшех а тоьхна дагахь бу 40 млн бахархой болу дуьненахь уггара йоккха гӀала йан.

{{Цийн Халкъан Республикин йаккхий гӀаланаш}}

{{-}}

=== Социальни чкъор ===
2001 шеран декабрехь [[Цийн йукъараллийн Ӏилмин Академи]]с зорбатоьхна охьадиллина таханлера Цийн социальни чкъор талларан доклад. Церан барам иттанга кхочу. И чкъор ду, [[чиновник|пачхьалкхан а, йукъараллин а куьйгалхой]], менеджераш, предпринимателаш, леррина а, техникин а персонал, канцелярин белхалой, шайна болхбе промышленникаш а, йохк-эцархой а, йохк-эцаран гӀоьнна персонал, промышленни белхалой, йуьрта-бахаман къинхьегамхой, ткъа иштта цхьа а билгалбаьлла болхбоцурш, болхбоцурш, буьззана болхбоцурш. Цийн социальни чкъоьрийн дифферинциаци (декъадалар) тӀехь-тӀехьа алсамдолуш ду корматаллашца, оцуо наггахь социальни лелхаршка кхачабо&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/07/26/clash/ «В Китае 30 тысяч сталеваров устроили драку с полицией»], lenta.ru от 26.07.2009: «Погибший (главный управляющий компании Jianlong Steel Holding Company) ежемесячно получал три миллиона юаней (около 438 тысяч долларов), в то время как пенсия среднего работника Tonghua Iron and Steel Group не превышает 200 юаней в месяц.»&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People of Tibet46.jpg|thumb|Тибет]]

=== Мотт а, йоза а ===

Ханьцы къоман бу шайн хабарца а, йозанца а болу [[цийн мотт]], иза лелабо пачхьалкхехь а, арахьа а. Цийн маттахь къамел до 1 миллиард сов стага.

Цийра 55 кегийчу къаьмнех дукхаха долчера шайн меттанаш ду. Пачхьалкх мукъайаккхале, дукха хьолехь Цийн мотт буьйцу [[Хуэйцзу|хуэй]] (дунганаш), маньчжураш и шэ къаьмнаш доцуш, шайн къоман маттахь къамел а дора, йаз а дора монголаш, тибетцаш, уйгураш, корецаш, кхазакхаш, сибош, тайш, узбекаш, киргӀизаш, гӀезалоша, оьрсаша. Шайн йоза дара [[Наси (къам)|наси]], мяо, цзинпо, лису, ва, лазу, амма иза шуйра лелош дацара. Йисина 34 этнически тоба къоман йоза ца хилла.

ЦХР кхоьллинчул тӀаьхьа правительствон программица кхоьллина, нисбина йозан меттанаш 10 этносийн тобана, уьш йу чжуан, буи, мяо, дун, хани, ли, кхин а, тодина йоза уйгури, кхазакхи, цзинпо, лаху, тай. Лингвистин классификацийца, 29 мотт цийн-тибетийн, 17 — алтайн, 3 — къилбаазин, 2 — хӀхӀинди-европин доьзалера бу. Тайванехь баьржина болу гаошань мотт ХӀиндонезин доьзалера бу. Цхьа мотт мичара бу хӀинца а хууш дац.

Цийн '''йоза''' [[иероглиф]]ех ду, схьадогӀу Шан династин (16—11 бӀаьшо вайн эрал хьалха) дехкина хӀуманийн суьрташ (дешнаш хийцина йолу символаш, лелайора хин дерг хаархьама) долу палтосу даьӀахкашкара. Йозан гӀирс хийцабеллехь а, цийн иероглифаш ширачу заманахь хийцамаза дисина. Газет деша 3000 сов иероглиф хаадеза, ткъа дешана стегана 5000 сов иероглиф йовзаеза. 1913 ш. дуьйна Цийн Ӏедалан къамелан мотт бу [[путунхуа]] (мандарин) диалект, кхин а лаххара а 7 регионийн [[цийн мотт|цийн меттан]] диалекташ йу, къамел йукъахь йаккхийра башхаллаш йолуш, цуьндела къамелехь Цийн маьӀ-маьӀнера бахархой ца кхета дуьйцучух. Уьш вовшахтуху иероглифийн системан йозано.

==== Цийн меттанаш ====
&lt;!-- [[Файл:GZ FS Prayers 2.jpg|thumb|[[Хань (народ)|Хань]]]]
* I. Китайско-тибетская языковая семья
** А. Языковые группы чжуан и дун
*** 1. Ветвь языков чжуан-тай: [[чжуан]], [[буи]], тай
*** 2. Ветвь языков дун-шуй: [[Дун (народ)|дун]], [[мулао]], [[Шуйцы|шуй]], [[маонань]]
*** 3. Ветвь языков ли: [[Ли (народ)|ли]]
** Б. Тибетско-бирманская языковая группа
*** 1. Ветвь тибетских языков: тибетский, мэньба
*** 2. Языковая ветвь и: и, лису, [[Наси (язык)|наси]], хани, лаху, цзино, бай
*** 3. Языковая ветвь цзинпо: цзинпо, дулун
*** 4. Языковая ветвь цян: цян, пуми
*** Не установлена языковая ветвь: лоба, ну, ачаны
** В. Китайский язык (хань): хуэй (дунгане)[[Файл:Uyghur Meshrep.jpg|thumb|[[Уйгуры]]]]
* II. [[Языки мяо-яо|Языковая семья мяо-яо]]
** Языковая ветвь яо: яо
** Не установлена языковая группа и ветвь: туцзя, гэлао
* III. Алтайская языковая семья
** А. Тюркские языки: [[уйгуры]], [[салары]], [[узбеки]], [[казахи]], [[татары]], [[югуры]] (яохуры), [[киргизы]]
** Б. Монгольская языковая семья: [[монголы]], [[Монгоры|ту]], [[дунсяны]], [[дауры]], [[баоань]], [[югуры]]
** В. Тунгусо-маньчжурская языковая семья: [[маньчжуры]], сибо, эвенки, орочоны, нана́йцы, хэчжэнь
* IV. [[Австроазиатские языки|Австроазиатская семья]]: [[ва]], [[бэнлуны]], [[буланы]]
* V. [[Австронезийские языки|Австронезийская семья]]: [[гаошань]]
* VI. [[Индоевропейская семья]]
** А. [[Славянские языки|Славянская ветвь языков]]: [[русские]]
** Б. [[Иранские языки|Иранская ветвь языков]]: [[таджики]]
* VII. Не определена языковая семья, языковая группа и языковая ветвь языка цзин
** Не определена языковая ветвь и группа: [[корейцы]]
 --&gt;

=== Динан хӀоттам ===
{{main|Цийн динан хӀоттам}}
&lt;!-- [[Файл:Leshan Buddha Statue View.JPG|thumb|[[Статуя Будды в Лэшане]]]]
Китайская Народная Республика является [[Светское государство|светским государством]]. В то же время, в годы [[Культурная революция в Китае|культурной революции]] религия в Китае была запрещена.
Традиционно в китайской религии и философии сплетаются [[конфуцианство]], [[даосизм]] и [[буддизм]]. Они благополучно сосуществуют, причём зачастую — в пределах одного храма. Конфуцианство, первым обретшее влияние в Китае, по сути, стало кодексом подчинённости индивида обществу и его ответственности перед ним. Даосизм развивает идеи личного совершенствования и единения с природой; конфуцианскому учению о предопределённости социальных ролей он противопоставляет концепцию относительности. Буддизм, привнесённый в Китай извне и сосредоточенный на развитии духовного начала, выступает альтернативой китайскому прагматизму. Всего 18,2 % населения Китая исповедуют буддизм.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Китай — страна с различными религиозными культами. [[Хуэй]], [[уйгуры]], [[казахи]], [[киргизы]], [[татары]], [[узбеки]], [[таджики]], [[дунсян]]е, [[салары]] и [[баоань]], а также югуры исповедуют [[ислам]], в то время как религия тибетцев, монголов — буддизм, у некоторых представителей мяо и яо распространено христианство, а у большинства дауров, орочонов и эвенков — [[Шаманизм в Китае|шаманизм]]. Некоторые китайцы (ханьцы) являются приверженцами христианства или буддизма, но большинство верующих исповедуют традиционную китайскую религию — даосизм.
[[Файл:Zhuhai Jintai Temple inner court view and monks.jpg|thumb|180px|Монастырь [[Цзиньтай]]]]

В Китае распространён буддизм Махаяны, обещающий избавление от страданий всем, кто его страждет обрести. Просветлённые, или бодхисатвы, остаются в этом мире, чтобы помочь достичь просветления другим. Своими деяниями и набожностью верующие заслуживают общения с бодхисатвами, приближающими их к нирване.

В Китае ислам распространён среди хуэйцев, саларов, дунсянов, баоаньцев, уйгуров, казахов, киргизов, узбеков, татар и таджиков. Количество мусульман по разным оценкам насчитывается от 19,5&lt;ref&gt;[http://sunna-press.com/news/worldnews/827-skolko-musulman-prozhivaet-vo-vsem-mire-spisok.html Сколько мусульман проживают во всем мире?]&lt;/ref&gt; до 29&lt;ref&gt;[http://www.imam.ru/articles/stati.html Сколько мусульман в мире?]&lt;/ref&gt; миллионов человек. Высшим органом мусульман в Китае является [[Китайская исламская ассоциация]].

В результате революции и гражданской войны около 100—200 тысяч [[Белая эмиграция|белоэмигрантов]] осели [[Русский Харбин|в Харбине]] и в [[Русский Шанхай|Шанхае]].

Из-за сложных исторических судеб и позиции современных китайских властей деятельность церкви практически заморожена. Религиозное законодательство КНР не позволяет совершать официальные богослужения, можно только молиться в домах прихожан. Официально в Китае действует один православный приход.

Связи папского престола с Китаем восходят к XIII веку&lt;ref&gt;Селезнев Н., Марей А. [http://east-west.rsuh.ru/article.html?id=67105 Китай] // Католическая Энциклопедия, т. 2. М.: Изд-во Францисканцев, 2005, кол. 1035—1046.&lt;/ref&gt;. В настоящее время в Китае количество католиков исчисляется несколькими миллионами. Точная цифра неизвестна. В 1951 году коммунистическое руководство страны запретило китайским католикам иметь какие-либо связи с Ватиканом. Однако в конце ХХ—начале ХХI века положение стало постепенно изменяться. Власти Китая теперь, как правило, принимают во внимание желания Ватикана, когда назначают католических священников на важные посты. Тем не менее, эта практика иногда всё ещё нарушается&lt;ref&gt;[http://www.laprensa.com.ar/368079-La-Iglesia-china-dana-la-fe-denuncia-el-Vaticano.note.aspx La Iglesia china daña la fe, denuncia el Vaticano]{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;

== Культура а, исбаьхьалла а ==
{{main|Цийн культура}}

&lt;!-- === Общие сведения ===
Культура Китая — одна из самых древних и самобытных в мире. Культура Китая оказала большое влияние сначала на развитие культуры многочисленных соседних народов, населявших обширные территории позднейших Монголии, Тибета, Индокитая, Кореи и Японии.

=== Литература ===
В отличие от западноевропейской литературы [[Новое Время|Нового Времени]], художественные тексты в Китае занимали второстепенное место относительно литературы историографической и этико-философской направленности, как прямое следствие господства конфуцианской идеологии.

Бросается в глаза отсутствие древнейшего пласта эпического устного творчества и разрозненность мифологических представлений. Предполагается, что в их искоренении также участвовала конфуцианская идеология; следы их существования обнаруживаются в фольклоре китайских национальных меньшинств.

Отличительной чертой иерархии китайских литературных жанров является низкое положение драмы и её сравнительно позднее возникновение. Малоразвитыми относительно европейской традиции оказались мемуарный и эпистолярный жанры, однако их место занял т. н. жанр «записок» ''[[бицзи]]'', близкий к [[эссе]].

=== СМИ ===
[[Международное радио Китая]] — международная государственная радиостанция Китая, базирующаяся в Пекине, вещающая на коротких и средних волнах, УКВ (FM), через спутник и Интернет. Международное радио Китая вещает на 62 языках мира, включая русский.

[[CCTV-Русский]] — международный телеканал «Центрального телевидения Китая» (ЦТК), вещающий на русском языке. Благодаря запуску телеканала «CCTV-Русский» китайское телерадиовещание для заграницы стало абсолютным лидером в мире по количеству иностранных языков вещания и количеству отдельных телеканалов на иностранных языках.

=== Каллиграфия ===
[[Каллиграфия]] вывела обычное китайское письмо на уровень художественной формы искусства и традиционно приравнивается к живописи и поэзии, как метод самовыражения. Поскольку иероглифические изображения ограничены небольшим количеством черт (линий), индивидуальный стиль художника определяют их толщина, угол изгиба и придаваемый рисункам динамизм. Эксперты оценивают сбалансированность и пропорциональность линий, композиционное построение иероглифов и их целостность и гармоничность.

Основные элементы каллиграфии, которые китайцы называют «четырьмя сокровищами знания» — это тушь, камень (тушечница), кисти и бумага.

=== Фарфор ===
{{Main|Китайский фарфор}}
Несмотря на то, что керамика в Китае известна издревле, только в бронзовом веке (1500—400 гг. до н. э.) китайцы научились получать особенно прочные клеи и делать печи для высокотемпературного обжига, позволившие им изготавливать более прочную, иногда глазурованную глиняную посуду. Настоящий же фарфор появился только в эпоху Суй. Более тонкий, чем керамика, настоящий фарфор ровный и полированный. При ударе по фарфоровому изделию оно звучит.

=== Китайская кухня ===
{{Main|Китайская кухня}}
[[Рис]] всегда имел огромное значение для китайцев — и как основной пищевой продукт, и как техническая культура. Считается, что традиция культивирования риса в Южном Китае зародилась около 10000 лет до н. э., хотя метод устройства заливных полей, требующий масштабных ирригационных работ, достиг совершенства по прошествии тысяч лет. Сегодня рис выращивается в Китае почти повсеместно. Китайский рис составляет 35 % мировой продукции.

=== Культурные и исторические памятники Китая ===

==== Великая Китайская стена ====
{{Main|Великая Китайская стена}}
Великая стена, или, как её называют китайцы, Длинная стена, протянулась на 8851,8 км через весь Северный Китай. Из этого 6260 км стены состоят из кирпичной клАКИ, 2232,5 км — из естественного горного массива. Около 360 км вообще являются не стеной, а заполненными водой рвами&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24280.5/476197/ Великая Китайская стена оказалась почти на 3 000 км длиннее]&lt;/ref&gt;. Сооружение стены началось в IV—III вв. до н. э., когда отдельные китайские государства вынуждены были создавать оборонительные сооружения от набегов кочевых народов Центральной Азии.

После объединения Китая под властью династии Цинь в 221 г. до н. э. император Ши Хуанди приказал соединить ряд оборонительных линий в единую стену. При последующей династии — Хань строительные работы на Великой стене продолжались и были завершены в III в. н. э. В настоящее время в своей западной части Великая стена сохраняет первоначальную форму, в восточной же части сильно разрушена и местами представляет только земляной вал.

В сохранившихся частях стена имеет ширину у основания около 9 м и на вершине около 6 м, высота стены достигает 10 м. Примерно через каждые 200 м — четырёхугольные сторожевые башни, а с внешней стороны стены — высокие оборонительные зубцы с отверстиями-амбразурами. Верхняя плоскость стены, замощенная плитами, некогда представляла собой широкую защищённую дорогу, по которой могли быстро передвигаться воинские части и обозы. В настоящее время некоторые участки этой плоскости заасфальтированы и используются как автомобильные дороги. Стена проходит главным образом по гористым местам, повторяя изгибы рельефа и органично вписываясь в окружающий пейзаж.

==== Императорский дворец ====
{{Main|Запретный город}}
[[Файл:Meridan Gate.jpg|thumb|Пекин, Запретный город]]
В самом центре Пекина находится Императорский дворец, известен также как [[Запретный город]], так как на протяжении 500 лет его истории здесь мог жить только император и его семья, а придворные, чиновники и все остальные жили за его стенами, и до 1925 года простым смертным вход сюда был запрещён. Занесён ЮНЕСКО в список всемирного наследия человечества в 1987 году.
Построен в 1406—1420 гг., резиденция 24 китайских императоров. Общая площадь в 720 тыс. м², в нём находится 9999 комнат. Он окружён стеной длиной 3400 м и рвом с водой, которая называется «Золотая вода».
Комплекс разделён на Внутренний дворец и Внешний дворец. Основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции — зал Верховной гармонии, Полной гармонии и Сохранения гармонии. Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Основные помещения этой части Запретного города — залы Небесной чистоты, Объединения и мира, Земного спокойствия. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия, Доброты и Спокойствия и Императорский сад.

==== Мавзолей императора Цинь Шихуанди и «терракотовая армия» ====
{{Main|Терракотовая армия}}
Г. Сиань, провинция Шэньси, включены в список ЮНЕСКО в 1987 году.
Находится в 35 км от города Сианя, построен в 221—210 гг. до н. э. для первого императора объединённого Китая. На его строительстве были заняты 700 тыс. рабочих. В подземном дворце размещается более 400 захоронений, его площадь — более 56,25 км².

Главный экспонат комплекса — терракотовая армия, случайно обнаруженная местными крестьянами в 1974 году. В трёх сводчатых подземных камерах находятся в общей сложности фигуры около 7400 солдат и лошадей и 90 военных колесниц — практически вся императорская армия. Фигуры выполнены в полный рост, их высота 1,8 м, лицо каждого солдата уникально.

=== Китайские изобретения ===
Печатные книги, фарфор, шёлк, зеркала, зонтики и бумажные змеи — это лишь малая доля тех предметов нашей повседневности, которые были изобретены китайцами и которыми люди пользуются и по сей день во всем мире. Примечательно, что китайцы разработали технологию производства [[фарфор]]а за тысячу лет до европейцев. А два самых известных китайских изобретения появились благодаря философии. В поисках эликсира бессмертия даосские алхимики случайно вывели формулу пороха, а магнитный компас был создан на основе инструмента, применявшегося для геомантии и фэн-шуй.

==== Китайская астрология ====
Каждый год ассоциируется с одним из 12 животных, имеющих особый символ и составляющих повторяющийся астрологический цикл. В преддверии Нового года у китайцев принято говорить, например, о приходе «года собаки». В китайской астрологии человеку, рождённому под знаком определённого животного, приписываются особенности, присущие этому животному.

В честь Китая был назван [[астероид]] [[(139) Жуйхуа]], открытый 10 октября 1874 года канадо-американским астрономом [[Уотсон, Джеймс Крейг|Джеймсом Уотсоном]] в [[Пекин]]е. В переводе с китайского название астероида означает «Звезда счастья Китая».

==== Книгопечатание ====
Изобретение подвижного шрифта не оказало значительного влияния на китайское общество, и большинство печатников продолжали использовать прежние формы. В Европе изобретение подвижного шрифта произвело революцию. Оперировать 30 печатными формами латинского алфавита проще, чем 3000 и более для иероглифов, использующихся при выпуске китайской газеты. Выполнение оттисков иероглифов на одной печатной форме требует намного больше усилий и затрат.

==== Иероглифы ====
{{Main|Китайское письмо}}
Китайские иероглифы могут состоять из пиктографических, идеографических и фонетических элементов. Иероглиф может содержать один или несколько ''радикалов'' (или ''ключей''), а также дополнительных ''черт''. Ключи могут быть как фонетическими элементами, так и смысловыми. Например, в иероглифе 吗 (ма), обозначающим вопросительную частицу общего вопроса, иероглиф 马 (ма, «лошадь»), является фонетиком. Также в иероглифе {{lang-zh2|好}}, обозначающем «хорошо» и произносящемся как «hǎo»&lt;ref&gt;[http://www.unicode.org/cgi-bin/GetUnihanData.pl?codepoint=597D&amp;useutf8=true U+597D в Unihan database]&lt;/ref&gt;, радикал «женщина» {{lang-zh2|女}} сочетается с другим смысловым элементом «ребёнок» {{lang-zh2|子}}. Идея иероглифа, таким образом, заключается в том, что «женщина» и «ребёнок» в семье — это хорошо, к счастью.
С недавнего времени китайцы перешли на упрощённые иероглифы, что заметно облегчило обучение китайскому языку.
 --&gt;
== Кинематограф ==
&lt;!-- В 2012 году кассовые сборы китайских фильмов составили 2,78 млрд долларов&lt;ref&gt;http://spbu.ru/disser2/disser/krivohij_public_diplomacy_disser.pdf С. 101&lt;/ref&gt;. --&gt;

== Дешар ==
&lt;!-- В КНР доля государственных ассигнований в общем финансировании образования в 2000—2011 годах возросла с 66,5 % до 77,8 %&lt;ref name=autogenerated16&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 58&lt;/ref&gt;. Особенно резкий скачок этого показателя произошёл в 2005—2011 годах, когда он возрос с 61,3 % до 77,8 %&lt;ref name=autogenerated16 /&gt;. В 2009 году расходы на образование составили 12,0 % бюджета страны&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 61&lt;/ref&gt;. В 2011 году были выделены стипендии 78,7 млн учащихся на общую сумму в 98,6 млрд юаней (70 % из общей суммы стипендий было предоставлено из государственного бюджета)&lt;ref name=autogenerated12&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 64&lt;/ref&gt;.

=== История образования ===
В 1916 году в Китае существовала целая сеть учебных заведений: 11 университетов, 502 средних школы и 50071 начальная; 21 колледж, 298 женских школ; 415 нормальных школ (для подготовки преподавателей), 965 вечерних школ и курсов, 85 военно-медицинских школ и 3 медицинских колледжа, 82 промышленные школы и 7 технических школ, 49 школ законоведения&lt;ref name=autogenerated1&gt;http://ihaefe.org/files/publications/full/larin-russia-and-china.pdf&lt;/ref&gt;. Действовали 72 иностранные школы, в том числе 66 русских (в Харбине и на КВЖД)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. К моменту провозглашения КНР сеть высших школ резко возросла: в 1949 году в стране насчитывалось около 200 университетов и колледжей, где обучалось 117 тыс. человек (61 % вузов были государственными), однако неграмотность составляла 90 %&lt;ref&gt;Суворова Е. А. Становение системы образования в Китае во второй половине XX века // Россия и АТР. — 2015. — № 1 (87). — С. 201&lt;/ref&gt;. В начале 1950-х годов частное образование было ликвидировано, а уровень грамотности повысился к 1956 году до 22 %&lt;ref&gt;Суворова Е. А. Становение системы образования в Китае во второй половине XX века // Россия и АТР. — 2015. — № 1 (87). — С. 201—202&lt;/ref&gt;. В период «большого скачка» и «культурной революции» большинство университетов было закрыто&lt;ref&gt;Суворова Е. А. Становение системы образования в Китае во второй половине XX века // Россия и АТР. — 2015. — № 1 (87). — С. 202&lt;/ref&gt;.
В 1978 году введены 10-летнее общее образование (5 лет начальное и 5 лет среднее), а также Единый государственный экзамен для поступления в вузы&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 24&lt;/ref&gt;.
В 1986 году принят Закон об обязательном обучении, который освободил обучающихся первых 9-ти классов от платы за учёбу, но не от других расходов (на учебники, административаные и другие)&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 37, 59&lt;/ref&gt;.
В 1997 году введен общий порядок приёма в вузы (до этого набор осуществлялся раздельно по директивному и регулируемому планам)&lt;ref name=autogenerated14&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 42&lt;/ref&gt;.
В 1999 году введено льготное кредитование для обучающихся — 50 % кредита погашается из бюджета: в 2008 году за такого рода займами обратились 13 % обучающихся в вузах (общая сумма долга превысила 3 млн юаней)&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 65 — 66&lt;/ref&gt;.
В 2001 году было объявлено о начале Программы «Закрытия и слияния школ», в результате чего число начальных школ (считая учебные пункты, дающие образование только 1 — 4 классов) сократилось в 2001—2012 годах с 491,27 тыс. до 228,58 тыс., а число учащихся в них уменьшилось с 125,43 млн до 96,95 млн&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 101&lt;/ref&gt;. Укрупнение коснулось средних школ 1-й ступени: их число уменьшилось в 2001—2012 годах с 65525 до 53216, количество учителей в них снизилось с 3,34 млн до 3,04 млн, а учеников с 64,31 млн до 47,63 млн&lt;ref name=autogenerated7&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 161&lt;/ref&gt;. Процесс реорганизации затронул также 2-ю ступень среднего образования: число школ этого уровня уменьшилось в 2001—2012 годах с 14907 до 13509, а вот число учителей выросло с 840 тыс. до 1,59 млн, также увеличилось количество детей в них в этот период с 14,1 млн до 24,8 млн&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
С 2006 года дети из нуждающихся семей получили право на освобождение от платы за учебники и иных взносов и на пособие для оплаты общежития&lt;ref name=autogenerated12 /&gt;.
В 2008 г. в Китае было в целом введено бесплатное всеобщее и обязательное 9-летнее образование&lt;ref&gt;[http://russian.cri.cn/841/2010/11/11/1s359752.htm Министр образования КНР: реализация принципа справедливости в получении образования&lt;IMG src=&quot; /mmsource/images/2010/11/09/erji.bmp&quot; border=0&gt; — Международное радио Китая]&lt;/ref&gt;.

=== Дошкольное образование ===
В 2012 году в стране было более 180 тыс. детских садов, где трудились 1,5 млн воспитателей и находилось около 37 млн детей&lt;ref name=autogenerated6&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 160&lt;/ref&gt;. Подавлющее большинство воспитателей в 2009 году (97,6 %) составляли женщины&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 112&lt;/ref&gt;. Дошкольное образование развивалось в последние годы неравномерно, общей тенденцией было укрупнение учреждений: в 1999 году в КНР было 181,1 тыс. детских садов, затем их число резко сократилось до 111,7 тыс. в 2001 году, но к 2012 году вновь достигло 181,2 тыс.&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;. В 1999—2007 годах число детей в садиках, а также количество воспитателей почти не менялось, но в 2008—2012 годах произошёл скачок: число малышей увеличилось в 1,5 раза, а число воспитателей почти в 2 раза&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

=== Школьное образование ===
По состоянию на начало 2010-х годов обучение в школе начинается с 6 лет делится на три цикла: начальное (6 лет, обязательно), первая ступень среднего (3 года, обязательно), вторая ступень среднего образования (3 года)&lt;ref name=autogenerated13&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 33&lt;/ref&gt;. В КНР в 2012 году было 228 тыс. начальных школ, где обучалось 96 млн детей и трудилось 5,5 млн учителей&lt;ref name=autogenerated13 /&gt;. С 1995 по 2011 году число учеников на одного учителя начальной школы уменьшилось с 23,3 до 17,4, на одного учителя первой ступени средней школы также сократилось с 16,7 до 13,6, а на одного учителя второй ступени средней школы выросло с 13,0 до 15,5&lt;ref name=autogenerated9&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 84&lt;/ref&gt;. Классы переполнены — максимальное количество учеников в классе согласно нормативам Министерства образования (по состоянию на начало 2010-х годов) не может превышать 40 — 45 человек в начальной школе, 45 — 50 человек в средней&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 106—107&lt;/ref&gt;.Тем не менее эти нормативы не всегда выполнялись — в 2011 году 5,5 % школьных классов в стране (10,0 % в городах) имели численность 66 и более учащихся&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 107&lt;/ref&gt;.

=== Высшее образование ===
По состоянию на начало 2010-х годов высшее образование в КНР можно было получить тремя путями — поступить на бакалавриат (4 года обучения), в профессиональный вуз (4 года обучения) или в 2-х годичный специализированный вуз&lt;ref name=autogenerated8&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 166&lt;/ref&gt;. При этом на следующую ступень (магистратура 2 года) мог поступить только бакалавр&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;. После магистратуры можно было поступить в 3-х годичную аспирантуру&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;..
В 1949 году в Китае было 206 вузов, в 1978 году — уже 598, а в 2000 году уже 1041&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 39, 144, 162&lt;/ref&gt;. Затем число вузов резко увеличилось и в 2012 году их насчитывалось 2442&lt;ref name=autogenerated5&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 162&lt;/ref&gt;. В 2000—2012 годах численность преподавателей вузов КНР выросла с 460 тыс. до 1,44 млн, а студентов с 5,6 млн до 23,9 млн&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. При этом число студентов на одного преподавателя вуза выросло в 1995—2011 годах с 9,8 до 17,8&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;. Если в 1998 году в вузы было принято 1,08 млн абитуриентов, то в 2002 г. в вузы с полной программой обучения было принято 3,21 млн человек, в аспирантуру — 203 тыс. человек&lt;ref&gt;[http://russian.china.org.cn/russian/63017.htm Первая сессия ВСНП и НПКСК 10-го созыва]&lt;/ref&gt;. Тем не менее число абитуриентов, сдавших государственный экзамен в вузы, сильно колебалось по годам: в 2002 году их было 5,27 млн, в 2008 году — 10,5 млн, в 2012 году — 9,15 млн&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 42 — 43&lt;/ref&gt;. В 2002—2009 годах число выпускников вузов КНР возросло с 1,5 млн до 6,1 млн человек, но затем рост замедлился и в 2012 году было выпущено 6,9 млн человек&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 164&lt;/ref&gt;.
В становлении китайского высшего образования значительную роль сыграло привлечение иностранцев: с 1989 по 2009 годы количество зарубежных преподавателей в вузах КНР увеличилось с 686 до 11000 человек&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.socionauki.ru/journal/articles/252305/ Ключевые моменты модернизации КНР]&lt;/ref&gt;.
По состоянию на начало 2010-х годов все студенты вузов КНР были должны платить за учёбу, а выпускники не подлежали распределению (только те, кто заключил трудовой контракт на работу после выпуска не могли самостоятельно выбирать место работы)&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;. Также большую роль играет выезд граждан для обучения за рубежом — в 2011 году за границей учились 1,44 млн китайских студентов&lt;ref&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf С. 150&lt;/ref&gt;.

==== Иностранные студенты в вузах КНР ====
Численность иностранных студентов в КНР в последние годы очень быстро росла: в 1998 году их было около 43 тыс., в 2005 году уже 140 тыс., а в 2010 году их число превысило 290 тыс. человек&lt;ref&gt;http://spbu.ru/disser2/disser/krivohij_public_diplomacy_disser.pdf С. 91 — 92&lt;/ref&gt;. По регионам выбытия иностранные студенты в КНР в 2010 году распределялись следующим образом: студенты из Азии традиционно занимали первое место — 64,21 %, на втором месте европейцы — 16,15 %, Америка — 11,05 %, Африка — 7,09 % и Океания — 1,50 %&lt;ref name=autogenerated3&gt;http://spbu.ru/disser2/disser/krivohij_public_diplomacy_disser.pdf С. 92&lt;/ref&gt;. Больше всего иностранных студентов в КНР в 2010 году было из трёх стран — США, Японии и Южной Кореи&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Китайское правительство предоставляет стипендии, при этом особое внимание уделяется Африке — в 2012 году власти КНР выделили стипендии на обучение 6 тыс. африканским студентам&lt;ref&gt;Смертин Ю. Г. Китай и Африка: взаимный интерес // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2015. — № 5-2 (55). — С. 157&lt;/ref&gt;.

=== Частное образование ===
{{нет источников в разделе|дата=2012-02-28}}
Правительство поддерживает частные образовательные организации. Первый «Закон о поощрении частного образования» вступил в силу с 1 сентября 2003 года. Развитие [[частная школа|частных школ]] означает увеличение объёма предложения в сфере образования и удовлетворение образовательных потребностей за счёт отказа от традиционной модели, согласно которой существовали только государственные школы.

На конец 2004 года насчитывалось более 70 тысяч частных школ разных типов и уровня, с общим контингентом 14,16 миллионов учащихся, в том числе 1279 частных высших учебных заведений с общим контингентом 1,81 миллион студентов. Частное образование занимает более половины всего образовательного сектора Китая.
 --&gt;
== Ӏилма ==
&lt;!-- [[Китайская академия наук]] (КАН) занимается развитием математики, физики, химии, медицины, наук о земле, информационными технологиями, биотехнологиями и пр. [[Китайская инженерная академия]] (КИА) занимается машиностроением, металлургией, строительством, сельским хозяйством, лёгкой и тяжелой промышленностью, транспортом. Китайская академия общественных наук (КАОН) соответственно сосредоточена на экономике, истории, философии, праве, международных отношениях, социологии. Особенностью Китая стало активное использование «иностранных мозгов»: число зарубежных учёных в исследовательских центрах Поднебесной, выросло с 1989 по 2009 годы с 2,5 тыс. до 480 тыс. человек&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Для сравнения, в конце 2000-х годов в КНР трудилось около 1,6 млн учёных&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. В 2012 году общенациональные расходы на [[НИОКР]] в КНР составили около 166 млрд долларов&lt;ref&gt;Цуй Чжэн. Научно-техническое сотрудничество РФ и КНР в контексте инновационного развития стран БРИКС. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 169. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10143275/&lt;/ref&gt;. --&gt;

== Космосан программа ==
&lt;!-- Располагая [[Космическая программа Китая|многопрофильной космонавтикой]], с 2003 года Китай стал третьей в мире космической сверхдержавой, самостоятельно проводящей пилотируемые полёты.
По состоянию на июль 2012 года КНР занимает третье место в мире (после США и России) по числу функционирующих искусственных спутников земли (96, в том числе 87 выведены на орбиту китайскими ракетами-носителями)&lt;ref name=autogenerated22&gt;Тутнова Т. А. Космические программы Китая, Индии, Японии // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. — 2013. — № 3-1. — С. 363&lt;/ref&gt;.С 1990 года КНР начала коммерческие запуски и в 1990—2012 годах китайские ракеты-носители вывели на орбиту 43 иностранных спутника&lt;ref name=autogenerated22 /&gt;. С 2010 года, уступая только России, Китай ежегодно производит больше космических запусков, чем США.
 --&gt;
== Социал проблемаш ==
&lt;!-- В начале XXI века, несмотря на экономический рост, Китай столкнулся с рядом серьёзных экономических, экологических и социальных проблем: увеличился разрыв в доходах между богатыми и бедными; выросла разница в развитии села и города, западных и восточных, особенно прибрежных, районов; увеличилась безработица, в некоторых районах оказалась отравлена земля, почва и гидросфера. В Китае нарастают уличные протесты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://expert.ru/politics/2006/01/china/|title=Нереволюционная ситуация|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061011121005/expert.ru/politics/2006/01/china/|archivedate=2006-10-11}} {{недоступная ссылка|url=http://expert.ru/politics/2006/01/china/}}&lt;/ref&gt;.

Согласно соцопросу (окт. 2013) почти три четвёртых китайской общественности считают, что в ближайшее десятилетие разрыв между богатыми и бедными будет увеличиваться, и лишь каждый десятый из опрошенных — что ситуация улучшится и будет сформирован [[средний класс]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://russian.people.com.cn/95181/8458258.html | title=Экономисты: В ближайшие 10 лет наибольшие дивиденды принесут реформы (2) | accessdate=2013-12-3 }}&lt;/ref&gt;.
Вопрос социального расслоения между богатыми и бедными в настоящее время (2013) стал самым волнующим население Китая социальным вопросом (ранее таковым являлся вопрос цен на продукты и [[жильё]])&lt;ref&gt;[http://russian.people.com.cn/31516/8497694.html Исследование: «Разделение между богатыми и бедными» стало самым волнующим население социальным вопросом]&lt;/ref&gt;. В рейтинге журнала [[Forbes]] за 2015 год количество долларовых миллиардеров в Китае составляет 213 человек, по количеству миллиардеров Китай на втором месте после США&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/billionaires/list/#version:static_country:China The World’s Billionaires] // Forbes.com&lt;/ref&gt;.

=== Безработица ===
По официальным данным на 2010 год уровень зарегистрированной безработицы среди городского населения Китая составил 4,1 % трудоспособного населения (9,08 млн человек)&lt;ref name=autogenerated17&gt;Россия и Китай: история и перспективы сотрудничества. Материалы международной научно-практической конференции / Отв. ред. Д. В. Буяров. — Благовещенск, 2011. — С. 205&lt;/ref&gt;. При определении численности безработных официальная статистика учитывает только горожан, состоящих на учёте и получающих пособие по безработице&lt;ref name=autogenerated17 /&gt;. Не рассматриваются в КНР как безработные сельские жители (около половины населения страны), сяган (получающие пособие по безработице сокращенные работники государственных предприятий), мужчины старше 50 лет и женщины старше 45 лет&lt;ref&gt;Россия и Китай: история и перспективы сотрудничества. Материалы международной научно-практической конференции / Отв. ред. Д. В. Буяров. — Благовещенск, 2011. — С. 205, 207&lt;/ref&gt;. В КНР по состоянию на 2010 год право на пособие по безработице имеет лишь горожанин, который, работая, платил специальный страховой взнос, причем период выплаты пособия зависит от продолжительности уплаты этого взноса&lt;ref&gt;Россия и Китай: история и перспективы сотрудничества. Материалы международной научно-практической конференции / Отв. ред. Д. В. Буяров. — Благовещенск, 2011. — С. 207&lt;/ref&gt;.

=== Терроризм ===
[[Терроризм]] является одной из важнейшей проблем КНР, особенно в провинции [[Синьцзян]] (только по официальным сообщениям в [[2013 год]]у в регионе было совершено около 200 терактов)&lt;ref&gt;Хуан Даосю. Террористические преступления в Китае и противодействие терроризму // Азиатско-тихоокенский регион. Экономика, политика, право. — С. 170&lt;/ref&gt;.

=== Неравенство между городом и деревней ===
Для КНР характерен постепенно растущий разрыв в доходах горожан и сельчан: доходы городского населения превышали доходы сельских жителей в 1990 году в 2,2 раза, в 1995 году в 2,5 раза, в 2003 году в 3,2 раза, а в 2008 году в 3,3 раза&lt;ref&gt;Ван Я. Уровень и тенденции развития инновационно-инвестиционного потенциала АПК Китая // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 5: Эканоміка. Сацыялогія. Біялогія. 2012. — № 1 (125). — С. 9&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Спорт ==
&lt;!-- Китай обладает одной из старейших спортивных культур в мире. Существуют свидетельства о том, что в Китае ещё в древние времена играли в некую игру с кожаным мячом, наподобие современного футбола.
Помимо футбола, самыми популярными спортивными состязаниями в стране являются военные искусства, пулевая стрельба, настольный теннис, спортивная гимнастика и прыжки на батуте, тяжёлая атлетика, бадминтон, лёгкая атлетика, плавание, шорт трек, фигурное катание, конькобежный спорт, баскетбол и бильярд. Физическая подготовка широко распространена в китайской культуре. Крупнейший издатель спортивной литературы в стране [[China Sports Publications Corporation]] выпускает множество спортивных книг, газет и журналов.

Вместо СССР КНР стала новой мировой спортивной державой, практически на равных борящейся с США за медали на Олимпиадах и чемпионатах мира по ряду видов спорта. Прошедшие с наибольшим размахом, [[Летние Олимпийские игры 2008|Летние Олимпийские игры 2008 года]] проводились также в Китае — в Пекине. КНР на них одержала убедительную победу в неофициальном общекомандном зачёте. Пекин был избран основным городом Олимпиады решением жюри Международного олимпийского комитета 13 июля 2001 года. Официальный логотип летних Олимпийских игр 2008 года — «Танцующий Пекин». Талисманы — пять игрушек Фува, каждая из которых олицетворяла цвет олимпийских колец. Слоган Олимпиады — «Один мир, одна мечта». Спортсмены соревновались в 28 видах спорта.

С 2004 года в Шанхае на трассе «Шанхай Интернешнл» проводится гонка «Гран-при Китая» в классе «Формула-1».
 --&gt;

== Суьрташ ==
&lt;gallery perrow=&quot;12&quot; widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;250px&quot;&gt;
файл:浦东新区.JPG|Шанхаера гӀуллакхийн йукъ 
файл:The Great wall - by Hao Wei.jpg|Боккха Цийчоьнан пен
файл:BeijingTiananmenSquare.jpg|Тяньаньмэнь олу Пекинера майда
&lt;/gallery&gt;
{{Азин пачхьалкхаш}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{1000}}

{{rq|empty}}

{{external links}}

[[Категори:Цийчоь]]</text>
      <sha1>nakd9pt1f75z6q77e19puhswgajetqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямайка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9613</id>
    <revision>
      <id>26545483</id>
      <parentid>25778735</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="ie6ns7xvwbk2hlfc57wvsm3d4zg0469" xml:space="preserve">{{маьӀна}}
{{Пачхьалкх
 |Нохчийн цӀе=Ямайка
 |Шен цӀе=Jamaica
 |Доланиг дожар=Ямайкан
 |Девиз=Out of Many One People (Из многих людей — единый народ)
  |lat_dir =N |lat_deg =18 |lat_min =10 |lat_sec =0 
  |lon_dir =W |lon_deg =77 |lon_min =20 |lon_sec =0 
  |region                 = JM
  |CoordScale             = 1000000
 |Картан тӀехь              = Jamaica (orthographic projection).svg
 |Маьрша йаьлла терахь = [[7 август]] [[1962]]
 |Шатлакхан Иллинан цӀе = Jamaica, Land We Love
 |Маьрша йелира = [[Йоккха Британи|Йоккха Британех]]
 |Мотт=[[Ингалсан мотт|ингалсан]]
 |Йоккха гӀала=[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]]
 |Урхаллин тайпа=[[Конституцин монархи]]
 |Куьйгалхойн даржаш=[[Монарх]]&lt;br /&gt;[[Генерал-губернатор]]&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Куьйгалхой=[[Йоккха Британин монарх Елизавета II|Елизавета II]]&lt;br /&gt;[[Патрик Аллен]]&lt;br /&gt;[[Симпсон-Миллер, Поршия|Поршия Симпсон-Миллер]]
 |Латтанца меттиг=160
 |Латта=10 991
 |Хина процент=1,5
 |Бахархойн меттиг=138
 |Бахархой = 2 868 380&lt;ref name=WorldFactbook&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html The CIA World Factbook - Jamaica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;
 |Бахархой лерина шо = 2011
 |Луьсталла = 252
 |АКИ = {{тӀекхетар}}0,730&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319195235/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2014-03-19|access-date=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;
 |Лерина шо АКИ        = 2013
 |АКИ меттиг           = 86
 |Локхалла АКИ            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;лакхара&lt;/span&gt;
 |Ахча = [[ямайкан доллар]] ([[JMD,код 388]])
 |Сахьтан аса = [[UTC-5]]
}}
'''Ямайка''' ({{lang-en|Jamaica}} {{IPA|[dʒəˈmeɪkə]}}) — гlойре пачхьалкх йу.

== Географи ==
== Истори ==
{{Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{rq|empty}}

{{external links}}

[[Категори:Пачхьалкхаш]]</text>
      <sha1>ie6ns7xvwbk2hlfc57wvsm3d4zg0469</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чурт-ТогӀи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11284</id>
    <revision>
      <id>26545302</id>
      <parentid>26482453</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8583" sha1="awnfdk5zp2j9ocurbse51q5o196wcnv" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = Чурт-ТогIи
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
 |lat_deg = 43.380468 |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_deg = 45.825353 |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Соьлжа-ГӀалин кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Соьлжа-ГӀалин кӀошт{{!}}Соьлжа-ГӀалин 
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = Чурт-тогӀин йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = Чурт-тогӀин йуьртан меттиг{{!}}Чурт-тогӀин 
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 1857
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 4303&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418102440/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|archivedate=2012-04-18}}&lt;/ref&gt;
 |бахархой ларар шо                  = 2010
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = [[нохчий]]
 |динан хӀоттам                      = бусулбанаш
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 366011
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96207834001
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
|сурт=ЧуртогIи (Соьлжа-ГIалан кIошта). Рузбан маьждиг.jpg}}'''Чурт-ТогIи&lt;ref name=&quot;chech&quot; /&gt; йа Чурт-тогӀи&lt;ref&gt;А.Г. Мациев, А.Т Карасаев Русско-чеченский словарь. — Русский язык, 1978. — 728 с.&lt;/ref&gt;''' — [[Нохчийчоь]]нан [[Соьлжа-ГӀалин кӀошт]]ара эвла.

Иза йу Чурт-тогӀин йуьртан меттиган административан центр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133468.rtf?vrn=4204001133468|title=Закон Чеченской республики № 12-РЗ от 20.02.09|format=doc|description=Об образовании муниципального образования Грозненский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|accessdate=2009-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101031230/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133468.rtf?vrn=4204001133468|archivedate=2013-11-01}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101031230/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133468.rtf?vrn=4204001133468 |date=2013-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
[[Файл:Чурт-ТогIе, Соьлжа-ГIалин кIошт.jpg|слева|мини|345x345пкс|Чурт-ТогӀи, Соьлжа-ГIалин кIоштан картан тӀехь]]
Эвла йу Соьлжа-хи олучу хийистехь, [[Соьлжа-ГӀала|Соьлжа-ГӀалина]] къилбаседа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — [[Бамат-Йурт]], къилбехьа йу — [[Беркат-Йурт]], малхбузехьа йу — [[Ӏалхан-Чурт]], къилба-малхбалехьа йу — [[Баса-ГӀала]], малхбалехьа йу — [[Мелчхе]], къилбаседа-малхбузехьа йу — [[Девкар-Эвла]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|title=Карта Чечни|format=rar|date=не ранее 1995|accessdate=2010-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928032724/http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|archivedate=2011-09-28}}rar. Объём 8 МБ.&lt;/ref&gt;.

== Лаьцна дийцар ==
Чур-ТогӀе&lt;ref&gt;[http://chenetbook.info/knigi/nauka/toponimiya/Bashni/assets/basic-html/page352.html Топонимия Чечни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117152703/http://chenetbook.info/knigi/nauka/toponimiya/Bashni/assets/basic-html/page352.html |date=2018-11-17 }}&lt;/ref&gt; йилина йу нохчаша [[Шикъара]] олу эвлара охьа бахна уггар хьалха, орьсаша 1862 шарахь «Чуртугаевская»&lt;ref&gt;[ http://etomesto.com/map-atlas_1862/?x=45.766227&amp;y=43.426780&gt;Карта Европейской России и Кавказского края 1862 г.]&lt;/ref&gt; олуш йовзаш хилла хьалха эвлан цӀе, цӀула тӀехьа оьрсаш эвла йуха-йина меттахӀоттийра хенахь циггара нохчий хӀаллак бина дӀа баьхна гӀалгӀаскхий охьхевшина цига ткъа циггара хьа-йена Петропавловская аьлла.

== Билгалдахарш ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;chech&quot;&gt;[http://vesti95.ru/news/%D0%BD%D0%BE%D1%85%D1%87%D0%B8%D0%B9%D1%87%D0%BE%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%BD%E2%80%89%D1%8F%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD%E2%80%89%D1%86i%D0%B5%D1%80%D1%88.html Нохчийчоьнан яртийн цIерш].&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>awnfdk5zp2j9ocurbse51q5o196wcnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элистанжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12225</id>
    <revision>
      <id>26545380</id>
      <parentid>26496816</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7352" sha1="dq12bzrif3oj37ex9f8d95pkldsmk6w" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = Элистанжа
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
 |lat_deg = 42 |lat_min = 58 |lat_sec = 23
 |lon_deg = 46 |lon_min = 01 |lon_sec = 13
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Веданан кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Веданан кӀошт{{!}}Веданан 
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = Элистанжан йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = Элистанжан йуьртан меттиг{{!}}Элистанжан
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = Тандо&lt;ref name=&quot;Карта Дагестанской АССР&quot;&gt;Карта Дагестанской АССР, масштаб 1:400000. — М.: ГУГК, 1947.&lt;/ref&gt;
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 667&lt;ref name=&quot;skfo&quot; /&gt;
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 2570&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418102440/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|archivedate=2012-04-18}}&lt;/ref&gt;
 |бахархой ларар шо                  = 2010
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 87134&lt;ref name=&quot;skfo&quot;&gt;[http://www.skfo.ru/reference/city/Elistanzhi/ Село Элистанжи / Чечня / Справка / СКФО (Северо-Кавказский федеральный округ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909082512/http://skfo.ru/reference/city/Elistanzhi/ |date=2011-09-09 }}&lt;/ref&gt;
 |поштан индекс                      = 366342&lt;ref name=&quot;skfo&quot; /&gt;
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96204849
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = http://elistanzhi.narod.ru
 |сайтан мотт                         = 
}}
'''Элистанжа&lt;ref&gt;«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев)&lt;/ref&gt;''' — [[Нохчийчоь]]нан [[Веданан кӀошт]]ара эвла. Бахархой — 2570 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Элистанжан йуьртан меттиган административан центр&lt;ref name=mun&gt;[http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133472.rtf?vrn=4204001133472 ЗАКОН ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ ОБ ОБРАЗОВАНИИ МУНИЦИПАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ ВЕДЕНСКИЙ РАЙОН И МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ, ВХОДЯЩИХ В ЕГО СОСТАВ, УСТАНОВЛЕНИИ ИХ ГРАНИЦ И НАДЕЛЕНИИ ИХ СООТВЕТСТВУЮЩИМ СТАТУСОМ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА И СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928163452/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133472.rtf?vrn=4204001133472 |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
[[Файл:Элистанжи, Веданан кIошт.jpg|слева|мини|Элистанжи, Веданан кIоштан карт тӀехь]]
[[1944]] шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]] дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Тандо хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
[[1957]] шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |date=2019-09-06 }}&lt;/ref&gt; иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Веданан кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:Веданан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>dq12bzrif3oj37ex9f8d95pkldsmk6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀуьника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12723</id>
    <revision>
      <id>26545290</id>
      <parentid>26467642</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4287" sha1="jxktmpmy5hr4bj4o3f3s3v0wpeue1pf" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = ДӀатесна эвла 
 |нохчийн цӀе                        = ЦIуьника
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_deg = 42.714780
  |lon_deg = 45.566360
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Итон-Кхаьллан кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Итон-Кхаьллан кӀошт{{!}}Итон-Кхаьллан
 |йукъараллин тайпа                    = 
 |йукъаралла                          = 
 |йукъаралла таблицехь                = 
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 
 |бахархой ларар шо                  = 
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
}}'''ЦIуьника''' — [[Нохчийчоь]]нан [[Итон-Кхаьллан кӀошт]]ара дӀатесна эвла.

== Географи ==
Эвла йу [[Орга (эрк)|Орга]], [[Итон-Кхаьлла]] къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — [[Шок-кхелли]], малхбузехьа — [[Ботурча]] а, [[Дакна-Ара]] а, малхбалехьа — [[Доьра]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|title=Карта Чечни|format=rar|date=не ранее 1995|accessdate=2010-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928032724/http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|archivedate=2011-09-28}}rar. Объём 8 МБ.&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>jxktmpmy5hr4bj4o3f3s3v0wpeue1pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шелкозаводски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12963</id>
    <revision>
      <id>26545327</id>
      <parentid>26488031</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5516" sha1="14yafpgeburhgmu7h2v1ehaprm3cj9o" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=июнь 2013}}
{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = Шелкозаводски
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
 |lat_deg = 43.490589 |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_deg = 46.308386 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Шелковскан кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Шелковскан кӀошт{{!}}Шелковскан
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = Шелкозаводскан йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = Шелкозаводскан йуьртан меттиг{{!}}Шелкозаводскан
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 1718
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = Шёлковое, Шелководск, Земной рай, Шелкозаводское&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;&gt;[http://feb-web.ru/feb/lermenc/lre-abc/lre/lre-6232.htm Шелкозаводское // Лермонтовская энциклопедия]&lt;/ref&gt;
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 
 |бахархой ларар шо                  = 
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 366115
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96240837001
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
}}
'''Шелкозаводски''' — [[Нохчийчоь]]нан [[Шелковскан кӀошт]]ара эвла.
[[Файл:Шелкозаводски, Мохнена кIошт.jpg|мини|296x296пкс|Шелкозаводски, Мохнена кIоштан картан тӀехь]]
Иза йу Шелкозаводскан йуьртан меттиган административан центр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133480.rtf?vrn=4204001133480|title=Закон Чеченской республики № 42-РЗ от 14.07.08|format=doc|description=Об образовании муниципального образования Шелковской район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|accessdate=2010-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103192654/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133480.rtf?vrn=4204001133480|archivedate=2013-11-03}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103192654/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133480.rtf?vrn=4204001133480 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>14yafpgeburhgmu7h2v1ehaprm3cj9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӏалхан-КӀотар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13002</id>
    <revision>
      <id>26545490</id>
      <parentid>26544723</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5169" sha1="qtpt4uncbi88j404fn5kkrbe7wbdivv" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=июнь 2013}}
{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = Ӏалхан-КӀотар
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_deg = 42|lat_min = 58|lat_sec = 11
  |lon_deg = 46|lon_min = 21|lon_sec = 06  
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Нажи-Йуьртан кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Нажи-Йуьртан кӀошт{{!}}Ножи-Юртан 
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = Бенан йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = Бенан йуьртан меттиг{{!}}Бенан 
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 
 |бахархой ларар шо                  =
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 366237
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96225808003
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
|сурт=Iалхан-КIотар (Оьвла-Махка), Нажи-Юртан кIошт.jpg|суьртах лаьцна=Iалхан-КIотар (Оьвла-Махка). Лакхар юкъ}}
'''Ӏалхан-КӀотар''' —  [[Нохчийчоь]]нан [[Нажи-Йуьртан кӀошт]]ара эвла.

Бенан йуьртан меттиган йукъайогӀу&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133466.rtf?vrn=4204001133466|title=Закон Чеченской республики № 11-РЗ от 20.02.09|format=doc|description=Об образовании муниципального образования Ножай-Юртовский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|accessdate=2009-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929075103/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133466.rtf?vrn=4204001133466|archivedate=2013-09-29}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929075103/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133466.rtf?vrn=4204001133466 |date=2013-09-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}{{Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qtpt4uncbi88j404fn5kkrbe7wbdivv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀоьнтара (Нажи-Йуьртан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13050</id>
    <revision>
      <id>26545288</id>
      <parentid>26467635</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7661" sha1="spvb9w3det9x5qmjgbekm107el3dl36" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = ЦӀоьнтара
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
   |lat_deg = 43.007372
   |lon_deg = 46.222112
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Нажи-Йуьртан кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Нажи-Йуьртан кӀошт{{!}}Ножи-Юртан 
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = ЦӀоьнтаран йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = ЦӀоьнтаран йуьртан меттиг{{!}}ЦӀоьнтаран 
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = Цатаних
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 
 |бахархой ларар шо                  = 
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 366235
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96225840001
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
}}
'''ЦӀоьнтара''' — [[Нохчийчоь]]нан [[Нажи-Йуьртан кӀошт]]ара эвла.

Иза йу ЦӀоьнтаран йуьртан меттиган административан центр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133466.rtf?vrn=4204001133466|title=Закон Чеченской республики № 11-РЗ от 20.02.09|format=doc|description=Об образовании муниципального образования Ножай-Юртовский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|accessdate=2009-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929075103/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133466.rtf?vrn=4204001133466|archivedate=2013-09-29}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929075103/http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133466.rtf?vrn=4204001133466 |date=2013-09-29 }}&lt;/ref&gt; а. [[ЦӀонтарой|цӀонтаройн]] [[Тайпа|тайпан]] йурт а.

== Географи ==
[[Файл:ЦӀоьнтара, Нажи-Юртан кӀошт.jpg|мини|414x414пкс|ЦӀоьнтара, Нажи-Йуьртан кӀоштан картин тӀехь|слева]]Эвла йу [[Нажи-Йуьртан кӀошт|Нажи-Йуртан кӀоштан]] къилба-малхбузехьа, кӀоштан центрна — [[Нажи-Йурт]]ана къилба-малхбузехьа 30 км генахь а, [[Соьлжа-ГӀала|Соьлжа-ГӀалин]] къилба-малхбалехьа 88 км генахь а.

Уллера нах беха меттигаш йу: къилбаседехьа — [[Бас-ГӀоьрдала|Бас-ГӀордали]] а, [[ГӀоьрдала|ГӀордали а]], къилба-малхбалехь — [[Энгана]], малхбалехь — [[Коьран-Бена (Нажи-Йуьртан кӀошт)|Коьрен-Бена]], къилбаседехьа — [[БелгӀата]], къилбаседа-малхбузехь — [[Барза|Барзе]] а, [[Лаккха-Курчала]] а, къилбаседа-малхбузехь — [[Лаккха-Курчала|Курчали]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|title=Карта Чечни|date=не ранее 1995|format=rar|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928032724/http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|archive-date=2011-09-28|access-date=2010-01-02|url-status=live}}rar. Объём 8 МБ.&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
[[1944]] шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]] дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Цатаних аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
[[1957]] шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |date=2019-09-06 }}&lt;/ref&gt; иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

== Бахархой ==
{{Бахархой.wd||Таблица}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}{{Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>spvb9w3det9x5qmjgbekm107el3dl36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀеса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13061</id>
    <revision>
      <id>26545287</id>
      <parentid>26467624</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5796" sha1="2eb9ipma41qxmurnvq6d6eu19yvu83b" xml:space="preserve">{{НБМ
 |статус                             = Эвла
 |нохчийн цӀе                        = Цlеса
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Росси
 |мохк таблицехь                     = Росси
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
  |lat_deg = 42|lat_min = 41|lat_sec = 07
  |lon_deg = 45|lon_min = 48|lon_sec = 26 
  |CoordAddon               = type:city_region:RU-CE
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 300
 |регионан картин барам             = 300
 |кӀоштан картин барам              = 300
 |регионан тайпа                      = 
 |регион                             = Нохчийчоь
 |регион таблицехь                   = Нохчийчоь
 |кӀоштан тайпа                       = КӀошт
 |кӀошт                              = Шаройн кӀошт
 |кӀошт таблицехь                    = Шаройн кӀошт{{!}}Шаройн
 |йукъараллин тайпа                    = йуьртан меттиг
 |йукъаралла                          = Цlесан йуьртан меттиг
 |йукъаралла таблицехь                = Цlесан йуьртан меттиг{{!}}Цlесан 
 |йукъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус йелла терахь                 = 
 |майда                              = 
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 
 |климат                              = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 111&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418102440/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|archivedate=2012-04-18}}&lt;/ref&gt;
 |бахархой ларар шо                  = 2010
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                          = 
 |поштан индекс                      = 366413
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                       = 
 |идентификаторан тайпа               = ОКАТО
 |идентификаторан терахьаш           = 96291810001
 |категори Commons чохь               = 
 |сайт                               = 
 |сайтан мотт                         = 
}}
'''Цlеса''' — [[Нохчийчоь]]нан [[Шаройн кӀошт]]ара эвла.
[[Файл:ЦIеси, Шаройн кIошт.jpg|мини|305x305пкс|ЦӀеси, Шаройн кӀоштан карте тӀехь]]
Иза йу Цlесан йуьртан меттиган административан центр&lt;ref&gt;[http://www.ocato.ru/okato.php?code=96291810 Цесинская сельский округ (сельсовет)* (Шаройский район)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211190014/http://www.ocato.ru/okato.php?code=96291810 |date=2012-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://r20.kadastr.ru/upload/r20/files/SHAROYSKIY.pdf|title=Закон Чеченской республики № 43-РЗ от 27.06.09|description=Об образовании муниципального образования Шаройский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|accessdate=2009-12-12|deadlink=unknown-host}}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Шаройн кӀоштан нах беха меттигаш}}

[[Категори:Шаройн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Chechen-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>2eb9ipma41qxmurnvq6d6eu19yvu83b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шрёдингер, Эрвин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13586</id>
    <revision>
      <id>26545370</id>
      <parentid>26217448</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23512" sha1="bke8di8lf3rqyjl2eyeupa4n88ql65s" xml:space="preserve">{{Адам
 |ЦӀе             = Эрвин Шрёдингер
 |Шен цӀе         = ''Erwin Schrödinger''
 |Вича тиллина цӀе =
 |Сурт            = Erwin Schrödinger (1933).jpg
 |Шоралла         =
 |Суьртан тӀехь   = Эрвин Шрёдингер. [[1933 шо]]
 |ГӀуллакхан тайпа = [[теоретически физика]]
 |Вина терахь         = 12.8.1887
 |Вина меттиг     = {{ВинаМеттиг|Вена|Венехь}}, [[Австро-Мажаройчоь]]
 |Гражданалла     = [[Австро-Мажаройчоь]] →&lt;br /&gt;
{{Байракх|Австри}} [[Австри]] →&lt;br /&gt;
{{Байракх|Ирланди}} [[Ирланди]]
 |Пачхьалкхалла   =
 |Кхелхина терахь     = 4.1.1961
 |Кхелхина меттиг = {{КхелхинМеттиг|Вена|Венехь}}, [[Австри]]
 |Да              =
 |Нана            =
 |Зуда            =
 |Бераш           =
 |СовгӀаташ       = Физикин Нобелин совгӀат ([[1933 шо]])
 |Сайт            =
 |Куьг таӀор      = Erwin sig-2011-30-06.png
 |Викиларма       = Erwin Schrödinger
}}

'''Э́рвин Ру́дольф Йо́зеф Алекса́ндр Шрёдингер''' ({{lang-de|Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger}}; [[Международный фонетический алфавит|МФА]]: [ˈɛrviːn ˈʃrøːdɪŋɐ]; [[1887 шо|1887 шеран]] [[12 август]], [[Вена]] — [[1961 шо|1961 шеран]] [[4 январь]], циггахь) — австрийн физик-теоретик, квантан механика кхоьллинчарах цхьаъ, физикин [[Нобелин совгӀат]]ан лауреат ([[1933 шо]]). Дукха дуьненна Ӏилманийн академишан декъашхо, царна йукъахь кхоьчу пачхьалкхара СССРн Ӏилманийн Академин декъашхо ([[1934 шо]]).

[[Файл:GuentherZ 2007-02-22 2704 Wr Akad Gym Erwin Schroedinger.jpg|thumb|200px|right|Мемориалан у Академин гимназехь]]

[[Файл:Hasenoehrl.jpg|thumb|200px|right|Фридрих Хазенёрль]]

[[Файл:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|150px|right|Шрёдингер жима волу хенахь]]

[[Файл:Magdalen College in Oxford - geograph.org.uk - 1419192.jpg|thumb|right|320px|Магдалинин колледж Оксфордехь]]

[[Файл:Dublin Institute for Advanced Studies, School of Theoretical Physics.JPG|thumb|180px|right|Дублинан лакхара талламашан институтан теоретически физикин декъан таханлера цӀа]]

[[Файл:Schroedinger alpbach.jpg|thumb|160px|right|Шрёдингеран каш Альпбахехь]]

[[Файл:Franz-Serafin Exner.JPG|thumb|200px|right|Франц Экснер]]

[[Файл:Boltzmann age31.jpg|thumb|200px|right|Людвиг Больцман]]

[[Файл:Wilhelm Wien.jpg|thumb|right|200px|Вильгельм Вин]]

[[Файл:Heisenberg 10.jpg|thumb|right|150px|Вернер Гейзенберг]]

[[Файл:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|400px|1927 шарахь хилла йолу Сольвейн конгрессан декъашхой. Шрёдингер тӀехьара могӀехь йуккъехь лаьтташ ву]]

[[Файл:Albert Einstein, by Doris Ulmann.jpg|thumb|right|200px|Альберт Эйнштейн]]

[[Файл:Eamon de Valera c 1922-30.jpg|thumb|right|200px|Имон де Валера]]

[[Файл:Max Delbruck.jpg|thumb|right|200px|Макс Дельбрюк]]

[[Файл:Erwin Schrodinger at U Vienna.JPG|thumb|right|200px|Шрёдингеран бюст Венин университетехь (Скульптор Фердинанд Вельц, [[1984 шо]])]]

== СовгӀаташ ==
* Хайтингеран совгӀат (1920 шо)
* Маттеуччин мидал (1927 шо)
* Макс Планкан мидал (1937 шо)
* Орден «За заслуги перед Федеративной Республикой Германия»
* Эрвин Шрёдингеран мидал (1956 шо)
* Австрийн сийлахь знак «Ӏилманан а, исбаьхьаллан а» (1957 шо)

== Виццавар ==
[[Файл:1000 Schilling Erwin Schrödinger obverse.jpg|thumb|upright=1.2|right|Шрёдингеран сурт австрийн 1000 шиллинг мах болу ахчантӀехь (Художник: Роберт Калина, [[1983 шо]])]]
* Шрёдингеран цӀе тиллина [[Бутт|Бетта]] тӀехь йолу [[кратер]]ан а, беттан тогӀина а, астероидан а (''[[:en:13092 Schrödinger|13092 Schrödinger]]'').
* Физикехь ''Шрёдингеран цициг'' аьлла квантан парадоксан цуьна цӀе тиллина.
* [[1983 шо|1983 шарахь]] Австрехь арахийцира 1000 шиллинг мах болу ахча Шрёдингеран сурт тӀехь долуш. И ахча лелаш дара Австри [[евро]]н тӀе йаллалц.
* Шрёдингеран цӀе тиллина Венера цхьана майдана (''Schrödingerplatz''), йуккъера Ӏаламан Ӏилманан библиотекина [[Берлинский университет имени Гумбольдта|Берлинского университета]] (''Erwin-Schrödinger-Zentrum''), [[1993 шо|1993 шарахь]] кхоьллина Венин математически физикин институтан (''[[:en:Erwin Schrödinger International Institute for Mathematical Physics|Erwin-Schrödinger-Institut für Mathematische Physik]]'').
* [[1956 шо|1956 шарахь]] Австрийн Ӏилманийн академис хӀоттийра Эрвин Шрёдингеран цӀарах совгӀат (''[[:de:Erwin Schrödinger-Preis|Erwin Schrödinger-Preis]]''). Оцу совгӀатан хьалхара лауреат Шрёдингер ша хилира.

== Сочинениш ==

=== Книгаш ===
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Abhandlungen zur Wellenmechanik |место= Leipzig |издательство=|год=1927}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Vier Vorlesungen über Wellenmechanik |место= Berlin |издательство=|год=1928}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Четыре лекции по квантовой механике |место= Харьков — Киев |издательство= |год=1936}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Über Indeterminismus in der Physik. Zwei Vorträge zur Kritik der naturwissenschaftlichen Erkenntnis |место= Leipzig |издательство=|год=1932}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1944}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Что такое жизнь? Физический аспект живой клетки |издание= 3-е изд |место= Ижевск |издательство= РХД |год=2002}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Statistical Thermodynamics |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1946}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Статистическая термодинамика |место= Ижевск |издательство= РХД |год=1999}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Gedichte |место= Bonn |издательство=|год=1949}} &lt;small&gt;— томик поэзии Шрёдингера&lt;/small&gt;
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Space-Time Structure |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1950}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Пространственно-временная структура Вселенной |место= М. |издательство= Наука |год=1986}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Science and Humanism |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1952}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Наука и гуманизм |место= Ижевск |издательство= РХД |год=2001}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Nature and the Greeks |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1954}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Природа и греки |место= Ижевск |издательство= РХД |год=2001}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Expanding Universes |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1956}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Пространственно-временная структура Вселенной |место= М. |издательство= Наука |год=1986}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Mind and Matter |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1958}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Разум и материя |место= Ижевск |издательство= РХД |год=2000}}
* {{книга|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Meine Weltansicht |место= Wien |издательство=|год=1961}} Русский перевод: {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Мой взгляд на мир |место= М. |издательство= Либроком |год=2009}}

=== Коьрта Ӏилманийн белхаш ===
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Studien über Kinetik der Dielektrika, den Schmelzpunkt, Pyround Piezoelektrizität |ссылка= |издание= Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften der Wien |год= 1912 |volume= 121 |pages= 1937—1973}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Über die Schärfe der mit Röntgenstrahlen erzeugten Interferenzbilder |ссылка= |издание= [[Physikalische Zeitschrift]] |год= 1914 |volume= 15 |pages= 79—86}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Grundlinien einer Theorie der Farbenmetrik im Tagessehen (Erste Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19203682102 |издание= Annalen der Physik |год= 1920 |volume= 368 (63) |pages= 397—426}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Grundlinien einer Theorie der Farbenmetrik im Tagessehen (Zweite Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19203682103 |издание= Annalen der Physik |год= 1920 |volume= 368 (63) |pages= 427—456}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Grundlinien einer Theorie der Farbenmetrik im Tagessehen (Dritte Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19203682202 |издание= Annalen der Physik |год= 1920 |volume= 368 (63) |pages= 481—520}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие=Über eine bemerkenswerte Eigenschaft der Quantenbahnen eines einzelnen Elektrons |ссылка= http://dx.doi.org/10.1007/BF01328077 |издание= Zeitschrift für Physik |год= 1922 |volume= 12 |pages= 13—23}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Quantisierung als Eigenwertproblem (Erste Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19263840404 |издание= Annalen der Physik |год= 1926 |volume= 384 (79) |pages= 361—376}} Русский перевод: {{статья|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Квантование как задача о собственных значениях (первое сообщение) |ссылка= http://ufn.ru/ru/articles/1977/8/f/ |издание= [[УФН]] |год= 1977 |том= 122 |страницы= 621—632}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Quantisierung als Eigenwertproblem (Zweite Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19263840602 |издание= Annalen der Physik |год= 1926 |volume= 384 (79) |pages= 489—527}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Über das Verhältnis der Heisenberg-Born-Jordanschen Quantenmechanik zu der meinem |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19263840804 |издание= Annalen der Physik |год= 1926 |volume= 384 (79) |pages= 734—756}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Quantisierung als Eigenwertproblem (Dritte Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19263851302 |издание= Annalen der Physik |год= 1926 |volume= 385 (80) |pages= 437—490}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Quantisierung als Eigenwertproblem (Vierte Mitteilung) |ссылка= http://dx.doi.org/10.1002/andp.19263861802 |издание= Annalen der Physik |год= 1926 |volume= 386 (81) |pages= 109—139}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Über die Kraftfreie Bewegung in der relativistischen Quantenmechanik |ссылка= |издание= Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften |год= 1930 |volume= |pages= 418—428}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= Die gegenwärtige Situation in der Quantenmechanik |ссылка= http://dx.doi.org/10.1007/BF01491891 |издание= Naturwissenschaften |год= 1935 |volume= 23 |pages= 807—812, 823—828, 844—849}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= The proper vibrations of the expanding Universe |ссылка= http://dx.doi.org/10.1016/S0031-8914(39)90091-1 |издание= Physica |год= 1939 |volume= 6 |pages= 899—912}}
* {{статья|автор= E. Schrödinger. |заглавие= The final affine field laws |ссылка= |издание= Proceedings of the Royal Irish Academy A |год= 1947 |volume= 51 |pages= 163—179}}

=== Цхьаболу белхаш оьрсийн маттахь ===
* {{статья|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Волновая теория механики атомов и молекул |ссылка= http://ufn.ru/ru/articles/1927/3/c/ |издание= [[УФН]] |год= 1927 |том= 7 |страницы= 176—201}}
* {{статья|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Основная идея волновой механики |автор издания= [[Гейзенберг, Вернер|В. Гейзенберг]], [[Дирак, Поль Адриен Морис|П. Дирак]], Э. Шрёдингер. |издание= Современная квантовая механика. Три нобелевских доклада |место= Л.—М. |издательство= ГТТИ |год=1934|страницы= 37—60}}
* {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Новые пути в физике: Статьи и речи |место= М. |издательство= Наука |год=1971}}
* {{книга|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Избранные труды по квантовой механике |ссылка= http://publ.lib.ru/ARCHIVES/SH/SHREDINGER_Ervin/Shredinger_E._Izbrannye_trudy_po_kvantovoy_mehanike.(1976).%5Bdjv%5D.zip |место= М. |издательство= Наука |год=1976}}
* {{статья|автор= Э. Шрёдингер. |заглавие= Компоненты энергии гравитационного поля |издание= Эйнштейновский сборник 1980—1981 |место= М. |издательство= Наука |год= 1985 |страницы= 204—210}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==

=== Книгаш ===
* {{книга|автор= W. T. Scott. |заглавие= Erwin Schrödinger: an introduction to his writings |ссылка= http://books.google.com/books?id=sRsZVjJU8koC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= Amherst |издательство= University of Massachusetts Press |год=1967}}
* {{книга|автор= [[Джеммер, Макс|M. Jammer]]. |заглавие= The philosophy of quantum mechanics |место= |издательство= John Wiley &amp; Sons|год=1974}}
* {{книга|автор= [[Джеммер, Макс|М. Джеммер]]. |заглавие= Эволюция понятий квантовой механики |место= М. |издательство= Наука |год=1985}}
* {{книга|автор= Д. Хоффман. |заглавие= Эрвин Шрёдингер |место= М. |издательство= Мир |год=1987}}
* {{книга|заглавие= Schrödinger: Centenary Celebration of a Polymath |ответственный= ed. C. W. Kilmister |ссылка= http://books.google.com/books?id=jG_G1nlMpWQC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1989}}
* {{книга|автор= W. J. Moore. |заглавие= Schrödinger: Life and Thought |ссылка= http://books.google.com/books?id=m-YF1glKWLoC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1989}}
* {{книга |заглавие= Erwin Schrödinger: Phylosophy and the Birth of Quantum Mechanics |ответственный= ed. M. Bitbol, O. Darrigol |ссылка= http://books.google.com/books?id=3SlJsTH1ehsC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= |издательство= Editions Frontiers |год=1992}}
* {{книга |заглавие= Erwin Schrödinger's world view: the dynamics of knowledge and reality |ответственный= ed. J. Götschl |ссылка= http://books.google.com/books?id=3OjdRDagCPsC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= Dordrecht |издательство= Kluwer Academic Publishers |год=1992}}
* {{книга|автор= W. J. Moore. |заглавие= A Life of Erwin Schrödinger |ссылка= http://books.google.com/books?id=n6XZlrJxgFkC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= Cambridge |издательство= University Press |год=1994}}
* {{книга|автор= M. Bitbol. |заглавие= Schrödinger's philosophy of quantum mechanics |ссылка= http://books.google.com/books?id=uenri3hEJQEC&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s |место= Dordrecht |издательство= Kluwer Academic Publishers |год=1996}}

=== Статьяш ===
* {{статья|автор= W. Heitler. |заглавие= Erwin Schrödinger |ссылка= http://dx.doi.org/10.1098/rsbm.1961.0017 |издание= Biographical Memoirs of the Fellows of the Royal Society |год=1961 |volume= 7 |pages= 221—228}}
* {{статья|автор= Л. С. Полак. |заглавие= Эрвин Шредингер и возникновение квантовой механики |автор издания= Э. Шрёдингер. |издание= Избранные труды по квантовой механике |место= М. |издательство= Наука |год=1976|страницы= 347—392}}
* {{статья|автор= |заглавие= Эрвин Шрёдингер |ссылка= http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/sh/schrodinger.htm |автор издания= Ю. А. Храмов. |издание= Физики: Биографический справочник|место= М. |издательство= Наука |год=1983|страницы= 302}}
* {{статья|автор= P. K. Hoch, E. J. Yoxen. |заглавие= Schrdinger at Oxford: A hypothetical national cultural synthesis which failed |ссылка= http://dx.doi.org/10.1080/00033798700200371 |издание= Annals of Science |год=1987 |volume= 44 |pages= 593—616}}
* {{статья|автор= |заглавие= Эрвин Шрёдингер |ссылка= http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Schroedinger.html |издание= Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия |место= М. |издательство= Прогресс |год=1992}}
* {{статья|автор= D. B. McLay. |заглавие= Lise Meitner and Erwin Schrödinger: Biographies of Two Austrian Physicists of Nobel Stature |ссылка= http://dx.doi.org/10.1023/A:1004536223625 |издание= Minerva |год= 1999 |volume= 37 |pages= 75—94}}
* {{статья|автор= J. Mehra. |заглавие= Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics (in three parts) |автор издания= J. Mehra. |издание= The Golden Age of Theoretical Physics |место= Singapore |издательство= World Scientific |год=2001|pages= 706—871}}
* {{статья|автор= J. Mehra. |заглавие= The Einstein — Bohr debate on the completion of quantum mechanics and its description of reality |автор издания= J. Mehra. |издание= The Golden Age of Theoretical Physics |место= Singapore |издательство= World Scientific |год=2001|pages= 1274—1318}}
* {{статья|автор= A. T. Domondon. |заглавие= Bringing physics to bear on the phenomenon of life: the divergent positions of Bohr, Delbrück, and Schrödinger |ссылка= http://dx.doi.org/10.1016/j.shpsc.2006.06.014 |издание= Studies in History and Philosophy of Science Part C |год= 2006 |volume= 37 |pages= 433—458}}
{{refend}}

== Хьажоргаш ==
{{commons|Erwin Schrödinger}}
* {{Сотрудник РАН|52820|Эрвина Шрёдингера}}
* {{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/schrodinger-bio.html|title=Erwin Schrödinger|author=|date=|work=Информация на официальном сайте Нобелевского комитета|publisher=Nobelprize.org|accessdate=2011-03-25|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426073807/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/schrodinger-bio.html|archivedate=2011-04-26}}
* {{cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schrodinger.html|title=Erwin Schrödinger|author=J. J. O'Connor, E. F. Robertson.|date=|work=MacTutor History of Mathematics archive|publisher=University of St Andrews|accessdate=2011-03-25|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514123924/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schrodinger.html|archivedate=2011-05-14}}

{{1000}}

{{кечдар}}

[[Категори:Нобелин совгӀатхой]]</text>
      <sha1>bke8di8lf3rqyjl2eyeupa4n88ql65s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ДегӀаста</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14902</id>
    <revision>
      <id>26545448</id>
      <parentid>104881</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>тӀетоьхна [[Категори:Россин республикаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="eqsqud5uxe4n1kgu1nghdjwge5zhyi4" xml:space="preserve">[[Категори:Къилбаседера Кавказ]]
[[Категори:Россин республикаш]]</text>
      <sha1>eqsqud5uxe4n1kgu1nghdjwge5zhyi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545454</id>
      <parentid>26545448</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Къилбаседера Кавказ]]; тӀетоьхна [[Категори:Къилбаседа Кавказ]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="n2o41c8e4n2doe6ogxndvwcwhbf0477" xml:space="preserve">[[Категори:Къилбаседа Кавказ]]
[[Категори:Россин республикаш]]</text>
      <sha1>n2o41c8e4n2doe6ogxndvwcwhbf0477</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Къилбаседа Кавказ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14903</id>
    <revision>
      <id>26545450</id>
      <parentid>104882</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Категори:Къилбаседера Кавказ]] → [[Категори:Къилбаседа Кавказ]]</comment>
      <origin>104882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="esfcy800n94n8hqlp4uchw8mo13pzk1" xml:space="preserve">[[Категори:Росси]]</text>
      <sha1>esfcy800n94n8hqlp4uchw8mo13pzk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ричленд-Сентер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>15135</id>
    <revision>
      <id>26545393</id>
      <parentid>1058815</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:АЦШ]]; тӀетоьхна [[Категори:Висконсин штатан гӀаланаш]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="0m8jizabdlmt1y2guyequk9numvi3xs" xml:space="preserve">[[Категори:Висконсин штатан гӀаланаш]]</text>
      <sha1>0m8jizabdlmt1y2guyequk9numvi3xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15657</id>
    <revision>
      <id>26545471</id>
      <parentid>22998445</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36743" sha1="drp2a3g094wm4qm4ndsr1jar4t044mn" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=январь 2014}}

'''Э́тика''' ({{lang-el|ἠθικόν}}, {{lang-grc|ἦθος}} — «Ӏадат») — ГӀиллакхан философин таллам&lt;ref&gt;{{Источник/НФЭ|Этика|[[Гусейнов А. А.]]}}&lt;/ref&gt;. Этос дешан хьалхара маьӀан дара неха цхьана дахар а, оцу дахарех дойла Ӏадаташ а, гӀиллакхаш а, неха барт чӀагӀбеш долу законаш, неха эгоизм а, агресси а эшаяр. Адамийн йукъаралла кхиараллаца оцу талламашна тӀекхета аьхь а, кхахетар а, дахаран Ӏалашо а, доттагӀалла а таллар, и. к. д.&lt;ref&gt;Разин А. В. Этика: Учебник для вузов, стр.16&lt;/ref&gt;

&lt;!--
Термин этика иногда употребляется также для обозначения системы моральных и нравственных норм определённой социальной группы.

По мнению Г. В. Дубова, основная составляющая философской основы этики — диалектический метод познания&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дубов Г.В.|часть=Тема 1. Этика и эстетика: введение в предмет|заглавие=Этика и эстетика: Учебно-методическое пособие|место={{М.}}|издательство=МФА|год=2006|страницы=4|страниц=120}}&lt;/ref&gt;.

== Основные проблемы этики ==
* Проблема критериев [[добро|добра]] и [[зло|зла]]
* Проблема [[смысл жизни|смысла жизни]] и назначения [[человек]]а
* Проблема [[справедливость|справедливости]]
* Проблема [[Долг (философия)|должного]]

== Классификация этических ценностей ==
Согласно [[Гартман, Николай|Н. Гартману]], всё разнообразие нравственных ценностей подразделяется на основные и частные. К первым, которые лежат в основе всех остальных, относятся благо и примыкающие к нему ценности благородства, полноты и чистоты. Частные ценности, или ценности-добродетели, подразделены на три группы:
* ценности античной морали — справедливость, мудрость, храбрость, самообладание; сюда же включаются [[Аристотель|аристотелевы]] ценности, основанные на принципе середины;
* ценности «культурного круга христианства» — любовь к ближнему; правдивость и искренность; надежда и верность; доверие и вера; скромность, смирение, дистанция; ценности внешнего обхождения;
* прочие ценности: любовь к дальнему, дарящая добродетель, личная любовь.&lt;ref&gt;''Гусейнов А. А.'' История этических учений. Раздел седьмой. ЕВРОПА: ХIХ-ХХ вв. Глава II. ОСНОВНЫЕ ЭТИЧЕСКИЕ УЧЕНИЯ. § 5. ФЕНОМЕНОЛОГИЯ. [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/Gusein/_33_3.php]&lt;/ref&gt;

== История этики ==

=== Краткий обзор ===
* Термин впервые употреблён [[Аристотель|Аристотелем]] как обозначение особой области исследования «практической» [[философия|философии]], ибо она пытается ответить на [[вопрос]]: что мы должны делать? Основной целью нравственного поведения Аристотель называл [[счастье]] — деятельность [[душа|души]] в полноте [[Добродетель|добродетели]], то есть [[самореализация|самореализацию]]. Самореализация человека — это разумные поступки, которые избегают крайностей и держатся [[золотая середина|золотой середины]]. Поэтому основная добродетель — это умеренность и благоразумие.
* Так называемое «[[золотое правило этики]]» — «не делай другим того, чего не желаешь себе», существовало в том или ином виде независимо в разных культурах. Оно присутствует у [[Конфуций|Конфуция]]&lt;ref name=&quot;conf&quot;&gt;Конфуций. Беседы и суждения. — [http://lunyu.ru/15/24 15:24], [http://lunyu.ru/12/2 12:2], [http://lunyu.ru/5/12 5:12]&lt;/ref&gt;, встречается в [[Мишна|Мишне]]&lt;ref&gt;Шабат, 3Ӏа&lt;/ref&gt;.
* В процессе развития этических теорий философы встретились со значительными трудностями в унификации терминологии, так как в разных теориях объявлялись базовыми разные понятия, часто неопределённые, субъективные или противоречивые ([[добро]] и [[зло]], [[смысл жизни]] и т. д.).
* Более того, в силу того факта, что этика рассматривает индивидуальную [[мораль]], относящуюся к защищённым подсознательным механизмам, глубокий [[Анализ (философия)|анализ]] затрудняется срабатыванием психологической защиты, блокирующей критический анализ [[подсознание|подсознательных]] установок.
* Особенности религиозных этических систем состоят в том, что в религиях, содержащих [[монотеизм|персонифицированного бога]], бог является объектом морали, и базовыми становятся нормы, императивно объявленные религией как божественные, этика общественных отношений как система моральных обязательств по отношению к обществу дополняется (или подменяется) божественной этикой — системой моральных обязательств по отношению к [[бог]]у, вплоть до того, что может вступать в конфликт (иногда социальный или даже массовый) с общественной моралью.
* Следует иметь в виду, что классические исследования этики проводились, главным образом, умозрительно, исследователем на собственном примере, и потому часто изобилуют генерализацией личных принципов и ограничений на этику в целом. Преодолеть этот субъективизм стремится [[аналитическая этика]], использующая, в частности, формальную логику для анализа этических высказываний и построения общезначимых этических суждений.

=== Современное состояние этики ===
* Современность приводит с одной стороны к релятивации этики ([[нигилизм]]), а с другой стороны — к расширению поля этического: понятие добра распространяется на взаимоотношения с природой ([[биоцентрическая этика]]) и научные эксперименты ([[биоэтика]]).
* На волне [[феминизм]]а этика получила [[гендер]]ное истолкование: вместо абстрактной гуманности или [[Человечность|человечности]] (критика которых достигла апогея в [[Постмодернизм|постмодернистской]] концепции «смерти человека») добродетели могут группироваться по оппозиции [[Маскулинность|мужественности]] и [[женственность|женственности]].
* [[Швейцер, Альберт|Альбертом Швейцером]] выдвинут принцип благоговения перед жизнью, основанный на этике ненасилия [[Толстой,_Лев_Николаевич|Льва Толстого]] и [[Махатма Ганди|Махатмы Ганди]]. В своей книге «Культура и этика» А. Швейцер проанализировал историю этики и её состояние в XX веке, а также наметил пути её развития.
* [[Тейяр де Шарден]] в своем труде «Феномен человека» объединяет традиционную этику с теорией эволюции.
* Развитие медицины и биотехнологий привело к быстрому развитию биоэтики как анализа возникающих при принятии медицинских, судебно-юридических и прочих подобных решений этических затруднений.

== Метаэтика ==
Изучение происхождения и значения этических категорий и понятий, решение проблемы существования общечеловеческой, универсальной и исторически неизменной этической системы. Направление этических исследований, анализируюшее саму этику как научную дисциплину методами логико-лингвистического анализа. С метаэтикой связываются этические исследования начала и середины XX века. Первым исследованием в области метаэтики считается работа [[Мур, Джордж Эдвард|Джорджа Э. Мура]] «Принципы этики»&lt;ref&gt;[http://ethics.iph.ras.ru/research/4.html Л. В. Максимов Очерк современной метаэтики Сектор этики Института философии РАН]&lt;/ref&gt;.

== Нормативная этика ==
Поиск принципа (или принципов), регулирующих поведение человека, направляющих его поступки, устанавливающих критерии оценки нравственного добра. Существует ли правило, которое может выступать в качестве такого принципа для всех случаев?

=== Исторические направления ===

==== Стоицизм ====
Философская [[школа]], возникшая во времена раннего [[эллинизм]]а и сохранившая влияние вплоть до конца [[Античность|античного]] мира. Своё имя школа получила по названию [[портик]]а ''Стоа Пойкиле'' ({{lang-el|στοά ποικίλη}}, букв. «расписной портик»), где основатель стоицизма, [[Зенон Китийский]], впервые самостоятельно выступил в качестве учителя. В [[этика|этике]] стоицизм близок [[киники|киникам]], не разделяя презрительного отношения последних к культуре. Все люди — граждане космоса как мирового государства; стоический [[космополитизм]] уравнивал (в теории) перед лицом мирового закона всех людей: свободных и [[раб]]ов, [[Древняя Греция|греков]] и [[варвары|варваров]], мужчин и женщин. Всякое нравственное действие является, согласно стоикам, ни чем иным, как самосохранением и самоутверждением, и это увеличивает общее благо. Все грехи и безнравственные поступки — это саморазрушение, утрата собственной человеческой природы. Правильные желания и воздержания, поступки и дела — гарантия человеческого счастья, для этого надо всячески развивать свою личность в противовес всему внешнему, не склоняться ни перед какой силой. Главная идея стоической этики — [[телеология|телеологически]] и [[каузальность|каузально]] предустановленный ход мировых событий. Цель человека заключается в том, чтобы жить «в согласии с природой». Это единственный способ достижения гармонии. «Кто согласен, того судьба ведёт, кто не согласен, того она тащит» ([[Луций Анней Сенека|Сенека]]). Стоики выделяют четыре вида аффектов: [[удовольствие]], [[отвращение]], [[вожделение]] и [[страх]]. Их необходимо избегать, пользуясь правильным суждением (ортос логос). Все вещи стоики делят на [[Благо (этика)]], [[зло]], безразличие ([[адиафора]]). Предпочитать следует вещи, сообразные с природой. Такие же различия стоики проводят и между поступками. Существуют дурные и благие поступки, средние поступки называются «подобающими», если в них реализуется естественная предрасположенность. Во времена империи учение стоиков превратилось в своего рода религию для народа. Этика и физика стоицизма пользовалась большим влиянием в [[Эпоха Возрождения|эпоху Возрождения]] и раннее [[Новое время]].

==== Гедонизм ====
Этическое учение, согласно которому [[удовольствие]] является высшим благом и целью жизни. Одной из известных разновидностей гедонизма является [[эвдемонизм]]. Основоположником гедонизма считается древнегреческий философ [[Аристипп]] (435—355 гг. до н. э.), современник [[Сократ]]а. Аристипп различает два состояния души человека: удовольствие как мягкое, нежное и боль как грубое, порывистое движение души. При этом не делается различия между видами удовольствия, каждое из которых в своей сущности качественно похоже на другое. Путь к счастью, по мнению Аристиппа, лежит в достижении максимального удовольствия, избегая при этом боли. Смысл жизни, по Аристиппу, находится именно в получении физического удовольствия.

==== Эпикуреизм ====
Философское учение, исходящее из идей [[Эпикур]]а и его последователей. Эпикуреизм был одним из наиболее влиятельных философских течений в [[Античность|Античности]]. Эпикурейская философия, в особенности философия самого Эпикура, не имеет конечной целью нахождение теоретической истины, она не ставит перед собой задачу получить некое чистое знание. Эпикуреизм служит вполне конкретным нуждам: ищет способ избавления человека от страдания. Эпикурейцы считали, что для счастливой жизни человеку необходимо:
* отсутствие телесного страдания;
* невозмутимость души ([[атараксия]]);
* [[дружба]].
Главный интерес для эпикурейцев представляет чувственный мир, поэтому их основной этический принцип — удовольствие. Но Эпикур представлял удовольствие не вульгарно и упрощенно, а как благородное спокойствие, уравновешенное удовольствие. Он считал, что желания человека безграничны, а средства их удовлетворения ограничены. Поэтому необходимо себя ограничить лишь потребностями, неудовлетворение которых ведет к страданию. От остальных желаний следует отказаться, в этом необходимы мудрость и благоразумие. В отличие от [[Стоицизм|стоиков]], которые считали рок неизбежным, эпикурейцы наделяют человека свободой воли. Человек может предаваться удовольствиям сообразно своим желаниям. Жизнь — вот главное наслаждение. Умирая, Эпикур принял теплую ванну и попросил принести ему вина.

=== Современные направления ===

==== Консеквенциализм ====
Принятое общее обозначение для тех групп моральных теорий, в которых считается, что лишь последствия своего поведения могут служить подлинной основой для какой-либо нравственной оценки данного поведения. Таким образом, с точки зрения консеквенциалистов, морально пра́вый акт (или бездействие) это тот, который даёт хорошие результаты или последствия. Эта точка зрения часто выражается в виде афоризма «цель оправдывает средства». Консеквенциализм в этическом смысле обычно понимается, в отличие от [[деонтология|деонтологии]], в том, что в деонтологии происходит оценка правильности или неправильности поведения в зависимости от характера самого поведения, а не от результатов данного поведения. Он также отличается от «[[право силы|права силы]]», которое фокусируется на характере субъекта больше, чем на сути последствий действия (или бездействия) непосредственно.

==== Утилитаризм ====
Направление в [[этика|этике]] (этическая теория), согласно которому [[мораль]]ная ценность поведения или поступка определяется его [[полезность (экономика)|полезностью]]. Согласно классической формулировке Бентама, морально то, что «приносит наибольшее счастье наибольшему количеству людей». Основные разногласия в теории утилитаризма относятся к определению понятий пользы и счастья. Бентам и многие другие философы считали пользой максимальное превосходство [[удовольствие|удовольствия]] над [[страдание]]м.

==== Деонтология ====
Учение о проблемах морали и нравственности.&lt;ref name=&quot;academic&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/2171/%D0%94%D0%95%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF Деонтология] // [[Философский энциклопедический словарь]]. / Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: [[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]], 1983.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iph&quot;&gt;''[[Максимов, Леонид Владимирович|Максимов Л. В.]]'' [http://iph.ras.ru/elib/0920.html Деонтология] // [[Новая философская энциклопедия]]: в 4 т. / [[Институт философии РАН|Ин-т философии РАН]]; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Стёпин]]. — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.&lt;/ref&gt; Термин введен [[Бентам, Джереми|Бентамом]] в своей работе «''Деонтология, или наука о морали''» ({{lang-en|Deontology or The Science of Morality}}) для обозначения теории нравственности как науки о морали.&lt;ref name=&quot;academic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iph&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ras&quot;&gt;''[[Микешина, Людмила Александровна|Микешина Л. А.]]'' [http://iph.ras.ru/elib/0921.html «Деонтология, или наука о морали»] // [[Новая философская энциклопедия]]: в 4 т. / [[Институт философии РАН|Ин-т философии РАН]]; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Стёпин]]. — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9&lt;/ref&gt;. Основы деонтологии в отечественной медицине заложил заслуженный советский онколог [[Петров, Николай Николаевич (академик)|Н. Н. Петров]]&lt;ref&gt;[http://www.niioncologii.ru/?page_id=16 Краткая биография Н. Н. Петрова на официальном сайте НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова]&lt;/ref&gt;. Впоследствии наука сузилась до характеристики проблем человеческого долга, рассматривая долг как внутреннее переживание принуждения, задающегося этическими ценностями. В ещё более узком смысле деонтология была обозначена, как наука, изучающая конкретно [[медицина|медицинскую]] этику, правила и нормы взаимодействия [[врач]]а с коллегами и [[пациент]]ом.

==== Постмодернизм ====
Термин, обозначающий структурно сходные явления в мировой общественной жизни и культуре второй половины [[XX век]]а&lt;ref name=&quot;Dianova&quot;&gt;[http://anthropology.ru/ru/texts/dianova/cultintro_12.html Дианова В. М. Постмодернизм как феномен культуры]&lt;/ref&gt;: он употребляется как для характеристики [[Постнеклассическая наука|постнеклассического]] типа [[философ]]ствования, так и для комплекса стилей в [[Художник|художественном искусстве]]. Постмодерн — состояние современной культуры, включающее в себя своеобразную философскую позицию, [[Модернизм|до-постмодернистское]] искусство, а также [[Массовая культура|массовую культуру]] этой эпохи&lt;ref&gt;Новый философский словарь. Постмодернизм. — Мн.: Современный литератор, 2007. — С. 425.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.infoliolib.info/philos/postmod/ Постмодернизм. Энциклопедия]&lt;/ref&gt;.

== Прикладная этика ==
Изучает частные проблемы и применение моральных идей и принципов, сформулированных в нормативной этике, в конкретных ситуациях морального выбора. Прикладная этика тесно взаимодействует с социально-политическими науками.

=== Биоэтика ===
Учение о нравственной стороне деятельности человека в медицине и биологии. ''В узком смысле'' понятие биоэтика обозначает весь круг этических проблем во взаимодействии врача и пациента. Неоднозначные ситуации, постоянно возникающие в практической медицине как порождение прогресса биологической науки и медицинского знания, требуют постоянного обсуждения как в медицинском сообществе, так и в кругу широкой общественности. ''В широком смысле'' термин биоэтика относится к исследованию социальных, экологических, медицинских и социально-правовых проблем, касающихся не только человека, но и любых живых организмов, включённых в экосистемы, окружающие человека. В этом смысле биоэтика имеет философскую направленность, оценивает результаты развития новых технологий и идей в медицине и биологии в целом.
--&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* Разин А. В. Этика: Учебник для вузов. — 3-е изд., перераб. — Москва: Академический Проект, 2006. — 624 с. ISBN 5-8291-0709-0
* Гусейнов А. А. [http://www.ethicscenter.ru/en/content/66.htm Этика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203023514/http://www.ethicscenter.ru/en/content/66.htm |date=2012-02-03 }} // ЭТИКА: образовательный ресурсный центр. ЭТИЧЕСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ.
* Этика и мораль в современном мире / А. А. Гусейнов // Этическая мысль: современные исследования. М.: Прогресс-Традиция, 2009. С. 5-18.
* Хоружий С. С. [http://ec-dejavu.ru/e/Ethics.html Кризис классической европейской этики в антропологической перспективе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007224246/http://ec-dejavu.ru/e/Ethics.html |date=2008-10-07 }} // Этика науки. — Москва: ИФРАН, 2007. — С. 85-97.
* Максимов Н. Ф. [http://drop.io/etika_razvitiy/ Этика развития личности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605152932/http://drop.io/etika_razvitiy/ |date=2016-06-05 }}
* Этика: Энциклопедический словарь / Под ред. Р. Г. Апресяна, А. А. Гусейнова. — Москва: Гардарики, 2001.
* [http://iph.ras.ru/page49831142.htm Этическая мысль. Выпуски 1 — 11 — …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802145930/http://iph.ras.ru/page49831142.htm |date=2014-08-02 }} / Отв. ред. А. А. Гусейнов. — М.: ИФРАН, 2000-2011-…
* Современная этика: учебник / В. А. Канке. М.:, 2009—2011. — 394 стр. : ил. — (Университетский учебник).
* Современная этика: Учебное пособие для студентов ВУЗов / Е. В. Золотухина-Аболина — М., Ростов н/Д.: 2003—416 стр. (Серия «Учебный курс»)
* Столяров А. А. Стоя и стоицизм. М., 1995.- 445 с. ISBN 5-86187-023-3
* Степанова А. С. Философия Стои как феномен эллинистическо-римской культуры.- СПб.: Издательский дом «Петрополис», 2012. — 400 с. ISBN 978-5-9676-0425-6
* Этика стоицизма. Традиции и современность. Под ред. А. А. Гусейнова. М., 1991.
* Stevenson, Jay. ''The Complete Idiot’s Guide to Philosophy''. 3. Indianapolis: Alpha Books, Penguin Group, 2005.
* Howard Jones, ''The Epicurean Tradition'', Routledge, London 1989.
* Long, A.A. &amp; Sedley, D.N. The Hellenistic Philosophers Volume 1, Cambridge University Press, 1987. (ISBN 0-521-27556-3)
* Michel Onfray, ''La puissance d’exister: Manifeste hédoniste'', Grasset, 2006.
* {{Cite book| title = Consequentialism | year = 2002 | last = Darwall | first = Stephen (Ed.) | publisher = Blackwell | location = Oxford | isbn = 978-0-631-23108-0}}
* {{Cite book| last = Goodman | first = Charles | title = Consequences of Compassion: An interpretation and Defense of Buddhist Ethics | url = https://archive.org/details/consequencesofco0000good | year = 2009 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 978-0-19-537519-0}}
* {{Cite journal | author = Honderich, Ted | title = Consequentialism, Moralities of Concern and Selfishness | year = 2003 | url = http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/ted9.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817172802/http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/ted9.htm |date=2018-08-17 }}
* {{Cite book| last = Portmore | first = Douglas W. | title = Commonsense Consequentialism: Wherein Morality Meets Rationality | year = 2011 | publisher = Oxford University Press | location = New York | isbn = 978-0-19-979453-9 | url = https://sites.google.com/site/commonsenseconsequentialism/home}}
* {{Cite book| last = Scheffler | first = Samuel | title = The Rejection of Consequentialism: A Philosophical Investigation of the Considerations Underlying Rival Moral Conceptions | year = 1994 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 978-0-19-823511-8}}
* Бертран Рассел. [http://www.krotov.info/lib_sec/17_r/ras/rass_11.html История западной философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509014528/http://krotov.info/lib_sec/17_r/ras/rass_11.html |date=2013-05-09 }}. В 3 кн. Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001.
* А. А. Гусейнов. [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/Gusein/_33_1.php История этических учений: Утилитаризм]
* ''Билибин Д. Ф.'' Горизонты деонтологии. // Вести. АМН СССР. — № 5. — С. 35, 1979;
* ''Грандо А. А.'' Врачебная этика и медицинская деонтология, Киев, 1988;
* ''Сук И. С.'' Врачебная тайна. — Киев, 1981;
* ''Эльштейн Н. В.'' Диалог о медицине. — Таллин, 1986.
* ''Делёз Ж., Гваттари Ф.'' Анти-Эдип. Капитализм и шизофрения / Пер. с фр. и послесл. Д. Кралечкина, науч. ред. В. Кузнецов — Екатеринбург: У-Фактория, 2007. — 672 с. — ISBN 978-5-9757-0192-3.
* ''Делёз Ж., Гваттари Ф.'' Тысяча плато. Капитализм и шизофрения / Пер. с фр. и послесл. Я. И. Свирского, науч. ред. В. Ю. Кузнецов — Екатеринбург: У-Фактория; М.: Астрель, 2010. — 895 с. — ISBN 978-5-9757-0526-6, ISBN 978-5-271-27869-3.

== Хьажоргаш ==
* [http://philosophy.ru/library/lib5.html Этика и эстетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325193325/http://philosophy.ru/library/lib5.html |date=2013-03-25 }}
* [http://filosof.historic.ru/books/c0033_1.shtml Этика и эстетика]
* [http://ethics.iph.ras.ru/ Сектор этики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060627020141/http://ethics.iph.ras.ru/ |date=2006-06-27 }} ИФРАНа
* [https://web.archive.org/web/20060628061143/http://ethicscenter.ru/ Этика: Образовательный ресурсный центр]

{{1000}}

[[Категори:Философи]]</text>
      <sha1>drp2a3g094wm4qm4ndsr1jar4t044mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байбулатов, Ирбайхан Адылханович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16542</id>
    <revision>
      <id>26545460</id>
      <parentid>23978604</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Преамбула */</comment>
      <origin>26545460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7156" sha1="3zctkpaidtvcxipu0229hd05k1e6wzs" xml:space="preserve">{{Адам
 |ЦӀе              = Ирбайхан Адылханович Байбулатов
 |Шен цӀе          =
 |Вича тиллина цӀе =
 |Сурт            = Байбулатов Ирбайхан Адылханович.jpg
 |Шоралла         =
 |Суьртан тӀехь   =
 |ГӀуллакхан тайпа = гӀашсалти, лакхара лейтенат
 |Вина терахь         = 1912
 |Вина меттиг     = {{ВинаМеттиг|Ӏосман-Йурт|Ӏосман-Йуьртахь}}, [[ДегӀаста]]
 |Гражданалла     = {{Байракх|СССР}} [[СССР]]
 |Пачхьалкхалла   =
 |Кхелхина терахь      = 26.10.1943
 |Кхелхина меттиг  = {{КхелхинМеттиг|Мелитополь|Мелитополехь}}, [[Украина]]
 |Да              =
 |Нана            =
 |Зуда            =
 |Бераш           =
 |СовгӀаташ       =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Дешин Седа мидал}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ленинан Орден}} {{ЦӀен Седан орден}}
{{!}}}
 |Сайт            =
 |Куьг таӀор      =
 |Викиларма    =
}}

'''Ирбайха́н Адылха́нович Байбула́тов (Ирбайха́н Адельха́нович Бейбула́тов)''' ([[1912]] шеран [[март]] — [[1943]] шеран [[26 октябрь]]) — [[нохчий]]н [[СССР|советски]] [[эпсар]], лакхара лейтенант, [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом|Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман]] декъашхо, 4 Украинин [[фронт]]ан 51 армин 126 Горловски гӀашлойн [[дивизи]]н 690 гӀашлойн [[полк]]ан [[батальон]]ан командир, [[Советски Союзан Турпалхо]] ([[1943]] шеран [[1 ноябрь]]).

== Биографи ==
Вина [[1912]] шеран мартехь [[Ӏосман-Йурт]]ахь ([[ДегӀаста]]) ахархойн доьзаллехь&lt;ref&gt;{{Warheroes|id=5744}}&lt;/ref&gt;.

[[1938]] шарахь цо чекхйаьккхира [[Соьлжа-ГӀала|Соьлжа-ГӀалин]] хьехархойн училище. Иза чекхйаьккхинчула тӀехь цо болх бира Ӏосман-Йуьртан школехь. [[1941]] шарахь иза тӀамтӀе кхайкхира. [[1942]] шарахь цо чекхйаьккхира [[Шури-ГӀала|Шури-ГӀалин]] тӀеман гӀашлойн училище.

Пролетарски станицан уллехь тӀом беш хенахь цунна вон чов йинера. Иза вина аьлла цуьнан цӀа кехат дахьийтира. Цунна ЦӀен Седан орден йелира. Амма иза дийна висира. Ша то ма велла иза йуха а фронте вахара.

Къаьстина дика тӀом бира 1-ра гӀашлойн батальонан командир Байбулатовс [[Мелитополь]] хьайоккхуш хенахь. [[19 октябрь]] дуьйна [[23 октябрь]] кхаччалц цуьнан батальон гӀалин чуйахара. Батальонас мостагӀа гӀалин йукъара арайеккхира, хӀаллакйира цхьа бӀе сов цӀеран меттиг а, 7 [[танк]] а, цхьа эзир гергга немцойн салти а. Бейбулатовс ша хӀаллакйира 2 танк а, 20 сов немцойн салти а. [[1943]] шеран [[26 октябрь|26 октябрехь]] иза велира.

[[1943]] шеран [[1 ноябрь|1 ноябрехь]] Мелитополь хьайаккхарна а, хьайоккхуш гайтина майраллина а&lt;ref&gt;[http://www.pobeda-info.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=5158 Газета «Известия» № 259 от 2 ноября 1943 года с опубликованным Указом о присвоении звания Героя Советского Союза.]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|15|10|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Хьостан тӀехь ма-дарра&lt;/ref&gt; лакхара лейтенантан Ирбайхан Адылханович Байбулатован веллачул тӀехь йелира [[Советски Союзан Турпал]] цӀе.

== СовгӀаташ ==
* [[Дешийн Седа мидал]] Советски Союзан турпалхочуьн
* [[Ленинан орден]]
* [[ЦӀен Седан орден]]

== Виццавар ==

Байбулатов дӀавоьллина [[Мелитополь|Мелитополехь]] вежарийн кошехь Кировн майданехь. Цуьнан цӀе тиллина [[Ӏосман-Йурт|Ӏосман-Йуьртан]] школин а, [[Соьлжа-ГӀала]]хь а, [[Махачкала]]хь а, [[Мелитополь|Мелитополехь]] а болу урамийн.

[[2010]] шарахь Соьлжа-ГӀалахь йиллина «Силаллийн Аллей» цӀе йолу мемориалан комплекс. Цигахь хӀоттина йу Байбулатован сийдеш барельеф а, мемориалан у а.

№ 5 Мелитополин гимназехь (иза йу Байбулатован цӀе йолу урамехь, цуьнан кашан генахь йоцуш) [[2007]] шарахь хьайиллира Байбулатован музей&lt;ref&gt;[http://old.iz.com.ua/2007/05/22/za-2000-kilometrov--na-mogilu-geroja/ «За 2000 километров — на могилу героя»]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, статья в газете «Индустриальное Запорожье».&lt;/ref&gt;.

== Кхин хьажа ==

* [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]]
* [[Советски Союзан Турпалхой (Нохч-ГӀалгӀайн АССР)]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|1}}
* {{книга
 |автор          = 
 |часть          = 
 |заглавие       = Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  =
 |издание        = 
 |место          = Грозный
 |издательство   = Чечено-Ингушское кн.изд.
 |год            = 1985
 |том            = 
 |страницы       = 
 |страниц        = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}

== Хьажоргаш ==
* {{Warheroes|id=5744}}

[[Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой]]</text>
      <sha1>3zctkpaidtvcxipu0229hd05k1e6wzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Бинарш Ӏосман-Йуьртахь</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16543</id>
    <revision>
      <id>26545458</id>
      <parentid>1812335</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Категори:Бинарш Ӏосман-Юртахь]] → [[Категори:Бинарш Ӏосман-Йуьртахь]] дӀасахьажорг цайуьтуш</comment>
      <origin>1812335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="jry3q6tsobtk0s2gehdk6mesq6a5brh" xml:space="preserve">[[Категори:Ӏосман-Юрт]]</text>
      <sha1>jry3q6tsobtk0s2gehdk6mesq6a5brh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545463</id>
      <parentid>26545458</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Ӏосман-Юрт]]; тӀетоьхна [[Категори:Ӏосман-Йурт]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="lelpljs1ydhwuwqzkefz8tbb0frztpd" xml:space="preserve">[[Категори:Ӏосман-Йурт]]</text>
      <sha1>lelpljs1ydhwuwqzkefz8tbb0frztpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ӏосман-Йурт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16544</id>
    <revision>
      <id>26545457</id>
      <parentid>111868</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Хасу-Эвлан кӀошт]]; тӀетоьхна [[Категори:Хаси-Эвлан кӀошт]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="ktks3mk8tkcdxiqmocryx00df844uk2" xml:space="preserve">[[Категори:Хаси-Эвлан кӀошт]]</text>
      <sha1>ktks3mk8tkcdxiqmocryx00df844uk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545461</id>
      <parentid>26545457</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Категори:Ӏосман-Юрт]] → [[Категори:Ӏосман-Йурт]] дӀасахьажорг цайуьтуш</comment>
      <origin>26545457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="ktks3mk8tkcdxiqmocryx00df844uk2" xml:space="preserve">[[Категори:Хаси-Эвлан кӀошт]]</text>
      <sha1>ktks3mk8tkcdxiqmocryx00df844uk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоколад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16952</id>
    <revision>
      <id>26545357</id>
      <parentid>22921095</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35666" sha1="ed6vyvsxfjkne0axnpz3dfs39h6ruq2" xml:space="preserve">{{Orphan|date=январь 2014}}


'''Шокола́д''' — какао стоьмаш лелош яш йолу кондитеран кхачанаш. Европехь евзуш ю 1520-гӀа шераш дуьйна [[Кортес, Эрнан|Эрнан Кортес]] бахьнехь&lt;ref name=nashville&gt;{{cite web|url=http://www.herbsocietynashville.org/history.html|title=The Life of Spice|author=The Herb Society of Nashville|publisher=The Herb Society of Nashville|date=2008-05-21|accessdate=2008-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225090549/http://www.herbsocietynashville.org/history.html|archivedate=2013-02-25}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720174014/http://www.herbsocietynashville.org/history.html |date=2013-07-20 }}&lt;/ref&gt;. Ацтекаш гайтинера цунна шайн «шоколатль» цӀе йолу малар. Иза хӀотталуш яра аьхьна какаох а, ванилех а, мозах а.

&lt;!--
Обыкновенная шоколадная масса обладает более низкими вкусовыми и ароматическими достоинствами и менее тонкой [[дисперсность]]ю. Содержание [[сахар]]а в ней не более 63 %. Десертная шоколадная масса имеет высокие ароматические достоинства и тонкую дисперсность. Эти свойства она приобретает в результате особо тщательной и длительной обработки. Содержание сахара в ней не более 55 %.

В зависимости от состава шоколад делят на горький, молочный и белый. Существуют диабетические варианты. Также шоколадные изделия могут иметь ароматические добавки: ([[кофе]], [[спирт]], [[коньяк]], [[ванилин]], [[Красный перец|перец]]); пищевые добавки: ([[изюм]], [[орехи]], [[вафли]], [[цукаты]]) или начинку.

== Виды шоколада ==
'''Чёрный (горький) шоколад''' делают из какао тёртого, сахарной пудры и масла какао. Изменяя соотношение между сахарной пудрой и какао тёртым, можно изменять вкусовые особенности получаемого шоколада — от горького до сладкого. Чем больше в шоколаде какао тёртого, тем более горьким вкусом и более ярким ароматом обладает шоколад.

'''Молочный шоколад''' с добавлениями изготавливают из какао тёртого, масла какао, сахарной пудры и сухого молока, чаще всего используют плёночное сухое [[молоко]] жирностью 2,5 % или сухие [[сливки]]. Аромат молочному шоколаду придаёт какао, вкус складывается из сахарной пудры и сухого молока.

'''Белый шоколад''' готовят из масла какао, сахара, плёночного сухого молока и ванилина без добавления какао-порошка, поэтому он имеет кремовый цвет (белый) и не содержит [[теобромин]]а. Неповторимый вкус белый шоколад приобретает благодаря особому сухому молоку, имеющему карамельный привкус.

'''Диабетический шоколад''' предназначен для больных [[сахарный диабет|сахарным диабетом]]. Вместо сахара используются [[подсластители]], такие как [[сорбит]], [[ксилит]], [[маннит]] или изомальт.

'''Пористый шоколад''' получают в основном из десертной шоколадной массы, которую разливают в формы на ¾ объёма, помещают в [[вакуум]]-котлы и выдерживают в жидком состоянии (при температуре 40° С) в течение 4 ч. В вакууме благодаря расширению пузырьков воздуха образуется пористая структура плитки.

'''Шоколад в порошке''' вырабатывают из какао тёртого и сахарной пудры без добавлений или с добавлением молочных продуктов.

По степени измельчённости частиц шоколад делится на обычный и десертный&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;.

== Этимология названия ==
По одной из версий слово «шоколад» происходит от [[Астекские языки|ацтекского]] слова «xocolātl» («чоколатль») — названия напитка из бобов какао, досл. «горькая вода» ([[науатль]] xocolli — «горечь», ātl — «вода»)&lt;ref name=heritagedictionary&gt;{{Cite web|title=The American Heritage Dictionary|url=http://www.bartleby.com/61/68/C0316800.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080517202741/http://www.bartleby.com/61/68/C0316800.html|archivedate=17 May 2008|accessdate=9 May 2009}}&lt;/ref&gt;.

Современный напиток какао включает в себя: какао, какао тертое, [[молоко]], [[сахар]], [[корица|корицу]], [[Красный перец|острый перец]] и иногда [[ваниль]].

== Ингридиенты и изготовление ==
[[Файл:Cacao-pod-k4636-14.jpg|thumb|Плоды [[какао]] в разрезе]]
[[Файл:Cacao-roasted.jpg|thumb|Обжаренные какао-бобы]]

Основным [[сырьё]]м для производства шоколада и какао-порошка являются какао-[[бобы]] — семена [[Какао|какао-дерева]], произрастающего в [[тропики|тропических]] районах земного шара.

По происхождению какао-бобы подразделяют на три группы:
* [[америка]]нские;
* [[африка]]нские;
* [[Азия|азиатские]].

Наименования товарных сортов соответствуют названию района их производства, страны или порта их вывоза ([[Гана]], [[Баия]], [[Камерун]], [[Тринидад и Тобаго|Тринидад]] и др.) Допускается употребление сырых какао-бобов и продуктов из них.

По [[Качество продукции|качеству]] какао-бобы подразделяют на две группы:
* благородные (сортовые), обладающие нежным [[вкус]]ом и приятным тонким [[аромат]]ом со множеством оттенков ([[Ява]], Тринидад и др.);
* потребительские (ординарные), имеющие горький, терпкий кисловатый вкус и сильный аромат (Баия, [[Пара (штат)|Пара]] и др.).

[[Какао]]-бобы находятся в мякоти плода какао-дерева по 30-50 шт., имеют миндалевидную форму, длину около 2,5 см. Боб состоит из твёрдого ядра, образованного двумя семядолями, зародыша (ростка) и твёрдой оболочки ([[Какаовелла|какаовеллы]]).

Какао-бобы свежесобранных плодов не обладают вкусовыми и ароматическими свойствами, характерными для шоколада и [[какао]]-порошка, имеют горько-терпкий привкус и бледную окраску. Для улучшения вкуса и аромата их подвергают на плантациях [[ферментация|ферментации]] и сушке.

Основными компонентами сухого вещества какао-бобов являются [[жир]]ы, [[алкалоид]]ы — [[теобромин]], [[кофеин]] (в незначительных количествах), [[белки]], [[углеводы]], [[дубильные вещества|дубильные]] и минеральные вещества, [[органические кислоты]], ароматические соединения и др.

Жир (масло какао) содержится в количестве 52-56 % сухих веществ. При температуре 25 °С масло какао твёрдое и хрупкое, а при 32 °С — жидкое, поэтому во рту оно плавится без остатка.

В процессе технологической обработки из какао-бобов получают основные [[полуфабрикат]]ы: какао тёртое (жидкая масса), масло какао (отжим из тёртого какао) и какао-жмых. Какао тёртое и масло какао с [[сахарная пудра|сахарной пудрой]] используют для приготовления шоколада; из какао-жмыха получают какао-порошок. В процессе обработки бобы очищают, сортируют и обжаривают, дробят в крупку, которую размалывают в жидкую массу. Шоколадная масса изготавливается из смеси сахара (как правило, [[Сахарная пудра|сахарной пудры]]), тёртого какао и масла какао, с добавлением вкусовых и ароматических ингредиентов. Смесь измельчается (твёрдые частицы не должны быть крупнее 20 мкм), ещё раз смешивается с какао-маслом, охлаждается до 30—31 °C, после чего поступает в автомат для формовки&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;.

Самые дешевые сорта шоколада составляются из двух, дорогие — из пяти и более сортов какао&lt;ref name=&quot;esbe&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Шоколад}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Chocolate girl.jpg|thumb|left|[[Лиотар, Жан-Этьен|Ж. Э. Лиотар]]. «[[Шоколадница (картина)|Шоколадница]]»]]

Шоколад содержит [[теобромин]], который является сильным токсином для многих животных&lt;ref name=&quot;dogs&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vetmedicine.about.com/cs/nutritiondogs/a/chocolatetoxici.htm|title=Veterinary Q &amp; A: Chocolate Toxicity|publisher=[[About.com]]|accessdate=20 May 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWMg3Y1|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt; . Так для [[кошка|кошек]] и [[собака|собак]] средняя [[летальная доза]] составляет от 200 до 400 мг/кг теобромина. [[лошадь|Лошади]] и [[попугай|попугаи]] также чувствительны к этому веществу. Отравление [[человек]]а теобромином при поедании шоколада практически исключено из-за быстрой [[Метаболизм|метаболизации]] теобромина в организме человека. Также, теобромин, являясь основным [[алкалоид]]ом в шоколаде, дал ему второе название «пища богов» (тео брома).

Среднее содержание жира в 37 г шоколада — 9 г (около 55 % от общей калорийности); в 30 г молочного шоколада содержится около 140 ккал. В дорогих сортах больше жира.

Шоколад содержит вещества из группы [[флавоноиды|флавоноидов]]. Похожие компоненты есть в красном [[вино|вине]], [[виноград]]е, и некоторых других продуктах. Они полезны&lt;ref&gt;[http://www.membrana.ru/particle/6960/ Membrana.ru «Медики обнаружили, что шоколад полезен для сердца»]&lt;/ref&gt; для сердца и сосудов: по результатам когортного исследования немецкого института диетологии (DlfE) в Потсдаме, 6 г шоколада в день предположительно ассоциируются со снижением риска [[инсульт]]а и [[Острый инфаркт миокарда|инфаркта миокарда]] на 39 % и снижением кровяного давления в среднем на 1 мм рт. ст.&lt;ref&gt;[http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/31/13/1616.full Chocolate consumption in relation to blood pressure and risk of cardiovascular disease in German adults] DOI 10.1093/eurheartj/ehq068 PMID 20354055 «cohort of German adults, consumption of 6 g of chocolate per day was associated with a 39 % lower risk of the combined outcome of MI and stroke.» «current study, however, suggests that an increase in chocolate consumption with 6 g per day relates to a lower systolic and diastolic BP of on average only 1 mmHg.»&lt;/ref&gt;.

== История ==
Родиной шоколада, как и дерева какао, является [[Центральная Америка|Центральная]] и [[Южная Америка|Южная]] Америка&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Шоколад|[[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]], Борман Ж.,—}}&lt;/ref&gt;. На протяжении многих столетий шоколад употреблялся в виде напитка — индейцы смешивали молотые и обжаренные какао-бобы с водой, а затем в эту смесь добавлялся [[красный перец]] (чили).

В середине XVI века ученый-монах Бенцони представил королю Испании доклад о полезных свойствах жидкого шоколада. Доклад тут же засекретили, а шоколад объявили государственной тайной. За её нарушение были казнены десятки человек. Долго шоколад был доступен только очень богатым: производство было сложным, а ингредиенты — очень дорогими. И лишь в конце XIX века кондитеры смогли добиться изготовления практически современного шоколада. А случившееся в самом начале XX века резкое удешевление какао и сахара сделало шоколад доступным всем. Рекламировавшийся как «кушанье королей», он начал свое триумфальное шествие по миру.

Шоколаду приписывали следующие целебные свойства: лечение депрессий, улучшение самочувствия, быстрое заживление ран&lt;ref&gt;[http://www.sostav.ru/news/2008/11/13/26r/ Как бесполезные продукты стали незаменимыми в нашей жизни]&lt;/ref&gt;. В некоторых странах шоколад относили к [[афродизиак]]ам&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Marjorie|last=Ingall|url=http://www.cnn.com/2006/HEALTH/12/20/health.chocolate/|title=Chocolate can do good things for your heart, skin and brain|publisher=[[CNN|CNN Health]]|accessdate=20 May 2008}}&lt;/ref&gt;.

== ГОСТ ==
[[ГОСТ]] Р 52821-2007 (''введён 18.01.2010 г. взамен ГОСТ 6534-89.'') — «Шоколад. Общие технические условия» устанавливает следующие требования к продукции:
{{начало цитаты}}Вкус и запах — для конкретного типа шоколада, без постороннего привкуса и запаха. Внешний вид — лицевая поверхность ровная или волнистая, с рисунком или без него, блестящая. В шоколаде с крупными добавлениями в виде целых или дроблёных орехов, [[Цукаты|цукатов]], [[изюм]]а, воздушных круп (и других) и в пористом шоколаде допускается неровная поверхность. Не допускается поседение и заражённость [[Вредитель (животное)|вредителями]]. Для весового незавёрнутого шоколада допускается не более 5 % лома, размер которого не превышает 1/3 площади плитки, лом более мелкого размера не должен превышать 3 %. Форма — соответствующая рецептуре, используемому оборудованию, без деформации для всех видов шоколада, кроме весового. Консистенция — твёрдая. Структура — однородная. В шоколаде с крупными добавлениями целые или дроблёные орехи, цукаты, изюм, воздушные крупы (и другие) равномерно распределены в массе шоколада. Ячеистая — для пористого шоколада.

Содержание токсичных элементов, остаточное количество [[Пестициды|пестицидов]], [[Афлатоксины|афлатоксина]] В1 и [[Радиология|радионуклидов]] в продукте не должно превышать норм, установленных нормативными правовыми актами Российской Федерации.
{{конец цитаты|источник=}}

== Продукты из шоколада ==
В 1680-х годах [[Слоан, Ганс|Гансом Слоаном]] было изобретено [[шоколадное молоко]]&lt;ref&gt;[http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm About Hans Sloane]&lt;/ref&gt;. Шоколадное молоко — молоко со вкусом [[какао]]. Оно создаётся путём смешивания (с использованием [[суспензия|суспензии]]) коровьего, козьего или иного молока с шоколадным сиропом или порошком. Несмотря на популярность этого продукта и то, что, по мнению некоторых исследователей, он положительно влияет на восстановление организма после спортивных нагрузок&lt;ref&gt;[http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=1057236 «Milk as an effective post-exercise rehydration drink»], [[Cambridge Journal of Nutrition]], 26 April 2007&lt;/ref&gt;, ряд исследователей считает его вредным из-за высокого содержания сахара и связывает его частое употребление с вероятностью ожирения&lt;ref&gt;Rudd Center for policy and obesity http://www.yaleruddcenter.org/what_we_do.aspx?id=4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rodale.com/flavored-milk-and-school-lunch-programs Chocolate Milk Debate Rages On | Rodale News]&lt;/ref&gt;.

Шоколад, помимо плиток, может сервироваться в [[батончик]]ах, конфетах, в виде различных фигурок, медалей&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A8%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4/}}&lt;/ref&gt;, или даже в форме [[Шоколадный фонтан|шоколадного фонтана]].

== Интересные факты ==
[[Файл:Эйнем3.jpg|thumb||220px|Шоколад «НУ-КА ОТНИМИ!» фирмы [[Эйнем, Фердинанд Теодор фон|Эйнем]]]]
[[Файл:Шоколадные конфеты.jpg|thumb||220px|Шоколадные конфеты]]
* в 1200—1000 годах до нашей эры индейцы Центральной Америки пили «шоколадное пиво», которое изготавливали из перебродивших плодов какао&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2007/11/13/cocoa/ Lenta.ru «Археологи нашли следы древнего шоколадного пива» со ссылкой на журнал «Proceedings of the National Academy of Sciences»]&lt;/ref&gt;.
* В [[США]] с 1938 по 2013 год нельзя было купить [[шоколадное яйцо]]. Там действовал закон, который запрещал вкладывать несъедобные предметы в продукты питания.
* [[Марко Фанти]] ([[Италия]]) и его команда за 23 ч. сложила из 330 шоколадных кирпичей шоколадное иглу весом 3 т. в Перудже (Италия) 17 октября 2006 г.
* В Российской империи выпускался шоколад длиной 1 метр. Его история началась в 1877 году во время [[Русско-турецкая война (1877—1878)|русско-турецкой войны]]. Первым городом, захваченным русской армией, был болгарский [[Свищов]]. Российский император [[Александр II]] и главнокомандующий, великий князь Николай Николаевич, разместили свою штаб-квартиру недалеко от города и оттуда руководили боевыми действиями. Жизнь в императорском штабе сопровождалась традиционными застольями, где в меню должны были присутствовать шампанское и шоколад. Из-за сложности доставки его начали изготавливать в большой форме длиной 1 метр.

== В культуре ==
В мире существует несколько шоколадных музеев&lt;ref&gt;[http://tourism.tut.by/cgi-bin/articles.cgi?id=1067 ШОКОЛАДНЫЕ МУЗЕИ МИРА]&lt;/ref&gt; — например, в [[Музей шоколада (Кёльн)|Кёльне]], [[Музей шоколада (Покров)|Покрове]] и [[Музей шоколада (Брюгге)|Брюгге]]. В городе [[Покров (Владимирская область)|Покров]] [[Владимирская область|Владимирской области]] существует единственный в мире [[памятник шоколаду]]. Монумент словно создан из плитки шоколада и представляет собой образ сказочной Феи с шоколадкой в руке. Памятник открыт 1 июля 2009 года и находится в нескольких шагах от покровского [[Музей шоколада (Покров)|музея шоколада]]. Открытие памятника состоялось в рамках 15-летия деятельности в России компании [[Kraft Foods|«Крафт Фудс»]], ставшей инициатором создания данного памятника.

С шоколадом связано несколько рекордов: британский производитель шоколада Thorntons побил мировой рекорд [[Книга рекордов Гиннесса|Книги рекордов Гиннесса]], приготовив самую большую плитку шоколада, весом почти 6 тонн (5 792,5 кг), четыре метра в ширину и четыре метра в длину. Её продемонстрировали на 100-летие компании, и рекордная шоколадная плитка получилась эквивалентом 75 тысяч обычных шоколадок Thorntons. До этого рекордсменом была армянская кондитерская фабрика Grand Candy, которая по случаю 10-летия деятельности установила мировой рекорд, изготовив самую большую шоколадную плитку весом 4,41 тонны. Плитка изготовлялась в течение 4 дней, её длина составляла 5,6 м, ширина — 2,75 м, а высота 25 см. До них аналогичный рекорд принадлежал итальянским кондитерам, которые изготовили плитку весом 3,58 тонн&lt;ref&gt;[http://news.arvo.ua/index.php?raz=4&amp;id=6347 В Армении съели самую большую шоколадную плитку в мире]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] в мире празднуется [[Всемирный день шоколада]] (''International Chocolate Day'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.candy.org/?p=949|title=International Chocolate Day|publisher=Candy.org|accessdate=4 September 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWN9xmP|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;, 11 июля — ''World Chocolate Day'' (в 1995 году придуманный французами&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2485/ Всемирный день шоколада — 11 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]&lt;/ref&gt; и поддерживаемый различными мероприятиями в России&lt;ref&gt;[http://www.travel.ru/news/2009/07/09/172082.html Владивосток впервые отметит Всемирный день шоколада / Россия : Праздники и фестивали / Travel.Ru]&lt;/ref&gt;); кроме того, день шоколада празднуют в США [[7 июля]] и [[28 октября]]&lt;ref name=&quot;turist.rbc.ru&quot;/&gt;, а также он может отмечаться 4 сентября&lt;ref name=&quot;turist.rbc.ru&quot;&gt;[http://turist.rbc.ru/article/10/07/2009/162121 Как правильно отметить всемирный день шоколада :: Статьи :: Turist.rbc.ru]&lt;/ref&gt;. Шоколад также часто используется в качестве подарка на различные праздники, а шоколадные яйца используются во время Пасхи.

Шоколад фигурирует во многих произведениях. В 1964 году была опубликована [[Чарли и шоколадная фабрика (повесть)|книга «Чарли и шоколадная фабрика»]] о бедном мальчике Чарли Беккете, выигравшем экскурсию на шоколадную фабрику гениального производителя Вилли Вонки. Книга была дважды экранизирована, в 1971 году и в 2005 году, причём о [[Чарли и шоколадная фабрика (фильм)|втором фильме]] крайне положительно отозвались критики&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/charlie_and_the_chocolate_factory/|title=''Charlie and the Chocolate Factory'' at Rotten Tomatoes|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=29 May 2008}}&lt;/ref&gt; и он стал одним из самых кассовых фильмов года, собрав 470 миллионов долларов США в мировом прокате&lt;ref name=&quot;box&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=charliechocolate.htm|title=Charlie and the Chocolate Factory at Box Office Mojo|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=29 May 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWO5w6j|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;. Этот фильм был также отмечен за использованные костюмы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oscars.org/78academyawards/nomswins.html|title=Nominees and Winners – 78th Annual Academy Awards|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|accessdate=7 June 2008|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080408052925/http://www.oscars.org/78academyawards/nomswins.html|archivedate=8 April 2008}}&lt;/ref&gt;.

В 1999 году вышел роман «Шоколад» о молодой матери, меняющей жизнь целого городка. В 2000 году он был [[Шоколад (фильм, 2000)|экранизирован]] и также имел успех в прокате (150 миллионов долларов США&lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=chocolat.htm|title=''Chocolat'' at Box Office Mojo|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=29 May 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWOcrnH|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;) и получил ряд наград&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&amp;displayType=3&amp;BSFilmID=38520|title=''Chocolat'' at the Academy Awards database|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|accessdate=30 May 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWP7nyg|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/film/23848|title=''Chocolat'' at the Golden Globes database|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|accessdate=30 May 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWPiUbt|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;.

[[Шоколадница (картина)|Картина «Шоколадница»]] [[Лиотар, Жан Этьен|Жана-Этьена Лиотара]] является старейшей [[Товарный знак|торговой маркой]] в [[США]] и одной из старейших в мире&lt;ref&gt;[http://www.dorchesteratheneum.org/page.php?id=674 La Belle Chocolatiere: An Old Trademark Garners New Attention]&lt;/ref&gt;. Портрет шоколадницы экспонировался в [[Галерея старых мастеров|Дрезденской галерее]], где его увидел Генри Л. Пирс, президент американской фирмы по торговле шоколадом, и в [[1862 год]]у американская компания «[[Baker’s Chocolate]]»&lt;ref&gt;[http://www.kraftfoods.com/BakersChocolate/story.htm Baker’s Chocolate]&lt;/ref&gt; приобрела права на использование картины.

«Шоколадным домиком» неофициально называется особняк С. С. Могилевцева в Киеве, в котором впоследствии проживали известные деятели науки, общественно-политической и государственной жизни&lt;ref&gt;[http://shocolad-dim.kiev.ua/ Шоколадний будинок. Офіційний сайт]&lt;/ref&gt;.
--&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
{{Commons|Chocolate}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Шоколад|[[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]], Борман Ж.,—}}
* {{Cite book|last=Almond|first=Steve|authorlink=Steve Almond|title=[[Candyfreak|Candyfreak: A Journey Through the Chocolate Underbelly of America]]|publisher=[[Algonquin Books]]|year=2004|isbn=1-56512-421-9}}
* Coe, S.D. / Coe, M.D. (2007). ''The True Story of Chocolate'' (2nd edition). Thames &amp; Hudson. ISBN 978-0-500-28696-8
* {{Cite book|last=Doutre-Roussel|first=Chloe|title=The Chocolate Connoisseur|url=https://archive.org/details/chocolateconnois0000dout|publisher=Piatkus|year=2005|isbn=1-58542-488-9}}
* {{Cite book|last=Lebovitz|first=David|title=The Great Book of Chocolate|url=https://archive.org/details/greatbookofchoco0000lebo|publisher=[[Ten Speed Press]]|year=2004|isbn=1-58008-495-8}}
* {{Cite book|last=Minton|first=Phillip|title=Chocolate: Healthfood of the Gods|url=http://www.healthychocolatebook.com|publisher=Chocolate Living Media|year=2011|isbn=978-1456532376}}
* {{Cite book|last=McNeil|first=Cameron|title=Chocolate in Mesoamerica: A Cultural History of Cacao|url=https://archive.org/details/chocolateinmesoa0000unse|publisher=[[University of Florida Press]]|year=2006|isbn=0-8130-2953-8 }}
* {{Cite book|last=Off|first=Carol|authorlink=Carol Off|title=Bitter Chocolate: The Dark Side of the World's Most Seductive Sweet|url=https://archive.org/details/bitterchocolated00offc|publisher=[[New Press]]|year=2008|isbn=978-1-59558-330-7}}
* Rosenblum, Mort (2006). ''Chocolate: A Bittersweet Saga of Dark and Light''. North Point Press. ISBN 978-0-86547-730-8
* Ryan, Órla (2011). ''Chocolate Nations: Living and Dying for Cocoa in West Africa''. Zed Books. ISBN 978-1-84813-005-0
* {{Cite book|last=Wolfe|first=David|coauthors=[[Shazzie]]|title=Naked Chocolate|url=http://www.amazon.co.uk/dp/0954397711|publisher=Rawcreation|year=2005|isbn=1-55643-731-5}}
* Young, Allen M. (2007). ''The Chocolate Tree: A Natural History of Cacao'' (Rev. and expanded ed.). University Press of Florida. ISBN 978-0-8130-3044-9

== Хьажоргаш ==

{{1000}}
[[Категори:Кхача]]</text>
      <sha1>ed6vyvsxfjkne0axnpz3dfs39h6ruq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасстоьмаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17066</id>
    <revision>
      <id>26545248</id>
      <parentid>26193859</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70310" sha1="sjpqkrv06x5n694j7ck5nv6wdcgdiet" xml:space="preserve">[[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b42 668-1.jpg|thumb|right]]
[[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b42 668-2.jpg|thumb|right|Хасстоьмаш. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин тӀера суьрташ]]

'''Хассто́ьмаш''' — [[кулинари]]н термин, билгала доккху [[Хасстоьмийн ораматаш|цхьацца ораматийн]] дуу да́къа (масала, [[Ӏаж]] я [[цӀазам]]), ткъа кхин а чӀогӀа ораматан даар, [[юу хин бецаш]], [[стом|стоьмаш]], [[Ӏов|Ӏоьвнаш]], [[жӀаьлин нускал]]ш, [[бӀар]]аш доцурш. Кулинарин термин «хасстом» лело тарло [[ЦӀазам (ботаника)|цӀазамашна]]. 

Хасстоьмаш ду ладаме дакъа адаман дааран ражан. Хасстоьмийн хьост дукхаха дерг промышленностан масштабашкара юьртабахаман предприятешкахь кхио [[хасстоьмийн культураш]] ю. Хасстоьмаш кхиадо [[хасстоьмашлелор]]о&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Овощи|автор=М. В. Антонов, В. А. Кудашева}}&lt;/ref&gt;.

== Кулинари ==
Рожехь даар, уггаре хьалха, кхетадо шен хенахь а, нийса а [[кийра]]н мерза, дика кечбина, юкъахь тайп-тайпана дегӀан оьшу хӀуманаш йолу [[кхача]] латтор ду, иза кхиа ма-деззара кхиийтархьама. Тайп-тайпана хасстоьмаш дааран рожехь хилча дика Ӏаткъам бо кийран, хӀора [[витамин]] дегӀах доларан процент ойбу. Рожехь даарна ладаме роль ло хасстоьмашна — ца хилча ца долу а, доккхаха долу дакъа а хӀора дийнан рационан. Хасстоьмаш витаминийн, кхечу органикан а, минералийн а хӀуманийн ларма ю&lt;ref name=&quot;Овощи к столу&quot;&gt;{{книга
|автор          = Л. В. Шабыкина.
|часть          = 
|заглавие       = Овощи к столу
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 1-е изд
|место          = Алма-Ата
|издательство   = Кайнар
|год            = 1979
|том            = 
|страницы       = 3—4
|страниц        = 200
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 200000
}}&lt;/ref&gt;.


&lt;!--
В овощах имеются [[углеводы]]. Содержание [[Белки|белков]] в овощах значительно ниже, чем в [[Мясо|мясе]], и они почти не содержат [[Жиры|жиров]]. Основная ценность овощей в том, что они содержат [[биологически активные вещества]]: [[витамины]] ([[Аскорбиновая кислота|витамин C]], [[каротин]], [[фолиевая кислота]]), минеральные вещества, [[органические кислоты]], [[Целлюлоза|клетчатку]] и [[пектиновые вещества]]&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Овощи используются в [[Диета|диетическом питании]]. В день взрослый здоровый человек должен употреблять не менее 600 г овощей&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

В таблице ниже указан химический состав и [[Энергетическая ценность|пищевая ценность]] некоторых овощей&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-----
!width=&quot;28%&quot;|Продукты
!width=&quot;18%&quot;|Белки, ''г''
!width=&quot;18%&quot;|Углеводы, ''г''
!width=&quot;18%&quot;|Калорийность,&lt;br /&gt;''ккал''/100''г''
!width=&quot;18%&quot;|Витамин С,&lt;br /&gt;''мг'' %
|-
|[[Капуста огородная|Капуста белокочанная]] свежая
|1,5
|5,2
|27,0
|24,0
|-
|[[Квашеная капуста|Капуста квашеная]]
|1,0
|4,5
|23,0
|14,0
|-
|[[Цветная капуста|Капуста цветная]]
|2,1
|4,7
|28,0
|42,0
|-
|[[Лук репчатый]]
|2,5
|9,2
|48,0
|8,4
|-
|Лук зелёный
|1,1
|4,1
|21,0
|48,0
|-
|[[Морковь]] столовая
|1,3
|7,6
|36,0
|4,0
|-
|[[Огурец обыкновенный|Огурцы]] свежие
|0,7
|2,9
|15,0
|4,7
|-
|[[Солёные огурцы|Огурцы солёные]]
|0,7
|1,3
|8,0
|
|-
|[[Свёкла обыкновенная|Свёкла]] столовая
|1,1
|10,3
|47,0
|8,0
|-
|[[Томат]]ы красные
|0,5
|4,0
|18,0
|34,0
|}

Овощи способны возбудить [[аппетит]] и повысить секрецию пищеварительных желёз&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Некоторые овощи употребляют в пищу в сыром виде. Но чаще всего для приготовления пищи овощи варят, тушат, жарят или запекают&lt;ref&gt;{{книга|автор=Л. М. Богатова.|заглавие=Книга о вкусной и здоровой пище. 8-е издание, исправленное и дополненное|место=М.|издательство=Агропромиздат|год=1987}}&lt;/ref&gt;. Стоит отметить, что при термической обработке (а также при неправильном хранении) значительно снижается биологическая ценность овощей. Для хранения овощей используют [[консервирование]], соление, [[маринование]], квашение, замораживание и сушку&lt;ref name=&quot;ПМЭ&quot;&gt;{{книга|часть=Овощи|заглавие=Популярная медицинская энциклопедия|ответственный=гл. ред. Б. В. Петровский|место=М.|год=1979}}&lt;/ref&gt;. При квашении, быстром замораживании и сублимационной сушке значительная часть полезных веществ сохраняется&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

== Разделение ==
Овощи подразделяют на следующие группы&lt;ref name=&quot;ПМЭ&quot;/&gt;:
* клубнеплоды — [[топинамбур]] (земляная груша), [[батат]], [[картофель]];
* [[корнеплоды]] — [[морковь]], [[свёкла]], [[репа]], [[брюква]], [[редька]], [[редис]], [[Петрушка (растение)|петрушка]], [[Пастернак (растение)|пастернак]], [[сельдерей]], [[хрен]];
* капустные — [[капуста белокочанная]], краснокочанная, савойская, [[Брюссельская капуста|брюссельская]], [[Цветная капуста|цветная]], [[кольраби]], [[брокколи]];
* салатные — [[Салат (растение)|салат]];
* пряные — [[укроп]], [[эстрагон]], [[чабер]], [[Базилик душистый|базилик]], [[майоран]];
* луковичные — [[лук репчатый|лук]], [[чеснок]];
* паслёновые — [[томат]], [[перец овощной]], [[баклажан]];
* тыквенные — [[тыква]], [[кабачок]], [[Огурец обыкновенный|огурец]], [[патиссон]], [[дыня]], [[арбуз]]
* бобовые — [[горох]], [[Боб садовый|бобы]];
* зерновые — сахарная [[кукуруза]];
* десертные — [[артишок]], [[спаржа]], [[ревень]].

=== Клубнеплоды ===
{{main|Клубень}}
* '''Бата́т''', сладкий картофель ({{lang-la|Ipomoea batatas}}) — вид клубнеплодных растений рода [[ипомея]] семейства [[вьюнковые|вьюнковых]] — травянистая [[Лианы|лиана]] с длинными (1—5 м) ползучими стеблями-плетями, укореняющимися в узлах. Высота куста 15—18 см. Ценная пищевая и кормовая культура. Название «батат» заимствовано из языка [[араваки|араваков]].
* '''Карто́фель''', ''Паслён клубненосный'' ({{lang-la|Solánum tuberósum}}) — [[биологический вид|вид]] [[многолетние растения|многолетних]] [[Клубень|клубненосных]] [[трава|травянистых]] растений из рода {{bt-ruslat|Паслён|Solanum}} [[семейство|семейства]] {{bt-ruslat|Паслёновые|Solanaceae}}. Клубни картофеля являются важным [[Картофель в кулинарии|продуктом питания]], в отличие от [[яд]]овитых [[плод (ботаника)|плодов]], содержащих [[соланин]]. Клубни картофеля имеют свойство зеленеть при хранении на свету, что является индикатором повышенного содержания соланина в них. Употребление в пищу одного позеленевшего клубня вместе с кожурой может привести к серьёзному отравлению. Другим индикатором повышенного содержания яда в картофеле является горьковатый вкус.
* '''Топинамбу́р'''&lt;ref name=&quot;Зализняк&quot;&gt;Ударение на последний слог — согласно изданию:
: {{книга|автор=Зализняк А. А.|заглавие=Грамматический словарь русского языка: Словоизменение. Ок. 100 000 слов|ссылка=|ответственный=|издание=3-е стер. изд|место=М.|издательство=Русский язык|год=1987|страницы=541|страниц=880|isbn=|тираж=100 000}}&lt;/ref&gt;, или '''Топина́мбур'''&lt;ref name=&quot;Штудинер&quot;&gt;Ударение на предпоследний слог — согласно изданию:
: {{книга|автор=Штудинер М. А.|заглавие=Словарь образцового русского ударения. 17 000 слов|ссылка=|ответственный=|издание=6-е изд|место=М.|издательство=Айрис-пресс|год=2009|страницы=488|страниц=576|isbn=978-5-8112-3590-2|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;, или ''Подсо́лнечник клубнено́сный'' ({{lang-la|Heliánthus tuberósus}}) — [[биологический вид|вид]] [[Клубень|клубненосных]] растений рода [[Подсолнечник]] семейства [[Астровые]]. Растение известно также под названием «земляная груша» и «иерусалимский артишок»&lt;ref&gt;Название «иерусалимский артишок» встречается как неправильная калька с {{lang-en|Jerusalem artichoke}}.&lt;/ref&gt;. [[Клубень|Клубни]] съедобны. Возделывается как ценное кормовое, техническое и продовольственное растение. В диком виде растение встречается в [[Северная Америка|Северной Америке]].

=== Корнеплоды ===
{{main|Корнеплоды}}
* '''Брю́ква''' ({{lang-la|Brassica napobrassica}}) — двулетнее растение, вид рода {{bt-ruslat|Капуста (род){{!}}Капуста|Brassica}} семейства {{bt-ruslat|Капустные|}}, дающее высокие урожаи на плодородных супесчаных и суглинистых почвах с хорошим увлажнением. Наиболее распространены сорта ''Красносельская'' и ''Шведская''. Вегетационный период — 110—120 дней. В регионах России иногда называют ''калега'', ''бухва'' либо ''шведская репа''. В обиходной речи в России «брюквой» нередко называют [[кормовая свёкла|кормовую свёклу]] — растение совершенно иного семейства.
* '''Морко́вь''' ({{lang-la|Daucus}}) — [[род]] растений семейства [[Зонтичные]] — двулетнее растение (редко одно- или многолетнее), в первый год жизни образует розетку листьев и [[корнеплод]]&lt;ref&gt;В соответствии с директивой [[Европейский союз|Евросоюза]] [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0113:EN:HTML ''«Council Directive 2001/113/EC of 20 December 2001 relating to fruit jams, jellies and marmalades and sweetened chestnut purée intended for human consumption»''] морковь является одновременно и [[фрукт]]ом, и [[овощ]]ем, что позволяет, например, [[Португалия|Португалии]] легально производить и экспортировать морковное [[варенье]], которое, по правилам Евросоюза, может производиться только из фруктов.&lt;/ref&gt;, во второй год жизни — семенной куст и [[семя|семена]]. Широко распространена, в том числе в средиземноморских странах, [[Африка|Африке]], [[Австралия|Австралии]], [[Новая Зеландия|Новой Зеландии]] и Америке (до 60 видов). Наиболее известна [[морковь посевная]] (морковь культурная, рассматривается или как самостоятельный вид ''Daucus sativus'', или как [[подвид]] [[морковь дикая|моркови дикой]] — {{bt|Daucus carota|subsp=sativus}}) — двулетнее растение с грубым деревянистым беловатым или оранжевым корнем. Культурная морковь подразделяется на столовую и кормовую. Соцветие — 10—15-лучевой сложный зонтик, лучи шероховато-опушённые, распростёртые во время цветения. Цветы с мелкими зубчиками чашечки и белыми, красноватыми или желтоватыми лепестками. В центре зонтика тёмно-красный цветок. Плоды — мелкие, эллиптические двусемянки длиной 3—4 мм.
* '''Пастерна́к''' (''пустарнак'', ''полевой борщ'', ''поповник'', ''козелки'', ''ствольё'', ''белый корень''&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/300406 Толковый словарь Даля — Пастернак]{{V|23|08|2009}}&lt;/ref&gt;) ({{lang-la|Pastináca}}) — [[род]] [[двулетние растения|двулетних]] и [[многолетние растения|многолетних]] [[трава|трав]] семейства [[Зонтичные]], [[овощная культура]]. Обитают на долинных и горных лугах, в зарослях [[кустарник]]ов. Употребляют в качестве [[Вкусовые добавки|пряностей]]. В кулинарии в основном используется корень пастернака — его варят, запекают в духовке, используют в салатах и зимних супах.
* '''Петру́шка''' ({{lang-la|Petroselínum}}) — небольшой [по данным базы «The Plant List» род считается монотипным] [[род]] [[двулетнее растение|двулетних растений]] семейства {{bt-ruslat|Зонтичные|Apiaceae}}. Используют петрушку в свежем, сушёном и реже солёном виде, листья — как составную часть [[Салат (блюдо)|салатов]], а листья и корнеплоды — как добавку к [[гарнир]]ам и [[суп]]ам, особенно — к [[рыба|рыбным]] блюдам. Свежезамороженная [[зелень]] полностью сохраняет питательные и целебные свойства в течение нескольких [[месяц]]ев (при правильном хранении — до года). Корнеплоды листовой петрушки (как и корневой) съедобны, но тонкие и грубые, поэтому используются редко.
* '''Реди́с''' — однолетние или двулетние растения из рода [[Raphanus|Редька]] семейства [[Капустные]]. Его название происходит от {{lang-la|radix}} — корень. Редис с точки зрения классификации — группа [[разновидность|разновидностей]] вида {{bt-ruslat|Редька посевная|Raphanus sativus}}. Редис — съедобное растение и выращивается как [[овощ]] во многих странах мира. В пищу обычно употребляют корнеплоды, которые имеют диаметр от 2,5 см и покрыты тонкой кожей, окрашенной чаще в красный, розовый или бело-розовый цвет.
* '''Ре́дька''' ({{lang-la|Ráphanus}}) — небольшой [[род]] [[однолетнее растение|одно-]] и [[многолетнее растение|многолетних]] [[трава|травянистых]] растений [[семейство|семейства]] {{bt-ruslat|Капустные|Brassicaceae}}. В диком виде произрастает в [[Европа|Европе]] и умеренном поясе [[Азия|Азии]]. {{Bt-ruslat|Редька посевная|Raphanus sativus}} в диком виде не встречается&lt;ref name=&quot;ФЕЧ&quot;&gt;Флора европейской части СССР, том IV… (см. раздел Литература).&lt;/ref&gt;.
** '''Дайко́н''' ({{lang-ja|大根}}, или ''[[Дайкон|японская редька]]'', {{Китайский|白蘿蔔|白萝卜|báiluóbo|байлобо}}, или '''китайская редька''') — [[корнеплод]]ное растение, [[подвид]] {{bt-ruslat|Редька огородная{{!}}редьки посевной|Raphanus sativus}} из [[Семейство|семейства]] {{bt-ruslat|капустные|Brassicaceae}}. Считается, что эта разновидность редиса ещё в древности была получена японцами селекционным путём из [[Лоба (растение)|лобы]] — азиатской группы сортов {{bt-ruslat|Редька{{!}}Редьки|Raphanus}}, произрастающей в [[Китай|Китае]]. Корнеплод, в отличие от редьки, не содержит горчичных масел; в отличие от редиса, обладает весьма умеренным ароматом.
** '''Ло́ба''' (''[[Лоба (растение)|китайская редька]]'', ''маргеланская редька'') ({{Китайский|蘿蔔|萝卜|luóbo|лобо}}) — одно- или двулетнее растение семейства [[Капустные]]. Овощная культура, относящаяся к [[корнеплод]]ам. Лоба не является самостоятельным [[Биологический вид|видом]], а представляет собой группу сортов [[Редька|редьки обыкновенной]].
* '''Ре́па''' ({{lang-la|Brassica rapa}}) — однолетнее или двухлетнее [[Трава|травянистое]] растение, вид рода {{bt-ruslat|Капуста|Brassica}} семейства {{bt-ruslat|Капустные|Brassicaceae}}, или {{bt-ruslat|Крестоцветные|}}. Кормовые сорта репы называются «[[турнепс]]ом».
* '''Свёкла''' ({{lang-la|Béta}}) — [[род]] [[однолетние растения|одно-]], [[двулетние растения|дву-]] и [[многолетние растения|многолетних]] [[трава|травянистых]] растений семейства [[Амарантовые]] (ранее род относился к семейству [[Маревые]]). Самыми известными представителями являются: [[свёкла обыкновенная]], [[сахарная свёкла]], [[Свёкла кормовая|кормовая свёкла]]. В обиходе все они носят общее название — свёкла. В юго-западных областях России и на большей части Украины растение называют ''буряк'' или ''бурак'' (также и в Белоруссии — {{lang-be|бурак}}). Встречается на всех [[континент]]ах кроме Антарктиды.
* '''Сельдере́й''' ({{lang-la|Apium}}) — [[род]] растений семейства {{bt-ruslat|Зонтичные|Apiaceae}}, овощная культура. Всего около 20 [[Биологический вид|видов]], распространённых почти на всех [[континент]]ах, кроме Антарктиды. Все части растения добавляют в первые и вторые блюда, [[Салат (блюдо)|салаты]], напитки, [[соус]]ы, приправы. Корневище используют ещё и в сушёном виде. Стебли рекомендуется использовать вместо соли при заболеваниях желчного пузыря, остеопорозе, заболеваниях почек.
* '''Хрен''' ({{lang-la|Armorácia}}) — небольшой [[род]] [[многолетние растения|многолетних]] [[трава|травянистых]] растений [[семейство|семейства]] {{bt-ruslat|Капустные|Brassicaceae}}. [[Гликозиды|Гликозид]] [[синигрин]] придаёт хрену его известный всем [[жгучий вкус]], именно потому он является основой традиционной [[Вкусовые добавки|приправы]] — ''[[столовый хрен|столового хрена]]''.

=== Капустные ===
* '''Капу́ста огоро́дная'''&lt;ref name=&quot;ФлСССР&quot;&gt;{{книга|автор=Синская Е. Н.|часть=Род 649. Капуста — Brassica|заглавие=Флора СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/flora_sssr1939_8.djvu|ответственный=Ботанич. ин-т Акад. наук СССР; Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. VIII тома Н. А. Буш|место=М.—Л.|издательство=Изд-во Академии наук СССР|год=1939|том=VIII|страницы=459—466}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Brássica olerácea}}) (или ''капуста белокочанная'') — [[двулетние растения|двулетнее растение]], сельскохозяйственная культура; [[Биологический вид|вид]] [[род]]а ''[[Капуста (род)|Капуста]]'' ({{lang-la|Brassica}}). Принадлежит к числу важнейших овощных растений. Археологические раскопки свидетельствуют о том, что капусту люди стали использовать со времён каменного и бронзового веков. Декандоль в 1822 году различал до тридцати, а сейчас насчитываются сотни сортов&lt;ref name=&quot;ФлСССР&quot;/&gt;. Капуста огородная возделывается как однолетнее растение на огородах по всему свету, за исключением крайних северных районов и [[пустыня|пустынь]]. Как [[Культурные растения|культурное пищевое растение]] распространена во всех странах с [[умеренный климат|умеренным климатом]]. Культура капусты огородной в холодное время года или в горах возможна и в [[субтропики|субтропиках]]&lt;ref name=&quot;ФлСССР&quot;/&gt;.
* '''Капу́ста краснокоча́нная''' — также относится к {{lang-la|Brássica olerácea}}. Используется, в основном, для приготовления салатов.
* '''Саво́йская капу́ста''' —
* '''Брюссе́льская капу́ста''' ({{btname|Brássica oleracea|[[L.]]}} var. {{btname|gemmifera|[[DC.]] [[Thell.]]}}) — растение семейства [[капустные|капустных]] ([[Крестоцветные|крестоцветных]]) — {{btname|Brassicaceae}} ({{btname|Cruciferae}}), овощная культура. Относится к виду [[капуста белокочанная|листовой капусты]]. В [[пища|пищу]] употребляют небольшие кочанчики, образующиеся из боковых видоизмененных почек в пазухах листьев. Они обладают высокими пищевыми качествами. Кочанчики брюссельской капусты отваривают, используют для приготовления [[салат (блюдо)|салатов]], [[суп]]ов и мороженных овощных смесей, тушат, жарят. Целые кочанчики идут на приготовление [[щи|щей]], вторых блюд и [[гарнир]]ов к мясу, их можно также отваривать, а затем тушить с маслом, обжарить с панировочными сухарями до румяной корочки и подавать к столу со [[сливки|сливками]] или [[сметана|сметаной]]. Оригинальная форма и размер кочанчиков в сочетании с привлекательной зелёной или фиолетовой окраской позволяют использовать кочанчики брюссельской капусты для оформления праздничных блюд, а высокие вкусовые достоинства — для изысканных блюд [[гурман]]ов. Её можно также сушить.
* '''Цветна́я капу́ста''' ({{btname|Brassica oleracea|L.}} var. {{btname|botrytis|L.}}) — распространённая овощная культура, один из культурных [[сорт]]ов вида [[Капуста огородная]]. Относится к сортовой группе '''botrytis''', как и [[Романеско (капуста)|романеско]]. Цветная капуста ценится за высокие вкусовые и диетические качества. У цветной капусты в пищу употребляют отварные головки (видоизменённые соцветия), с маслом или яично-масляным соусом. Предварительно отваренные головки можно тушить или жарить с мясом, овощами, картофелем, солить, мариновать в чистом виде или в смеси с другими овощами, использовать в приготовлении домашних консервов. Молодые соцветия и утолщённые цветоносные побеги цветной капусты используются для приготовления прозрачных диетических бульонов и супов, не уступающих по питательности и вкусу, куриным бульонам и супам. Цветная капуста входит в состав замороженных овощных смесей. Свежие молодые головки употребляют в сыром виде, а также добавляют в разнообразные салаты, ими украшают мясные и овощные блюда.
* '''Бро́кколи''' ({{lang-la|Brassica oleracea}} или {{lang-la|Brassica silvestris}}) — однолетнее [[овощ]]ное растение семейства [[капустные|капустных]], подвид [[цветная капуста|цветной капусты]]. Съедобны у неё те же части. Её стебель в первый же год достигает высоты 60—90 см и на вершине образует множество суккулентных ветвей (цветоносов), оканчивающихся плотными группами мелких зелёных бутонов. Вместе они собраны в небольшую рыхлую головку, которую срезают для использования, не дожидаясь, пока бутоны разовьются в жёлтые цветки. Этот овощ богат витаминами, особенно [[Витамин C|витамином С]]. Родина брокколи — [[Малая Азия]] и [[Средиземноморье|Восточное Средиземноморье]].
* '''Кольра́би''' (''капустная репа'') — двулетнее травянистое пищевое растение; ботаническая [[разновидность]] [[капуста белокочанная|капусты белокочанной]], относится к роду Брассика семейства капустных. Съедобная часть кольраби — [[стебель]], который в надземной части приобретает шаровидную или реповидную форму. На вкус напоминает кочерыгу капусты, но более сочная, сладковатая, без остроты, характерной для белокочанной капусты. Является ценным диетическим продуктом, мякоть богата [[глюкоза|глюкозой]], [[фруктоза|фруктозой]], соединениями [[сера|серы]], солями [[калий|калия]], витаминами В1, В2, РР, [[аскорбиновая кислота|аскорбиновой кислотой]]. По содержанию витамина С кольраби превосходит лимон и апельсин.

=== Салатные ===
{{main|Салат}}
'''Салат''', ''латук'' ({{lang-la|Lactuca sativa L.}}) — однолетнее либо двухлетнее растение из семейства [[Астровые|Астровые, или Сложноцветные]], огородная культура. Родина растения неизвестна, но в настоящее время он повсеместно возделывается в огородах. Существует несколько разновидностей и пород салата, которые делятся на два ряда:
* листовой салат — листья не образуют кочана,
* кочанный, а также [[римский салат]] или ромен-салат; у этих разновидностей листья образуют более или менее плотный [[Капуста огородная|кочан]], а у римского салата очень рыхлый.
Листья салата содержат очень малое количество [[калория|калорий]]. Содержит большое количество [[витамин А|витамина A]] и [[фолиевая кислота|фолиевой кислоты]].

=== Пряные ===
* '''Укро́п''' ({{lang-la|Anethum}}) — [[монотипный род]] короткоживущих [[однолетнее растение|однолетних]] [[трава|травянистых растений]] семейства [[Зонтичные]]. Единственный [[биологический вид|вид]] — '''Укро́п паху́чий''', или '''Укроп огоро́дный''' (''Anethum graveolens''). В диком виде растения встречаются в юго-западной и центральной [[Азия|Азии]]; как огородное растение распространены повсеместно. Укроп обладает сильным пряным освежающим вкусом и запахом. Используется в свежем, сушёном или солёном виде. Для консервирования овощей, приготовления ароматного уксуса используется укроп в фазе цветения или плодоношения. Сушёный укроп употребляется в различных смесях пряностей и для приготовления блюд. Молодые листья укропа используют как вкусовую ароматическую приправу к горячим и холодным блюдам, солят и сушат впрок, а зрелую зелень и плоды — для отдушки кондитерских изделий, чая, маринадов, солений, квашеной капусты. Растение содержит фитонциды и при засолке овощей не только придаёт им специфический вкус, но и предохраняет от плесени и порчи. Эфирное масло укропа широко применяют в пищевой, консервной, ликёро-водочной и мыловаренной промышленности.
* '''Эстраго́н''', ''Полынь эстрагонная'' или ''Тархун'' ({{lang-la|Artemisia dracunculus}}) — [[многолетнее растение|многолетнее]] травянистое растение, [[Биологический вид|вид]] [[род]]а [[Полынь]] семейства [[Астровые]]. Распространённая [[пряность]], используемая в солениях, при консервации, [[приправа]] к мясным блюдам. Полынь эстрагонная обладает слабопряным ароматом и острым, пряным и пикантным вкусом. Известны сорта салатного направления, распространённые в [[Закавказье]] и [[Средняя Азия|Средней Азии]], и пряно-ароматические формы ([[Украина]], [[Молдавия]]). Зелёная масса растения находит широкое применение в кулинарии в свежем виде в качестве пряно-ароматической [[приправа|приправы]] при засолке огурцов, помидоров, изготовлении [[маринад]]ов, при квашении капусты, замачивании яблок, груш. Употребляется как пряность при приготовлении блюд из риса, варёной рыбы, майонезов, жареной дичи, баранины. Мелко нарезанные свежие листья добавляют в качестве [[пряность|пряности]] к птице, яйцам, светлым соусам, блюдам из мяса, а также ко всем видам салатов.
* '''Ча́бер''' (иначе '''чабёр'''&lt;ref&gt;[http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%F7%E0%E1%E5%F0&amp;all=x Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. © Электронная версия, «ГРАМОТА.РУ», 2001—2007.]&lt;/ref&gt;) ({{lang-la|Satureja}}) — [[однолетнее растение|однолетние растения]], [[полукустарник]]и или [[кустарник]]и [[род]] растений [[семейство|семейства]] {{bt-ruslat|Яснотковые|Lamiaceae}}. В [[Болгария|Болгарии]] это растение ({{lang-bg|чубрица}}) является популярной [[Вкусовые добавки|приправой]] для блюд из овощей, мяса и рыбы, входит в рецептуру «болгарского кетчупа». С давних времён применяется как приправа в молдавской кухне, где носит название ''чимбру''. Активно используется в [[армянская кухня|армянской]] и [[узбекская кухня|узбекской]] кухне, где соответственно носит названия ''цитрон'' и ''джамбуль''. Во многих национальных кухнях широко применяется для засолки и маринования овощей.
* '''Базили́к души́стый''', '''Базили́к обыкнове́нный''' '''Базили́к огоро́дный''' или '''Базили́к ка́мфорный''' ({{lang-la|Ocimum basilicum}}) — [[Биологический вид|вид]] [[однолетнее растение|однолетнего]] [[трава|травянистого]] растения рода {{bt-ruslat|Базилик|Ocimum}} [[подсемейство|подсемейства]] {{bt-ruslat|Котовниковые|Nepetoideae}} семейства {{bt-ruslat|Яснотковые|Lamiaceae}}. Зелень базилика имеет очень приятный пряный запах [[душистый перец|душистого перца]] со слегка холодящим солоноватым вкусом. Данная культура — одна из древнейших [[пряности|пряностей]] национальных кухонь [[Закавказье|Закавказья]] и [[Средняя Азия|Средней Азии]], где его называют ''рейхан'', ''реган'', ''реан'', ''райхон'', что означает «душистый». В [[Узбекистан]]е наряду с огородным выращивают базилик зеленолистный (''жамбил''). Листья базилика душистого используют в качестве самостоятельной [[Закуска|закуски]] и как [[приправа|приправу]] (свежие и сушёные). В [[Азербайджан]]е употребляют и семена — ими ароматизируют [[напитки]], [[Салат (блюдо)|салаты]], [[паштет]]ы, [[суп]]ы (куриные, кисломолочные, крупяные, овощные). Базилик добавляют в блюда из [[баранина|баранины]], [[говядина|говядины]], [[Ливер (продукт)|субпродуктов]], [[Птицы#Домашние виды птиц|домашней птицы]], а также в [[фарш]]и. Базилик душистый применяют в [[Консервы|консервной промышленности]] для [[ароматизация|ароматизации]] [[маринад]]ов и [[томат]]ных [[соус]]ов, а также в [[Мясная промышленность|мясной промышленности]]. Он входит в состав пряных смесей, заменяющих [[чёрный перец]], а также в специальные ароматические композиции. В маринадах и [[соленье|соленьях]] базилик используют повсюду.
* '''Майора́н''' ({{lang-la|Origanum majorana}}) — [[биологический вид|вид]] [[многолетнее растение|многолетних]] [[трава|травянистых]] растений из рода {{bt-ruslat|Душица|Origanum}} семейства {{bt-ruslat|Яснотковые|}}. На Ближнем Востоке более известен под названием «бардакуш, мардакуш» ({{lang-ar|بردقوش، مردقوش}}), где используется в качестве [[Вкусовые добавки|приправы]], при этом смешивается с солью и [[кунжут]]ом. В XXI веке майоран используют в основном как [[Пряности|пряность]], его добавляют к салатам, супам, рыбным и овощным блюдам в свежем или сушёном виде и при консервировании. Растение употребляют также для приготовления ликёров, наливок, пудингов, колбас, ароматизации уксуса и чая. Из надземной части цветущего растения добывают эфирное масло. Порошок из сухих листьев входит в состав перечных смесей. Майоран улучшает [[пищеварение]], показан при [[метеоризм]]е, оказывает мочегонное и седативное действие.

=== Луковичные ===
* '''Лук ре́пчатый''' ({{lang-la|Állium cépa}}) — [[многолетние растения|многолетнее]] [[трава|травянистое]] растение, [[Биологический вид|вид]] [[род]]а {{bt-ruslat|Лук (растение){{!}}Лук|Allium}} семейства {{bt-ruslat|Луковые|Alliaceae}}. В настоящее время лук репчатый является одной из важнейших овощных культур. Луковицы и листья используются как приправа в консервной промышленности, к салатам, винегретам, грибам, овощным и мясным блюдам, а также как пряно-витаминная закуска и вкусовая добавка к супам, соусам, подливкам, [[фарш]]ам. Чаще всего лук употребляется в сыром виде или поджаренным на сале или растительном масле до золотистого цвета. Сырой лук отлично дополняет колбасные и мясные изделия, творог, сыры, хлеб с салом.
* '''Чесно́к''' — [[Многолетние растения|многолетнее]]&lt;ref name=&quot;Флора_СССР&quot;&gt;{{ФлораСССР|автор=Введенский А. И.|часть=Allium sativum L.|том=4|стр=243}}&lt;/ref&gt; [[травянистые растения|травянистое растение]]; [[Биологический вид|вид]] [[род]]а [[Лук (растение)|Лук]] семейства {{bt-ruslat|Луковые|Alliaceae}}. Популярная [[овощ]]ная культура у многих народов по всему миру, так как имеет острый [[вкус]] и характерный [[запах]], связанный с группой органических соединений-[[Тиоэфиры|сульфидов]]. Широко используется в медицине благодаря противовирусному действию. [[Луковица|Луковицы]] («зубчики») чеснока используют в качестве [[Вегетативное размножение|посевного]] материала, употребляют в пищу (в сыром или приготовленном виде, как приправу). [[Лист]]ья, стрелки и [[цветонос]]ы также съедобны и употребляются в основном у молодых растений. Таким образом не употребляются в пищу только корни растения и тонкая защитная шелуха зубчиков. Благодаря своему острому вкусу чеснок широко используется во всём мире как приправа или ингредиент. Он является важным элементом многих блюд в различных регионах, например, в [[Восточная Азия|Восточной]] и [[Южная Азия|Южной Азии]], на [[Средний Восток|Среднем Востоке]] и в [[Северная Африка|Северной Африке]], чеснок — непременный атрибут [[Средиземноморская кухня|средиземноморской кухни]]. В качестве приправы используется сушёный молотый чеснок. Он бывает различных фракций: хлопья, дроблёный, измолотый в муку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://masterspice.com.ua/entsiklopediya-spetsiy/chesnok.html|title=Чеснок|work=Энциклопедия специй|publisher=ООО «Мастер Спайс»|accessdate=2010-01-12|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/65E4dEsN8|archivedate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt;. В свежем и консервированном виде чеснок используют в кулинарии ([[колбаса|колбасы]], соленья и так далее).

=== Томатные ===
{{main|Томат}}
'''Тома́т''' ({{lang-la|Solánum lycopérsicum}}) — растение [[род]]а [[Паслён]] (ранее {{lang-la2|Lycopersicon esculentum}} в роде томат ({{lang-la|Lycopersicon}})) семейства [[Паслёновые]], одно- или многолетняя [[трава]]. Возделывается как овощная культура. [[Плод]]ы томата известны под названием '''помидо́ры'''. Тип плода — [[ягода]].

Различие между научным и бытовым (кулинарным) представлением о [[плод]]ах, [[ягода]]х, [[фрукт]]ах, овощах в случае томата (как и некоторых других растений, например, [[Огурец|огурцов]]) приводит к путанице. '''Помидоры''' — плоды томата — с точки зрения ботаники — многогнёздные паракарпные '''[[Ягода|ягоды]]'''. В [[Английский язык|английском языке]] не существует разницы между терминами ''[[фрукт]]'' и ''[[плод]]''. В [[1893 год]]у [[Верховный суд США]] единогласно признал, что при взымании [[Таможенные пошлины|таможенных сборов]] помидоры следует считать овощами (хотя суд и отметил, что с ботанической точки зрения томаты это фрукты.&lt;ref&gt;''[[:en:Nix v. Hedden]]'' (149 U.S. 304)&lt;/ref&gt;). В [[2001 год]]у [[Европейский союз|Евросоюз]] [[Фрукт#Фрукты де-юре|решил]]&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0113:EN:HTML ''«Council Directive 2001/113/EC of 20 December 2001 relating to fruit jams, jellies and marmalades and sweetened chestnut purée intended for human consumption»'', Annex III]&lt;/ref&gt;, что помидоры не овощи, а фрукты. В русской сельскохозяйственной литературе, как и в обиходном языке, помидоры (плоды томатов) рассматриваются как овощи.

Плоды томата употребляют в пищу свежими, варёными, жареными, консервированными, из них готовят томат-пасту, всевозможные соусы, [[сок]]и, [[лечо]].

=== Тыквенные ===
* '''Ты́ква''' ({{lang-la|Cucurbita}}) — [[род]] травянистых растений семейства {{bt-ruslat|Тыквенные|Cucurbitaceae}}. Понятие «тыква» в России обычно подразумевает [[биологический вид|вид]] {{bt-ruslat|Тыква обыкновенная|Cucurbita pepo}}. Съедобные сорта тыквы (в отличие от декоративных) употребляются в пищу после обработки: тыква варёная, печёная и т. д. Такая тыква очень хорошо усваивается организмом и широко применяется даже для детского и диетического питания. Также хорошо используется для [[Салат (блюдо)|салатов]] и [[гарнир]]ов. Неразделанные тыквы долго сохраняются, поэтому с древних времен используются в хозяйствах. Известно множество старинных блюд русской кухни, включающих тыкву. [[Перро, Шарль|Шарль Перро]] в XVII веке в своей сказке [[Золушка (сказка)|«Золушка»]] придумал сделать карету из тыквы как из продукта, который всегда есть на кухне даже у самых бедных.
* '''Кабачо́к''' — травянистое растение рода [[Тыква]] семейства [[Тыквенные]], разновидность [[тыква обыкновенная|тыквы обыкновенной]]. Плоды имеют продолговатую форму белого, зелёного или жёлтого цвета. В значительной степени удовлетворяет потребность организма в [[витамины|витаминах]], особенно в витамине С и витаминах группы В. Молодые кабачки имеют наилучшие вкусовые качества и необыкновенно легко усваиваются. Кабачки можно добавлять в детское меню, в рацион питания больных, идущих на поправку, а также людей, страдающих от проблем с пищеварением. Благодаря лёгкой усваиваиваемости и низкой калорийности кабачок является одним из самых популярных овощей в [[диета]]х для похудения.
* '''Патиссо́н''', или '''Тарельчатая тыква''' — [[однолетние растения|однолетнее]] [[травы|травянистое]] растение семейства [[Тыквенные]], [[разновидность]] {{bt-ruslat|тыква обыкновенная{{!}}тыквы обыкновенной|Cucurbita pepo}}. В отечественной литературе научным названием таксона обычно считают {{bt|Cucurbita pepo|var=patisson}}&lt;ref name=&quot;БСЭ:Патиссон&quot;&gt;{{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00057/83900.htm}} {{V|15|9|2009}}&lt;/ref&gt;. По другим данным, научное название таксона — {{bt|Cucurbita pepo|var=patisoniana}}&lt;ref&gt;[http://www.supersadovnik.ru/plant.aspx?id=1456 Патиссон на сайте Садовник] {{V|15|9|2009}}&lt;/ref&gt;. Патиссонами также называют овощи — съедобные [[плод]]ы этого растения, которые используют таким же образом, как [[кабачки]], в варёном и жареном виде, а также в форме консервов (маринады и соления). Культивируется по всему свету, в диком виде растение неизвестно.
* '''Огуре́ц''', ''Огуре́ц обыкнове́нный'', или '''Огуре́ц посевно́й''' ({{lang-la|Cucumis sativus}}) — однолетнее травянистое растение семейства {{bt-ruslat|Тыквенные|Cucurbitaceae}}, [[биологический вид|вид]] рода {{bt-ruslat|Огурец (род){{!}}Огурец|Cucumis}}. Огурцы богаты сложными органическими веществами, которые играют важную роль в обмене веществ. Эти вещества способствуют усвоению других продуктов питания и улучшают пищеварение. Они возбуждают аппетит. Свежий огурец эффективно повышает кислотность желудочного сока, поэтому противопоказан страдающим [[гастрит]]ом с повышенной кислотностью и [[Язва желудка|язвенной болезнью]]. Содержащийся в огурцах калий улучшает работу сердца и [[Почки (анатомия)|почек]].

=== Бобовые ===
* '''Горо́х''' ({{lang-la|Pí́sum}}) — [[род]] травянистых растений семейства [[Бобовые]]. Однолетние [[травы]] со слабыми лазящими [[стебель|стеблями]]. {{bt-ruslat|Горох посевной|Pisum sativum}} — самый известный и распространённый. Семена его (горошины) шаровидные или слегка сжатые, но не угловатые, цветки почти всегда белые, хотя бывают розовые.
* '''Боб садо́вый''', или '''Боб обыкнове́нный''', или '''Боб ру́сский''', или '''Боб ко́нский''', а также «'''Фава'''» и «'''Аквадульче'''» ({{lang-la|Vícia fába}}) — [[Зернобобовые культуры|зернобобовая культура]], [[Биологический вид|вид]] [[однолетние растения|однолетних растений]] [[род]]а {{bt-ruslat|Вика|Vicia}} семейства {{bt-ruslat|Бобовые|}}. Выращивается как пищевая и кормовая культура. Бобы популярны в кухнях самых разных народов мира. Особенно широкое применение имеет эта культура у болгар, датчан, бельгийцев, англичан и голландцев. Садовые бобы распространены в [[кулинария|кулинарии]] некоторых [[азия|азиатских]] стран и в [[арабская кухня|арабской кухне]] (в том числе [[Ливанская кухня|ливанской]], [[Египетская кухня|египетской]] — например, в блюде [[фул медамес]]). В [[Китай|Китае]], [[Мексика|Мексике]] (блюдо ''habas con chile'') и [[Таиланд]]е популярна [[закуска]] из зажаренных бобов (так что их твёрдая оболочка «вскрывается»), затем солят и добавляют приправы по вкусу. В кулинарии этих и других стран бобы ''Vicia faba'' часто называются «фава» (''fava''), конскими или хлебными ({{lang-en|bread bean}}) бобами.

=== Зерновые ===
* '''Кукуру́за са́харная''', также '''маис''' ({{lang-la|Zea mays}} L. ssp. ''mays'' или {{btname|Zea saccharata|Sturtev}}&lt;ref&gt;См. также [http://www.cabicompendium.org/NamesLists/CPC/Full/ZEA_MA.htm другие синонимы названий]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;) — единственный культурный представитель рода кукуруза (''Zea'' L.) семейства [[Злаки]] (''Poaceae''). Помимо культурной кукурузы, род ''Zea'' включает четыре вида — ''Z. diploperennis, Z. perennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis'' — и три дикорастущих подвида ''Z. mays'': ssp. ''parviglumis'', ssp. ''mexicana'' и ssp. ''huehuetenangensis''. Считается, что многие из названных [[таксон]]ов играли роль в селекции культурной кукурузы в древней [[Мексика|Мексике]]. Кулинарные возможности кукурузы весьма велики. Свежеубранные початки употребляют в пищу в отварном виде. Для длительного хранения их можно заморозить. Консервированные зёрна кукурузы используют для приготовления салатов, первых и вторых блюд. Кукурузная мука крупного помола идёт на приготовление каш, а тонкого — пудингов, вареников, оладий и прочей выпечки. При добавлении кукурузной муки в торты и печенье эти изделия становятся более вкусными и рассыпчатыми. Из предварительно ароматизированных и раздробленных зёрен кукурузы изготавливают кукурузные хлопья — готовый продукт питания, не требующий дополнительной кулинарной обработки. Их употребляют на гарнир, а также как самостоятельное блюдо вместе с соками, компотами, чаем, кофе, молоком и йогуртом.

=== Десертные ===
* '''Артишо́к''' ({{lang-la|Cynara}}) — [[род]] растений [[семейство|семейства]] {{bt-ruslat|Астровые|Asteraceae}}. Происхождение названия объясняется от арабских слов ''al-khurshūf'' (الخرشوف), через итальянское ''articiocco''&lt;ref name=&quot;Webster&quot;&gt;[http://www.merriam-webster.com/cgi-bin/dictionary?artichoke artichoke] — Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary&lt;/ref&gt;. {{lang|la|Cynareae}} — от {{lang-el|κύον}} — собака, по сходству листков обвёртки с собачьими зубами, или от глагола {{lang-el|κνάω}} — царапаю; scolymus от {{lang-el|σκώλος}} — кол, острие. «Овощ», который употребляется в [[Пища|пищу]], это фактически нераскрывшаяся корзинка будущего цветка, который в зрелом виде имеет сходство с [[чертополох]]ом, цветущим красивым фиолетовым или синим цветом. У колючего артишока в пищу употребляют мясистые [[Цветоложе|цветоложи]] (основания корзинок, или донышки), а у испанского — мясистые [[Черешок|черешки]] прикорневых листьев. Вообще известно более 140 видов этого растения, но пищевую ценность представляют только около 40. Преимущественно готовят свежие артишоки, они могут храниться неделю, но свой аромат начинают терять сразу после срезания. Употребление артишоков разнообразно — их подают и в качестве самостоятельного блюда, и в качестве [[гарнир]]а, с ним делают [[Салат (блюдо)|салаты]] и [[Пицца|пиццы]], также его добавляют к пастам, тушеным блюдам и пирогам. С артишоками готовят даже [[десерт]]ы и [[хлеб]]. Артишоки подают и в горячем и в холодном виде.
* '''Спа́ржа''' ({{lang-la|Aspáragus}}) — род [[растение|растений]] семейства {{bt-ruslat|Спаржевые|}}; известно до 100 [[Биологический вид|видов]], рассеянных по всему свету, преимущественно в сухом климате. Наиболее распространённый вид {{bt-ruslat|Спаржа обыкновенная|Asparagus officinalis}}. Одни виды спаржи — [[травы]], другие — [[полукустарник]]и, развивающие подземное корневище и надземные более или менее ветвистые стебли, у многих видов ползучие. Верхние части ростков спаржи (около 20 см) используются в кулинарии как [[деликатес]].
* '''Реве́нь''' ({{lang-la|Rhéum}}) — [[род (биология)|род]] [[растение|растений]] [[семейство|семейства]] [[Гречишные]]. Из срезанных листьев [[листовая пластинка|пластинки]] идут в [[корм]] [[свинья]]м или в [[компост]], черешки же, связанные в пучки, — в продажу. Чтобы получить нежные черешки, растение несколько окучивается и окружается бездонным бочонком или горшком (английский способ): затененные черешки тянутся к свету, вытягиваются и приобретают известную нежность. Свежие черешки по удалении плотной кожицы режутся на кусочки и употребляются:
# сваренные в сахарном сиропе, дают кисловатое, очень вкусное варенье
# слегка подваренные в густом сахарном сиропе, высушенные и на другой день вновь погруженные в сироп дают ревенные цукаты
# обваренные кипятком, протертые через решето и сваренные с сахаром идут в качестве начинки в сладкие пироги, напоминая вкусом [[яблочное пюре]]
# из сока черешков приготовляют вино вроде шабли, причём сок в смеси с водой и сахаром подвергают сначала брожению, когда последнее закончится и жидкость просветлится, процеживают, отстаивают и разливают по бутылкам, в которых выдерживают по крайней мере год в подвале.

== Этимология ==
Слово «''овощ''» ([[Древнерусский язык|древнерусское]] ''овошть'' — плод) вошло в активное употребление в [[Русский язык|русском языке]] в конце [[XIV век]]а. Этим словом обозначались как плоды растений и фрукты, так и процесс их роста и созревания&lt;ref&gt;{{книга|автор=А. В. Семенов.|часть=Овощ|заглавие=Этимологический словарь русского языка|издательство=Юнвес|год=2003|isbn=5-88682-149-X}}&lt;/ref&gt;.

== В культуре ==

=== Русские пословицы и поговорки об овощах ===
* Всякому овощу своё время
* Хвощ — деревенский овощ
--&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Литература ==
* {{книга|заглавие=Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation|ссылка=http://books.nap.edu/openbook.php?isbn=030904264X|ответственный=Ad Hoc Panel of the Advisory Committee on Technology Innovation, Board on Science and Technology for International Development, National Research Council|место=Washington. D.C|издательство=National Academy Press|год=1989|allpages=428|isbn=0-309-04264-X}}
* {{книга|заглавие=Lost Crops of Africa |ссылка=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&amp;page=R1|ответственный=National Research Council|место=Washington. D.C|издательство=National Academy Press|год=2006|том=II: Vegetables|allpages=378|isbn=0-309-10333-9}}

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/230|title=Овощи|date=2000—2010|work=Медицинская энциклопедия|publisher=Академик|accessdate=2011-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131223224123/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/230|archivedate=2013-12-23}}
* {{cite web|url=http://ovoshci.ru/|title=Овощеводство|work=Выращивание овощей|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103192257/http://ovoshci.ru/|archivedate=2013-11-03|access-date=2013-09-11}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419125648/http://ovoshci.ru/ |date=2013-04-19 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Овощи}}{{v|16|11|2011}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Зелень, в кулинарии}}{{v|16|11|2011}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Сушка плодов и овощей}}{{v|16|11|2011}}

{{1000}}
[[Категори:Кхача]]</text>
      <sha1>sjpqkrv06x5n694j7ck5nv6wdcgdiet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янина (гӀала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17107</id>
    <revision>
      <id>26545485</id>
      <parentid>26542762</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="11aabour5rcd5dee8p7itka74uwou2r" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Янина (маьӀнаш)}}
{{Orphan|date=июнь 2015}}

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Янина
 |шен цӀе                            = {{lang-el|Ιωάννινα}}&lt;br /&gt;
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Желтойчоь
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = 
 |байракх                            = 
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 
 |байракхан шоралла                  = 
 |lat_deg= 39|lat_min= 40|lat_sec00=
 |lon_deg= 20|lon_min=51|lon_sec00=
 |CoordAddon              = type:city_region:GR
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картан барам          = 
 |регионан картан барам             = 
 |кӀоштан картан барам              = 
 |регионан тайпа                      = Перифери
 |регион                             = Эпир
 |регион таблицехь                   = Эпир
 |кӀоштан тайпа                       = Ном
 |кӀошт                              = Янина (ном)
 |кӀошт таблицехь                    = Янина (ном) {{!}}Янина
 |юкъараллин тайпа                    = 
 |юкъаралла                          = 
 |юкъаралла таблицехь                = 
 |юкъара екъаялар                    = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 
 |хьалхара цӀерш                   = 
 |статус елла терахь                 = 
 |майда                              = 46,6
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 470
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 70 203
 |бахархой ларар шо                  = 2001
 |луьсталла                  = 
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = +2
 |DST                                = ю
 |телефонан код                      = 26510
 |поштан индекс                      = 45xxx
 |поштан индексаш                    = 
 |автомобилан код                        = IN 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Ioannina
 |сайт                               = http://www.ioannina.gr
 |сайтан мотт                        = 
}}'''Я́нина'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/5875/Янина|title=Янина|publisher=Географическая энциклопедия|accessdate=2013-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130413092904/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/5875/%D0%AF%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0|archivedate=2013-04-13}}&lt;/ref&gt; (Иоаннина; {{lang-el|Ιωάννινα, Γιάννενα}}) — [[Желтойчоь]]нан гӀала, [[Янина (ном)|Янина]] олучу номехь. [[Эпир]]ан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла  70 203 (2001).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

[[Категори:Желтойчоьнан гӀаланаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>11aabour5rcd5dee8p7itka74uwou2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шотланди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23774</id>
    <revision>
      <id>26545368</id>
      <parentid>26217226</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26954" sha1="pjc30ecrqf9shcbs4rptnl1iqv8oclo" xml:space="preserve">{{Фамили, ЦӀе, Ден цӀе}}
{{Пачхьалкх
 |Нохчийн цӀе                    =Шотланди
 |Шен цӀе           ={{lang2|en|sco|Scotland}}&lt;br&gt;{{lang-gd|Alba}}&lt;br&gt;{{lang-ga|Albain}}
 |Доланиг дожар                  = Шотландин
 |ХӀост                           = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg
 |Байракх                         = Flag of Scotland.svg{{!}}border
 |Девиз = {{lang-en2|In My Defens God Me Defend}} - Со ларбарехь Дала ларбо со!
 |Шатлакхан Иллинан цӀе                     = Flower of Scotland
&lt;!-- |Аудио= --&gt;
 |Маьрша йаьлла терахь               = 
 |Маьрша йелира                   = 
 |lat_dir =N |lat_deg = 56|lat_min =39 |lat_sec = 0
  |lon_dir =W |lon_deg =4 |lon_min =12 |lon_sec = 0
 |region                         = 
 |CoordScale                     =2000000
 |Картан тӀехь                   =Scotland in the UK and Europe.svg
 |картан куьг                    = '''Шотланди''' латтар (таьӀна-баьццара):&lt;br&gt;— [[Европа|Европехь]] (таьӀна-сира)&lt;br&gt;— [[Йоккха Британи|Йоккха Британехь]] (сирла-баьццара)
 |Мотт                           = [[Ингалсан мотт|ингалсан]], [[Шотландин мотт (кельтийн)|гэлийн]], [[Шотландин мотт (германийн)|скотс]]
 |Дин                            = [[Пресвитерианалла]] ([[Шотландин килс]])&lt;ref&gt;Официальной государственной религии в Шотландии нет, Церковь Шотландии отделена от государства и имеет статус национальной&lt;/ref&gt;
 |Коьрта гӀала                   =[[Эдинбург]]
 |Урхаллин тайпа                 = [[Парламентан монархи]]
 |Йаккхий гӀаланаш                =[[Глазго]], [[Эдинбург]], [[Абердин]], [[Данди]]
 |Куьйгалхойн даржаш1             =[[Британин монархи|Монарх]]
 |Куьйгалхой1                     =[[Елизавета II]]
 |Куьйгалхойн даржаш2             =[[Шотландин хьалхара министр|Хьалхара министр]]
 |Куьйгалхой2                     =[[Никола Стерджен]]
 |Латтанца меттиг                =
 |Латта                          =78 722&lt;ref name=&quot;short&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/923/0010669.pdf |title=Scotland in short |publisher=gov.scot |date=2003.02.17 |accessdate=2015.12.06 |format=pdf |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |Хина процент                   =3
 |Бахархойн меттиг               = 
 |Бахархой                       = {{тӀекхетар}}5 438 000
 |Бахархой лерина шо            = 2018
 |Луьсталла              = 69,07
 |Бахархойн цӀерш                =шотланхо, шотландхой
 |ДЧС (НЭТ)                      = 
 |ДЧС (НЭТ) лерина шо            = 
 |ДЧС (НЭТ) меттиг              = 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ)     = 
|ДЧС (номинал)                      =245 267 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy |title=Economy Statistics |publisher=gov.scot |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
|ДЧС (номинал) лерина шо            =2013
 |ДЧС (номинал) меттиг              =
 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал)     =45 904
 |АКИ                           = 
 |Лерина шо АКИ                = 
 |АКИ меттиг                    = 
 |Локхалла АКИ                  = 
 |Ахча                           =[[Стерлингийн фунт]] (GBP)
 |Домен                          =[[.scot]]
 |Телефонан код                  =44
 |Сахьтан аса                    =[[UTC±0:00]] ([[Аьхкенан хан|аьхка]] UTC+1:00)
 |Билгалдахарш=&lt;references/&gt;
 }}
{{кхин маьӀнаш|тайп=цӀе}}
'''Шотла́нди''' ({{lang2|en|sco|Scotland}}, {{lang-gd| ''Alba''}}) — [[Йоккха Британи]]н [[автономи]]н административан-политикин дакъа долу [[Йоккха Британин мехкаш|мохк]]&lt;ref&gt;http://bse.sci-lib.com/article124364.html Большая советская энциклопедия&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|title=WebCite query result|publisher=www.webcitation.org|lang=en|accessdate=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101130117/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|archive-date=2016-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iso.org/iso/newsletter_i-9.pdf|title=WebCite query result|publisher=www.webcitation.org|lang=en|accessdate=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509154926/http://www.iso.org/iso/newsletter_i-9.pdf|archive-date=2016-05-09}}&lt;/ref&gt;.

ДӀалоцу [[Йоккха Британи (гӀайре)|Йоккха Британи]] гӀайренан къилбаседа дакъа, латта тӀехула доза ду [[Ингалс]]ца. Кхечу агӀонашкахь [[Атлантикин Ӏапказ]]ан хӀордаш ду: [[Къилбаседа хӀорд]] малхбалехь, [[Къилбаседа хидоькъе]] а, [[Ирландин хӀорд]] а малхбузехь а, къилба-малхбузехь а. Британин гӀайрен тӀиера коьрта мохк боцуш, Шотландин иштта ду 790 гергга жима гӀайренаш, дукха дерш тӀехь стаг а воцуш&lt;ref name=&quot;short&quot; /&gt;.

[[Эдинбург]] — Шотландин [[коьрта гӀала]] а, барамца мехкан шолгӀа гӀала а йу [[Глазго]]н тӀаьхьа. XVIII бӀешарахь Эдинбургах хилира [[Шотландин Ӏилма]]нан йукъ, цуо Шотландин ладаме коммерцин а, Ӏилманан а, промышленностан а [[Европа|Европин]] регион хила таро йира. [[Глазго]] — уггаре йоккха мехкан гӀала йу, цхьана хенахь йара дуьненан промышленностан гӀаланех хьалха&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://glasgowcitycentre.co.uk/guides/a-quick-guide-to-glasgow/ |title=A Quick Guide to Glasgow |publisher=glasgowcitycentre.co.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203184814/http://glasgowcitycentre.co.uk/guides/a-quick-guide-to-glasgow/ |date=2014-12-03 }}&lt;/ref&gt;. Шотландин ду Атлантикин Ӏапказан хин дакъа, масала, Къилбаседа хӀордах, цунна чохь йаккхий мехкдаьттан меттигаш йу. Барамца мехкан кхоалгӀа гӀала йу, [[Абердин]], ''Европин мехкдаьттан а, энергетикан а коьрта гӀала''цӀе лелайо&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scottishaccommodationindex.com/aberdeenpics.htm |title=Welcome to Aberdeen |publisher=scottishaccommodationindex.com |accessdate=2015.12.06 lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Шотландин паччахьалла]] — маьрша пачхьалкх хилла 854 - 1707 шерашкахь. 1603 шарахь [[СтюартгӀар|СтюартгӀеран]] некъех волу Шотландин паччахь [[Яков I (Ингалсан паччахь)|Яков VI-гӀа]] [[Ингалс]]ан а, [[Ирланди]]н а дуьххьара  паччахь хилира. 1706 шарахь Шотландин а, Ингалсан а йукъахь «[[Униях барт]]» кӀела куьг таӀийра, ткъа 1707-гӀа шарахь шинне а мехкан парламенташа ратификации йира «[[Униях акт (1707)|Униях актан]]», цуо кхоьллира [[Йоккха Британин паччахьалла]]&lt;ref name=&quot;keay&quot;&gt;{{книга |автор={{s|Keay, John}}, {{s|Keay, July}} |заглавие=Collins encyclopaedia of Scotland |место=London |издательство=HarperCollins |год=1994 |страниц=1046 |isbn=0002550822}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mack&quot;&gt;{{книга |автор=Mackie, J.D. |заглавие=A history of Scotland |место=Baltimore |издательство=Penguin Books |год=1964 |страниц=406}}&lt;/ref&gt;, цул тӀаьхьа [[Шотландин парламент]] дӀасахийцира, ткъа марталлин парламент болх бан йолаелира [[Вестминстер]]ехь.


Шотландин бакъонан система [[Ингалс а, Уэльс а|Ингалсан а, Уэльсан а]], [[Къилбаседа Ирланди]]н системех маьрша йисира, иштта, махкахь лелайо шайн долара а, публикан а юакъо&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://assets.cambridge.org/052178/2600/sample/0521782600ws.pdf |title=Conflict of Laws |author=J.G. Collier |publisher=Cambridge University Press |format=pdf |accessdate=2015.12.06 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927011924/http://assets.cambridge.org/052178/2600/sample/0521782600ws.pdf |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. 1997 шеран референдумал тӀаьхьа, 1998 шарахь хилла [[1998 шеран Шотландех долу акт|Шотландин акто]] 1999 шарахь меттахӀоттийра Шотландин парламент. 2014 шеран 18 сентябрехь махкахь дӀайаьхьна [[Шотландин маршонан референдум]], цуьнан жамӀашца кхаж тесначарех 55,3 % лаам гайтира Йоккха Британин йукъахь йиса&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-29255449 |title=In maps: How close was the Scottish referendum vote? |publisher=bbc.com |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран 23 июнехь [[Йоккха Британин Европин бартан декъалла|Европин барт йукъара арадовларх референдумал]] тӀаьхьа, цигахь 62 % Шотландин бахархоша кхаж тесира мохк [[Европин барт|ЕБ]] йукъара арабаларан дуьхьала (38 % реза бара), {{iw|Шотландин правительствос||en|Scottish Government}} сацам бира, шен йозаш йоцу арахьара политика лелор, [[Европин барт]] йукъахь дакъа а долуш&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/news/2016/06/160624_britain_scotland_independence|title=Шотландия собирается провести референдум о независимости - BBC Русская служба|lang=ru|accessdate=2016-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotsman.com/news/msps-give-nicola-sturgeon-mandate-to-hold-direct-eu-talks-1-4164489|title=MSPs give Nicola Sturgeon mandate to hold direct EU talks|publisher=www.scotsman.com|accessdate=2016-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀеран этимологи ==
{{main|Шотландин цӀе}}
Шотланди дош даьлла латинан дешах ''Scoti'', цуо билгала бохура [[гэлаш]]. ТӀаьхьарчу [[Латинан мотт|латинехь]] ''Scotia'' («Гэлийн латта») цӀарца кхетайора Ирланди. XI бӀешарахь оцу дешан кхетам бара Шотландин [[Форт (эрк)|Форт]] эркан къилбаседехьара дакъа&lt;ref&gt;{{книга |автор={{s|Ayto, John}}, {{s|Crofton, Ian}} |заглавие=Brewer's Britain &amp; Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands. |место=London |издательство=Weidenfeld &amp; Nicolson |год=2005 |страниц=1326 |isbn=030435385X}}&lt;/ref&gt;. ХӀинцалера мехкан латтах [[ТӀаьхьара БӀешераш|ТӀаьхьарчу БӀешерашкахь]] ала долийра ''Scotland'', ткъа цигахь дехачу адамех, — ''Scots'' &lt;ref name=&quot;keay&quot; /&gt;.

== Истори ==
{{main|Шотландин истори}}

=== Шира истори ===
{{main|Исторел хьалхара Шотланди}}
Шотландехь дуьххьарлера адамаш 13 эзар шо хьалха, [[ТӀаьххьара шен мур]] чекхбаьллачул тӀаьхьа, гучудевлла хилар тардолийта Ӏилманчаша&lt;ref&gt;{{книга |автор=Moffat, Allistair |заглавие=Before Scotland : the story of Scotland before history |место=London |издательство=Thames &amp; Hudson |год=2005 |страниц=352 |isbn=050005133X}}&lt;/ref&gt;. Дуьххьарлера гӀишлош йина 9 500 шо гергга хьалха, ткъа гуттара беха бахархой — 6 эзар шо хьалха. Царех йу [[неолит]]а  муьрера дика лаьттина цхьа эвла — [[Оркнейн гӀайренаш]] тӀиера [[Скара-Брей]]. Оцу муьран кхин иэсаш хаало [[Арахьара Гебридийн гӀайренаш|Арахьара Гебридийн]] а, [[Шетландин гӀайренаш|Шетландин]] а гӀайренаш тӀаьхь, иза кхетадо кӀезиг ораматаш а хилла, шайн хӀусамаш тӀулгех йан йезарца&lt;ref&gt;{{книга |автор=Pryor, Francis |заглавие=Britain B.C. : life in Britain and Ireland before the Romans |издательство=Harper Perennial |место=London |год=2004 |страниц=488 |isbn=000712693X}}&lt;/ref&gt;.

=== Руман Ӏаткъам ===
Шотландин [[йозан истори]] йолало [[Руман импери|Румо]] Британи йаккхарца. Йаьккхинчул тӀаьхьа царна руман провинций статус йелира, ала долийра [[Руман Британи|Британи]], иза бара хӀинцалера [[Ингалс]]ан а, [[Уэльс]]ан а мохк. Къилба Шотландин дакъа кӀеззиг йолчу хенан карадахара Руман дуьххьала дӀа йоцучу тергонан. Къилбаседехьа лаьттара Румо даханза латтанаш, — пиктийн а, [[Гэлаш|гэлийн]] а тайпанаш деха [[Каледони]]. Руман историко [[Тацит]]а дийцарехь, [[каледонхой|каледонхоша]] йолийра «йоккха масштабан тӀеман дуьхьало», румхойн [[легион]]ашна тӀелеташ. Цхьаьна буьйсана тӀелетта хӀаллакйира [[IX Испанин легион]], йерриг хӀаллакйарх кӀелхьара йаьккхира иза [[Гней Юлий Агрикола]]н дошлой тӀелатаро&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/the_romans/ |title=The Romans in Scotland |publisher=bbc.co.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Вайн эран 83—84 шерашкахь Агриколас иэшийра каледонхой [[Граупийн лаьмнашкара тӀом|Граупийн лаьмнашкара тӀамехь]]. Тацита дийцарехь, тӀом болалуш каледонхойн тхьамда [[Калгак]] вистхилира шен тӀемлошка, цуо царех «лайн буржолаш цадевза нах» элира&lt;ref&gt;{{книга |автор=Публий Корнелий Тацит |заглавие=Жизнеописание Юлия Агриколы |ответственный=Утченко, С.Л. |ссылка=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1346763637 |место=М |издательство=Ладомир |год=1993 |том=I |isbn=5-86218-024-9, 5-86218-021-4}}&lt;/ref&gt;. толам баьккхинчул тӀаьхьа румхоша йира [[Гаск-Ридж]] фортийн цхьа аса, амма кхо шо даьлчи юхабевлира [[Къилба-Шотландин акъари]]н тӀе&lt;ref&gt;{{книга |автор={{s|Edwards, Kevin}}, {{s|Ralston, Ian}} |заглавие=Scotland after the Ice Age : an environmental and archaeological history, 8000 BC - AD 1000 |место=Edinburgh |издательство=Edinburgh University Press |год=2003 |страниц=336 |isbn= 0748617361}}&lt;/ref&gt;.

Британин мохк ларбархьама, 122—126 шерашкахь румхоша [[Адрианан вал]] бира&lt;ref name=&quot;snyder&quot;&gt;{{книга |автор=Snyder, Christopher A. |заглавие=The Britons |место=Malden |издательство=Buckwell Publishing |год=2003 |страниц=331 |isbn=063122260X }}&lt;/ref&gt;, цунах Империн къилбаседа доза хилира. ТӀаьхьа, 144—146 шерашкахь кхин а къилбаседехьа, [[Йуккъерашотландин аре]]нахь бира [[Антонинан вал]], иза битира императоран [[Септимий Север]]ан омарца 208 шарахь&lt;ref name=&quot;snyder&quot; /&gt;.

Шотландин доккхаха долу дакъа руман куьйгакӀелахь 40 шарахь бен ца лаьттинехь а, цуо ладаме Ӏаткъам бира тӀехь [[вотадинаш]] а, [[дамнонеш]] а беха мехкан къилба декъана. Валлийхойн ''Yr Hen Ogledd'' ([[Шира Къилбаседа]]) цӀе лелайора, румхой дӀабаханчул тӀаьхьа, Къилбаседа Ингалсан а, Къилба Шотландин а мехкашкахь кхоллаелла паччахьаллаш билгалйохуш&lt;ref name=&quot;snyder&quot; /&gt;. IX а, X а бӀешерийн тептаршца, IX бӀешо кхочуш Малхбуза Шотландин махкахь кхоьллира гэлийн паччахьалла [[Дал Риада]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/immig_emig/scotland/western/article_5.shtml |title=Dalriada: The Land of the First Scots |publisher=bbc.co.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://britannica.com/topic/Scot |title=Scot Ancient people |publisher=britannica.com |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Йуккъера бӀешераш ===
{{main|Йуккъера бӀешерийн Шотланди|Шотланди Лакхарчу БӀешерашкахь|Шотландин историн областаш|ГӀайренийн паччахьалла}}
[[Пикташ|Пиктийн]] паччахьаллашна йукъахь уггаре йоккханиг йара [[Фортриу]], иза йевзара ''Alba'' йа ''Scotland'' цӀарца. Пикташ масийттаза кхечира уггаре лакхарчу кхиаме: [[Бруде III]]-гӀачун (671—693) урхаллехь [[Нехтансмерера тӀом|Нехтансмерера тӀом]] чекхбаьлча а, [[Энгус I (пиктийн паччахь)|Энгус I]]-чун урхаллехь а&lt;ref&gt;{{книга |автор={{s|Brown, Michelle}}, {{s|Ann Farr, Carol}} |заглавие=Mercia : an Anglo-Saxon kingdom in Europe |место=London ; New York |издательство=Continuum |год=2003 |страниц=386 |isbn=0826477658 }}&lt;/ref&gt;.

[[Шотландин паччахьалла]] кхоьллина шо лору [[843 шо|843]], [[скотташ|скоттийн]] а, пиктийн а цхьаьнатоьхна паччахьаллин паччахь [[Кеннет I|Кеннет Макальпин]] хиллачул тӀаьхьа.

ТӀаьхьарчу бӀешерашкахь [[Шотландин паччахьалла]] шоръелира хӀинцалерачу Шотландин дозанашка кхаччалц. [[Давид I]]-чун урхаллехь Шотланди хилира [[Феодализм|феодалийн]] паччахьалла, цунна чохь урхаллин хийцамаш бира, йукъайаьккхира [[Бург (Шотланди)|бургийн]] система.

Оцу муьрехь мехкан латта тӀе кхелха французийн а, ингалс-французийн рыцарш а, килсан гӀуллакххой а. Иза бахьнехь паччахьаллин малхбален а, къилба-малхбален а мехкаш ингалс мотт буьйцуш хилира, ткъа бисина махко буьйцура гэлийн мотт, ткъа Оркнейн а, Шетландин а гӀайренаш буьйцура норвегийн мотт, Норвегийн паччахьаллин куьйга кӀела йисира 1468 шо кхаччалц&lt;ref&gt;{{книга |автор=Whiters, Charles W.J. |заглавие=Gaelic in Scotland, 1698-1981 : the geographical history of a language |место=Edinburgh |издательство=John Donald |год=1984 |страниц=352 |страницы=16—41 |isbn=0859760979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barr&quot;&gt;{{книга |автор=Barrow, Geoffrey W.S.|заглавие=Robert Bruce and the community of the realm of Scotland |место=Edinburgh |издательство=Edinburgh University Press |год=1988 |страниц=421 |isbn=0852246048}}&lt;/ref&gt;. XII а, XIV а бӀешерашна йукъахь Шотландехь хӀутту дикка паргӀата мур, оцу хенахь хилира машаре йукъаметтигаш Ингалсца, кхиира континентца йохк-эцаран йукъаметтигаш, ткъа цхьаболу Ӏилманчийн, масала, [[Иоанн Дунс Скот]] санна болчеран, боккха Ӏаткъам бара мехкал генна арахьа.

[[Файл:Stirlingcastle.jpg|thumb|left|250px|[[ГӀап-гӀала Стерлинг]]]]
[[XIII бӀешо]] Шотландин ладаме зиеделларг хилира. 1286 шарахь паччахь [[Александр III (Шотландин паччахь)|Александр III-гӀа]] веллачул тӀаьхьа ца бисира когаметта болу божарий, цундела паччахь-аьзни кхайкхийра [[Маргарет Норвегин ЙоӀ|Маргарет]], Норвегин паччахьехь [[Эрик II Магнуссон|Эрик II-гӀачунгахь]] марехь йолу Александр III-гӀачун йоьӀан йоӀ. Ингалсан паччахь [[Эдуард I (Ингалсан паччахь)|Эдуард I-ра]] гӀоьртира Шотланди юха а куьйга кӀела лаца, цуо йийхира паччахь-аьзни Маргарет шен паччахь хин волчу кӀантана [[Эдуард II]]-гӀачун, иза жима йоллушехь. Амма Маргаретан ловзар а, тажтиллар а ца хилира, новкъахь иза шелон лазар кхетта, шотландин латта тӀе кхачале йелира Оркнейн гӀайренаш тӀехь.

Уллера гергара когаметтаберш дӀабевлира, 1290 шарахь Ӏарше кхача лаам дӀахаийтира масех кандидата, царна йукъахь Давид Хантингдонан йоккхаха йолчу йоьӀан кӀант Иоанн Баллиол а (паччахьийн Малькольм IV-гӀачун а, Вильгельм I Лоьман а ваша), Давидан йуккъерачу йоьӀан кӀант [[Брюс, Роберт, Аннандейлан 5-гӀа лорд|Роберт Брюс, 5-й лорд Аннандейла]] а. Луучех цхьаъ вара ша Эдуард I-ра а, иза вара [[Матильда Шотландин]] тӀаьхьенах. Амма ингалсан паччахьо ша харжаран мах лахара буй хууш, «Боккха Къовсаман» суьдан коьрте хӀоьттира, дов листархьама. 1292 шарахь Эдуард I-чо сацам бира Иоанн Баллиолехьа, 1292 шеран 30 ноябрехь Иоанна Шотландин паччахьан тажтиллира. Шен гӀолацарна баркалла олуш [[Иоанн I (Шотландин паччахь)|Иоанн I Баллиола]] къобал йира Ингалсан [[сюзерен]]итет&lt;ref name=&quot;conq&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/conquered.htm |title=Scotland Conquered, 1174-1296 |publisher=nationalarchives.gov.uk |accessdate=2015.12.06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Тажтиллин йолушехь, Иоаннан Ӏаршан бакъо къобал ца йира [[Брюс, Роберт, Аннандейлан 5-гӀа лорд]] коьртехь волу шотландин баронийн цхьаьна декъо. Ткъа Эдуард I волавелира Шотландица йукъаметтигаш лело иза шайн куьйга кӀелара мохк болуш санна, Иоаннан дийзийтира ингалсан суьдашкахь жоп дала шотландийн доьвнаш луьстуш, хӀиттайора шотландийн гӀопашкахь ингалсан  гарнизонаш. Ингалсан Ӏаткъам лагӀбар Ӏалашо йолуш Иоанн Баллиола 1295 шарахь карлабаьккхира [[Шира барт]] олуш болу [[Франци]]ца а, [[Норвеги]]ца барт, тӀаккха виллина дуьхьалавелира Эдуард I-чун&lt;ref name=&quot;conq&quot; /&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{rq|empty}}

{{external links}}

[[Категори:Йоккха Британи]]</text>
      <sha1>pjc30ecrqf9shcbs4rptnl1iqv8oclo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чукчийн автономин гуо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93934</id>
    <revision>
      <id>26545412</id>
      <parentid>11598544</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дӀайаьккхина [[Категори:Росси]]; тӀетоьхна [[Категори:Чукчийн автономин гуо]] [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] гӀоьнца</comment>
      <origin>26545412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3153" sha1="m1l9ufbecp3vnqdkhbmx2b08e94qw0j" xml:space="preserve">{{Россин федерацин субъект
 |Нохчийн цӀе           = 
 |Шен цӀе               = 
 |Кхин цӀе              = 
 |ХӀост                 = 
 |Байракх               = 
 |ХӀостан шоралла       = 
 |Байракхан шоралла     = 
 |ХӀостан дӀайаздар     = 
 |Байракхан дӀайаздар   = 
 |Пачхьалкх             = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region               = 
  |type                 = 
  |барам                = 
  |CoordScale           = 
 |Шатлакхан Илли        = 
 |Йекъало               = 
 |Цунна йукъайоду       = 
 |Административан центр = 
 |Йоккха гӀала          = 
 |Йаккхий гӀаланаш      = 
 |Кхоллар               = 
 |ДӀайаккхар            = 
 |Корта                 = 
 |Коьртан цӀе           = 
 |Корта2                = 
 |Коьртан цӀе2          = 
 |ДЧС                   = 
 |ДЧС шо                = 
 |ДЧС меттиг            = 
 |ХӀораннан а сина ДРС  = 
 |Мотт                  = 
 |Меттанаш              = 
 |Бахархой              = 
 |Бахархой ларар шо     = 
 |Бахархойх процент     = 
 |Бахархой меттиг       = 
 |Луьсталла             = 
 |Луьсталлина меттиг    = 
 |Къаьмнийн хӀоттам     = 
 |Динан хӀоттам         = 
 |Майда                 = 
 |Майдан процент        = 
 |Майдан меттиг         = 
 |Максималан локхалла   = 
 |Йуккъера локхалла     = 
 |Минималан локхалла    = 
 |Шоралла               = 
 |Дохалла               = 
 |Карта                 = 
 |Картин барам          = 
 |Сахьтан аса           = 
 |Доцайаздар            = 
 |ISO                   = 
 |FIPS                  = 
 |Телефонан код         = 
 |Поштан индексаш       = 
 |Интернет-домен        = 
 |Автомобилан код       = 
 |Сайт                  = 
 |Commons категори      = 
 |Билгалдахарш          = 
}}
{{маьӀнаш|Чукотка}}
'''Чукчийн автономин гуо''' ({{lang-ckt|Чукоткакэн автономныкэн округ}}) — [[Россин Федераци]]н [[Гена-Малхбален]] регион.

Дозанаш ду [[Якути]]ца, [[Магаданан область|Магаданан областаца]] а [[Камчаткин мохк|Камчаткин мехкаца]] а. Малхбалехьа ду хӀордан чухула доза [[АЦШ]]ца.

[[Административан центр]] — [[Анадырь]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}  
{{Россин федерацин регионаш}}

[[Категори:Чукчийн автономин гуо]]</text>
      <sha1>m1l9ufbecp3vnqdkhbmx2b08e94qw0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀерпошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123198</id>
    <revision>
      <id>26545286</id>
      <parentid>10458640</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2462" sha1="294homn8ufsjewxtcqyd4sir927pdja" xml:space="preserve">{{Транспорт
|[[Файл:Westbound Union Pacific, Columbia River Gorge.jpg|300px|Грузовой поезд, ведомый тепловозом, следует вдоль реки Колумбия (Орегон, США)]]
|[[Поезд#Самоходный подвижной состав|Самоходный подвижной состав]]
| [[1825 шо]]  &lt;small&gt; дуьндахь дIа диллан духьарлера эчиган некъ&lt;/small&gt;
|рельсаш йоцуш: {{s|581 км/сахьтехь кхаччалц}} &lt;br /&gt;кондуктор а, рельсаш йоцуш: {{s|587 км/c кхаччалц}} &lt;br /&gt;рельсаш йолуш: {{s|574,8 км/сахьтехь кхаччалц}}&lt;ref name=&quot;ТЖВ&quot;&gt;{{cite web
 |datepublished = 2008-04-03
 |url           = http://www.vesti.ru/doc.html?id=95424
 |title         = Французский поезд перегнал свой рекорд
 |publisher     = [[Вести.ру]]
 |accessdate    = 2012-12-05
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20130309134144/http://www.vesti.ru/doc.html?id=95424
 |archivedate   = 2013-03-09
}}&lt;/ref&gt;
|[[киралелор]] а, [[пассажираш лелор]] а
|[[аьчкa некъ]], [[монорельс]], [[маглев]], [[электрификация железных дорог|контактная сеть]]&lt;ref&gt;Для контактного электроподвижного состава ([[электровоз]]ы и [[электропоезд]]а)&lt;/ref&gt;
}}[[Файл:UP 3741 EMD SD40-2.jpg|thumb]]
'''ЦӀерпошт''' — вовшех тийсана вагонаш а йолуш транспорт ю. ЦӀерпоштан коьртехь лаьтташ локомотив хуьлу. Цуьнан Ӏалашо ю тӀаьхьатийсина йолу вагонаш таттар. Ткъа иштта хӀора вагоно и-ша татта а тоттуш цӀерпошташ бу, таханлерачу дийнахь. ЦӀерпошт дӀай-схьай лелийта оьшу аьчка некъаш. ХӀора пачхьалкхан экономикин дахарехь ца хилча йиш а йоцуш. Дуккху нах а, ялт а, кхи йерг сиха дӀай-схьай кхехьа Ӏалашо йолуш кхоьллина бу цӀерпошт.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
{{кечдар}}
[[Категори:Транспорт]]
{{1000}}</text>
      <sha1>294homn8ufsjewxtcqyd4sir927pdja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдиев, ИсмаӀил ИбрахӀиман воӀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123810</id>
    <revision>
      <id>26545376</id>
      <parentid>9087981</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8042" sha1="td3wjp3jix7hmxpagyy04pswhjfypsu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2020}}

{{Фамилихой|Эдиев}}
{{Футболист
 |ЦӀе             = Эдиев ИсмаӀил ИбрахӀиман воӀ 
 |Сурт            =
 |Шоралла         = 
 |Суьртах лаьцна  = 
 |Стен-боьршалла  = 
 |Йуьззина цӀе      = 
 |Шен цӀе         = 
 |Харц цӀе        = 
 |Харц цӀераш     = 
 |Вина терахь         = 16.2.1988
 |Вина меттиг     = [[БердакӀел]], [[Соьлжа-ГӀалин кӀошт]], [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Гражданалла     = 
 |Клубаш            = {{Байракх|Росси}} СКА-Энергия
 |Лоьмар           = 3
 |Позици          = турсло
 |Кегийрхойн клубаш = 
{{Футболан карьера
|2005|{{Байракх|Росси}} [[Терек (футболан клуб)|Терек]]|24 (1)}}
{{Футболан карьера
|2005—2012|{{Байракх|Росси}} [[Терек (футболан клуб)|Терек]]|17 (1)
|2011—2012|{{Аренда}}{{Байракх|Росси}} Факел|13 (0)
|2012|{{Аренда}}{{Байракх|Росси}} Черноморец|12 (0)
|2013|{{Байракх|Росси}} Металлург-Кузбасс|9 (0)
|2013—2014|{{Байракх|Росси}} Мордови|16 (0)
|2014—н.в.|{{Байракх|Росси}} СКА-Энергия|14 (0)}}
 |Локхалла        = 185 см
 |Йозалла         = 80 кг
 |Мидалш         = 
 |Викиларма       = 
}}

'''Эдиев ИсмаӀил ИбрахӀиман воӀ''' ([[1988 шеран]] [[16 февраль]], [[БердакӀел]], [[Соьлжа-ГӀалин кӀошт]], [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[нохчий]]н [[футбол]]ист, турсло.
&lt;!--
== Карьера ==
Воспитанник [[Грозный|грозненского]] «[[Терек (футбольный клуб)|Терека]]», в котором и начал профессиональную карьеру в [[2005 год]]у. Дебютировал в [[Чемпионат России по футболу|Премьер-лиге]] [[6 ноября]] 2005 года, выйдя в стартовом составе в матче [[Чемпионат России по футболу 2005 (29-й тур)#Терек — Локомотив 0:3|29-го тура]] против [[Москва|московского]] «[[Локомотив (футбольный клуб, Москва)|Локомотива]]», а [[19 ноября]] сыграл во второй раз в Премьер-лиге, аналогично выйдя с первых минут в матче [[Чемпионат России по футболу 2005 (30-й тур)#Томь — Терек 2:0|30-го тура]] против «[[Томь (футбольный клуб)|Томи]]», в этой встрече Исмаил на 43-й минуте игры получил [[Красная карточка|красную карточку]] и был удалён с поля. Помимо этого, провёл в том сезоне 24 матча за дублирующий состав клуба&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://www.rfpl.org/clubs.shtml?champ=on&amp;cup=on&amp;euro=on&amp;double=on&amp;year=2005&amp;team=21&amp;act=players&amp;id=2310
 | title         = Статистика игрока в сезоне 2005 года
 | publisher     = Официальный сайт РФПЛ
 | accessdate    = 2009-11-24
 | lang          = ru
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66qKJxHj2
 | archivedate   = 2012-04-11
}}&lt;/ref&gt;. Поскольку «Терек» вылетел из Премьер-лиги, следующие 2 сезона Исмаил провёл с командой в [[Первенство Футбольной национальной лиги|Первом дивизионе]]. В [[2006 год]]у сыграл в 4 встречах первенства. В [[2007 год]]у был в заявке клуба&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://www.pfl.ru/DESIGN.2001/SOKOLOV/0710_41.HTM
 | title         = Официальная заявка ФК «Терек» на сезон 2007 года
 | publisher     = Официальный сайт ПФЛ
 | accessdate    = 2009-11-24
 | lang          = ru
 | deadlink      = 404
 | archiveurl    = http://web.archive.org/20070328074609/www.pfl.ru/DESIGN.2001/SOKOLOV/0710_41.HTM
 | archivedate   = 2007-03-28
}}&lt;/ref&gt;, однако, не сыграл в Первом дивизионе ни одного матча. В [[2008 год]]у провёл 20 игр за молодёжный состав «Терека», забил 2 мяча в ворота соперников&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://www.rfpl.org/clubs.shtml?champ=on&amp;cup=on&amp;euro=on&amp;double=on&amp;year=2008&amp;team=21&amp;act=players&amp;id=2310
 | title         = Статистика игрока в сезоне 2008 года
 | publisher     = Официальный сайт РФПЛ
 | accessdate    = 2009-11-24
 | lang          = ru
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66qKL3GeH
 | archivedate   = 2012-04-11
}}&lt;/ref&gt;. [[21 ноября]] [[2009 год]]а провёл свою 3-ю игру в Премьер-лиге, выйдя в стартовом составе в матче [[Чемпионат России по футболу 2009 (29-й тур)#Терек — Кубань|29-го тура]] против «[[Кубань (футбольный клуб)|Кубани]]», в этой встрече Эдиев провёл на поле весь матч, а его команда уступила со счётом 0:1&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://www.rfpl.org/clubs.shtml?champ=on&amp;cup=on&amp;euro=on&amp;double=on&amp;year=2009&amp;team=21&amp;act=players&amp;id=2310
 | title         = Статистика игрока в сезоне 2009 года
 | publisher     = Официальный сайт РФПЛ
 | accessdate    = 2009-11-24
 | lang          = ru
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66qKM0w0o
 | archivedate   = 2012-04-11
}}&lt;/ref&gt;. С августа [[2011 год]]а по май [[2012 год]]а на правах аренды выступал за [[воронеж]]ский «[[Факел (футбольный клуб, Воронеж)|Факел]]». Летом 2012 года прошёл все предсезонные сборы с «Тереком», однако [[31 августа]] был отдан в аренду [[новороссийск]]ому «[[Черноморец (футбольный клуб, Новороссийск)|Черноморцу]]»&lt;ref&gt;[http://fc-terek.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3146&amp;Itemid=9 Исмаил Эдиев будет выступать на правах аренды за «Черноморец» из Новороссийска.]&lt;/ref&gt;. В июле 2014 года пополнил состав «[[СКА-Энергия|СКА-Энергии]]»&lt;ref&gt;[http://fc-skaenergy.ru/main/index.php/the-news-lenta/35-demo-content/1303--21- В составе армейцев 21 футболист.]&lt;/ref&gt;.
--&gt;

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://1fnl.ru/players/530/ Профиль ФНЛ сайтехь]
* [https://web.archive.org/web/20170803091431/http://footballfacts.ru/players/31495 Профиль footballfacts.ru сайтехь]
* [http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Ismail-Ibragimovich-Ediev-Futbol-16021988 Профиль sportbox.ru сайтехь]
* [http://www.transfermarkt.com/ismail-yediev/profil/spieler/51277 Профиль transfermarkt.com сайтехь]

{{ВП-кеш|Нохчийчоь|Спорт|Адамаш}}
{{Кечдар}}

[[Категори:Терекан ловзархой]]</text>
      <sha1>td3wjp3jix7hmxpagyy04pswhjfypsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀуцӀи МуцӀи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127924</id>
    <revision>
      <id>26545289</id>
      <parentid>15784970</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4855" sha1="7xm9oputkt5jenf90t9cev6cdrj1lfs" xml:space="preserve">{{Мультсериал
|ЦӀе        = ЦӀуцӀи МуцӀи
|Оригинал      = Tom and Jerry
|Сурт   = [[Файл:TomandJerryTitleCards.jpg|280px]]
|Куьг       = Четыре различные заставки, использовавшиеся в короткометражках Уильяма Ханны и Джозефа Барберы
|Тайпа           = [[Рисованная мультипликация|Рисованный]]
|Жанр          = [[комедия]], [[буффонада]]
|Режиссёр      = [[Уильям Ханна]],&lt;br&gt;[[Джозеф Барбера]],&lt;br&gt;Джин Дейч,&lt;br&gt;[[Чак Джонс]],&lt;br&gt;Морис Ноубл,&lt;br&gt;[[Левитов, Эйб|Эйб Левитов]],&lt;br&gt;Бен Уошэм
|Продюсер      = Рудольф Айзинг,&lt;br&gt;[[Фред Куимби]],&lt;br&gt;[[Уильям Ханна]],&lt;br&gt;[[Джозеф Барбера]],&lt;br&gt;Уильям Снайдер,&lt;br&gt;[[Чак Джонс]],&lt;br&gt;[[Голдман, Лес|Лес Голдман]]
|Кхоллархо      = [[Ханна, Уильям|Уильям Ханна]] &lt;br /&gt; [[Барбера, Джозеф|Джозеф Барбера]]
|Сценарист     = [[Уильям Ханна]],&lt;br&gt;[[Джозеф Барбера]],&lt;br&gt;Джин Дейч,&lt;br&gt;Ларс Борн&lt;br&gt;Эли Бауэр&lt;br&gt;Майкл Малтес&lt;br&gt;Боб Огл&lt;br&gt;Джимм Пабиан&lt;br&gt;[[Джон Данн]]
|Ролаш          = [[Кларенс Нэш]],&lt;br&gt;[[Лиллиан Рэндольф]],&lt;br&gt;Билли Блэтчер,&lt;br&gt;Фрэнк Грэхэм,&lt;br&gt;[[Доуз Батлер]],&lt;br&gt;Рэджинальд Коффи,&lt;br&gt;Билл Томпсон,&lt;br&gt;Пол Фрис,&lt;br&gt;[[Джанет Уолдо]],&lt;br&gt;Сара Бернер,&lt;br&gt;Аллен Свифт,&lt;br&gt;[[Мел Бланк]],&lt;br&gt;[[Джун Форей]],&lt;br&gt;Гарри Ланг,&lt;br&gt;Дик Нельсон и др.
|Композитор    = [[Скотт Брэдли]],&lt;br&gt;Штепан Коничек,&lt;br&gt;[[Юджин Поддани]],&lt;br&gt;Эдвард Плумб
|Аниматораш     = Лю Гарниер&lt;br&gt;Гари Муни&lt;br&gt;[[Рэй Паттерсон]]
|Студи        = {{Байракх|АЦШ}}[[Metro-Goldwyn-Mayer]],&lt;br&gt;Rembrandt Films,&lt;br&gt;{{Байракх|АЦШ}}Sib Tower 12 Productions,&lt;br&gt;{{Байракх|АЦШ}}[[Warner Bros]],&lt;br&gt;{{Байракх|АЦШ}}[[Hanna-Barbera]]
|Пачхьалкх        = {{Байракх/2|АЦШ}}&lt;br&gt;(1961–62)
| Сезонийн дукхалла = 164
| Сезонийн могӀам = «Том а, Джерри а» мультфильмийн могӀам
| Йохалла      = 5-10 мин.
| Телеканал = [[NBC]], [[Cartoon Network]], [[Boomerang]]
| Премьера = 1940
| Чекхъялар =
| РуТелеканал = [[ТВ-6]], [[Россия-1|РТР]], [[СТС]], [[Boomerang (телеканал)|Boomerang]], [[Cartoon Network]]
| РуПремьера = [[1993]] шеран 23 декабрь
| РуЧекхъялар = 
| Дубляж = «Варус-Видео» (1998), «Мост-Видео» (2000), Студи «Пифагор» (2013)
| Закадровый перевод = Киностуди «Фильмэкспорт» (1993-1994), Студи «Нота» (2001-2002), Компани «Премьер Видео Фильм» (2003-2004)
| Сиквелаш = [[Томан а, Джеррин а шоу|Томан а, Джеррин а шоу (1975)]]
| Приквелаш = 
| imdb_id =
| anim_id =
}}
«'''ЦӀуцӀи МуцӀи'''» я '''«Том а, Джерри а»''' ({{lang-en|Tom and Jerry}}) — йоцаметражан [[мультфильм|мултфилм]]ийн сери, кхоьллина америкин аниматоро [[Ханна, Уильям|Ханна Уильяма]] а, [[Барбера, Джозеф|Барбера Джозефа]] а. ХӀора декъан сюжетехь гойту коьртачу турпалийн цициган [[Цициг Том|Томан]] а, дехкан [[Дахка Джерри|Джеррин]] а дов.

== Хьажоргаш ==
* [http://www.bcdb.com/cartoons/MGM/Shorts/Tom_and_Jerry/index.html Мултсериалан информаци]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} сайтан тӀехь [[Big Cartoon DataBase]]
* [http://tomandjerry.wikia.com ЦӀуцӀи МуцӀи Wikia тӀехь]{{ref-en}}
* {{Cite web|url=http://mtrpl.ru/tom-and-jerry|title=ЦӀуцӀи МуцӀин къизалла|author=Антон Кораблёв|date=2015-09-27|publisher=«Метрополь»|accessdate=2016-01-19|lang=|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002064246/http://mtrpl.ru/tom-and-jerry|archive-date=2015-10-02}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907123132/http://www.webcitation.org/6edYdYCrw |date=2017-09-07 }}</text>
      <sha1>7xm9oputkt5jenf90t9cev6cdrj1lfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129576</id>
    <revision>
      <id>26545489</id>
      <parentid>10106697</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9225" sha1="12gcbppq5hzda4sq99qa2hbq3hhmvf1" xml:space="preserve">{{Пачхьалкхан гӀуллакххо
| ЦӀе                    = ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Ӏазиз
| Сурт                   = Abdullah of Saudi Arabia.jpg
| Шоралла                = 
| Суьртах лаьцна         = 
| Герб                   = Royal Standard of Saudi Arabia.svg
| Гербан шоралла         = 200

| Дарж               = [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьийн могӀам|СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан йолхалгӀа паччахь]]&lt;br&gt;[[Шина маьждиган гӀуллакххо]]
| Муьран йуьххьехь          = 1 август 2005
| Муьран чаккхенгахь     = 23 январь 2015
| Хьалха хилларг         = [[ФахӀд бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|ФахӀд бин Ӏабдул-Ӏазиз]]
| Когаметтаниг           = [[Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз]]

| Дарж2                = [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц]]
| Муьран йуьххьехь_2          = 1982
| Муьран чаккхенгахь_2     = 2005
| Хьалха хилларг_2         = [[ФахӀд бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|ФахӀд бин Ӏабдул-Ӏазиз]]
| Когаметтаниг_2           = [[СултӀан бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|СултӀан бин Ӏабдул-Ӏазиз]]

| Династи                = [[Аль СаӀуд]]
| Вина                   = 1.8.1924
| Вина меттиг            = [[Рияд]]
| Кхелхина               = 23.1.2015 
| Кхелхина меттиг        = [[Рияд]]
| ДӀавоьллина            = 
| Пачхьалкх              = {{Байракх/2|СаӀудийн Ӏаьрбийчоь}}
| Да                     = [[Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд|Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман]]
| Нана                   = 
| Зуда                   = 
| Бераш                  = 
| Динлелор               = {{Ислам-дин}}, [[Суннатхой|суннатхойн кхетамехь]]
| СовгӀаташ              = 
{{{!}}
{{!}}{{Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан орден}}{{!!}} {{Файсал паччахьан орден}}
{{!}}}
| КуьгтаӀор              = 
}}
{{Паччахьан хатӀ
| цӀе             = Паччахь ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд
| сурт            =
| агӀонан         = [[Шина маьждиган гӀуллакххо]]&lt;br&gt;خَادِمُ الْحَرَمَيْنِ الشَّرِيفَيْنِ
| официальни      = [[Шина маьждиган гӀуллакххо|Ши маьждиг лардеш волу паччахь]]
| альтернативни   = '''Шина маьждиган гӀуллакххо-эла'''
}}

'''ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд''' ({{lang-ar|عبد الله بن عبد العزيز آل سعود}} / [[1924 шо|1924 шеран]] [[1 август|1 авгус]]&lt;nowiki/&gt;т&lt;nowiki/&gt;) — [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]]нан йолхалгӀа паччахь ву, «[[Шина маьждиган гӀуллакххо]]» а хилла [[2005 шо|2005]]—[[2015 шо|2015]] шерашкахь.

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан хьалхарчу [[Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд|Ӏабдул-Ӏазиз]] паччахьан а, цуьнан бархӀалгӀа зудчун ФахӀдатан а кӀант ву. [[1982 шо|1982]]—[[2005 шо|2005-чу]] шерашкахь — верасан принц а, премьер-министран дуьххьарлера когаметтаниг а вара. [[1996 шо|1996-чу шеран]] [[21 февраль|21 февралехь]] — [[ФахӀд бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|ФахӀд]] паччахьан уллохь пачхьалкхан баккъалла волу гӀуллакххо вара.

Леш волчу хенахь уггар къена лелаш волу монарх вара иза.

[[2015 шо|2015-чу шеран]] [[23 январь|23-чу январехь]] кхаа дийнан госпитализацил тӀаьхьа кхелхина иза, пневмонин бахьана долуш&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1716268 Король Саудовской Аравии Абдалла скончался на 91-м году жизни //ТАСС 23 января 2015]&lt;/ref&gt;. ЦӀе йоцу каш чохь дӀавоьллина иза, «Аль-Ӏавд» олучу кешнашкахь&lt;ref&gt;[http://nvua.net/world/countries/korolya-saudovskoy-aravii-pohoronili-v-bezymyannoy-mogile-smi-30954.html Короля Саудовской Аравии похоронили в безымянной могиле — СМИ //Новое время 23 января 2015]&lt;/ref&gt;.

== Биографи ==
=== Принц ===
[[Файл:King Abdullah in his youth.jpg|thumb|ӀабдуллахӀ къоналлехь|left]]
Ӏабдул-Ӏазизан воӀ ӀабдуллахӀ вина [[1924 шо|1924]]-чу шарахь, [[Эр-Рияд]]ехь, СаӀудийчохь, Недждан а, [[Хьиджаз]]ан Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан доьзалехь, шен ненан ФахӀдатан цхьаъ бен воцу кӀант хилла иза. Цуьнан нана ФахӀдат бинт Ӏабдул-Ӏазиз Ӏашураъ «[[Шаммар]]» олучу тайпанах йара. ХӀара хилле, Ӏабдул-Ӏазизан зуда хилле, Ӏаьрбийн ахгӀайренан цхьана эмиратан куьйгалхочуьнгахь марехь йара СаӀуд Рашидехь, Ӏабдул-Ӏазизан луьра мостагӀ хилла волу. Рашиди вийначул тӀаьхьа, Ӏабдул-Ӏазиза шен зуда хилийтина ФахӀдат&lt;ref name=&quot;эхо&quot;&gt;{{cite web|title=48 минут:Король Саудовской Аравии — Абдалла ибн Абдель Азиз аль-Сауд. Программа радиостанции «Эхо Москвы» о мировых политических лидерах|url=http://www.echo.msk.ru/programs/48minut/50892/|date=12.04.2007}}&lt;/ref&gt;. Иштта цо дӀадаьккхина паччахьан куьйган барт баккхар а&lt;ref name=&quot;эхо&quot;/&gt;. Цуьнан шиъ йиша а хилла, массо вежарий цхьана дех схьабевлла бу&lt;ref name=&quot;НГ&quot;&gt;{{cite web|title=Смерть короля взвинтила цены на нефть|publisher=Независимая газета|url=http://www.ng.ru/world/2005-08-02/8_abdalla.html|date=2005-08-02|author=Евлалия Самедова, Андрей Терехов.|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310070124/http://www.ng.ru/world/2005-08-02/8_abdalla.html|archivedate=2016-03-10}}&lt;/ref&gt;.

Цкъа хьалха [[Макка|Маккин]] мэр хилла иза. [[1962 шо|1962-чу шарахь]] цуьнан вашас [[Файсал бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|Файсал]] паччахьа иза къаьмнийн гвардийн буьйранча хаьржинера, [[1975 шо|1975-чу шарахь]] цуьнан вашас [[Халид бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд|Халид]] паччахьа а хаьржинера иза, премьер-министран шолгӀа когаметтахочун гӀуллакх тӀеэцна хилла цо&lt;ref&gt;{{cite web|title=Наследственные мероприятия|publisher=Ъ — Первый рейтинг|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=639834|date=9 января 2006|author=Алексеев, А.|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68cKUj1zr|archivedate=2012-06-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Паччахь хӀоттар ===
2005-чу шеран 1-чу августехь кхелхина ФахӀд паччахь. 3-чу августехь Ӏедалан гӀалахь ӀабдуллахӀин таж тиллар лаьтташ хилла&lt;ref&gt;{{cite web|title=Короля играет баррель|publisher=Коммерсантъ|url=http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=598460|date=4 августа 2005|author=Алексеев А.|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68cKY82K9|archivedate=2012-06-22}}&lt;/ref&gt;.

2005-чу шарахь ӀабдуллахӀа стипендийн пачхьалкхан программа кхочушйина, малхбузехьарчу университеташка кегирхой Ӏамо дӀаоьхуьйтуш.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьан доьзал}}

{{ВП-кеш|Адамаш|СаӀудийчоь}}</text>
      <sha1>12gcbppq5hzda4sq99qa2hbq3hhmvf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хьайбахехь нах байар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189944</id>
    <revision>
      <id>26545281</id>
      <parentid>26199440</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51464" sha1="fi1ja6icmd54ff80znbpuqkfpa6nlsk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=июнь 2020}}

ЧГӀХК белхалоша [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]]н Галанчожан кӀоштан&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;До [[18 октября]] [[2012 год]]а находился на территории [[Ачхой-Мартановский район|Ачхой-Мартановского района]] [[Чечня|Чеченской Республики]]; ныне, в связи с поправками в статью 59 Конституции Чеченской республики, находится на территории восстановленного в составе республики Галанчжойского района&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=8&amp;PubID=37291|title= В Чеченской Республике восстановлены Чеберлоевский и Галанчожский районы|author=Пресс-служба Парламента Чеченской Республики|date=2012-10-18|publisher=Грозный-Информ|accessdate=2013-05-01}}&lt;/ref&gt; '''Хьайбахехь нах байар&lt;ref&gt;С. Гаев, M. Хадисов, Т. Чагаева ХАЙБАХ: следствие продолжается&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;russia.tv&quot;&gt;[http://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ Исторические хроники&quot; с Николаем Сванидзе ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928055857/http://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ |date=2017-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dosh-journal.ru&quot;&gt;[http://www.dosh-journal.ru/3(5)2004/page-5-7.htm ДОШ # 5/2004 &gt; ИСТОРИЯ ВОЗМЕЗДИЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021205016/http://www.dosh-journal.ru/3(5)2004/page-5-7.htm |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;russia.tv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dosh-journal.ru&quot;/&gt;''' — иза хилла [[1944 шо|1944 шеран]] [[27 февраль|27 февралехь]] [[Вайнах махкахбахар|нохчий а, гӀайлгӀай а]] махкахбохучу дийнахь. Цул совнах кхечу ярташкахь а тоьпаш тоьхна нах байина аьлла тоьшаллаш ду&lt;ref name=&quot;vainakhi-2011&quot;&gt;Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР (начало XIX — середина XX в.), Авторы: В. А. Козлов (рук.), Ф. Бенвенути, М. Е. Козлова, П. М. Полян, В. И. Шеремет. 2011. Российская политическая энциклопедия. ISBN 978-5-8243-1443-4&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
[[Файл:Башня в селении Хайбах. Рисунок Вс. Миллера, 1888 год.jpg|thumb|Хьайбахехь йолу Гелаган бӀов. 1888 шарахь [[Миллер, Всеволод Фёдорович|Всеволод Миллерс]], дийлина сурт]]
Хьайбаха йу Нашхан къилба-малхбалехь [[Акха-Басс]]аца доза долуш. 1944 шо кхаччалц ГаланчӀожан кӀоштан йукъайогӀуш хиллачу Хьайбахан гонахьарчу яртийн администрацин центр хилла. 1944 шарахь махкахбахале, эвлахь бехаш хилла ''хьайбахьо гарех'' 40 гергга доьзал, Зерхьа кӀотарахь а хилла бехаш дукха нах.

Махкахбаьхначул тӀаьхьа Хьайбахьа Гуьржийчоьнан йукъатоьхна, Нохчийчоьнан [[1957 шо|1957 шарахь]] бен йуха а ца йелла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Сергей Кара-Мурза|часть=Глава 7. Советское государство и право в период Великой Отечественной войны|заглавие=История советского государства и права|ссылка=http://www.hrono.ru/libris/lib_k/pravo7.html|место=М.|издательство=Былина|год=1998}}&lt;/ref&gt;, НГӀАССР меттахӀоьттиначул тӀехьа, амма бахархошна лаьмнашкахь баха ховша ца магийра.

Таханлерачу дийнахь даиман Ӏаш бахархой бац.

== Историн йуьхьиг ==

{{main|Вайнах махкахбахар}}

Къаьсттина ЧГӀХК эскархошна хала дара лаьмнашкара яртийн бахархой махкахбаха. Дукха ло диллар а, [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]]н лаьмнашкара ярташка боьдуш некъаш ца хийлара а бахьанехь леррина операци чекхйаьллачул тӀехьа, оперативни хаамашца, ара бахаза 6000 сов стаг висна хилла. [[Берия, Лаврентий Павлович|Бери]]с эскархошна тӀедиллира шина дийнахь уьш станцешка кхачор, амма тӀедиллинарг кхочушдан чӀогӀа хала дара.

Эскарийн декъийн долахь хилла йолу (137 кхийсархойн полк, 173-гӀа къаьстина кхийсархойн батальон, 4-гӀа рота, [[178-й къаьстина мото-кхийсархойн батальон|141 ломан-кхийсархойн полк]]) транспорт (20 автомашен, 52 ворда, 96 йоьжна говра) лаьмнашкара ярташкара нохчий а, гӀалгӀай а арабаха чӀогӀа кӀезга йара. Ницкъаш а, гӀирсаш а, ца тоьуш хилара бахьанехь леррина операци билгалйинчу хенахь чекхъяккха эскархой ца ларалора.

Иза [[28 февраль|28 февралехь]] бен долина дацара. Лаьмнашкара ярташка хьажжина дара тӀе оьшуш долу эскаран дакъош (3452 стаг), автомобилаш (635), амма шен хенахь дӀа ца кхечира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ingush.ru/serdalo222_3.asp|title=Посвящается памяти ингушского народа, переживщего годы депортации и сохранившего свою честь и достоинство|author=Р.Ш. АЛБАГАЧИЕВ, Магомет Белхароев|publisher=Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало|format=газета|lang=ru|accessdate=2013-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919154749/http://ingush.ru/serdalo222_3.asp|archivedate=2013-09-19}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919154749/http://ingush.ru/serdalo222_3.asp |date=2013-09-19 }}&lt;/ref&gt;. СССРн куьгалхойн планаца, цхьаннен а бакъо йацара цӀахь виса, цундела ЧГӀХК эскаро цхьайолу яртийн маьрша бахархой байира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dw.de/60-лет-депортации-чеченцев/a-1135913-1|title=60 лет депортации чеченцев|last=Виктор|first=Агаев|date=2004-02-21|publisher=[[Deutsche Welle|Немецкая волна]]|lang=ru|accessdate=2013-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427215230/http://www.dw.de/60-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%87%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2/a-1135913-1|archivedate=2014-04-27}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427215230/http://www.dw.de/60-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%87%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2/a-1135913-1 |date=2014-04-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Хилам ==
ГаланчӀожан кӀоштара нах арабахар чолхе даьккхира некъаш ца хиларо. Сатесча хенахь дуьйна Хьайбахье гулбан болийра Нашхойн йуьртан Кхеташон кӀотаршкара а, оцу кӀоштан кхечу ярташкара а лаьмнашкара шешша охьабахкалурбоцу нах. Царна кхайкхийра, массо а цамогушбнрш, къаной совца беза кхузахь дарба дан, уьш аренан кӀошташка охьабига&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://checheninfo.ru/16706-ranenaya-dusha-ne-zazhivaet-nikogda-iz-serii-dokumenty-zagovorili.html|title=Раненая душа не заживает никогда|last=Кузнецова|first=Екатерина|date=2013-03-06|work=Документы заговорили|publisher=Чеченинфо|lang=ru|accessdate=2013-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130902074302/http://checheninfo.ru/16706-ranenaya-dusha-ne-zazhivaet-nikogda-iz-serii-dokumenty-zagovorili.html|archivedate=2013-09-02}}&lt;/ref&gt; башха транспортан колонна йогӀур йу аьлла. Оцу колонница ванн луург Л.Берийн цӀарахчу колхозан божале гуллало кхайкхийра нахе. Шеш шел ца далийта шайца ча а, йол а хьуо элира&lt;!--&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vesti95.ru/news/social/438958758.html|title=Забуду тот февраль едва ли…|author=Алимхан Хажбатиров|date=2013-03-01|publisher=Вести Республики|accessdate=2013-04-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Gg6JUVxV|archivedate=2013-05-17}}&lt;/ref&gt;{{не АИ|21|05|2013}}--&gt;.

[[Мальсагов, Дзияудин Габисович|Мальсагов Дзияудина]] дийцарехь, арадохучу хенахь иза теш хилира ГаланчӀож кӀоштехь хиллачу зуламан. Нохчийн МХГӀ даладо Мальсаговн оцу хиламех долу дийцар, цуо чӀагӀдо, Хьайбахьера божалехь гулбинера Нашхойн йуьртан Кхеташон кӀотаршкара а, оцу кӀоштара кхечу ярташкара а шеш лаьмнашкара охьабагӀа ницкъ боцу цамогуш берш, бераш, къаной, зударий. Божалехь вовшехтоьхнарш Мальсаговс 600—700 стаг мах хадийра. ТӀаккха неӀарш къевлира, Генамалхбузан ЧГӀХК маьхкан урхаллин хьаькамо&lt;ref group=&quot;~&quot; name=&quot;nkvd&quot;&gt;Так в источнике. В 1943 году Гвишиани занимал должность начальника УНКВД-УНКГБ-УМГБ Приморского края&lt;/ref&gt;, пачхьалкхан кхерамазаллин 3-гӀа тӀегӀан комиссаро Гвешианис&lt;ref group=&quot;~&quot; name=&quot;gveshiani&quot;&gt;Так в источнике. Правильная фамилия Гвишиани&lt;/ref&gt;, омар делира дагаде божал, ткъа цӀергар арабовлу гӀертачаьрна тоьпаш тоха аьлла. Мальсагов а, кхин эпсар Громов а дуьхьало йан хьаьжира, уьш ха тоьхна дӀахьажийра Малхасте.
&lt;ref name=&quot;aduyev&quot;&gt;Валит Адуев № 16, 26 февраля 2010 г. [http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=14&amp;PubID=16908 Адвокат чеченского народа («Молодёжная смена»)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mkchr.com/main.mhtml?Part=4&amp;PubID=2074|title=Второе рождение мемориала|author=А. Вазаев|date=2012-08-10|publisher=Министерство культуры Чеченской Республики|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427205215/http://www.mkchr.com/main.mhtml?Part=4&amp;PubID=2074|archivedate=2014-04-27}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620101905/http://www.mkchr.com/main.mhtml?Part=4 |date=2013-06-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Гвишианин телеграмма ===
Цхьа могӀа бух тӀиера телеграмма йалайо, цу тӀехь [[Пачхьалкхан кхерамазаллин 3-г1а т1ег1ан комиссар|пачхьалкхан кхерамазаллин 3-гӀа тӀегӀан комиссар]] [[Гвишиани, Михаил Максимович|Гвишиани Михаила]] Хьайбахь йуьртара бахархой багорех хаам бо&lt;ref name=&quot;khaibakh&quot;&gt;{{книга|автор=Саламат Гаев, Муса Хадисов, Тамара Чагаева|заглавие=Хайбах: Следствие продолжается|место=Грозный|год=1994|страниц=352}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
ЧӀогӀа къайлаха. ССРС чоьхьарчу гӀуллакхийн халкъан комиссаре накъ. Л. П. Берига. Хьан баьргашна бец йац. Охьабахьар ловр ца хиларна а, «Лаьмнаш» цӀе йолу операци шен хеннахь чекхъяккхархьама а, дийзира дӀабаха 700 сов бахархой Хьайбахь олучу меттигехь. Полковник Гвишиани
&lt;/blockquote&gt;
Телеграмман текст толлуш, Полян Павлас жамӀ до, иза шеко йолуш хилар: гриф «Хьан баьргашна бец йац» цкъан а ца лелайора советийн къайлаха кехаташлелорехь, «Хьозийн кхоьш» операцин куьйгалхойх цхьаъ волчо операцин цӀе «Лаьмнаш» аьлла хийцина, шен эскархочун цӀе ца хаьа, «полковник» бохуш. Поляна иштта билгалдоккху, ГаланчӀожан кӀоштера операцех лаьцна Гвишианин официальни чоьтехь дуьйцу иттанашкахь байинчарех, йа новкъахь беллачарех&lt;ref name=&quot;vainakhi-2011&quot; /&gt;.

== Хийцамийн шерашкахь ==
Дуьххьара Хьайбахьехь хиллачух йаздина [[1989 шарахь]] кегийрхойн «Комсомолийн тайпа» газетехь журналисто Бицоев СаӀида, цуо дӀайаздина зорбатуьйхира Мальсагов Дзияутдинан дийцар Сулейманов Ахьмадан&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;К публикации была приложена статья Ахмада Сулейманова, который, как было заявлено, долгие годы собирал в горах сведения об убийстве и свидетельства очевидцев.&lt;/ref&gt;, Гаев Саламатан а, [[Хожаев, Далхан Абдулазизович|Хожаев Далханан]] а могӀанашца цхьана&lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018834.htm|title=Эхо депортации|last=Катышева|first=Мария|lang=ru|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427205414/http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018834.htm|archivedate=2014-04-27}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427205414/http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018834.htm |date=2014-04-27 }}&lt;/ref&gt;. Зорбатоьхначо шуьйра йукъараллин резонанс йира&lt;ref name=&quot;vesti95&quot;&gt;{{cite web|url=http://vesti95.ru/news/social/857458789.html|title=В истории чеченцев не было более радостного события|last=Идрисова|first=Умиша|date=2013-01-10|publisher=Вести Республики|lang=ru|accessdate=2013-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427203945/http://vesti95.ru/news/social/857458789.html|archivedate=2014-04-27}}&lt;/ref&gt; — ша йолчу республикехь йийца йаьккхира статья, амма Ӏедало цхьан а реакци ца йира. Республикин прессо а, телевиденино а цагуш санна йитира стаья, иштта терго ца йира [[ССКП Нохч-Г1алг1айн областан комитет|обкоман]] пленумо. Оццу шарахь Хьайбахьехь лаьцна материал зорба туьйхира [[Огонёк|«Огонёк» журналехь]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/radio_broadcast/106046240/106049214|title=23 Февраля – день памяти и скорби|work=Радио «Голос России»|description=интервью С. Бицоева и С. Гериханова|accessdate=2013-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021090340/http://rus.ruvr.ru/radio_broadcast/106046240/106049214/|archivedate=2013-10-21}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021090340/http://rus.ruvr.ru/radio_broadcast/106046240/106049214/ |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;. [[1989 шеран]] [[8 октябрехь]] Хьайбахьехь дукха халкъ а гуллалуш митинг хилира&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Нухажиев, Нурди Садиевич|Нурди Нухажиев]], Х. Умхаев|заглавие=Депортация народов: Ностальгия по тоталитаризму|место=Грозный|издательство=Библиотека Уполномоченного по правам человека  в Чеченской Республике|ссылка=http://books.google.ru/books/about/Депортация_народов_но.html?id=1k78SAAACAAJ&amp;redir_esc=y|год=2009|Страницы=195—196|Страниц всего=327|isbn=5-94259-057-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Абу Исмаилов|заглавие=Один день в Нашха|издание=Заветы Ильича|год=[[7 декабря]] [[1989 год]]а}}&lt;/ref&gt;.

== Таллар ==
Дуккха а хенахь массин хаамийн гӀирсашкахь оцунах лаьцна тайп-тайпана хиларна, ткъа иштта иза гинчеран тешаллаш а бахьанехь&lt;ref name=&quot;ruscourier&quot;&gt;{{статья|автор=Зоя Светова|заглавие=Вспомнит ли Путин в предвыборной речи о депортации чеченцев?|издательство=Русский курьер|год=[[20 февраля]] [[2003 год]]а}}&lt;/ref&gt; [[1990 шарахь]] [[31 августехь]] [[Хьалха-Мартан к1ошт]]ан прокуроро [[Цакаев, Руслан Узудиевич|Цакаев Руслана]] № 90610010 зуламхойн гӀуллакх долийра, иза талла талламан тоба кхоьллира&lt;ref name=&quot;khaibakh&quot; /&gt;.

2006 шеран мартехь [[Известия|«Известия» газетехь]] зорба туьйхира интервью Кашурко Степанаца, иза вовзийтира «1990 шарахь коьрте хоьттина Хьайбахьера геноцид толлу леррина комиссин Дуьненан йукъара тӀемийн а, тӀемийн ницкъийн а ветеранин „Турпалалла“ цӀе йолу лехаман центран куьйгалхо» аьлла. Интервьюхь Кашуркос дийцира, «Лахам» тобана карийна даьӀахкаш взводан баьчча волчу Газоев Бексултанан, цуьнца Хьайбахье нене йаздина кехат хилар. Кашуркос хаам бира карийначу даьӀахкех лаьцна Газоевн Даймахке, амма жоп деара Соьлжа-ГӀалара: «Хьайбахь эвла Нохч-ГӀалгӀайн АССР йац». Кашурко лаха гӀиртира салтийчун гергарнаш Нохч-ГӀалгӀайн АССР обкоман хьалхара секретарь [[Завгаев, Доку ГӀапурович|Завгаев Доккегахула]], амма Завгаевс хаийтира Хьайбахь эвла шен бахархошца халлака яр. Кашуркос дийцарехь Нохч-ГӀалгӀайн Совминан председатель Беков Сергейс Хьайбахьера байарш толлу леррина комисси кхоллар далийра, коьрте Кашурко а хоттош. Комисси йукъабахара:
 
* Кашурко Степан — комиссин председатель;
* Мальсагов Дзияудин (НГӀАССРн юстицин халкъан комиссаран хьалхара гӀовс хилла волу);
* Цакаев Руслан (Хьалха-Мартан кӀоштан прокурор, НГӀАССР Лакхара Кхеташонан Президиуман декъашхо);
* Гаев Саламат (Гихичура йуккъерачу ишколан хьехархо);
* Ахильгов C. (гӀалгӀайн автономи меттахоттор вовшахтохаран комитетан декъашхо).

Комиссино теллира нах лаьттахбоьхкина меттиг, Хьайбахьехь геноцид яр тӀеийцира. ТӀаккха Кашурко нохчийн тобанца, [[Гуьржийчоьнан президент]]ан [[Гамсахурдия, Звиад Константинович|Гамсахурди Звиадера]] гӀодан дошдаьккхина, Гвишиани лачкъо кеманца Гуьржеха бахара, амма тӀехьабисира, хӀунда аьлча иза веллера&lt;ref group=&quot;~&quot; name=&quot;gamsakhurdia&quot;&gt;Так в интервью Кашурко. [[Гамсахурдия, Звиад Константинович|Гамсахурдия]] был президентом Грузии в 1991—1992 годах, [[Гвишиани, Михаил Максимович|Михаил Гвишиани]] умер в 1966 году&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;izvestia&quot;&gt;[http://izvestia.ru/news/288046 Сопротивляемость организма] / Известия, 17 марта 2004&lt;/ref&gt;.

== Критика ==
{{also|Гвишианин телеграмма|l1=Гвишианин телеграмма}}
Хьайбахьехь нохчий багабаран верси критика еш йу публицистийн [[Пыхалов, Игорь Васильевич|Пыхалов Игоран]] а, Мендкович Никитин а агӀора. Пыхаловс терго тӀейогӀуйту Гвишианис Берига яхьийтина телеграммин шеко йолу меттигашна, тӀаккха жамӀ до, телеграмма йина йу АЦШхь. Иштта шеконе диллира цо Кашуркон дийцар а, билгалдоккхуш оцу хенал 24 шо хьалха велла стаг лачкъо гӀертарх&lt;ref group=&quot;~&quot; name=&quot;gamsakhurdia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;specnaz&quot;&gt;Игорь Пыхалов. [http://www.specnaz.ru/istoriya/427/ МЕСТЕЧКОВЫЕ СТРАСТИ В ЧЕЧЕНСКИХ ГОРАХ] // Спецназ России&lt;/ref&gt;. Мендкович билгалдоккху, йукъараллин комиссино динчу жамӀехь диллина долу республикин прокуроран куьйго нийса ца гойту Хьайбахь йукъайогӀу администраци, цуо даладо тешийн а, талламхойн а тоьшаллаш цхьана ца дар, кхин а декъий теллина протокол ца хилар а.&lt;ref name=&quot;mendkovich&quot;&gt;Никита Мендкович [http://actualhistory.ru/poilemics-haibach Хайбахское дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318180501/http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |date=2018-03-18 }} // Актуальная история.&lt;/ref&gt;. Шинне публицисто Хьайбахьан истори — тӀаьхьа кхоьллина фальсификаци лору.

[[Полян, Павел Маркович|Полян Павлан]] хьалхарчу зорбанехь Хьайбахьехь хилларг бакъдеш вара, кхин тӀе терго йогӀуьйтуш а вара «Гвишианин телеграмме», амма 2011 шеран жайнахь телеграмма шеконе йиллина, ткъа Хьайбахьан истори чӀагӀъянза&lt;ref&gt;Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР (начало XIX — середина XX в.), Авторы: В. А. Козлов (рук.), Ф. Бенвенути, М. Е. Козлова, П. М. Полян, В. И. Шеремет. 2011. &quot;Около 6 тыс. чеченцев из-за снега застряли в горах в Галанчожском районе: на их «довыселение» накинули ещё два дня. Имеются свидетельства того, что в ряде аулов войска НКВД мирное население фактически ликвидировали, в том числе и таким варварским способом, как сожжение. Широкая дискуссия идет вокруг событий в ауле Хайбах. По утверждению некоторых авторов, не будучи в состоянии обеспечить транспортировку его жителей, внутренние войска под командой комиссара госбезопасности 3-го ранга М. Гвишиани согнали около 200 чел. (по другим свидетельствам — 600—700 чел.) в колхозную конюшню, заперли их и подожгли; тех, кто пытался вырваться, расстреливали из автоматов. Ю. Айдаев приводит (без ссылки на источник) некое «совершенно секретное письмо» Гвишиани Берии: «Только для ваших глаз. Ввиду нетранспортабельности и в целях неукоснительного выполнения в срок операции „Горы“ вынужден был ликвидировать более 700 жителей в местечке Хайбах. Полковник Гвишиани». Этот документ мало походит на подлинный: гриф «только для ваших глаз» никогда не использовался в советском секретном делопроизводстве, один из руководителей операции «Чечевица» почему-то называет её операция «Горы» и не знает своего воинского звания, аттестуясь «полковником». В свою очередь в официальном отчете М. М. Гвишиани об операции в Галанчожском районе говорится о нескольких десятках убитых или умерших в пути. В 1956 и в августе 1990 г. были созданы комиссии по расследованию этой «операции» (первая — под руководством Д. Мальсагова). Однако ясности до сих пор нет. И мы, на основании доступных в настоящее время источников, вынуждены воздержаться от окончательных суждений.&quot;&lt;/ref&gt;. Безугольный Алексей, [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Николай]], Кринко Евгений йукъара монографехь Полянан жам1ашца реза хуьлу, бух болуш йац и истори олий&lt;ref name=&quot;gortsi&quot;&gt;Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., Кринко Е. Ф. Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения. — M.: Центрполиграф, 2012. — 479 с. — Тираж 3000 экз. — ISBN 978-5-227-03570-7, стр. 64-65&lt;/ref&gt;.

== Нохчийн куьйгаллин ойла ==
[[2008 шеран]] [[7 июнехь]] [[Нохчийн Республикин президент]]аца [[Кадыров, Рамзан Ахьматович|Кадыров Рамзанаца]] цхьанакхетарехь вице-премьер волчу Магомадов Лоьмас хаамбира, НР президентан цӀарах кехат деана [[Кхерамазаллин а, мохкларбаран а, низаман а баланийн академи|РФ Кхерамазаллин а, мохкларбаран а, низаман а баланийн академин]] президентера, профессорера Шевченко Викторера, Москвохь йаздархочун Кашурко Степанан чурт хоттор доьхуш. Кадыров Рамзана элира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chechnya.gov.ru/page.php?r=126&amp;id=3810|title=Президент ЧР Р. Кадыров встретился с вице-премьером Л. Магомадовым|author=Пресс-служба Президента и Правительства Чеченской Республики|date=2008-06-07|lang=ru|accessdate=2013-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140906132532/http://chechnya.gov.ru/page.php?r=126&amp;id=3810|archivedate=2014-09-06}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523092136/http://www.chechnya.gov.ru/page.php?r=126 |date=2013-05-23 }}&lt;/ref&gt;:
{{цитатин йуьхьиг}}Иза вайн исторехь баланин терахь ду, Кашурко Степана шен агӀора турпалалла гайтина, бакъдерг а йаздина оцу зуламах лаьцна.{{цитатин чаккхе|хьост=}}

[[2012 шеран]] [[3 майхь]] вовшахтохаран комитетан совещанехь Нохчийн Республикин Парламентан спикера [[Абдурахманов, Дукхуваха Баштаевич|Абдурахманов Дукхувахас]] билгалдаьккхира, леррина терго йан йеза халкъийн дагалецаман а, балан а Денна йолу мероприяти МХГӀ гойтуш, оцу йукъахь российнаш а хила еза&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vesti95.ru/news/politics/2011219.html|title=Навстречу памятному дню|last=Яхиханов|first=Зелимхан|date=2012-05-03|publisher=Вести Республики|lang=ru|accessdate=2013-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120714082419/http://vesti95.ru/news/politics/2011219.html|archivedate=2012-07-14}}&lt;/ref&gt;:

{{цитатин йуьхьиг}}Нохчийн къам хӀинца а сталинан репрессех реабилитаци йанза ду — моралан а, дахаран а. Шадолу дуьнентӀехь хаьа Холокостах лаьцна, амма кӀезга хаьа Хьайбахьан исторех лаьцна. Цундела вай доккхачу жоьпаллехь тӀедахка деза Нохчийн Республикин халкъийн дагалецаман а, балан а Денна йолу мероприятешка.{{цитатин чаккхе}}

== Кхин факташ ==
[[1989 шарахь]] Хьайбахьехь хиллачу митингехь хьехабора, цхьана ломан йуьртара бахархошна тоьпаш тохаран омаран дуьхьала а бевлла, бахархошца цхьаьна тоьпаш тоьхна, дийна цхьа тоба салтий. ТӀаьхьо МӀайстан чӀожахь хилларг мадарра дуьйцуш «Халкъ» газетехь «ЦӀен Эдельвейс» цӀе йолуш статья арайелира&lt;ref name=&quot;echo&quot; /&gt;.

[[1990 шарахь]] Соьлжа-ГӀалахь арадаьлла жайна «ГӀалгӀайн къоман шолгӀа гулам». Цигахь вистхиллачу йаздархочо [[Чахкиев, СаӀид Идрисович|Чахкиев СаӀида]] ялийра машаре бахархой багабаран факташ Хьайбахь а, ГаланчӀожан кӀоштан кхин ярташ а хилла ца Ӏар, уьш 1944 шарахь Нохч-ГӀалгӀайчоьнан йукъахь хиллачу Пригородни кӀоштан ярташкахь а хиларх&lt;ref name=&quot;izvestija&quot;&gt;{{статья|автор=Преловская И.|заглавие=Преступление войск НКВД при изгнании чеченцев и ингушей зимой 1944 года|издание=[[Известия]]|тип= газета|год=[[14 марта]] [[1992 год]]а}}&lt;/ref&gt;.

== ТӀаьхьа хилларш ==
Нохчийн прессин хаамашца, [[2012 шеран]] [[6 ноябрехь]] велла Хьайбахьан зуламан тӀаьххьара теш 76 шо долу Нохчийн Республикин Хьалха-Мартан кӀоштера Гихчу йуьртара Эльгакаев Мумади&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vesti95.ru/news/social/9065889756.html|title=Последний свидетель Хайбаха|last=Каштарова|first=Замина|date=2012-11-22|publisher=Вести Республики|lang=ru|accessdate=2013-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914154940/http://vesti95.ru/news/social/9065889756.html|archivedate=2017-09-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Суьдан процессаш ===
[[2013 шарахь]] [[31 майхь]] Сталин Иосифан кӀентакӀант [[Джугашвили, Евгений Яковлевич|Джугашвили Евгений]] «Беговой» цӀе йолчу ЧГӀД вахара дехарца зуламхойн гӀуллакх доладе [[Гозман, Леонид Яковлевич|Гозман Леонидан]] «Хьайбахьан гӀуллакхехь» цуо эладит дийцарна.

Бахьана хилира 16 майхь Гозмана «Латар» («Поединок») программехь аьлларг. Политико оцу хенахь кхайкхийра, Сталин зуламхо хета шена аьлла, кхин а тӀетуьйхира, ЧГӀХК белхалоша 1944 шарахь Хьайбахь эвлахь «шибӀен тӀиера ялхбӀене кхаччалц &lt;…&gt; стаг божал чу а лаьллина, багийна, гонахьа пулемёташ а хиттийна массо байина» аьлла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2013/05/31/dzhugashvili-anons.html|title=Внук Сталина обвинил Леонида Гозмана в клевете|date=2013-05-31|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2013-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rapsinews.ru/incident_news/20130531/267636369.html|title=Внук Сталина обратился в полицию с заявлением на Гозмана о клевете|date=2013-05-31|publisher=РАПСИ|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402164646/http://rapsinews.ru/incident_news/20130531/267636369.html|archivedate=2016-04-02|access-date=2017-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.ru/news/240022-vnuk-stalina-pozhalovalsya-na-gozmana-v-politsiyu|title=Внук Сталина пожаловался на Гозмана в полицию|date=2013-05-31|publisher=Forbes|lang=ru|accessdate=2013-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615092806/http://www.forbes.ru/news/240022-vnuk-stalina-pozhalovalsya-na-gozmana-v-politsiyu|archivedate=2013-06-15}}&lt;/ref&gt;.

== Массин оьздангаллехь ==
* 90-гӀа шераш долалуш кхоьллира «Хьайбахь» фонд, председатель хилира Гаев Саламат. Хадисов Мусас дийцарехь, хӀоллам хотто ойла йара, ткъа кхин а зуламан бехкенарг вийца кхин цкъан а ишттаниг йуха ца хилийта. Амма хӀумма а ца дира республикехь тӀемаш а дуьйладелла&lt;ref name=&quot;ruscourier&quot; /&gt;.
* Украинин йахархочо Маенко Марияс эшар йазйира, иза лекхийта совгӀатан йелира нохчийн йишлакхархочунна [[Умарова, Лиза Сулимовна|Умарова Лизина]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://old.ingushetiyaru.org/news/9425.html|title=Песня про ужас Хайбаха, написанная жительницей Украины|last=Умаева|first=Малика|date=2007-02-23|publisher=Ингушетия.Ру|lang=ru|accessdate=2013-04-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Gg6Vxj8l|archivedate=2013-05-17}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130704031049/http://old.ingushetiyaru.org/news/9425.html |date=2013-07-04 }}&lt;/ref&gt;.
* Поэто Керимов ИсмаӀила шен арадахарх лаьцначу байташкахь хьехадо Хьайбахьехь хилларг&lt;ref&gt;{{книга|автор=кандидат исторических наук Э. А. Исаев|заглавие=Чеченцы: история и современность|ссылка=http://books.google.ru/books/about/Чеченцы.html?id=Zu8nAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|ответственный=Сост. и общая ред Ю. А. Айдаева|место=М.|издательство=Мир дому твоему|год=1996|страницы=274|страниц=343|isbn=5-87553-005-7}}&lt;/ref&gt;.
* МХГӀ хаамца, Соьлжа-ГӀалин йуккъера цхьаьна урамна республикехь тӀом болабалале Мальсаговн цӀарах дара. ХӀинца цуо «Дагестанская» цӀе лелайо&lt;ref name=&quot;grozny-inform&quot;&gt;{{статья|автор=Валит Адуев|заглавие=Адвокат чеченского народа|ссылка=http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=14&amp;PubID=16908|издание=Молодежная смена|год=[[26 февраля]] [[2010 год]]а|выпуск=16}}&lt;/ref&gt;.
* [[2012 шарахь]] [[7 август]]ехь 11 сахьт даьлчи Соьлжа-ГӀалахь [[Путин Владимиран проспект]]ера цхьана цӀенон тӀехь хӀоттийна Мальсагов Дзияудинан мемориалан у, иза ваьхнера цигахь 1957 шарера валлалц&lt;ref&gt;{{статья|автор=Влад ТОБОЕВ|заглавие=Памяти правозащитника|ссылка=http://www.stav.aif.ru/culture/article/27693|издание=АиФ-СК|год=[[17 августа]] [[2012 год]]а|номер=33}}&lt;/ref&gt;.
* 2014 шарахь [[Шайх Мансур]]ан цӀарахчу «Соьлжа-ГӀала-фильм» («Грозный-фильм») кинокомпанис чекхйаьккхина [https://my-hit.org/film/414572/ «Омар ду дицде аьлла»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192554/https://my-hit.org/film/414572/ |date=2016-03-04 }} цӀе йолуш нохчий арабахарх лаьцна йуьззинаметражан фильм. Суьртан сюжетехь Хьайбахь ягоран факташ йукъатоьхна&lt;ref name=&quot;rukavkaz&quot;&gt;{{cite web|url=http://rukavkaz.ru/articles/news/3015/|title=Хайбах – отголосок не зажившей раны|author=Замина Каштарова|date=2012-10-24|publisher=RUKAVKAZ|accessdate=2013-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201234309/http://rukavkaz.ru/articles/news/3015/|archivedate=2014-02-01}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201234309/http://rukavkaz.ru/articles/news/3015/ |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Хьовса иштта ==
* [[Вайнах махкахбахар]];
* [[ССРСн къаьмнашна депортаци яр]];
* [[Хатынь]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}
=== Комменташ ===
{{Билгалдахарш|group=~}}

== Литература ==
* {{книга|автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Виктор Шнирельман]]|часть=Глава 5|заглавие=Быть аланами: Интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке|место=М.|издательство=Новое Литературное Обозрение|год=2006|страниц=348|isbn=5-86793-406-3}}

=== Зорба тохар ===
* {{статья|автор=Саид Бицоев|заглавие=Инквизиция: Рассказы очевидца|издание=Комсомольское племя|тип=газета|год=[[1989 год]]}}
* {{статья|заглавие=Кровавый пепел Хайбаха: Свидетельства выживших|издание=Комсомольское племя|тип=газета|год=[[24 августа]] [[1989 год]]а}}
* {{статья|автор=Мария Катышева|заглавие=Костер в горах|издание=[[Грозненский рабочий|Голос Чечено-Ингушетии]]|тип=газета}}
* {{статья|автор=Абу Исмаилов|заглавие=Один день в Нашха|издание=Заветы Ильича|тип=газета|год=[[7 декабря]] [[1989 год]]а}}
* {{статья|заглавие=Тайна аула Хайбах|язык=ru|издательство=[[Медицинская газета]]|год=[[10 декабря]] [[1989 год]]а|номер=148 (5009)}}
* {{cite web|url=http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018972.htm|title=Хайбах: аул, которого нет|last=Бицоев|first=Саид|date=1989|publisher=Комсомольское племя|lang=ru|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012024919/http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018972.htm|archivedate=2013-10-12}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012024919/http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018972.htm |date=2013-10-12 }}
* {{cite web|url=http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018915.htm|title=Правда о чеченском Холокосте|last=Бицоев|first=Саид|date=1989|publisher=Комсомольское племя|lang=ru|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014002416/http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018915.htm|archivedate=2013-10-14}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014002416/http://www.dosh-journal.ru/1(23)2009/1239018915.htm |date=2013-10-14 }}
* {{статья|автор=Преловская И.|заглавие=Преступление войск НКВД при изгнании чеченцев и ингушей зимой 1944 года|издание=[[Известия]]|тип= газета|номер=61 (23635)|год=[[12 марта]] [[1992 год]]а|страницы=1,3}}
* {{статья|автор=Саид Бицоев|заглавие=Хайбах: аул, которого нет|издание=«Республика» плюс|тип=Приложение к газете «Республика»|год=[[17 мая]] [[1994 год]]а|место=Грозный}}
* {{статья|автор=Р. Албогачиев|заглавие=Живая боль|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год=[[24 февраля]] [[1996 год]]а}}
* {{статья|автор=Поляновский Я.|заглавие=Ничей|издание=Известия|тип=газета|год=[[6 марта]] [[1998 год]]а}}
* {{статья|автор=Хамидова З.|заглавие=Жизнь, отданная народу|издание=Вайнах сегодня|тип=журнал|год=1998|номер=1-3|страницы=52-59}}
* {{статья|автор=Дементьева И.|заглавие=Мертвая петля Кавказской войны: Ермолов-Берия-Грачев|издание=Общая газета|тип=газета|год=[[1999 год]]|номер=8|страницы=1,15}}
* {{статья|автор=Владимир Киверецкий|заглавие=Хайбах: без вести пропавший аул|издание=[[Московские новости]]|тип=газета|год=[[2004 год]]|номер=6}}
* {{статья|автор=Никита Мендкович|заглавие=Хайбахское дело|ссылка=http://actualhistory.ru/poilemics-haibach}}
* {{статья|автор=Тамара Чагаева|заглавие=Презентация состоялась|ссылка=http://t-chagaeva.livejournal.com/145485.html}}
* {{статья|автор=Тамара Чагаева|заглавие=Хайбах. Рассказ свидетеля|ссылка=http://t-chagaeva.livejournal.com/107111.html}}
* {{статья|автор=Иван Успенский|заглавие=«Только для ваших глаз...». Депортация ингушей и чеченцев: трагическая правда и мифы||издание=[[Российская газета]]|год=25 июня [[2014 год]]а|номер=6411|ссылка=http://www.rg.ru/printable/2014/06/25/deportaciya.html}}

=== Талламаш ===
* {{книга|заглавие=Второй съезд ингушского народа|ответственный=Под ред. Б. У. Костоева|место=Грозный|издательство=Книга|год=1990}}
* {{книга|автор=[[Бугай, Николай Фёдорович|Николай Бугай]], Аскарби Гонов|заглавие=Кавказ: Народы в эшелонах (20 - 60-е годы)|ссылка=http://books.google.ru/books/about/Кавказ_народы_в_эшело.html?id=TGUnAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|издательство=Инсан|год=1998|страниц=365|isbn=5-85840-295-X}}
* {{книга|автор=[[Дешериев, Юнус Дешериевич|Дешериев Ю.]]|заглавие=Жизнь во мгле и борьбе: О трагедии репрессированных народов|место=М.|год=1995|издательство=Палея|страниц=275|isbn=5-86020-238-5}}
* {{книга|автор=Светлана Алиева|заглавие=Так это было: национальные репрессии в СССР 1919-1952 годы|ссылка=http://books.google.ru/books?id=OZJ-tgAACAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=editions:UOM39015032779269&amp;hl=ru|издание=художественно-документальный сборник|том=2|место=М.|год=1993|страницы=175—184|страниц=334|isbn=5-85840-261-5}}
* {{книга
 |автор         = 
 |часть         = 
 |заглавие      = Сталинские депортации: 1928-1953
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       = 
 |ответственный = Под общ. ред. акад. А. Н. Яковлева; Сост. Н. Л. Поболь, П. М. Полян
 |место         = М.
 |издательство  = Международный Фонд «Демократия»; Материк
 |год           = 2005
 |серия         = Россия. ХХ век. Документы
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 904
 |isbn          = 5-85646-143-6
}}
* {{книга|автор=Саламат Гаев, Муса Хадисов, Тамара Чагаева|заглавие=Хайбах: Следствие продолжается|место=Грозный|год=1994|страниц=352}}
* {{книга|заглавие=Белая книга: Из истории выселения чеченцев и ингушей. 1944 - 1957 гг.: Воспоминания, архивные материалы, фотодокументы|ответственный=Сост. и отв. ред. Яхъяев Л.; Редкол.: Рашидов Ш., Эльмурзаев Г., Хаджиев Р. и др.|издательство=Каз. респ. чеч.-инг. центр «Вайнах»|место=Грозный; Алма-Ата|год=1991|страниц=235|тираж=50000}}
* {{книга|автор=[[Яндарбиев, Хамзат Шамсадович|Хамзат Яндарбиев]]|заглавие=Преступление века|ответственный=Ред. Ирисханов И.А.|место=Грозный|издательство=Книга|год=1992|страниц=64}}
* {{книга|автор=Хожаев Д.|заглавие=Живая память: О жертвах сталинских репрессий|ответственный=Ред. Симагина В.А.|место        =Грозный|издательство=Книга|год=1991|страниц=88|тираж=3000}}
* {{книга|автор=С.А. Хамчиев|часть=Глава 11 - Депортация 1944 года. Глава 12 - Преодоление|заглавие=Возвращение к истокам : история Ингушетии в лицах и фактах|ссылка=http://old.ingushetiyaru.org/culture/vozvraschenie_k_istokam/202.html|издание=Сб. арх. материалов, газ. и журн. публ.}}
* {{книга|автор=Boris Fishman|заглавие=Wild East: stories from the last frontier|издание=1st edition|издательство=Justin, Charles &amp; Co.|год=2003|pages=243-248|allpages=304|isbn=9781932112153}}

{{Uncategorized|date=июнь 2020}}</text>
      <sha1>fi1ja6icmd54ff80znbpuqkfpa6nlsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анадыран кӀошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190350</id>
    <revision>
      <id>26545396</id>
      <parentid>20029260</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="i4ejb9s92555ksyslqhlsnrjnbwiw44" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=ноябрь 2015}}
{{Россин кӀошт
 |Нохчийн цӀе                      = Анадыран кӀошт
 |Шен цӀе                          = {{lang-ru|Анадырский район}}
 |ХӀост                             = 
 |Байракх                          = 
 |                   = 
 |Байракхан шоралла                = 
 |ХӀостан дӀайаздар                  = 
 |Байракхан дӀайаздар               = 
 |Пачхьалкх                        = 
  |lat_dir    = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir    = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |барам      =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                             = 
 |Статус                           = 
 |Йукъайоду                         = Чукчийн автономин гуо
 |Цунна йукъайоду                   = 
 |Административан центр               = [[Анадырь]]
 |Йоккха гӀала                     = 
 |Йаккхий гӀаланаш                   = 
 |Кхоллар                          = 
 |Д1аяккхар                        = 
 |Корта                            = 
  |Коьртан цӀе                     = 
 |Корта2                           = 
  |Коьртан цӀе2                    = 
 |ДЧС         = 
  |ЕЧС шо                          =
  |ЕЧС меттиг                      =
  |ХӀораннан а сина ДЧС   =
  |ХӀораннан а сина ДЧСн меттиг =
 |Мотт                             = 
 |Меттанаш                          = 
 |Бахархой                         = {{ Бахархой | Анадырский район | эз }}
  |Бахархой ларар шо               = {{ Бахархой | Анадырский район | ш }}
  |Бахархойх процент               =
  |Бахархой меттиг                 =
  |Адамийн луьсталла               =
  |Луьсталлин меттиг              =
  |Къаьмнийн хӀоттам                = 
  |Динан хӀоттам                   = 
 |Латта                            = 
  |Латтан процент                  =
  |Латтан меттиг                   =
 |Максималан локхалла            =
 |Йуккъера локхалла                 =
 |Минималан локхалла             =
 |Шоралла                          = 
 |Дохалла                          = 
 |Карта                            = Anadyrsky District 2008.svg
  |Картин барам                    =
 |Административн декъа карта       =
 |Сахьтан аса                      = 
 |Доцайаздар                        =
 |ISO                              =
 |FIPS                             =
 |Зlен ишар                        =
 |Поштан индексаш                  =
 |Интернет-домен                   =
 |Машинан ишар                     = 
 |Сайт                             = 
 |Commons Категори                 = 
 |Билгалдахарш                     =
}}

'''Анадыран кӀошт''' ({{lang-ru|Анадырский район}}) — [[Чукчийн автономин гуо]] муниципалан кӀошт.

Административан центр — [[Анадырь]].

== Бахархой ==
{{ Бахархой | Анадырский район }}

== Нах беха меттигаш ==

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Чукчийн автономин гуо}}

[[Категори:Анадыран кӀошт]]</text>
      <sha1>i4ejb9s92555ksyslqhlsnrjnbwiw44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билибинан кӀошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190351</id>
    <revision>
      <id>26545397</id>
      <parentid>20029891</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3872" sha1="4s867cqle81zn9o0m4cnri2sec8dajh" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=ноябрь 2015}}
{{Россин кӀошт
 |Нохчийн цӀе                      = Билибинан кӀошт
 |Шен цӀе                          = {{lang-ru|Билибинский район}}
 |ХӀост                             = 
 |Байракх                          = 
 |                   = 
 |Байракхан шоралла                = 
 |ХӀостан дӀайаздар                  = 
 |Байракхан дӀайаздар               = 
 |Пачхьалкх                        = 
  |lat_dir    = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir    = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |барам      =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                             = 
 |Статус                           = 
 |Йукъайоду                         = Чукчийн автономин гуо
 |Цунна йукъайоду                   = 
 |Административан центр               = [[Билибино]]
 |Йоккха гӀала                     = 
 |Йаккхий гӀаланаш                   = 
 |Кхоллар                          = 
 |Д1аяккхар                        = 
 |Корта                            = 
  |Коьртан цӀе                     = 
 |Корта2                           = 
  |Коьртан цӀе2                    = 
 |ДЧС         = 
  |ЕЧС шо                          =
  |ЕЧС меттиг                      =
  |ХӀораннан а сина ДЧС   =
  |ХӀораннан а сина ДЧСн меттиг =
 |Мотт                             = 
 |Меттанаш                          = 
 |Бахархой                         = {{ Бахархой | Билибинский район | эз }}
  |Бахархой ларар шо               = {{ Бахархой | Билибинский район | ш }}
  |Бахархойх процент               =
  |Бахархой меттиг                 =
  |Адамийн луьсталла               =
  |Луьсталлин меттиг              =
  |Къаьмнийн хӀоттам                = 
  |Динан хӀоттам                   = 
 |Латта                            = 
  |Латтан процент                  =
  |Латтан меттиг                   =
 |Максималан локхалла            =
 |Йуккъера локхалла                 =
 |Минималан локхалла             =
 |Шоралла                          = 
 |Дохалла                          = 
 |Карта                            = Bilibinsky District 2008.svg
  |Картин барам                    =
 |Административн декъа карта       =
 |Сахьтан аса                      = 
 |Доцайаздар                        =
 |ISO                              =
 |FIPS                             =
 |Зlен ишар                        =
 |Поштан индексаш                  =
 |Интернет-домен                   =
 |Машинан ишар                     = 
 |Сайт                             = 
 |Commons Категори                 = 
 |Билгалдахарш                     =
}}

'''Билибинан кӀошт''' ({{lang-ru|Билибинский район}}) — [[Чукчийн автономин гуо]] муниципалан кӀошт.

Административан центр — [[Билибино]].

== Бахархой ==
{{ Бахархой | Билибинский район }}

== Нах беха меттигаш ==

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Чукчийн автономин гуо}}

[[Категори:Билибинан кӀошт]]</text>
      <sha1>4s867cqle81zn9o0m4cnri2sec8dajh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иультинан кӀошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190352</id>
    <revision>
      <id>26545398</id>
      <parentid>20031798</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="j8k9kvy2ls0mmsif1jkasguxt9kykhc" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=ноябрь 2015}}
{{Россин кӀошт
 |Нохчийн цӀе                      = Иультинан кӀошт
 |Шен цӀе                          = {{lang-ru|Иультинский район}}
 |ХӀост                             = 
 |Байракх                          = 
 |                   = 
 |Байракхан шоралла                = 
 |ХӀостан дӀайаздар                  = 
 |Байракхан дӀайаздар               = 
 |Пачхьалкх                        = 
  |lat_dir    = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir    = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |барам      =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                             = 
 |Статус                           = 
 |Йукъайоду                         = Чукчийн автономин гуо
 |Цунна йукъайоду                   = 
 |Административан центр               = [[Эгвекинот]]
 |Йоккха гӀала                     = 
 |Йаккхий гӀаланаш                   = 
 |Кхоллар                          = 
 |Д1аяккхар                        = 
 |Корта                            = 
  |Коьртан цӀе                     = 
 |Корта2                           = 
  |Коьртан цӀе2                    = 
 |ДЧС         = 
  |ЕЧС шо                          =
  |ЕЧС меттиг                      =
  |ХӀораннан а сина ДЧС   =
  |ХӀораннан а сина ДЧСн меттиг =
 |Мотт                             = 
 |Меттанаш                          = 
 |Бахархой                         = {{ Бахархой | Иультинский район | эз }}
  |Бахархой ларар шо               = {{ Бахархой | Иультинский район | ш }}
  |Бахархойх процент               =
  |Бахархой меттиг                 =
  |Адамийн луьсталла               =
  |Луьсталлин меттиг              =
  |Къаьмнийн хӀоттам                = 
  |Динан хӀоттам                   = 
 |Латта                            = 
  |Латтан процент                  =
  |Латтан меттиг                   =
 |Максималан локхалла            =
 |Йуккъера локхалла                 =
 |Минималан локхалла             =
 |Шоралла                          = 
 |Дохалла                          = 
 |Карта                            = Iultinsky District 2008.svg
  |Картин барам                    =
 |Административн декъа карта       =
 |Сахьтан аса                      = 
 |Доцайаздар                        =
 |ISO                              =
 |FIPS                             =
 |Зlен ишар                        =
 |Поштан индексаш                  =
 |Интернет-домен                   =
 |Машинан ишар                     = 
 |Сайт                             = 
 |Commons Категори                 = 
 |Билгалдахарш                     =
}}

'''Иультинан кӀошт''' ({{lang-ru|Иультинский район}}) — [[Чукчийн автономин гуо]] муниципалан кӀошт.

Административан центр — [[Эгвекинот]].

== Бахархой ==
{{ Бахархой | Иультинский район }}

== Нах беха меттигаш ==

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Чукчийн автономин гуо}}

[[Категори:Иультинан кӀошт]]</text>
      <sha1>j8k9kvy2ls0mmsif1jkasguxt9kykhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Провиденин кӀошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190353</id>
    <revision>
      <id>26545399</id>
      <parentid>20035417</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3893" sha1="tv9tsu459pxqu4q0io30mg8i4ahj8p3" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=ноябрь 2015}}
{{Россин кӀошт
 |Нохчийн цӀе                      = Провиденин кӀошт
 |Шен цӀе                          = {{lang-ru|Провиденский район}}
 |ХӀост                             = 
 |Байракх                          = 
 |                   = 
 |Байракхан шоралла                = 
 |ХӀостан дӀайаздар                  = 
 |Байракхан дӀайаздар               = 
 |Пачхьалкх                        = 
  |lat_dir    = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir    = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |барам      =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                             = 
 |Статус                           = 
 |Йукъайоду                         = Чукчийн автономин гуо
 |Цунна йукъайоду                   = 
 |Административан центр               = [[Провидени]]
 |Йоккха гӀала                     = 
 |Йаккхий гӀаланаш                   = 
 |Кхоллар                          = 
 |Д1аяккхар                        = 
 |Корта                            = 
  |Коьртан цӀе                     = 
 |Корта2                           = 
  |Коьртан цӀе2                    = 
 |ДЧС         = 
  |ЕЧС шо                          =
  |ЕЧС меттиг                      =
  |ХӀораннан а сина ДЧС   =
  |ХӀораннан а сина ДЧСн меттиг =
 |Мотт                             = 
 |Меттанаш                          = 
 |Бахархой                         = {{ Бахархой | Провиденский район | эз }}
  |Бахархой ларар шо               = {{ Бахархой | Провиденский район | ш }}
  |Бахархойх процент               =
  |Бахархой меттиг                 =
  |Адамийн луьсталла               =
  |Луьсталлин меттиг              =
  |Къаьмнийн хӀоттам                = 
  |Динан хӀоттам                   = 
 |Латта                            = 
  |Латтан процент                  =
  |Латтан меттиг                   =
 |Максималан локхалла            =
 |Йуккъера локхалла                 =
 |Минималан локхалла             =
 |Шоралла                          = 
 |Дохалла                          = 
 |Карта                            = Providensky District 2008.svg
  |Картин барам                    =
 |Административн декъа карта       =
 |Сахьтан аса                      = 
 |Доцайаздар                        =
 |ISO                              =
 |FIPS                             =
 |Зlен ишар                        =
 |Поштан индексаш                  =
 |Интернет-домен                   =
 |Машинан ишар                     = 
 |Сайт                             = 
 |Commons Категори                 = 
 |Билгалдахарш                     =
}}

'''Провиденин кӀошт''' ({{lang-ru|Провиденский район}}) — [[Чукчийн автономин гуо]] муниципалан кӀошт.

Административан центр — [[Провидени]].

== Бахархой ==
{{ Бахархой | Провиденский район }}

== Нах беха меттигаш ==

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Чукчийн автономин гуо}}

[[Категори:Провиденин кӀошт]]</text>
      <sha1>tv9tsu459pxqu4q0io30mg8i4ahj8p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаунан кӀошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190354</id>
    <revision>
      <id>26545400</id>
      <parentid>20037743</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="ox5jkko08ucpfa0mmolrsqohgzyveb4" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=ноябрь 2015}}
{{Россин кӀошт
 |Нохчийн цӀе                      = Чаунан кӀошт
 |Шен цӀе                          = {{lang-ru|Чаунский район}}
 |ХӀост                             = 
 |Байракх                          = 
 |                   = 
 |Байракхан шоралла                = 
 |ХӀостан дӀайаздар                  = 
 |Байракхан дӀайаздар               = 
 |Пачхьалкх                        = 
  |lat_dir    = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir    = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |барам      =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                             = 
 |Статус                           = 
 |Йукъайоду                         = Чукчийн автономин гуо
 |Цунна йукъайоду                   = 
 |Административан центр               = [[Певек]]
 |Йоккха гӀала                     = 
 |Йаккхий гӀаланаш                   = 
 |Кхоллар                          = 
 |Д1аяккхар                        = 
 |Корта                            = 
  |Коьртан цӀе                     = 
 |Корта2                           = 
  |Коьртан цӀе2                    = 
 |ДЧС         = 
  |ЕЧС шо                          =
  |ЕЧС меттиг                      =
  |ХӀораннан а сина ДЧС   =
  |ХӀораннан а сина ДЧСн меттиг =
 |Мотт                             = 
 |Меттанаш                          = 
 |Бахархой                         = {{ Бахархой | Чаунский район | эз }}
  |Бахархой ларар шо               = {{ Бахархой | Чаунский район | ш }}
  |Бахархойх процент               =
  |Бахархой меттиг                 =
  |Адамийн луьсталла               =
  |Луьсталлин меттиг              =
  |Къаьмнийн хӀоттам                = 
  |Динан хӀоттам                   = 
 |Латта                            = 
  |Латтан процент                  =
  |Латтан меттиг                   =
 |Максималан локхалла            =
 |Йуккъера локхалла                 =
 |Минималан локхалла             =
 |Шоралла                          = 
 |Дохалла                          = 
 |Карта                            = Chaunsky District 2008.svg
  |Картин барам                    =
 |Административн декъа карта       =
 |Сахьтан аса                      = 
 |Доцайаздар                        =
 |ISO                              =
 |FIPS                             =
 |Зlен ишар                        =
 |Поштан индексаш                  =
 |Интернет-домен                   =
 |Машинан ишар                     = 
 |Сайт                             = 
 |Commons Категори                 = 
 |Билгалдахарш                     =
}}

'''Чаунан кӀошт''' ({{lang-ru|Чаунский район}}) — [[Чукчийн автономин гуо]] муниципалан кӀошт.

Административан центр — [[Певек]].

== Бахархой ==
{{ Бахархой | Чаунский район }}

== Нах беха меттигаш ==

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Чукчийн автономин гуо}}

[[Категори:Чаунан кӀошт]]</text>
      <sha1>ox5jkko08ucpfa0mmolrsqohgzyveb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чукчийн кӀошт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190355</id>
    <revision>
      <id>26545401</id>
      <parentid>20037938</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3895" sha1="lvtgps6x9ois8a0gottwj6ze623u6a9" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=ноябрь 2015}}
{{Россин кӀошт
 |Нохчийн цӀе                      = Чукчийн кӀошт
 |Шен цӀе                          = {{lang-ru|Чукотский район}}
 |ХӀост                             = 
 |Байракх                          = 
 |                   = 
 |Байракхан шоралла                = 
 |ХӀостан дӀайаздар                  = 
 |Байракхан дӀайаздар               = 
 |Пачхьалкх                        = 
  |lat_dir    = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir    = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     =
  |type       =
  |барам      =
  |CoordScale =
 |Шатлакхан Илли                             = 
 |Статус                           = 
 |Йукъайоду                         = Чукчийн автономин гуо
 |Цунна йукъайоду                   = 
 |Административан центр               = [[Лавренти (эвла)|Лавренти]]
 |Йоккха гӀала                     = 
 |Йаккхий гӀаланаш                   = 
 |Кхоллар                          = 
 |Д1аяккхар                        = 
 |Корта                            = 
  |Коьртан цӀе                     = 
 |Корта2                           = 
  |Коьртан цӀе2                    = 
 |ДЧС         = 
  |ЕЧС шо                          =
  |ЕЧС меттиг                      =
  |ХӀораннан а сина ДЧС   =
  |ХӀораннан а сина ДЧСн меттиг =
 |Мотт                             = 
 |Меттанаш                          = 
 |Бахархой                         = {{ Бахархой | Чукотский район | эз }}
  |Бахархой ларар шо               = {{ Бахархой | Чукотский район | ш }}
  |Бахархойх процент               =
  |Бахархой меттиг                 =
  |Адамийн луьсталла               =
  |Луьсталлин меттиг              =
  |Къаьмнийн хӀоттам                = 
  |Динан хӀоттам                   = 
 |Латта                            = 
  |Латтан процент                  =
  |Латтан меттиг                   =
 |Максималан локхалла            =
 |Йуккъера локхалла                 =
 |Минималан локхалла             =
 |Шоралла                          = 
 |Дохалла                          = 
 |Карта                            = Chukotsky District 2008.svg
  |Картин барам                    =
 |Административн декъа карта       =
 |Сахьтан аса                      = 
 |Доцайаздар                        =
 |ISO                              =
 |FIPS                             =
 |Зlен ишар                        =
 |Поштан индексаш                  =
 |Интернет-домен                   =
 |Машинан ишар                     = 
 |Сайт                             = 
 |Commons Категори                 = 
 |Билгалдахарш                     =
}}

'''Чукчийн кӀошт''' ({{lang-ru|Чукотский район}}) — [[Чукчийн автономин гуо]] муниципалан кӀошт.

Административан центр — [[Лавренти (эвла)|Лавренти]].

== Бахархой ==
{{ Бахархой | Чукотский район }}

== Нах беха меттигаш ==

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

{{Чукчийн автономин гуо}}

[[Категори:Чукчийн кӀошт]]</text>
      <sha1>lvtgps6x9ois8a0gottwj6ze623u6a9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Дийнахь хилларг:09-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194490</id>
    <revision>
      <id>26545265</id>
      <parentid>11885853</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:Дийнахь хилларг:09-22]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>11885853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="jrr7wx504fy5b20wfn4fncjc8q8swy9" xml:space="preserve">[[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-121-0012-30, Polen, deutsch-sowjetische Siegesparade, Panzer.jpg|right|120px|Советийн-германийн парад Брестехь]]
[[Болгарин маьршонан де]] ([[1908 шо|1908]])

* [[1236 шо|1236]] — [[Саулера тӀом|Саулера тӀамо]] хӀу дайина [[таррашлелочеран орден]]ан.
* [[1735 шо|1735]] — [[Роберт Уолпол]] охьахиина [[Даунинг-стрит]] урамерачу [[Даунинг-стрит, 10|№ 10 йолчу цӀа чу]].
* [[1789 шо|1789]] — куьйгаллехь инарла [[Суворов, Александр Васильевич|А. В. Суворов]] а, паччахьан когаметтаволу [[Фридрих Иосия Саксен-Кобург-Заальфельдский|Фридрих Кобургски]] волу оьрсийн-австрийн эскарша [[Рымникера тӀом|Рымникерчу тӀамехь]] туркойн эскар иэшор.
* [[1792 шо|1792]] — [[Французийн республикин рузма]]н хьалхара де.
* [[1823 шо|1823]] — [[Мороний]]с, дийцарехь, валийна [[Смит, Джозеф|Смит Джозеф]] [[:en:Golden plates|дешийн экъанаш]] йолчу хазне.
* [[1869 шо|1869]] — [[Мюнхен]]ехь хилла «[[Рейнан деши]]» операн премьера.
* [[1939 шо|1939]] — [[Белхалой-ахархойн ЦӀиен эскар|ЦӀиен эскаран]] а, [[вермахт]]ан а [[Вермахтан а, БАЦӀЭ цхьаьнатоьхна парад Брестехь (1939)|цхьаьнатоьхна парад]] [[Брест]]ехь ''(сурт тӀехь)''.
* [[1980 шо|1980]] — [[Саддам Хьусейн]] [[Иран]]ан [[Иранан-Ӏиракъан тӀом|тӀелатар]].

&lt;noinclude&gt;
{{doc|Дийнахь хилларг/doc}}
[[Категори:Кепаш:Хиламаш деношца]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jrr7wx504fy5b20wfn4fncjc8q8swy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Дийнахь хилларг:10-5</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194503</id>
    <revision>
      <id>26545280</id>
      <parentid>26544972</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26545280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="g9gp42fevm8dzclxotabz28p3xe0up1" xml:space="preserve">[[Файл:Hasekura in Rome.JPG|right|75px|Хасекура]]
[[Дерриг дуьненан хьехархойн де]], [[Россин зуламхой лахаран белхалойн де]], [[Соьлжа-ГӀала йоьгӀна де]]
* [[610 шо|610]] — византийн императоран [[Ираклий I|Ираклийн]] [[паччахьаллин таж тиллар]].
* [[1614 шо|1614]] — Европе кхечира коьртехь «[[Хасэкура Цунэнага|дон Фелипе]]» волу [[Япон]]ера хьалхара вакилат ''(сурт тӀехь)''.
* [[1793 шо|1793]] — [[Къоман конвент]]ан декретаца йукъайаьккхина [[французийн республикин рузма]].
* [[1818 шо|1818]] — [[Соьлжа-ГӀала]] йоьгӀна.
* [[1938 шо|1938]] — [[Горький, Максим|Максим Горькийн]] дӀовш тасаран бехке вина лаьцна [[Плетнёв, Дмитрий Дмитриевич|доктор Плетнёв]].
* [[1948 шо|1948]] — [[Ашхабадехь мохкбегор]]ехь велла 110&amp;nbsp;000 стаг.
* [[1962 шо|1962]] — арахецна «[[The Beatles|Битлз]]» тобан [[Love Me Do|хьалхара сингл]].
* [[1988 шо|1988]] — [[чили]]йн [[референдум]]о [[Пиночет, Аугусто|Пиночет]] дӀаваккхарна кхаж тесна.
* [[2000 шо|2000]] — [[Югослави|Югославехь]] [[Милошевич, Слободан|Милошевич Слободанан]] [[Бульдозеран революци|Ӏедал харцийна]].

&lt;noinclude&gt;
{{doc|Дийнахь хилларг/doc}}
[[Категори:Кепаш:Хиламаш деношца]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g9gp42fevm8dzclxotabz28p3xe0up1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Дийнахь хилларг:10-6</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194504</id>
    <revision>
      <id>26545455</id>
      <parentid>11885896</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <origin>26545455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="8iyr73pcf4azkht9ngybe8a2dnkel1c" xml:space="preserve">[[Файл:The_Jazz_Singer.gif|right|80px|«Джазан йишлакхархо» кинон афиша]]
* [[вайн эрал XXXVIII бӀешо хьалха|вайн эрал 3761 шо хьалха]] — [[жуьгтийн рузма]]н хьалхара де.
* [[вайн эрал 105 шо хьалха]] — [[тевтонаш]] а, [[кимвраш]] а эшийна [[румхой]] боккхачу [[Араузионан тӀом|Араузионан тӀамехь]].
* [[1600 шо|1600]] — [[палаццо Питти]]хь хилла, [[Пери, Якопо|Пери Якопон]] йисинчех уггаре ширачу [[опера]]н «[[Эвридика (Перин опера)|Эвридикин]]» премьера.
* [[1889 шо|1889]] — [[Париж]]ехь дӀайиллина «[[Мулен Руж]]» кабаре.
* [[1908 шо|1908]] — [[Боснийн кризис]]: [[Австрийн-Венгрис]] дӀалаьцна [[Босни а, Герцеговина а]].
* [[1920 шо|1920]] — [[Москохан Кремль|Кремлехь]] цхьаьнакхийтира [[Уэллс, Герберт Джордж|Уэллс Герберт]] а, [[Ленин, Владимир Ильич|Ленин Владимир]] а.
* [[1927 шо|1927]] — гайта йолийна хьалхара коммерцин аьтто болуш хилла [[Кинематограф|аз долу фильм]], «[[Джазан йишлакхархо]]» ''(сурт тӀехь)''
* [[1973 шо|1973]] — [[Къемата дийнан тӀом]]: [[Мисар]] а, [[Шема]] а тӀелетта [[Исраил|Исраилан]].
* [[1976 шо|1976]] — [[Хуа Гофэн]] омар делла «[[веанан гӀера]]» лаца аьлла.

&lt;noinclude&gt;
{{doc|Дийнахь хилларг/doc}}
[[Категори:Кепаш:Хиламаш деношца]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8iyr73pcf4azkht9ngybe8a2dnkel1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Таханлера сурт:22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197748</id>
    <revision>
      <id>26545266</id>
      <parentid>2575762</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:Таханлера сурт:22]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>2575762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="38zyeoi41vpd0lmcyu9hgq5s4vlvgyn" xml:space="preserve">{{Таханлера сурт/позици|Nikar.jpg|400px|[[Никара]]}}

&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Таханлера сурт]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>38zyeoi41vpd0lmcyu9hgq5s4vlvgyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ХӀуӀаьржа раса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199109</id>
    <revision>
      <id>26545284</id>
      <parentid>26200919</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41696" sha1="0kd76359z3jhnob7rsg0z4dbkgoynnj" xml:space="preserve">[[Файл:Bozo girl.jpg|thumb|200пкс|[[Бозо]] къоман йоӀ ([[Мали]])]]

'''ХӀуӀа́ьржа ра́са''' (кхин а ''экваторан раса'', ''малхбузаэкваторан раса'') — уггаре яккхийчех цхьана могӀарехь [[Кавказан раса|кавказан]], [[Монголоидан раса|монголоидан]], [[Веддо-австралоидан раса|австралоидан расанашца]] [[раса|адамийн раса]]&lt;ref name=&quot;БРЭ. Негроидная раса&quot;&gt;{{БРЭ|автор=[[Пестряков, Александр Петрович|Пестряков А. П.]]|статья=Негроидная раса|id=2651927|том=22|страницы=268}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БРЭ|автор=[[Перевозчиков, Илья Васильевич|Перевозчиков И. В.]]|статья=Расы человека|id=3495273|том=28|страницы=257—259}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Брук, Соломон Ильич|Брук С. И.]], [[Чебоксаров, Николай Николаевич|Чебоксаров Н. Н.]]|заглавие=Расы человека|ссылка=|издание=Народы мира: историко-этнографический справочник|ответственный=Редкол.: [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Брук, Соломон Ильич|С. И. Брук]], [[Жданко, Татьяна Александровна|Т. А. Жданко]], [[Кожановский, Александр Николаевич|А. Н. Кожановский]], [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]], [[Макаревич, Владимир Михайлович|В. М. Макаревич]], [[Першиц, Абрам Исаакович|А. И. Першиц]], [[Пименов, Владимир Владимирович|В. В. Пименов]], [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]], [[Руденский, Николай Евгеньевич|Н. Е. Руденский]], [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]; гл. ред. [[Бромлей, Юлиан Владимирович|Ю. В. Бромлей]]; Науч.-ред. совет изд-ва «Советская энциклопедия», [[Академия наук СССР|АН СССР]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]|место={{М.}}|издательство=«[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]»|год=1988|страницы=16|страниц=624|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

XIX—XX бӀешерашкахь адамийн расийн дукхаха йолчу классификацешкахь хӀуӀаьржнарш цхьаьнатохара [[Веддо-австралоидан раса|австралоидашца]] [[Экваторан раса|хӀуӀаьржа-австралоидан (экваторан) расане]] (масала, [[Дебец, Георгий Францевич|Г. Ф. Дебецан]], [[Рогинский, Яков Яковлевич|Я. Я. Рогинскийн]], [[Левин, Максим Григорьевич|М. Г. Левинан]], кхечу а антропологийн классификацешкахь)&lt;ref&gt;{{БРЭ|автор=|статья=Негро-австралоидная раса|id=2651923|том=22|страницы=268}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=Схемы расовых классификаций человечества Г. Ф. Дебеца и Я. Я. Рогинского и М. Г. Левина в статье И. В. Перевозчикова «Расы человека»|ссылка=https://bigenc.ru/media/2016/10/27/1235248741/26362-30309.jpg|издание=Пустырник — Румчерод|ответственный=|место={{М.}}|издательство=«[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2015|страницы=257—259|серия=[[Большая российская энциклопедия]] : [в 35 т.] / гл. ред. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] ; 2004—, т. 28|isbn=978-5-85270-365-1|ref=}}&lt;/ref&gt;. Таханлерачу талламаш гайтина оцу шина расан йукъара генетикан башхаллаш, оцу шиннан кхечу расашца ериг а, ткъа цхьадолу тера хӀуманаш ([[Адаман чкъоьран бос|чкъоьран]], [[БӀаьргийн бос|бӀаьргийн]], [[Месийн пигментаци|месийн]] таьӀна бос, хьийзина месаш, кхин дӀа а) кхетадо [[Конвергентан эволюци|терачу дахаран хьолашка воларца]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/601/|title=Достающее звено. Родственны ли австралийцы негроидам?|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626193957/http://antropogenez.ru/zveno-single/601/|archivedate=2018-06-26}}&lt;/ref&gt;.

Дуьненан литературехь «хӀуӀаьржа» термин лело таро ю [[негрийн раса]] билгалйоккхуш, [[Йуккъераафрикин раса|негрилли (пигмейш)]] а, [[Къилбаафрикин раса|койсаноидаш боцурш]]&lt;ref name=&quot;Происхождение негрской расы&quot;&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/294/|title=Достающее звено. Происхождение негрской расы|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705171405/http://antropogenez.ru/zveno-single/294/|archivedate=2018-07-05}}&lt;/ref&gt;.

Америкин антрополога [[Кун, Карлтон Стивенс|К. С. Куна]] хӀуӀаьржа расан термин лелайора  «конгоидаш»&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Кун, Карлтон Стивенс|Coon C. S.]]|заглавие=The Origin of Races|ссылка=|ответственный=|издание=|тип=|место=New York|издательство={{iw|Alfred A. Knopf|Alfred A. Knopf||Alfred A. Knopf}}|год=1962|том=|страниц=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sbiblio.com/BIBLIO/content.aspx?dictid=131&amp;wordid=932156|title=Конгоид|author=|authorlink=|date=2011|editor=|format=|work=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|pages=|location=|publisher=EdwART|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171231212304/http://sbiblio.com/BIBLIO/content.aspx?dictid=131&amp;wordid=932156|archivedate=2017-12-31}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231212304/http://sbiblio.com/BIBLIO/content.aspx?dictid=131&amp;wordid=932156 |date=2017-12-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалонаш ==
[[Файл:A Mulolo (Congo) warrior and his wife from the central Congo regions; Bantu.png|thumb|200пкс|ХӀуӀаьржа расан векалш ([[Конго (эрк)|Конго]] хин бассейн, 1902)]]

ХӀуӀаьржа раса къаьста тӀаьхьайогӀучу антропологин башхаллашца&lt;ref name=&quot;БРЭ. Негроидная раса&quot;/&gt;{{sfn|Алексеева, Богатенков, Дробышевский|2004|с=167}}&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Брук, Соломон Ильич|Брук С. И.]], [[Чебоксаров, Николай Николаевич|Чебоксаров Н. Н.]]|заглавие=Расы человека|ссылка=|издание=Народы мира: историко-этнографический справочник|ответственный=Редкол.: [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Брук, Соломон Ильич|С. И. Брук]], [[Жданко, Татьяна Александровна|Т. А. Жданко]], [[Кожановский, Александр Николаевич|А. Н. Кожановский]], [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]], [[Макаревич, Владимир Михайлович|В. М. Макаревич]], [[Першиц, Абрам Исаакович|А. И. Першиц]], [[Пименов, Владимир Владимирович|В. В. Пименов]], [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]], [[Руденский, Николай Евгеньевич|Н. Е. Руденский]], [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]; гл. ред. [[Бромлей, Юлиан Владимирович|Ю. В. Бромлей]]; Науч.-ред. совет изд-ва «Советская энциклопедия», [[Академия наук СССР|АН СССР]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]|место={{М.}}|издательство=«[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]»|год=1988|страницы=17|страниц=624|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;:

* Ӏаьржа [[Адаман чкъоьран бос|чкъор]] (кхечу расашца юьстича, царна йукъахь [[Австралоидан раса|австралоидан]] а, [[Меланезийн раса|меланезийн]] а ю, чӀогӀа пигментаци хилла);
* хьийзина [[Месийн пигментаци|Ӏаьржа месаш]];
* Ӏаьржа [[БӀаьргийн бос|бӀаьргаш]];
* [[кхоалгӀа месийн чкъор]] гӀийла кхиар, дегӀан тӀехьдерг муххале а;
* [[Туьта гайтар|долихокранан лекханартолан туьтан кеп]] дика къаьсташ йолу тӀуьскан областца, хӀуӀаьржачеран туьта жима ю кавказоидчерал а, монголоидчерал а;
* юьхь лоху ю, мочхалаш шуьйра дац;
* йуккъера лекха хьаж, гӀийла кхиина {{Гочданза 5|ЦӀоцкъмаш|цӀоцкъмашца|en|Supraorbital ridge}};
* [[прогнатизм]], мочхалаш хьалха таьӀна, лахара мочхалан чӀениг аратаьӀна йац;
* даккхий бӀаьргаш;
* шуьйра чӀапа гӀийла гуш мара;
* стаммий [[балдаш]], лакхара балда аратаьӀна (прохейлин);
* яккхийра цергаш;
* долихоморфан (озийна) [[дегӀ]];
* дуткъа куьг а, ког а.

Шайн ареалан тайп-тайпанчу дакъошкахь хӀуӀаьржанарш къастало локхаллийца, чкъоьран бесца, балдийн стоммаллийца, меран шораллийца, кхечу сипташца (хийца ца лург массеран а хьийзина месаш ю), морфологица массарел чӀогӀа къаьсташ бу негрилли (чӀога лоха дегӀ) а, койсаноидаш (чкъор кӀаййо ду, юьх чӀапа, [[эпикантус]]ца ю)&lt;ref name=&quot;Народы мира. 23—24&quot;&gt;{{статья|автор=[[Брук, Соломон Ильич|Брук С. И.]], [[Чебоксаров, Николай Николаевич|Чебоксаров Н. Н.]]|заглавие=Расы человека|ссылка=|издание=Народы мира: историко-этнографический справочник|ответственный=Редкол.: [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Брук, Соломон Ильич|С. И. Брук]], [[Жданко, Татьяна Александровна|Т. А. Жданко]], [[Кожановский, Александр Николаевич|А. Н. Кожановский]], [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]], [[Макаревич, Владимир Михайлович|В. М. Макаревич]], [[Першиц, Абрам Исаакович|А. И. Першиц]], [[Пименов, Владимир Владимирович|В. В. Пименов]], [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]], [[Руденский, Николай Евгеньевич|Н. Е. Руденский]], [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]; гл. ред. [[Бромлей, Юлиан Владимирович|Ю. В. Бромлей]]; Науч.-ред. совет изд-ва «Советская энциклопедия», [[Академия наук СССР|АН СССР]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]|место={{М.}}|издательство=«[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]»|год=1988|страницы=23—24|страниц=624|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; а.

== Баржар ==
ХӀуӀаьржа расан векалш баьржина коьрта мохк — [[Саьхьара]]н къилбехьара [[Ӏаьржа Африка|Тропикан Африка]]. Кхин а хӀуӀаьржанаш дукха бу [[Латинан Америка|Латинан Америкехь]], [[Вест-Инди|Вест-Индехь]], [[АЦШ]] — оцу мехкийн а, регионийн а хӀуӀаьржа бахархой [[Африка|Африкера]] балийна [[Лайшбохкар|лайшан]] тӀаьхьенаш ю. хӀуӀаьржа расан векалш кхечарел алсама бу [[Гвиана|Гвианехь]], [[Ямайка|Ямайкехь]], [[Гаити Республика|Гаити Республикехь]], Вест-Индин цхьацца кхин гӀайренийн пачхьалкхашкахь&lt;ref name=&quot;БРЭ. Негроидная раса&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Народы мира. 23—24&quot;/&gt;.

== Кегийра расаш ==
ХӀуӀаьржа расан йукъатуху [[Ӏаьржа раса|Ӏаьржа]], [[Йуккъераафрикин раса|йуккъераафрикин]], [[Къилбаафрикин раса|къилбаафрикин кегийра расанаш]]. Наггахь шен коьрта векалш [[бушменаш]] а, [[готтентоташ]] а болу къилбаафрикин расане хьоьжу адамийн уггаре яккхийчу расане санна{{sfn|Алексеева, Богатенков, Дробышевский|2004|с=161}}. Кхин а ламастан классификацешкахь (масала, [[Бунак, Виктор Валерианович|В. В. Бунакан]] классификацехь) хӀуӀаьржачарна йукъатуху йоккха хӀуӀаьржа расин малхбалеэкваторан (океанин) га долу [[меланезийн раса]], дуьхьала хӀоттийна йолу малхбузаэкваторан (африкин) га Ӏаьржачу, йуккъераафрикинчу, къилбаафрикинчу расашна&lt;ref name=&quot;БРЭ. Негроидная раса&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=Схема расовой классификации человечества В. В. Бунака в статье И. В. Перевозчикова «Расы человека»|ссылка=https://bigenc.ru/media/2016/10/27/1235248861/28350.jpg|издание=Пустырник — Румчерод|ответственный=|место={{М.}}|издательство=«[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2015|страницы=257—259|серия=[[Большая российская энциклопедия]] : [в 35 т.] / гл. ред. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] ; 2004—, т. 28|isbn=978-5-85270-365-1|ref=}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Алексеева, Богатенков, Дробышевский|2004|с=165—166}}.

=== Негрийн раса ===
{{Main|Негрийн раса}}
Негрийн раса — йоккхачу хӀуӀаьржа расехь, дукхаллин барамца а, дӀалоцу ареалца а коьрта ю. Негрийн жима расан векалш абсолютан дукха бу Саьхьаран къилбехьарчу Африкин махкахь. Оцу расан амалийн васташ: чӀогӀа Ӏаьржа чкъор; Ӏаьржа бӀаьргаш; Ӏаьржа хьийзина месаш; чӀогӀа шуьйра мара, чӀапа мерадукъ; чӀогӀа стаммий балдаш; долихокефали; юьхь лоха ю&lt;ref name=&quot;БРЭ. Негрская раса&quot;&gt;{{БРЭ|автор=[[Пестряков, Александр Петрович|Пестряков А. П.]]|статья=Негрская раса|id=2651941|том=22|страницы=268—269}} {{Cite web |url=https://bigenc.ru/ethnology/text/2651941 |title=— |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017131028/https://bigenc.ru/ethnology/text/2651941 |archive-date=2022-10-17 |access-date=2026-09-28}}{{V|30|12|2017}}&lt;/ref&gt;.

Негрийн расин йукъахь къаьста масех [[антропологин тайпа]]&lt;ref name=&quot;Первые настоящие негроиды: голоцен&quot;&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/295/|title=Достающее звено. Первые настоящие негроиды: голоцен|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806113605/http://antropogenez.ru/zveno-single/295/|archivedate=2018-08-06}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Алексеева, Богатенков, Дробышевский|2004|с=167—168}}:
* [[Суданан антропологин тайпа|суданан (негрийн-гвинейн) тайпа]], максимум билгалъйаьлла хӀуӀаьржачеран коьрта билгалонаш ю;
* [[Йуккъераафрикин антропологин тайпа|йуккъераафрикин (малхбуза-бантоидан, палеонегроидан) тайпа]], суданчуьнца юьстича дегӀана лоха бу, йоккха маж а, мекхаш а довлу, кӀеззиг сирла чкъор ду;

* [[Малхбален-бантоидан антропологин тайпа|малхбален-бантоидан тайпа]], суданчуьнца юьстича юьхь юткъа ю, маара а буткъа бу, кӀеззиг ара а таьӀна, балдаш иштта стаммий дац;
* [[Къилбаафрикин антропологин тайпа|къилбаафрикин тайпа]], суданчуьнга хьаьжчи амалехь ду сирла чкъор, алссама лоха а бу;
* [[Нилотийн антропологин тайпа|нилотийн (малхбаленафрикин) тайпа]], дуьненахь уггаре лекха бу, тӀех еха дегӀан меженаш, чӀогӀа Ӏаьржа чкъор, наггахь чим басахь, мара а, балдаш а кӀеззиг дуткъа ду, ткъа иштта готта юьхь.

ХӀора а антропологин тайпа, суданийн доцург, иэделла кхечу луларчу тайпанан я расан хӀуӀаьржачу тобанашца: йуккъераафрикин тайпа — иэделла негриллийн (йуккъераафрикин) расин векалшца, къилбаафрикин тайпа — иэделла койсаноидашца, нилотийн тайпа — иэделла [[Эфиопийн раса]]н векалшца&lt;ref name=&quot;Первые настоящие негроиды: голоцен&quot;/&gt;{{sfn|Алексеева, Богатенков, Дробышевский|2004|с=167—168}}.

=== Йуккъераафрикин раса ===
[[Файл:DR Congo pygmy family.jpg|250px|thumb|[[Ака (пигмейш)|Ака]] къомах зуда берашца ([[Демократин Республика Конго|ДРК]])]]
{{Main|Йуккъераафрикин раса}}
Йуккъераафрикин (пигмейн, негриллийн) жима раса йаьржина [[Йуккъера Африка|Йуккъера Африкин]] экваторан догӀанийн хьаннашкахь [[Пигмейш|пигмейшна (негриллишна)]] йукъахь. Оцу расан аматаш: дегӀан чӀогӀа лоха; мелла а сирла чкъоьран бос; жима юьхь, арадевлла бӀаьргаш; маж, мекхаш, дегӀан тӀиера месаш чӀогӀа йовлу; чӀогӀа шуьйра а, боца а маара, меран дукъ чӀапа, дукъ тӀедаьлла а долуш; дуткъа балдаш&lt;ref&gt;{{БРЭ|автор=[[Пестряков, Александр Петрович|Пестряков А. П.]]|статья=Центральноафриканская раса|id=4675076|том=|страницы=289}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Алексеева, Богатенков, Дробышевский|2004|с=168}}.

Йуккъераафрикин расан йукъахь билгалдолу ши тайпа: малхбузан ([[бакола]], [[бабинга]], [[Бака (къам)|бака]] къаьмнаш [[Республика Конго]]хь, ткъа иштта [[Ака (пигмейш)|ака]] къам [[Йуккъерчу Африкин Республика|Йуккъерчу Африкин Республикехь]]) а, малхбален (къаьмнаш [[мбути]] [[Демократин Республика Конго|Демократин Республика Конгон (ДРК)]] малхбалехь, [[тва]] ДРК, [[Руанда|Руандехь]], [[Бурунди|Бурундехь]], [[Уганда|Угандехь]]). Церан гергарлонех а, кхолладаларех а талламхойн цхьа ойла йац. Цхьаболчу антропологаш лору, малхбузан а, малхбаленм а пигмейн [[Краниологи|краниологин башхаллаш]] чӀогӀа ю, луларчу негрийн тобанел а. Малхбузан пигмейн тобанийн яккхийро яххьаш, дегӀана лекхо хуьлу малхбалерчу тобанел&lt;ref name=&quot;Происхождение центральноафриканской (пигмейской) расы&quot;&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/297/|title=Достающее звено. Происхождение центральноафриканской (пигмейской) расы|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180727235845/http://antropogenez.ru/zveno-single/297/|archivedate=2018-07-27}}&lt;/ref&gt;.

Йуккъерачу Африкехь йуккъераафрикин а, негрийн а расашна йукъара аматаш йолуш шортта популяцеш ю&lt;ref name=&quot;Происхождение центральноафриканской (пигмейской) расы&quot;/&gt;.

=== Къилбаафрикин раса ===
[[Файл:Bushman-family2.jpg|250px|thumb|[[Бушменаш|Бушменаш (сан)]] ([[Къилба Африка]])]]
{{Main|Къилбаафрикин раса}}
Къилбаафрикин (капоидан, койсаноидан, бушменийн) раса — йоккхачу негрийн расан вариант ю, йаьржина [[Къилба Африка|Къилба Африкин]] екъачу областашкахь. Оцу расан амале аматаш: дегӀан лоха; дикка чӀапа юьхь; жима лахара мочхала, иза бахьнехь юьхь кхосаберг санна хуьлу; мара дикка буткъа чӀапа дукъ долуш; кхиина [[эпикантус]]; гӀеххьа сирла можо-боьра чкъор; йоца хьийзина месаш; зударийн [[стеатопиги]]; чӀогӀа гӀийла маж а, мекхаш а довлу. Койсаноидийн цхьа дакъа, уггаре хьалха, эпикантус хиларна, монголийн сипташ тера догӀуш ду&lt;ref&gt;{{БРЭ|автор=[[Пестряков, Александр Петрович|Пестряков А. П.]]|статья=Южноафриканская раса|id=4931433|том=|страницы=}}&lt;/ref&gt;.

Ширачу заманахь къилбаафрикин расан векалш лоцура кхин а шуьйра мехкаш, амма дӀатеттира къилбехьа, екъачу регионашка негрийн расера [[Банту къаьмнаш|банту къаьмнаш]] дӀасакхалхар бахьнехь. Банту меттанара тобанаш дӀасакхелхачу заманахь тарло, койсаноидаш шина тайпана кхоллабелла хилар — [[Бушменийн антропологин тайпа|бушменийн]] а, [[Готтентотийн антропологин тайпа|готтентотийн]]. ТӀаьхьара тайпа билгалдолу лекха, доккха дегӀаца. Тардолийта, готтентотийн тайпа бушменийчух къастар хилла [[готтентоташ]] негрийн расан векалшца иэр бахьнехь, цул сов, тера ду, готтентоташа банту къаьмнашкара схьаэцна [[даьхний лелор]], иза бахьнехь ширачу лахьош болчеран дахаран васт а, дааран тайпа а хийцаделла, цуо а Ӏаткъам бина куьцан&lt;ref name=&quot;Древнейшие бушмены — спорные и бесспорные&quot;&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/333/|title=Достающее звено. Древнейшие бушмены — спорные и бесспорные|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915144103/http://antropogenez.ru/zveno-single/333/|archivedate=2018-09-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ийна а, шина тобана йукъара тобанаш а ==
[[Африка|Африкин]] тайп-тайпанчу кӀошташкахь, ткъа дикка хьалхарчу хенахь, царна арахьа а, [[метисаци]] яр бахьнехь кхоллаелла кхечу расийн аматаш йолу хӀуӀаьржачеран популяцеш. Иштта, масала, кавкасионашца иэелла тобанаш хаало негроидийн ареалан дозанехь [[Сахель|сахаран бухара зона]]. Кавкасионашна а, негроидашна а йукъара меттигехь лаьтта [[Малхбуза Судан]]ан тобанаш — церан векалш [[фульбе]] а, кхин долу къаьмнаш а. Иштта шира схьадалар долу [[Эфиопийн раса]] йаьржина [[Африкин МаӀа]]нехь — меран кепаца а, юьхьан куцаца а эфиопаш ца къаьста къилба кавкасионех, ткъа чкъоьран бесца уьш тера бу негроидех. [[Судан (регион)|Суданера]] тӀаьхьа евлла ийна тобанаш хилла [[Къилбаседа Африка Ӏаьрбаша яккхар]] а, Ӏаьрбийн мотт буьйцу кавкасионийн къилба тобанаш Африкин кӀоргене кхачар а бахьнехь. Негроидийн а, [[Къилбаазин раса|къилба монголоидийн]] а ийна сипташ ду [[Мадагаскар]]ан бахархойн (тайп-тайпана расийн сипташ оцу я кхечу [[малагасийхой]]н чӀогӀа хийцалуш ду). Ийна кавкасионийн-негроидийн сипташ хаало [[Намиби]]н (готтентотийн-европахойн метисаш — [[Бастераш|рехоботан бастардаш]]) а, [[Къилба-Африкин Республика|КЪАР]] а бахархойн декъан. Тайп-тайпана тӀегӀанера негроидийн сипташ хаало цхьайолчу [[Америка|Америкин]] популяцийн — негроидашца ийна тобанийн векалех олу [[мулаташ]] а, [[Самбо (этнографин термин)|самбо]] а. Бахархойн доккхаха долу дакъа мулаташ бу [[Бразили|Бразилехь]], [[Венесуэла|Венесуэлехь]], [[Куба|Кубехь]], кхечу мехкашкахь а, мулаташна йукъадоьду иштта къилба [[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ|АЦШ]] [[къилбаамерикахой]] &lt;ref name=&quot;Народы мира. 23—24&quot;/&gt;.

== Схьабовлар ==
Цхьацца «негроидийн» сипташца (масала, прогнатизмаца) йолу уггаре шира туьта Назлет Хатер 2, [[Мисар|Къилба Мисрахь]] карийна, цуьнан 40—35 эзар шо зама ю&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/262/|title=Достающее звено. «Протонегроиды»|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180916045601/http://antropogenez.ru/zveno-single/262/|archivedate=2018-09-16}}&lt;/ref&gt;.

Цуьнца цхьаьна, ширачу заманера билггала хӀуӀаьржачеран ю ала мегардолу карийнарш, хуьлуьйту генарчу  заманера (хан 18—12 эзар шо), уьш карайо дукхах дерг [[Къилбаседа Африка|Къилбаседа Африкехь]]. Оцу муьрера хӀуӀаьржа расан аматаш билгалъяхало цхьа могӀа даьӀахкаш йевза [[Экваторан Африка|Экваторан Африкехь]], амма церан классификаци ян халаду даьӀахкийн дакъош бен ца карадар бахьнехь. ХӀуӀаьржа расан хӀинцалера вариант, тера ду, [[голоцен]]ал хьалха ца кхоллаялар (11 эзар шо гергга хьалха)&lt;ref name=&quot;Происхождение негрской расы&quot;/&gt;.

Къилбаафрикин расица гергарло гучудоккху бакъ долу карораш, иштта, хила герга ду, голоценера. Иштта тайпа кхолладаларан Ӏаткъам бина хила тарло, 25 а, 16 а эзар шераш хьалха [[ТӀаьххьар шен максимум|шен максимуман]] къасторан хьолаш, оцу хенахь Африкин къилбан доккхаха долу дакъа якъолаш хӀиттина дахаран пайден дацара, цара къастийра къилбаседаафрикин популяцеш къилбачарех. Бушменийн а, готтентотийн а генетикан къастар алсама хилар бахьана ду генийн дрейфан жигара  процессаш, уьш хуьлура койсаноидийн кӀезиг хиларна, ткъа ехачу заманахь шеш Ӏийна болу [[Австралийн аборигенаш|австралийн аборигенийн]] кӀезига ю генетикан бошхаллаш. Хетало, Бушменаш а, готтентоташ а къастийна латтор дахделира йоккхачу хенан заманна (75—60 эзар шо)&lt;ref name=&quot;Древнейшие бушмены — спорные и бесспорные&quot;/&gt;.

Йуккъераафрикин раса схьаяларх масех гипотеза ю. Царех цхьаьнца, пигмейш генара орамаш болуш бу (кхоллабелла 40 эзар шо хьалха), иштта оцу гипотезаца пигмейн дикка хьалхара декъадалар хилла малхбуза а, малхбален а тобанашка (18 эзар шо хьалха), цу тӀе пигмейш къилбаседехьара баьхкинчу хӀуӀаьржачаьрца иэр къобал ца до. Иштта пигмейш шира схьадалар долуш хилар къобалдечу кхечу гипотезица, лору, малхбуза а, малхбален а тобанашка бекъабалар гуттара тӀаьхьа хилар — 5 - 3 эзар шо хьалха. Кхин а цхьаьна гипотезица, хила тардолуьйту, пигмейш 4—5 эзар шо хьалха латта лелор тӀиера юха а шозлагӀа [[лахьор]] тӀедевлла популяцеш хилар, цу тӀе малхбуза тобанаш кхоллаелла оццу хенахь малхбален тобанаш малхбузехьа кхелхаш, цул тӀаьхьа [[Метисаци|метисаш хуьлуш]] хӀуӀаьржа расийн тобанашца. Цхьаболчу талламхоша кховдайо пигмейн малхбуза а, малхбален а тобанаш къаьстина бух болуш хиларан верси, цуо таро ло, царна хетарехь, цхьаъ а ца къастош, хӀуӀаьржачеран ши раса къасто&lt;ref name=&quot;Происхождение центральноафриканской (пигмейской) расы&quot;/&gt;.

Ша-кепара хьажар ло хӀуӀаьржа расан схьаяларе генетикан талламаша. Иштта, хиина, африкин популяцеш дуьхьала лаьтта йерриг йисина адаман тобанашна цхьанне схьаэцна. Цу тӀе хӀуӀаьржачеран цхьаалла йац, уьш ю мелла а хьалхо къаьстина адаман асанаш. Ишттачу цхьаьна асан тӀаьхьенаш хилла африкин йоцу адамаллин тобанаш — кавкасионаш, австралоидаш, монголоидаш. Кхин африкин асанаш, масала, койсаноидаш а, пигмейш а, дуьхьала лаьттина ца Ӏа массо а хӀуӀаьржачеран асанашна, уьш дуьхьала лаьтта кхечу континенташ тӀиера йерриг йисина цхьаьнатоьхна адамаллин тобанашна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://antropogenez.ru/article/644/|title=Мир антропологии. Публикации. Расовая классификация в свете новых генетических данных|author=[[Козинцев, Александр Григорьевич|Козинцев А. Г.]]|authorlink=|date=2018|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180928154938/http://antropogenez.ru/article/644/|archivedate=2018-09-28}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==
* [[ХӀуӀаьржнаш]]
* [[Россера хӀуӀаьржанаш а, мулаташ а]]
* [[Асселаран стаг]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш|2}}

== Литература ==
* {{книга|автор=[[Алексеева, Татьяна Ивановна (антрополог)|Алексеева Т. И.]] (ред.), [[Богатенков, Дмитрий Владимирович|Богатенков Д. В.]], [[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|заглавие=Антропология: Учебно-методический комплекс &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;Электронный учебник&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;|ссылка=https://web.archive.org/web/20160910131015/http://psysales.com/wp-content/uploads/2013/11/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A2.%D0%98.-%D1%80%D0%B5%D0%B4.-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%94.%D0%92.-%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%A1.%D0%92.-%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F.-2004.pdf|ответственный=|издание=|тип=|место={{М.}}|издательство=Институт дистантного образования [[Российский университет дружбы народов|Российского университета дружбы народов]]|год=2004|том=|страниц=459|isbn=|ref=Алексеева, Богатенков, Дробышевский}}

== Хьажоргаш ==
* {{Из БСЭ|издание=3-е}}
* {{cite web|url=http://antropogenez.ru/zveno-single/294/|title=Достающее звено. Происхождение негрской расы|author=[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]|authorlink=|date=2017|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Антропогенез.ру|Antropogenez.ru]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705171405/http://antropogenez.ru/zveno-single/294/|archivedate=2018-07-05}}
* {{cite web|url=http://sbiblio.com/biblio/content.aspx?dictid=131&amp;wordid=932307|title=Негроидная раса|author=|authorlink=|date=2011|editor=|format=|work=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|pages=|location=|publisher=EdwART|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180110054445/http://sbiblio.com/biblio/content.aspx?dictid=131&amp;wordid=932307|archivedate=2018-01-10}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110054445/http://sbiblio.com/biblio/content.aspx?dictid=131&amp;wordid=932307 |date=2018-01-10 }}
* {{YouTube|mOy6zAmsTr4|Негроиды — Станислав Дробышевский («ПостНаука»)|logo=1}}{{V|30|12|2017}}

{{Расанаш}}

[[Категори:ХӀуӀаьржнаш|*]]
[[Категори:Африканистика]]</text>
      <sha1>0kd76359z3jhnob7rsg0z4dbkgoynnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>40 лет Казахской ССР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247137</id>
    <revision>
      <id>26545492</id>
      <parentid>25779510</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4312" sha1="ijfs2t64v08otbupuijbu06gtp9m6fq" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = 40 лет Казахской ССР
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мактааралан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мактааралан кӀошт{{!}}Мактааралан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 757
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''40 лет Казахской ССР''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Мактааралан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|675&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|757&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мактааралан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мактааралан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ijfs2t64v08otbupuijbu06gtp9m6fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харьковское</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253605</id>
    <revision>
      <id>26545247</id>
      <parentid>26452170</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="p4r7eqtz40rfauw7g6sucedvbli2atf" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Харьковское
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мендыкариннан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мендыкариннан кӀошт{{!}}Мендыкариннан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 842
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Харьковское''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Мендыкариннан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|914&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|842&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мендыкариннан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мендыкариннан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>p4r7eqtz40rfauw7g6sucedvbli2atf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хмельницки (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253609</id>
    <revision>
      <id>26545254</id>
      <parentid>26455501</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4353" sha1="qhra3ua94h977vzu1le3rreg6yz782a" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Хмельницки (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Хмельницки
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шарбакхтинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шарбакхтинан кӀошт{{!}}Шарбакхтинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1117
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Хмельницки''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Шарбакхтинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1440&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1117&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шарбакхтинан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шарбакхтинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>qhra3ua94h977vzu1le3rreg6yz782a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хмельницки (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253610</id>
    <revision>
      <id>26545253</id>
      <parentid>26455499</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="3wxazn32brt4ku6z8cyvb8xe108b3bn" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Хмельницки (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Хмельницки
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тимирязеван кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тимирязеван кӀошт{{!}}Тимирязеван кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 576
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Хмельницки''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Тимирязеван кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|868&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|576&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тимирязеван кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тимирязеван кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3wxazn32brt4ku6z8cyvb8xe108b3bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ходжатогай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253611</id>
    <revision>
      <id>26545258</id>
      <parentid>26455754</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4237" sha1="ido5e3q0cdtxnvsa7vc0yw55yvyzilx" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ходжатогай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Отраран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Отраран кӀошт{{!}}Отраран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2120
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ходжатогай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Отраран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2040&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2120&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Отраран кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Отраран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ido5e3q0cdtxnvsa7vc0yw55yvyzilx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хозрет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253613</id>
    <revision>
      <id>26545260</id>
      <parentid>26455929</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="pe4t4geal1l70vfh10mg238skxtc919" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Хозрет
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Житикаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Житикаран кӀошт{{!}}Житикаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 121
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Хозрет''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Житикаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1148&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|121&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Житикаран кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Житикаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>pe4t4geal1l70vfh10mg238skxtc919</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоргос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253614</id>
    <revision>
      <id>26545261</id>
      <parentid>26456934</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4136" sha1="g7ar1t1wnli7jgqnactforpwcxudj5v" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Хоргос
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Панфиловн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Панфиловн кӀошт{{!}}Панфиловн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 875
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Хоргос''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Панфиловн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|670&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|875&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Панфиловн кӀошт}}

[[Категори:Панфиловн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>g7ar1t1wnli7jgqnactforpwcxudj5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хромтау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253616</id>
    <revision>
      <id>26545279</id>
      <parentid>26459195</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4207" sha1="p4l5wmzosahwir6lzrrwekvlm8r0f1h" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = гӀала
|нохчийн цӀе                 = Хромтау
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Хромтаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Хромтаунан кӀошт{{!}}Хромтаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 24 089
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Хромтау''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областера]] гӀала, [[Хромтаунан кӀошт]]ан административан центр&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|21740&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|24 089&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Хромтаунан кӀошт}}

[[Категори:Хромтаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>p4l5wmzosahwir6lzrrwekvlm8r0f1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаглинка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253642</id>
    <revision>
      <id>26545291</id>
      <parentid>26468037</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4198" sha1="m7wcbv81nd6nwvz655h6fnfi6spkg1a" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Чаглинка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зерендан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зерендан кӀошт{{!}}Зерендан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 544
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Чаглинка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Зерендан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|602&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|544&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зерендан кӀошт}}

[[Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зерендан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>m7wcbv81nd6nwvz655h6fnfi6spkg1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шагалалы (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253643</id>
    <revision>
      <id>26545303</id>
      <parentid>26483033</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4440" sha1="6ur3d296dxb9uqaynzkx3mo9i5wwk25" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шагалалы (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шагалалы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аккайынан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аккайынан кӀошт{{!}}Аккайынан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1283
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шагалалы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Аккайынан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1555&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1283&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аккайынан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аккайынан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>6ur3d296dxb9uqaynzkx3mo9i5wwk25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чапаевка (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253649</id>
    <revision>
      <id>26545292</id>
      <parentid>26470742</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4292" sha1="jovh62n0kw2c1gbag1p81hqocyr42w7" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Чапаевка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Чапаевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сарыколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сарыколан кӀошт{{!}}Сарыколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 156
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Чапаевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Сарыколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|216&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|156&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сарыколан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сарыколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>jovh62n0kw2c1gbag1p81hqocyr42w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чапаево (Зыряновскан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253655</id>
    <revision>
      <id>26545293</id>
      <parentid>26470760</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="iwyz8bckwa9otdmbq1twpsvfd7fnc7r" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Чапаево (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Чапаево
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зыряновскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зыряновскан кӀошт{{!}}Зыряновскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 772
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Чапаево''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Зыряновскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|987&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|772&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зыряновскан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зыряновскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>iwyz8bckwa9otdmbq1twpsvfd7fnc7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ширкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253707</id>
    <revision>
      <id>26545348</id>
      <parentid>26490308</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4257" sha1="55gzwoyi2e1q14qkd9n6bo9oogucn4d" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ширкин
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Сайраманан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Сайраманан кӀошт{{!}}Сайраманан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1613
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ширкин''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Сайраманан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1499&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1613&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Сайраманан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Сайраманан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>55gzwoyi2e1q14qkd9n6bo9oogucn4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чисти (Мамлюткан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253711</id>
    <revision>
      <id>26545297</id>
      <parentid>26479560</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="jznmd3km1coejrm6kr9zpu15h8ugznc" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Чисти (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Чисти
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мамлюткан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мамлюткан кӀошт{{!}}Мамлюткан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 249
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Чисти''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Мамлюткан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|563&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|249&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мамлюткан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мамлюткан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>jznmd3km1coejrm6kr9zpu15h8ugznc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253753</id>
    <revision>
      <id>26545305</id>
      <parentid>26483455</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="d4daly5umre71u9w999ylkeyc4rs752" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шака
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аккулин кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аккулин кӀошт{{!}}Аккулин кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 650
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шака''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Аккулин кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|726&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|650&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аккулин кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аккулин кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>d4daly5umre71u9w999ylkeyc4rs752</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакей (Акмолан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253755</id>
    <revision>
      <id>26545306</id>
      <parentid>26483469</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4180" sha1="iw5gnqcph6hvhdnscy2kb3g5qg2ugv6" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шакей
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Ерейментаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Ерейментаунан кӀошт{{!}}Ерейментаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 278
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шакей''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Ерейментаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|381&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|278&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Ерейментаунан кӀошт}}

[[Категори:Ерейментаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>iw5gnqcph6hvhdnscy2kb3g5qg2ugv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакпак (Жамбылан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253757</id>
    <revision>
      <id>26545307</id>
      <parentid>26483493</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="p7bx4s90e1a3c4v3dd765pqau2q6rlv" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шакпак (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шакпак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Жамбылан область
|регион таблицехь            = Жамбылан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жуалынан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жуалынан кӀошт{{!}}Жуалынан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 92
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шакпак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Жамбылан область|Жамбылан областан]] [[Жуалынан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|96&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|92&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жуалынан кӀошт}}

[[Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жуалынан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>p7bx4s90e1a3c4v3dd765pqau2q6rlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакпак (Костанайн область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253758</id>
    <revision>
      <id>26545308</id>
      <parentid>26483495</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="hcklr2uw0x7h6745ms5pssv9vjw2f1u" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шакпак (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шакпак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Амангельдинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Амангельдинан кӀошт{{!}}Амангельдинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 89
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шакпак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Амангельдинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|282&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|89&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Амангельдинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Амангельдинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>hcklr2uw0x7h6745ms5pssv9vjw2f1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалабай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253763</id>
    <revision>
      <id>26545310</id>
      <parentid>26483529</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4352" sha1="gilvk0qg0efq6hwpqg0t9lxueagto8k" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шалабай
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жарминан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жарминан кӀошт{{!}}Жарминан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1104
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шалабай''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Жарминан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1658&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1104&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жарминан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жарминан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>gilvk0qg0efq6hwpqg0t9lxueagto8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шандак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253781</id>
    <revision>
      <id>26545314</id>
      <parentid>26484388</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4457" sha1="4xg768cb6d9d4y0drbsw6xj2bi2fudn" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шандак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жумабаев Магжанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жумабаев Магжанан кӀошт{{!}}Жумабаев Магжанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 169
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шандак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Жумабаев Магжанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|273&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|169&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жумабаев Магжанан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Жумабаев Магжанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4xg768cb6d9d4y0drbsw6xj2bi2fudn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаракап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253789</id>
    <revision>
      <id>26545316</id>
      <parentid>26484756</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="ns0pqufp88xu0t808d15o5ldg1kfy34" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шаракап
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Теректинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Теректинан кӀошт{{!}}Теректинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 6
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шаракап''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Теректинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|41&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|6&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Теректинан кӀошт}}

[[Категори:Теректинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ns0pqufp88xu0t808d15o5ldg1kfy34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаховское</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253802</id>
    <revision>
      <id>26545320</id>
      <parentid>26485794</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="g29tksbhqbdfu4xcb2w456yvd4x27fp" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шаховское
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кызылжаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кызылжаран кӀошт{{!}}Кызылжаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 856
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шаховское''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Кызылжаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1191&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|856&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кызылжаран кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кызылжаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>g29tksbhqbdfu4xcb2w456yvd4x27fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шемонаиха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253813</id>
    <revision>
      <id>26545328</id>
      <parentid>26488243</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4458" sha1="asis3z05t62qp20kfza42mp3b8u59ha" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = ГӀала
|нохчийн цӀе                 = Шемонаиха
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шемонаиханан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шемонаиханан кӀошт{{!}}Шемонаиханан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 19127
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шемонаиха''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областера]] гӀала. [[Шемонаиханан кӀошт]]ан административан центр&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|19924&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|19127&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шемонаиханан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шемонаиханан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>asis3z05t62qp20kfza42mp3b8u59ha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шенбертал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253814</id>
    <revision>
      <id>26545329</id>
      <parentid>26488335</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="rbofqnpwfmyist333xm5lsrwzyqb1xn" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шенбертал
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Иргизан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Иргизан кӀошт{{!}}Иргизан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 621
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шенбертал''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Иргизан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|561&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|621&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Иргизан кӀошт}}

[[Категори:Иргизан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>rbofqnpwfmyist333xm5lsrwzyqb1xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шенгельды (Туркестанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253816</id>
    <revision>
      <id>26545331</id>
      <parentid>26488347</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="l6qmumjxp7ebvzb9ab9giakjm5clu3o" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шенгельды (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шенгельды
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Отраран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Отраран кӀошт{{!}}Отраран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 561
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шенгельды''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Отраран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|581&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|561&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Отраран кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Отраран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>l6qmumjxp7ebvzb9ab9giakjm5clu3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шенгельды (Курчуманан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253817</id>
    <revision>
      <id>26545330</id>
      <parentid>26488345</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="k0ybfdacn93cso3rkfqodnv9maqk9nj" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шенгельды (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шенгельды
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Курчуманан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Курчуманан кӀошт{{!}}Курчуманан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 273
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шенгельды''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Курчуманан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|298&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|273&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Курчуманан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Курчуманан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>k0ybfdacn93cso3rkfqodnv9maqk9nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шиен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253836</id>
    <revision>
      <id>26545338</id>
      <parentid>26489396</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4373" sha1="42wly54bhzfpy3iiorwgqpa2f8zg794" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шиен
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт (Алматан область)
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт (Алматан область){{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1869
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шиен''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Жамбылан кӀошт (Алматан область)|Жамбылан кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2425&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1869&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Алматан область)}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Алматан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>42wly54bhzfpy3iiorwgqpa2f8zg794</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шили (Джангельдинан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253842</id>
    <revision>
      <id>26545339</id>
      <parentid>26489492</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4316" sha1="39ul9g1ub9bzz8zd1z24ynjh7yvae32" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шили (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шили
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Джангельдинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Джангельдинан кӀошт{{!}}Джангельдинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 466
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шили''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Джангельдинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|706&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|466&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Джангельдинан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Джангельдинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>39ul9g1ub9bzz8zd1z24ynjh7yvae32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шиликты (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253849</id>
    <revision>
      <id>26545341</id>
      <parentid>26489501</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="ks2ep78u4vpj66jagn396s16n407isl" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шиликты (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шиликты
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Актогайнан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Актогайнан кӀошт{{!}}Актогайнан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 126
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шиликты''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Актогайнан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|202&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|126&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Актогайнан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Актогайнан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ks2ep78u4vpj66jagn396s16n407isl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шиликты (Малхбален-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253850</id>
    <revision>
      <id>26545340</id>
      <parentid>26489500</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4412" sha1="dx4ewof0l6p2rv2sprtqhckf0542y1y" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шиликты (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шиликты
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зайсанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зайсанан кӀошт{{!}}Зайсанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1357
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шиликты''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Зайсанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1673&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1357&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зайсанан кӀошт}}

[[Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зайсанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>dx4ewof0l6p2rv2sprtqhckf0542y1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шилису</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253853</id>
    <revision>
      <id>26545342</id>
      <parentid>26489514</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4214" sha1="jto4q285031blu9k7vu3qae6e1uukyb" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шилису
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кербулакан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кербулакан кӀошт{{!}}Кербулакан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 220
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шилису''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Кербулакан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|267&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|220&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кербулакан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кербулакан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>jto4q285031blu9k7vu3qae6e1uukyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шипкуль (Павлодаран область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253855</id>
    <revision>
      <id>26545344</id>
      <parentid>26489974</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4244" sha1="6ov2mg52k6man259zpazo3h3s70pmrq" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шипкуль
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Железинкан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Железинкан кӀошт{{!}}Железинкан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 0
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шипкуль''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Железинкан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|227&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|0&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Железинкан кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Железинкан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>6ov2mg52k6man259zpazo3h3s70pmrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ширганак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253856</id>
    <revision>
      <id>26545347</id>
      <parentid>26490181</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="1i2bvindkha0bym2jwtppnb5i0cir3c" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ширганак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Райымбекан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Райымбекан кӀошт{{!}}Райымбекан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1495
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ширганак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Райымбекан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1368&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1495&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Райымбекан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Райымбекан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>1i2bvindkha0bym2jwtppnb5i0cir3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Широкое</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253859</id>
    <revision>
      <id>26545350</id>
      <parentid>26490491</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4270" sha1="4rkaio1m23bz5gjgvjxdoey7fokattl" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Широкое (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Широкое
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Павлодаран область
|регион таблицехь            = Павлодаран область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аккулин кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аккулин кӀошт{{!}}Аккулин кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 54
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Широкое''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Павлодаран область|Павлодаран областан]] [[Аккулин кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|290&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|54&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аккулин кӀошт}}

[[Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аккулин кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>4rkaio1m23bz5gjgvjxdoey7fokattl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шойындыколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253865</id>
    <revision>
      <id>26545356</id>
      <parentid>26491651</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="23nl2pg1vlf4dmmq4ezelbx0crd094t" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шойындыколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Акмолан область
|регион таблицехь            = Акмолан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Жаркаинан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Жаркаинан кӀошт{{!}}Жаркаинан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 248
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шойындыколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Акмолан область|Акмолан областан]] [[Жаркаинан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|851&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|248&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жаркаинан кӀошт}}

[[Категори:Жаркаинан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>23nl2pg1vlf4dmmq4ezelbx0crd094t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолаккаргалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253882</id>
    <revision>
      <id>26545358</id>
      <parentid>26491696</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4402" sha1="deib5wudz7ocrg8hi5gy21pmvdjvaem" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шолаккаргалы
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Жамбылан кӀошт (Алматан область)
|кӀошт таблицехь             = Жамбылан кӀошт (Алматан область){{!}}Жамбылан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 528
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шолаккаргалы''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Жамбылан кӀошт (Алматан область)|Жамбылан кӀоштара]] эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|424&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|528&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Жамбылан кӀошт (Алматан область)}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Алматан областан Жамбылан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>deib5wudz7ocrg8hi5gy21pmvdjvaem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолакозек (Алматан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253883</id>
    <revision>
      <id>26545360</id>
      <parentid>26491698</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="dfnelfa0nb3neo6m9t3qd00e1gvgtt5" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шолакозек (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шолакозек
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аксунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аксунан кӀошт{{!}}Аксунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 220
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шолакозек''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Аксунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|248&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|220&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аксунан кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аксунан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>dfnelfa0nb3neo6m9t3qd00e1gvgtt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шомиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253893</id>
    <revision>
      <id>26545362</id>
      <parentid>26491797</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="li52lu3klpgd2lyta8vn7wxc5zlk3x1" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шомиш
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Кызылордан область
|регион таблицехь            = Кызылордан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аральскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аральскан кӀошт{{!}}Аральскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 407
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шомиш''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Кызылордан область|Кызылордан областан]] [[Аральскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|310&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|407&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аральскан кӀошт}}

[[Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аральскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>li52lu3klpgd2lyta8vn7wxc5zlk3x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шопа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253897</id>
    <revision>
      <id>26545363</id>
      <parentid>26491879</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="1gnyx2mrdzt14qz8a97a2rtkdbovmw3" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шопа
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Шетан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Шетан кӀошт{{!}}Шетан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 182
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шопа''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Шетан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|190&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|182&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Шетан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Шетан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>1gnyx2mrdzt14qz8a97a2rtkdbovmw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоптыгак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253899</id>
    <revision>
      <id>26545365</id>
      <parentid>26491905</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4309" sha1="fi8yx6o9kezjhndjgwk6x1md8al3bnd" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шоптыгак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбален-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбален-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан  кӀошт
|кӀошт                       = Семей гӀалин администраци
|кӀошт таблицехь             = Семей гӀалин администраци
|йуьртан меттиган тайпа       = йуьртан меттиг 
|йуьртан меттиг               =
|йуьртан меттиг таблицехь     =
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 103
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шоптыгак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбален-Кхазакхстанан область|Малхбален-Кхазакхстанан областан]] [[Семей гӀалин администраци]]н йукъайогӀу эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|143&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|103&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Семей гӀалин администраци}}

[[Категори:Семей гӀалин администраци]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>fi8yx6o9kezjhndjgwk6x1md8al3bnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоптыколь (Каркаралинскан кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253901</id>
    <revision>
      <id>26545366</id>
      <parentid>26491907</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4368" sha1="3rdyn5kyfsv931dmzqjebvfybjaxqwy" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шоптыколь (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шоптыколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Каркаралинскан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Каркаралинскан кӀошт{{!}}Каркаралинскан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 179
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шоптыколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Каркаралинскан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|402&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|179&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Каркаралинскан кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Каркаралинскан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3rdyn5kyfsv931dmzqjebvfybjaxqwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоптыколь (Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253903</id>
    <revision>
      <id>26545367</id>
      <parentid>26491909</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="3x8xxjg7qdbruufzcgwawns3h34royn" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шоптыколь (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шоптыколь
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт{{!}}Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 777
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шоптыколь''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|802&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|777&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мусрепов Габитан цӀарах кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мусрепов Габитан цӀарах кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3x8xxjg7qdbruufzcgwawns3h34royn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шугыла (Алматан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253930</id>
    <revision>
      <id>26545372</id>
      <parentid>26493172</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4249" sha1="ekx15ug2rn6hdw5190pjz1toquwwy61" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Шугыла (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шугыла
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Алматан область
|регион таблицехь            = Алматан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Карасайн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Карасайн кӀошт{{!}}Карасайн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2489
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шугыла''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Алматан область|Алматан областан]] [[Карасайн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|82&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2489&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Карасайн кӀошт}}

[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Карасайн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ekx15ug2rn6hdw5190pjz1toquwwy61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Щучкино (Малхбузен-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253963</id>
    <revision>
      <id>26545373</id>
      <parentid>25725402</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4406" sha1="tcjboz8rtc6y1grvlh82n2g1prdmdu0" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Щучкино (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Щучкино
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зеленовн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зеленовн кӀошт{{!}}Зеленовн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 22
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Щучкино''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Зеленовн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|188&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|22&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зеленовн кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зеленовн кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>tcjboz8rtc6y1grvlh82n2g1prdmdu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юдинка (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254002</id>
    <revision>
      <id>26545475</id>
      <parentid>25770110</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4433" sha1="ghwi6zc6iqkksixa9fxiayo23tgavg0" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Юдинка (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Юдинка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Айыртаунан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Айыртаунан кӀошт{{!}}Айыртаунан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 16
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Юдинка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Айыртаунан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|67&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|16&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Айыртаунан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Айыртаунан кӀоштан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Белхан категори]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}</text>
      <sha1>ghwi6zc6iqkksixa9fxiayo23tgavg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Южни (Абайн кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254003</id>
    <revision>
      <id>26545477</id>
      <parentid>26539048</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="04yqmzfedk9w0irqtujqgo33bd8kqnm" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Южни (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Южни
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Абайн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Абайн кӀошт{{!}}Абайн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 607
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Южни''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Абайн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|621&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|607&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Абайн кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Абайн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>04yqmzfedk9w0irqtujqgo33bd8kqnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юльевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254008</id>
    <revision>
      <id>26545479</id>
      <parentid>26539526</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4241" sha1="cs7dlo33bk5t1p8vjaen6e6r74c7w6w" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Юльевка
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Костанайн область
|регион таблицехь            = Костанайн область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Аулиеколан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Аулиеколан кӀошт{{!}}Аулиеколан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1190
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Юльевка''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Костанайн область|Костанайн областан]] [[Аулиеколан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1543&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1190&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Аулиеколан кӀошт}}

[[Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Аулиеколан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>cs7dlo33bk5t1p8vjaen6e6r74c7w6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягодни (Абайн кӀошт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254013</id>
    <revision>
      <id>26545480</id>
      <parentid>26541190</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="gtioueml62vfkrs89oyzkgdsoijlsj1" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ягодни (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ягодни
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Карагандан область
|регион таблицехь            = Карагандан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Абайн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Абайн кӀошт{{!}}Абайн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 198
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ягодни''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Карагандан область|Карагандан областан]] [[Абайн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|295&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|198&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Абайн кӀошт}}

[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Абайн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>gtioueml62vfkrs89oyzkgdsoijlsj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яйсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254016</id>
    <revision>
      <id>26545481</id>
      <parentid>26541569</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4189" sha1="djt57ys8nnc9m0hpaudweloa12vo2mz" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Яйсан
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Актобен область
|регион таблицехь            = Актобен область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Мартукан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Мартукан кӀошт{{!}}Мартукан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 2304
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Яйсан''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Актобен область|Актобен областан]] [[Мартукан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2719&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|2304&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Мартукан кӀошт}}

[[Категори:Актобен областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Мартукан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>djt57ys8nnc9m0hpaudweloa12vo2mz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Январцево</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254022</id>
    <revision>
      <id>26545484</id>
      <parentid>26542627</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4360" sha1="ad1gri5ac8r74uht3eaqaxcx849f6o5" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Январцево
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Малхбузен-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Зеленовн кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Зеленовн кӀошт{{!}}Зеленовн кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1274
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Январцево''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Малхбузен-Кхазакхстанан область|Малхбузен-Кхазакхстанан областан]] [[Зеленовн кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1776&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1274&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Зеленовн кӀошт}}

[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Зеленовн кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>ad1gri5ac8r74uht3eaqaxcx849f6o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янцено</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254024</id>
    <revision>
      <id>26545486</id>
      <parentid>26543235</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4374" sha1="dulrs2czp4d65vu19o4q7it1ee7kvay" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Янцено
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Кызылжаран кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Кызылжаран кӀошт{{!}}Кызылжаран кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 6
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Янцено''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Кызылжаран кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|57&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|6&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Кызылжаран кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Кызылжаран кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>dulrs2czp4d65vu19o4q7it1ee7kvay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясни Поляна (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254027</id>
    <revision>
      <id>26545487</id>
      <parentid>26544139</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="pwo1g3w1uwfv5qpvycv0bbpm2ttom5f" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Ясни Поляна (маьӀнаш)}}
{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Ясни Поляна
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|регион таблицехь            = Къилбаседа-Кхазакхстанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Тайыншанан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Тайыншанан кӀошт{{!}}Тайыншанан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 1449
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Ясни Поляна''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Къилбаседа-Кхазакхстанан область|Къилбаседа-Кхазакхстанан областан]] [[Тайыншанан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702|archivedate=2019-08-15|access-date=2019-04-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|1697&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|1449&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Тайыншанан кӀошт}}

[[Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Тайыншанан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>pwo1g3w1uwfv5qpvycv0bbpm2ttom5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дийцар:Суховерхово (Вологдин область)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>435176</id>
    <revision>
      <id>26545359</id>
      <parentid>21687345</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53614-52</username>
        <id>48314</id>
      </contributor>
      <origin>26545359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="3kqlnf54vjxu1ps0pf4jw1198qvzd06" xml:space="preserve">{{WikiProject Geography}}

{{Росси проектан йаззам|тӀегӀа=IV|ладаме=лахара}}

пристань на личные деньги дома 16 — [[ГӀирс:Къинхьегам/~2026-53614-52|~2026-53614-52]] ([[Декъашхочун дийцар:~2026-53614-52|дийц.]]) 2026, 5 октябрь, 18:39 (UTC)</text>
      <sha1>3kqlnf54vjxu1ps0pf4jw1198qvzd06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 2879</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551796</id>
    <revision>
      <id>26545389</id>
      <parentid>16158109</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:NGC_2879_DSS.jpg|NGC_2879_DSS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey NGC objects|]].</comment>
      <origin>26545389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1230" sha1="aa604nve6fmxll0dvfpqrzlhiw4t598" xml:space="preserve">{{Универсалан кеп}}
'''NGC 2879''' — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактика.

== Истори ==

И галактика дӀайиллинера [[1865 шо|1865 шеран]] [[27 февраль|27 февралехь]] {{As aut|2879}} цӀе йолу {{Astronom-мохк|{{As aut|2879}}}}, {{As teles|2879}} барам болу оптикан телескопан гӀоьнца&lt;ref name=NGCIC&gt;{{Cite web | url = http://www.ngcicproject.org/ | title= NGC/IC | data= {{{tarix|}}} | language= English| work= NGC 2879}}&lt;/ref&gt;.

== Хьосташ ==
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC2879 VizieR]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC2879 NASA/IPAC Extragalactic Database]{{ref-en}}
* {{WikiSky}}
== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

== Хьажа кхин а ==

* [[Керла йукъара каталог]]
* [[Мессьен объектийн могӀам]]
{{NGC objekt|2879}}
{{космик объект-stub}}

[[Категори:Галактикаш NGC|2879]]
[[Категори:Галактикаш абатца|2879]]</text>
      <sha1>aa604nve6fmxll0dvfpqrzlhiw4t598</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 2881</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551798</id>
    <revision>
      <id>26545388</id>
      <parentid>16158112</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:NGC_2881_DSS.jpg|NGC_2881_DSS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey NGC objects|]].</comment>
      <origin>26545388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="1dhzrdel3glstj7ktdp9wdfd6rc4hjp" xml:space="preserve">{{Универсалан кеп}}
'''NGC 2881''' — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактика.

== Истори ==

И галактика дӀайиллинера [[1886 шо|1886 шеран]] [[9 февраль|9 февралехь]] {{As aut|2881}} цӀе йолу {{Astronom-мохк|{{As aut|2881}}}}, {{As teles|2881}} барам болу оптикан телескопан гӀоьнца&lt;ref name=NGCIC&gt;{{Cite web | url = http://www.ngcicproject.org/ | title= NGC/IC | data= {{{tarix|}}} | language= English| work= NGC 2881}}&lt;/ref&gt;.

== Хьосташ ==
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC2881 VizieR]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC2881 NASA/IPAC Extragalactic Database]{{ref-en}}
* {{WikiSky}}
== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

== Хьажа кхин а ==

* [[Керла йукъара каталог]]
* [[Мессьен объектийн могӀам]]
{{NGC objekt|2881}}
{{космик объект-stub}}

[[Категори:Галактикаш NGC|2881]]
[[Категори:Галактикаш абатца|2881]]</text>
      <sha1>1dhzrdel3glstj7ktdp9wdfd6rc4hjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 2886</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551803</id>
    <revision>
      <id>26545387</id>
      <parentid>16158117</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:NGC_2886_DSS.jpg|NGC_2886_DSS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey NGC objects|]].</comment>
      <origin>26545387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="idx2d5ug5543z1bcfg5sm0k1m2bbicn" xml:space="preserve">{{Универсалан кеп}}
'''NGC 2886''' — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактика.

== Истори ==

И галактика дӀайиллинера [[1837 шо|1837 шеран]] [[1 февраль|1 февралехь]] {{As aut|2886}} цӀе йолу {{Astronom-мохк|{{As aut|2886}}}}, {{As teles|2886}} барам болу оптикан телескопан гӀоьнца&lt;ref name=NGCIC&gt;{{Cite web | url = http://www.ngcicproject.org/ | title= NGC/IC | data= {{{tarix|}}} | language= English| work= NGC 2886}}&lt;/ref&gt;.

== Хьосташ ==
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC2886 VizieR]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC2886 NASA/IPAC Extragalactic Database]{{ref-en}}
* {{WikiSky}}
== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

== Хьажа кхин а ==

* [[Керла йукъара каталог]]
* [[Мессьен объектийн могӀам]]
{{NGC objekt|2886}}
{{космик объект-stub}}

[[Категори:Галактикаш NGC|2886]]
[[Категори:Галактикаш абатца|2886]]</text>
      <sha1>idx2d5ug5543z1bcfg5sm0k1m2bbicn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 3557</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552475</id>
    <revision>
      <id>26545386</id>
      <parentid>16158903</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:NGC_3557_DSS.jpg|NGC_3557_DSS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey NGC objects|]].</comment>
      <origin>26545386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="lpczn6kdt1gq4vhxo5m7ik9ybbzhede" xml:space="preserve">{{Универсалан кеп}}
'''NGC 3557''' — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактика.

== Истори ==

И галактика дӀайиллинера [[1835 шо|1835 шеран]] [[21 апрель|21 апрелехь]] {{As aut|3557}} цӀе йолу {{Astronom-мохк|{{As aut|3557}}}}, {{As teles|3557}} барам болу оптикан телескопан гӀоьнца&lt;ref name=NGCIC&gt;{{Cite web | url = http://www.ngcicproject.org/ | title= NGC/IC | data= {{{tarix|}}} | language= English| work= NGC 3557}}&lt;/ref&gt;.

== Хьосташ ==
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC3557 VizieR]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC3557 NASA/IPAC Extragalactic Database]{{ref-en}}
* {{WikiSky}}
== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

== Хьажа кхин а ==

* [[Керла йукъара каталог]]
* [[Мессьен объектийн могӀам]]
{{NGC objekt|3557}}
{{космик объект-stub}}

[[Категори:Галактикаш NGC|3557]]
[[Категори:Галактикаш абатца|3557]]</text>
      <sha1>lpczn6kdt1gq4vhxo5m7ik9ybbzhede</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 3564</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552482</id>
    <revision>
      <id>26545385</id>
      <parentid>16158912</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:NGC_3564_DSS.jpg|NGC_3564_DSS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Digitized Sky Survey NGC objects|]].</comment>
      <origin>26545385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="smtmldciqitccw48muz272orr5txwjj" xml:space="preserve">{{Универсалан кеп}}
'''NGC 3564''' — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактика.

== Истори ==

И галактика дӀайиллинера [[1835 шо|1835 шеран]] [[21 апрель|21 апрелехь]] {{As aut|3564}} цӀе йолу {{Astronom-мохк|{{As aut|3564}}}}, {{As teles|3564}} барам болу оптикан телескопан гӀоьнца&lt;ref name=NGCIC&gt;{{Cite web | url = http://www.ngcicproject.org/ | title= NGC/IC | data= {{{tarix|}}} | language= English| work= NGC 3564}}&lt;/ref&gt;.

== Хьосташ ==
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC3564 VizieR]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC3564 NASA/IPAC Extragalactic Database]{{ref-en}}
* {{WikiSky}}
== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

== Хьажа кхин а ==

* [[Керла йукъара каталог]]
* [[Мессьен объектийн могӀам]]
{{NGC objekt|3564}}
{{космик объект-stub}}

[[Категори:Галактикаш NGC|3564]]
[[Категори:Галактикаш абатца|3564]]</text>
      <sha1>smtmldciqitccw48muz272orr5txwjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Луис (гуо, Миннесота)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557660</id>
    <revision>
      <id>26545395</id>
      <parentid>26368057</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="jb8uq9juctxqg4snd8u5f0ouv2i08hq" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сент-Луис (маьӀнаш)}}
{{Административан дакъа}}
{{Кхин маьӀнаш|Сент-Луис}}

'''Сент-Луис''' ({{lang-en|St. Louis County}}) — [[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ|АЦШ-н]] [[Миннесота (штат)|Миннесота]] штатера гуо. Центр – гӀала Дулут&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=/cffiles/counties/state.cfm&amp;statecode=id|title=Информация по округам, окружным центрам и территориям|publisher=National Association of Counties|lang= en|accessdate=2010-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id#|archivedate=2004-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id |date=2004-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==

Йиллина [[1855 шо|1855 шарахь]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=/cffiles/counties/state.cfm&amp;statecode=id|title=Информация по округам, окружным центрам и территориям|publisher=National Association of Counties|lang= en|accessdate=2010-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id#|archivedate=2004-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id |date=2004-04-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|корта=Population of States and Counties of the United States:1790-1990|ш=1996|автор=M.F.Riche, B.Benton, P.J.Schneider|арахоьцийла=U.S Department of Commerce Bureau of the Census|йерриге агӀонаш=162|хьажорг=https://www.census.gov/population/www/censusdata/PopulationofStatesandCountiesoftheUnitedStates1790-1990.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==

[[2019 шо|2019 шарахь]] гуонехь вехара 200 949 стаг&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=2016-11-24|title=American FactFinder|lang= en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121103639/http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|archivedate=2014-11-21}} {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20150109091741/http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml |date=2015-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Мохк ==

Гуонан майда 16123 км².&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=/cffiles/counties/state.cfm&amp;statecode=id|title=Информация по округам, окружным центрам и территориям|publisher=National Association of Counties|lang= en|accessdate=2010-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id#|archivedate=2004-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id |date=2004-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

{{Миннесота}}
{{US-geo-stub}}

[[Категори:Миннесота штатан гуонаш]]

[[Категори:АЦШ-н гуонаш]]

{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>jb8uq9juctxqg4snd8u5f0ouv2i08hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Луис (гуо, Миссури)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557772</id>
    <revision>
      <id>26545394</id>
      <parentid>26368058</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <origin>26545394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="5os9t626q9bofg604z8q03769evdy4w" xml:space="preserve">{{кхин маьӀнаш|Сент-Луис (маьӀнаш)}}
{{Административан дакъа}}
{{Кхин маьӀнаш|Сент-Луис}}

'''Сент-Луис''' ({{lang-en|St. Louis County}}) — [[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ|АЦШ-н]] [[Миссури (штат)|Миссури]] штатера гуо. Центр – гӀала Клейтон&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=/cffiles/counties/state.cfm&amp;statecode=id|title=Информация по округам, окружным центрам и территориям|publisher=National Association of Counties|lang= en|accessdate=2010-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id#|archivedate=2004-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id |date=2004-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==

Йиллина [[1812 шо|1812 шарахь]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=/cffiles/counties/state.cfm&amp;statecode=id|title=Информация по округам, окружным центрам и территориям|publisher=National Association of Counties|lang= en|accessdate=2010-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id#|archivedate=2004-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id |date=2004-04-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Жайна|корта=Population of States and Counties of the United States:1790-1990|ш=1996|автор=M.F.Riche, B.Benton, P.J.Schneider|арахоьцийла=U.S Department of Commerce Bureau of the Census|йерриге агӀонаш=162|хьажорг=https://www.census.gov/population/www/censusdata/PopulationofStatesandCountiesoftheUnitedStates1790-1990.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==

[[2019 шо|2019 шарахь]] гуонехь вехара 992 408 стаг&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=2016-11-24|title=American FactFinder|lang= en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121103639/http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|archivedate=2014-11-21}} {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20150109091741/http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml |date=2015-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Мохк ==

Гуонан майда 1316 км².&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=/cffiles/counties/state.cfm&amp;statecode=id|title=Информация по округам, окружным центрам и территориям|publisher=National Association of Counties|lang= en|accessdate=2010-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id#|archivedate=2004-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040409092649/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&amp;Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&amp;statecode=id |date=2004-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

{{Миссури}}
{{US-geo-stub}}

[[Категори:Миссури штатан гуонаш]]

[[Категори:АЦШ-н гуонаш]]

{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>5os9t626q9bofg604z8q03769evdy4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яшин, Лев Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559869</id>
    <revision>
      <id>26545488</id>
      <parentid>26230055</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59547" sha1="cj6uca61a8g8eo1rilf8mfnm8i9inaj" xml:space="preserve">{{фамилихой|Яшин}}
{{Футболист
 |ЦӀе             = Яшин Лев
 |Сурт            = 
 |Шоралла         = 
 |Суьртах лаьцна  = 
 |Стен-боьршалла  = 
 |Йуьззина цӀе     = Яшин Лев Иванович 
 |Шен цӀе         = 
 |Харц цӀе        = ''Ӏаьржа гезиг''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/index.html|title=Yashin, the impregnable Spider|date=2011-10-22|publisher=[[FIFA]]|accessdate=2013-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130721164010/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/index.html|archivedate=2013-07-21}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721164010/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/index.html |date=2013-07-21 }}&lt;/ref&gt;
 |Харц цӀераш     = 
 |Вина терахь     = 
 |Вина меттиг     = 
 |Кхелхина терахь =
 |Кхелхина меттиг =
 |Гражданалла     = 
 |Карара клуб     = 
 |Лоьмар          = 
 |Позици          = 
 |Кегийрхойн клубаш= {{футболан карьера
|1945|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} Красный Октябрь (Тушино)|
|1949—1950|{{ССРС байракх (1923-1955)|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|}}

 |Клубаш          = {{футболан карьера
|1950—1971|{{ССРС байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|326 (–240)}}
 |Къоман гулйина команда = {{футболан карьера
|1956|{{ССРС байракх|20px}} [[Олимпийн футболех ловзаран ССРС гулйина команда|ССРС (олимп.)]]|6 (–3)
|1954—1970|{{ССРС байракх|20px}} [[Футболех ловзаран ССРС гулйина команда|ССРС]]|74 (–70)}}
 |Тренеран клубаш ={{футболан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} ССРС-2|
|1971—1975|{{ССРС байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|{{comment|ком. хьаьк.|командин хьаькам}}}}
 |Локхалла        = 189
 |Йозалла         = 82
 |Мидалш          = 
{{турнир|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш|Олимпийн ловзарш]]}}
{{мидал|Деши|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1956|Мельбурн 1956]]|[[Футбол аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1956|футбол]]}}
{{турнир|[[Футболех ловзаран Европин чемпионат|Европин чемпионаташ]]}}
{{мидал|Деши|[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 1960|Франци 1960]]}}
{{мидал|Дети|[[Футболех ловзаран Европин чемпионат 1964|Испани 1964]]}}
{{турнир|Правительствон совгӀаташ}}
{{МогӀа
 |{{Марс а, жӀов а мидал}}
}}
{{МогӀа
 |{{Ленинан Орден}}
 |{{Ленинан Орден}}
 |{{Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден}}
 |{{Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден}}
}}
{{МогӀа
 |{{Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачаран лерина мидал}}
 |{{1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь толам баьккхина ткъа шо кхачарна мидал|nocat=1}}
 |{{1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь толам баьккхина ткъе итт шо кхачарна мидал|nocat=1}}
 |{{1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь толам баьккхина шовзткъа шо кхачарна мидал|nocat=1}}
}}
{{МогӀа
 |{{1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран мидал}}
 |{{ССРС ТӀеман Ницкъийн ветеранан мидал}}
 |{{ССРС ТӀеман Ницкъийн 40 шо кхачарна мидал|nocat=1}}
 |{{ССРС ТӀеман Ницкъийн 50 шо кхачарна мидал}}
}}
{{МогӀа
 |{{ССРС ТӀеман Ницкъийн 60 шо кхачарна мидал|nocat=1}}
 |{{ССРС ТӀеман Ницкъийн 70 шо кхачарна мидал|nocat=1}}
 |{{Советийн милицин 50 шо кхачарна мидал}}
 |{{Москохан 800 шо кхачарна иэсан мидал}}
}}
{{МогӀа
 |{{Ала хӀума доцуш гӀуллакх дарна 1 тӀегӀан мидал}}
 |{{Ала хӀума доцуш гӀуллакх дарна 2 тӀегӀан мидал}}
 |{{Ала хӀума доцуш гӀуллакх дарна 3 тӀегӀан мидал}}
}}
{{турнир|Кхечу мехкийн спортан}}
{{МогӀа|{{Детин Олимпийн орден}}}}
{{турнир|Сийлахь спортан цӀераш}}
{{МогӀа|{{ССРС Спортан хьакъ долу говзанча}}}}
}}
'''Я́шин Лев Ива́нович ''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советийн]] [[футбол]]ист, [[Кевнахо (футбол)|кевнахо]], левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]» а, [[Футболех ловзаран ССРС гулйина команда|ССРС гулйина командехь]] а. [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1956|1956 шеран]] Олимпийн чемпион, [[Футболех ловзаран Европин чемпионат 1960|1960 шеран Европин чемпион]], 5-за [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпион]], [[ССРС хьакъ долу спортан говзанча]] (1957). [[Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо]] (1990). Полковник, [[ССКП]] декъахо 1958 шарахь дуьйна&lt;ref&gt;http://academydinamo.ru/yashin/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122014753/http://academydinamo.ru/yashin/ |date=2017-01-22 }}&lt;/ref&gt;.

XX бӀешеран уггаре дика кевнахо [[ФИФА]]н&lt;ref name=ria&gt;{{cite web|url=http://sport.ria.ru/soccer/20111022/467596509.html|title=Мемориальная доска, посвящённая Льву Яшину, открыта в Москохахь|date=2011-10-22|publisher=[[РИА Новости]] Спорт|accessdate=2011-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023093814/http://sport.ria.ru/soccer/20111022/467596509.html|archivedate=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;, [[XX бӀешеран уггаре дика футболистийн исписка МФФИИС |МФФИИС]]&lt;ref&gt;[http://www.iffhs.de/?b40f8ca85bd0e027e8f05f04f02788342b90c443ccb40385fdcdc3bfcdc0aec70aeedb8a3f0e03790c443e0f40390418 The World’s best Goalkeeper of the Century]&lt;/ref&gt;, [[XX бӀешеран сийлахь футболистийн исписка (World Soccer)|World Soccer]], [[France Football]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc France Football’s Football Player of the Century]&lt;/ref&gt;, [[Placar]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100 Placar’s 100 Craques do Século]&lt;/ref&gt; [[Venerdì]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/miscellaneous/100magn.html Venerdi’s All-Time Top-100 (100 Magnifici)]&lt;/ref&gt;, [[Guerin Sportivo]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50 Guerin' Sportivo’s I 50 Grandi del Secolo by Adalberto Bortolotti]&lt;/ref&gt;, [[Planète Foot]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#planete50 Planète Foot’s 50 Meilleurs Joueurs du Monde]&lt;/ref&gt;, [[Voetbal International]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#vi-rw Voetbal International’s Wereldsterren by Raf Willems]&lt;/ref&gt; версешца. Исторехь цхьаъ бен воцу «[[Дешин буьрка (France Football)|Дешин буьрка]]» йелла кевнахо. Дуьненан футболехь лору араваларан а, йерриг гӀуданан майданахь а ловзар шуьйра карадерзина дуьххьарлерачех цхьа кевнахо.

== Биографи ==

=== Жималла ===
Яшин Лев Иванович вина 1929 шеран 22 октябрехь [[Москох|Москохан]], [[Богородски (Москохан кӀошт)|Богородскан кӀоштахь]]. Леван да, Иван Петрович, лакхара квалификацин слесарь{{sfn|Венглинский, Ильинский|2005|с=7}}, болхбеш вара дуьхьалонан авиацин заводехь [[Тушино|Тушинехь]] шардархочун даржехь, нана, Анна Митрофановна, къахьоьгуш йара «[[Красный богатырь (завод)|Красный богатырь]]» заводехь. ЯшингӀар бехара Анна Митрофановнин боккхачу доьзалехь, цуьнан вежаршца а, йижаршца № 15 йолчу цӀа чохь [[Миллионан урам (Москох)|Миллионан урамехь]]. Оцу цӀийнан кертахь меттигера бераш, царна йукъахь Яшин Лев а, гуттаренна а ловзура футболех, ловзарш хуьлура бӀаьста а, аьхка а, гурахь а муьлххачу хенан-хӀоттамехь, Ӏаржйаллалц. Оцу кертарчу ловзаршкахь Лев Ивановичан кхечира хьал кевнахочун зиеделларг&lt;ref name=Guk&gt;{{статья|автор=Валерий Гук. |заглавие=Держать удары Яшин учился в Богородском |ссылка=https://newsvostok.ru/PDF/40_2014.pdf |издание=[[Восточный округ (газета)|Восточный округ]] |год=2014 |номер=40 за 14 ноября |страницы=11}}&lt;/ref&gt;. Ӏай кертахь бераша шешша ша бойтура [[буьрканан хоккей]]х ловза. Футбол а, хоккей а йоцуш, бераш ловзура лаптах, залк тӀера лыжашца чукхийсалора, ткъа залкан меттана божалш дара. Яшина иштта дагалоьцу и берийн ловзарш: «Лаьттах детталора, лазадора, йахара йаккхий Ӏаьрждаргаш, амма Ӏемара чӀогӀа когаш тӀехь латта, локхаллех ца кхера, шен дегӀан доладан». Лев Ивановичан хетара, царех тера физикин балхо дика кечво баккхийчеран спортан, ткъа лакхара лигин ловзархойн лакхара травматизм цуо йоьхкура, «уьш бераллехь кӀезиг идарх, кхийсабаларх, летарх, футболех ловзарх, канкеш тӀехь хехкабаларх, дитташ тӀе бийларх»{{sfn|Галедин|2014|с=5—8}}.

[[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]] болабелира 11 шо долу Яшин [[Подольск]]ан уллехь — гергарчаьргахь волуш, цаьрга дас-нанас кӀант аьхкенна садаӀа вахийтинера. Октябрехь Иван Петрович болх беш волу тӀеман завод, кхалхийра [[Ульяновск]]ан герга; берриг доьзал а цига дехьабелира, шен шийтта шо кхачар Лёвас даздира, заводан черхаш тӀехь йолу шалонаш яссаеш&lt;ref name=Guk/&gt;. Оцу заводе иза балха а вахара, 1943 шеран бӀаьста [[слесарь]] болх Ӏамо. 16 шо долуш Яшин Леван Даймехкан хьалхара совгӀат делира — [[«1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран мидал»]]{{sfn|Венглинский, Ильинский|2005|с=7}}.

=== Спортан карьера ===
ЯшингӀар Москоха йухабирзира 1944 шарахь. Лев, заводехь болх беш, йерриг мукъа хан шена дукха дезачу ловзарна дӀалора, иза кевнахо вара [[Тушино]]н гулйина командин. 18 шо долуш цуьнга эскаре кхайкхира. Эскарехь вара Москохахь, кхузахь иза вайра Москохан футболан клубан [[Динамо (футболан клуб, Москох)|«Динамон»]] тренеран [[Чернышёв, Аркадий Иванович|А. И. Чернышёвн]], цуьнга кхайкхира клубан кегийрхойн команде. Ткъа 1949 шеран бӀаьста Яшинах хилира коьрта командин кхоалгӀа кевнахо — [[Хомич, Алексей Петрович|Хомич Алексейн]] а, [[Саная, Вальтер|Саная Вальтеран]] а дублёр.{{sfn|Венглинский, Ильинский|2005|с=19}} Оцу хенахь дуьйна Яшин Лев цхьаьна клубехь левзина 1971 шарахь шен футболан карьера дӀайаллалц.

Шен спортан карьерин йуьххьехь Яшин кхин а ловзура [[экъанан хоккей]]х (1950 - 1953 шерашкахь). 1953 шарахь цуо [[Экъанан хоккейх ловзаран ССРС Кад|хоккейх ловзаран ССРС Кад]] баьккхира, [[Экъанан хоккейх ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпионатан]] борзанан совгӀатхо хилира, хоккейхь а кевнахочун позицехь вара иза. [[Экъанан хоккейх ловзаран дуьненан чемпионат 1954|1954 шеран дуьненан чемпионатан]] хьалха [[Экъанан хоккейх ловзаран ССРС гулйина команда|ССРС хоккейн гулйина командин]] йукъа кандидат вара, амма цхьаьна футболан тӀеверза сацам бира.

1950-гӀа шераш долалуш «Динамон» коьрта кевнахо вара Хомич Алексей, цунах хьовсархоша олура «ЦӀоькъа лом». 1953 шарахь бен Яшина хьалхара меттиг дӀа ца лецира «Динамон» кевнашкахь.

Шен клубаца цхьаьна Яшин Лева пхоьазза (1954, 1955, 1957, 1959, 1963 шерашкахь) ССРС чемпион хилира, кхузза футболех ловзаран ССРС Кад баьккхира.

1954 шарахь дуьйна Яшин кевнахо ву [[Футболех ловзаран ССРС гулйина команда|ССРС гулйина команда]], цунна йукъахь левзина 78 матчехь. Гулйина командица цхьаьна 1956 шарахь Яшин туьйлира [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1956|Олимпийн ловзаршкахь Мельбурнехь]], [[Футболех ловзаран Европин чемпионат 1960|1960 шеран Европин кедехь]].

1959 шарахь левзира&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://torpedom.ru/gb/comments.php?id=180402&amp;n=13|title=ФК ТОРПЕДО МОСКОХ - Форум|publisher=torpedom.ru|accessdate=2016-09-17}}&lt;/ref&gt; кхаа доттагӀаллин матчашкахь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1959/11/24/BGY503200354/?s=Yashin|title=UK: SHEFFIELD WEDNESDAY vs MOSCOW TORPEDO SOCCER MATCH: SHEFIELD.|publisher=www.itnsource.com|accessdate=2016-09-17}}&lt;/ref&gt;, «[[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедон]]» йукъахь.

Гулйина командин йукъахь иза кхузза левзина [[футболех ловзаран дуьненан чемпионат]]ан финалан тӀегӀанехь: [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1958|1958 шарахь Швецехь]], [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1962|1962 шарахь Чилехь]], [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1966|1966 шарахь Ингалсехь]]. Дуьненан чемпионаташкара уггаре боккха кхиам — 1966 шеран чемпионатехь йоьалгӀа меттиг. Яшин кхин а испискехь вара [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1970|1970 шеран Мексикерачу дуьненан чемпионатехь]] кхоалгӀа кевнахо аьлла, амма ша левзина вац цигахь.
[[Файл:Igor Netto and Lev Yashin 1961.jpg|thumb|left|240px|&lt;center&gt;[[Нетто, Игорь Александрович|Нетто Игорь]] а, Лев Яшин а&lt;/center&gt;]]

1963 шеран 23 октябрехь [[Лондон]]ехь, [[Уэмбли (1923)|«Уэмбли»]] стадион тӀехь, Лев Яшин левзира [[ФИФА гулйина команда|дуьненан гулйина командехь]] гулйина Ингалсан командин дуьхьала гӀарайаьллачу [[Футболан матч Ингалс — дуьненан гулйина команда (1963)|«БӀешеран матчехь»]], иза лерина йара ингалсан футболан бӀешо кхачарна (матч 2:1 чоьтаца йаьккхира ингалсхоша; делахь а Яшина цхьан буьрка чу ца йахийтира, шолгӀачу таймехь кевнашкахь иза хийцина югославо [[Шошкич, Милутин|Шошкич Милутина]] шозза йаьккхира буьрка шен кевнаш чуьра){{sfn|Есенин|1983|с=70}}. Дерриг дуьненахь Яшинах олура йа «Ӏаьржа [[Пантераш|пантера]]» (цуьнан Ӏаьржа кевнахочун духар а, тӀахъаьлла хилар а, пелхьо санна кхийсавалар бахьнехь), йа «Ӏаьржа [[гезг]]» (цуьнан деха, массанхьа кхочу куьйгаш бахьнехь)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/russia/newsid_1751000/1751095.stm|title=The path of the «Panther»|date=2002-04-09|publisher=[[BBC Sport]]|accessdate=2014-11-21}}&lt;/ref&gt;.

1963 шарахь Яшинан делира Европин уггаре дикачу футболистан совгӀат — хӀора кӀиранан «Франс-Футбол» газетан [[Дешин буьрка (France Football)|«Дешин буьрка»]].

1971 шеран 27 майхь Москохахь [[Лужники (стадион)|В. И. Ленинан цӀарах Центран стадион]] тӀехь, 103 эзар хьажархо волуш, хилира Яшин Леван Ӏадикайаран матч. Оцу матчехь Йерригсоюзан спортйукъараллин «Динамон» клубийн гулйина команда (матчехь дакъалецира Москохара, Киевра, Тиблисера говзанчаша) левзира дуьненан «седарчийн» гулйина командин дуьхьала, царна йукъахь бара [[Эйсебио]], [[Бобби Чарльтон]], [[Герд Мюллер]], кхин дуккха. Аренан тӀера араволуш, Яшина шен каранаш дӀаделира 23 шо долчу кевнахочун [[Пильгуй, Владимир Михайлович|Пильгуй Владимиран]] (амма ша Пильгуйс интервью луш иза бакъ ца дира), шен меттана «Динамохь» когаметта витина{{sfn|Есенин|1983|с=125—126}}. Матч чекхйаьлира 2:2 чоьтаца, ткъа Пильгуйс дӀалецира «Динамон» кевнашкара меттиг тӀаьхьадогӀучу 11 шарна.

Оццу шеран 31 августехь Яшин йуха а аренан тӀевелира; хӀинца цуо лардира дуьненан «седарчийн» кевнаш Италин гулйина командин дуьхьала (уьш туьйлира 4:2 чоьтаца){{sfn|Есенин|1983|с=126}}.

=== Ловзаран карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа ===
Футболан карьера чекхйаккхале а Л. И. Яшина чекйаьккхира Пачхьалкхан центран физикин оьздангаллин институтера (ПЦФОьИ) тренерийн ишкол (1967 шарахь). Динамон командин хьаькам (1971 — 1975 шеран апрель). Къона талант йолу футболистан [[Кожемякин, Анатолий Евгеньевич|А. Е. Кожемякинан]] бохам хиллачул тӀаьхьа Лев Иванович бехкен вира «моралан-кхиоран болх лагӀбарехь». Иза болх бан дехьавелира «Динамо» йукъараллин Центран кхеташоне, цигахь вара ЦКх «Динамо» футболан а, хоккейн а декъан хьаькаман гӀовс (1975 шеран майра 1976 шеран октябрь кхаччалц). Цул тӀаьхьа хилира ССРС Спорткомитетан футболан урхаллин хьаькаман кхиоран белхах жоп луш волу гӀовс (1976 шеран октябрера 1984 шо кхаччалц), цуьнца цхьаьнахеннахь вара ССРС Футболан федерацин председателан гӀовс (1981 – 1989 шерашкахь). 1985 шарахь йухавеира шен хьомен йукъаралле, кхиоран белхан лакхара тренер вара йукъараллин ЦКх&lt;ref name=&quot;nevskoevremya.spb.ru&quot; &gt;[http://www.nvspb.ru/stories/valentina_yashina_posle_matcha/ Валентина Яшина: После матча Лев всегда меня спрашивал: «Ну, как йа торчал?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129211907/http://www.nvspb.ru/stories/valentina_yashina_posle_matcha/ |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;. ССРС гулйина шолгӀа командин тренер а, цхьана ханна берийн командийн а.

Шовзткъеиттара ваьлчи Яшинан аьрру коган [[гангрена]] йолайелира, иза хилира жигара [[цигаьрка озар]]на [[облитерацин эндартериит]]ах. 1984 шарахь ког дӀабаьккхира. Операци йинчул тӀаьхьа а цигаьрка уьйзура. [[Зайчик, Марк Меерович|Зайчик Марка]] дийцарехь, 1989 шарахь, ветеранийн гулйина командо [[Исраил|Исраиле]] зиярат динчу хенахь, Яшинна мехаза «чӀогӀа дика протез» йира&lt;ref&gt;{{zman.com|112404|Кого Яшин послал в Израиль на ПМЖ?|22.10.2011|[[Зайчик, Марк Меерович|Марк Зайчик]]}}&lt;/ref&gt;. Яшин Исраилехь волчу хенахь цуьнга хьожуш вара [[Футболех ловзаран Исраилан гулйина команда|Исраилан гулйина командин]] коьрта лор [[Росновский, Марк Евгеньевич|Росновский Марк]]&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/2299834|заглавие=Наши против наших|автор=Владимир Бейдер|издание=[[Огонёк (журнал)|Огонёк]]|год=2007|месяц=11|число=11|номер=45|страницы=29}}&lt;/ref&gt;.

1990 шеран 18 мартехь  Яшин Леван йелира Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо цӀе. Оцу статусехь иза вехира шина дийнахь, велира шинара дийнахь, 20 мартехь. Валаран бахьна хилира облитаци йина эндартериитан гена йаьккхина хьеран рак. ДӀавоьллина [[Ваганьковски кешнаш]]кахь.

== Ловзаран кеп ==
[[Файл:Lev Yashin 1960c.jpg|thumb|Яшин Лев техника тоеш (1960 шо)]]
1950-гӀа шерийн йуьххьехь кевнахошна йукъахь яржа йолайелира, йерриг гӀуданан майданехь, арабовларан керла ловзаран кеп, иза схьаэцна кхиийра Яшина. Кевнахойн майданал арахьа ловзар карадерзийна кевнахойх хьалхарчех цхьаъ хилира Саная Вальтер, «Динамохь» Яшинан хьехархо лоруш волу, ткъа кхин а Болгарин гулйина командин ловзархо {{iw|Соколов, Апостол|Соколов Апостол|en|Apostol Sokolov}}. 1950-гӀа шерийн йуьххьехь кевнахо турслочун меттехь ловзар ССРС лорура шен коьрта декхар, кевнийн гура ларбар, кхочушдан ца хаар. «Динамон» а, гулйина командин а тренеран [[Якушин, Михаил Иосифович|Якушин Михаилан]] сих-сиха дезара [[ССРС Спорткомитет]]ан, Яшинан «циркех» лаьцна, нотацешка ладогӀа{{sfn|Соскин|2014|с=134—137}}.

1960-гӀа шераш долалуш керла кеп де-дене мел долу массанхьа яржа йолайелира — ССРС гулйина командин а, цуьнан кевнахочун а кхиамашца цхьаьна. Говзанчаша къобал дора, йерриг гӀуданан майданан чохь Яшин ловзар кхиаме дара цунна ловзар «деша» хаарна, турслочун хьуьнар хиларна. Цуьнга цхьаьна хенахь буьркин терго йалора, иза дӀайала накъост каравора. Кхераме меттигашкахь буьрка аратохар хьалха йукъадаьккхинчех цхьаъ ву, ткъа ширачу ишколехь иза схьа а лаьцна сацийна латто йезара{{sfn|Whitfield|2012|с=26}}.

Говзанчаша лорура, Яшин реакцехь а, кхоссаваларехь а [[Хомич, Алексей Петрович|Хомичал]] оьшуш хилар. [[Филатов, Лев Иванович|Филатов Лев]] билгаладоккхура, Яшин чӀогӀа воьттина вара кевнахо хила, дехий куьйгаш дара, дика координаци йолуш вара. ТӀаккха а Яшинан аьттунаш физикин кепах дацара, цуьнан хьуьнаралла дара мостагӀчо ден дерг хаа, хьалххе буьрка атта схьаэцалурйолу меттигехь хила{{sfn|Соскин|2014|с=134—137}}.

== Доьзал ==
Зуда — Валентина Тимофеевна;

ЙоӀ — Ирина;
ЙоӀ — Елена.

Яшинан йоьӀан кӀант — Фролов Василий (вина 1986 шеран 22 февралехь) иштта хилла футболан кевнахо: левзина «Динамон» дублехь, петарбухан «[[Динамо (футболан клуб, Петарбух)|Динамо]]», «[[Зеленоград (футболан клуб)|Зеленоград]]» йукъахь, 2009 шарахь левзина ваьлла, физоьздангаллин хьехархо болх бира, тӀаьхьо тренер хилира берийн футболан командин. 2012 шеран бӀаьста Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран шина матчехь суьдхочун гӀоьнча хилира&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://footballfacts.ru/players/29521-frolov-vasilij-sergeevich/221 |title=Фролов Василий Сергеевич, судья |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614110935/http://footballfacts.ru/players/29521-frolov-vasilij-sergeevich/221 |archive-date=2019-06-14 |access-date=2021-02-16}}&lt;/ref&gt;. ХӀинца болх бо [[Иртыш (футболан клуб, Омск)|омскан «Иртыш»]] йукъахь кевнахойн тренер &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://fc-irtysh.ru/news/vnuk-lva-yashina-popolnit-trenerskij-shtab-irtysha/|title=Внук Льва Яшина пополнит тренерский штаб «Иртыша»|website=ПФК &quot;Иртыш&quot;|date=2020-06-20|accessdate=2020-06-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621175350/https://fc-irtysh.ru/news/vnuk-lva-yashina-popolnit-trenerskij-shtab-irtysha/ |date=2020-06-21 }}&lt;/ref&gt;

== Спортан кхиамаш ==

=== Командин ===
'''[[Динамо (хоккейн клуб, Москох)|Динамо]] (хоккейн клуб)'''
* [[Экъанца хоккейх ловзаран ССРС кад|ССРС кад]] баьккхинарг: 1953
* [[Экъанца хоккейх ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпионатан]] борзанан совгӀатхо: [[Экъанца хоккейх ловзаран ССРС чемпионат 1952/1953|1953]]

'''[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]] (футболан клуб)'''
* [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпион]] ('''5'''): [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1954|1954]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1955|1955]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1957|1957]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1959|1959]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1963|1963]]
* [[Футболех ловзаран ССРС кад|ССРС кад]] баьккхинарг  ('''3'''): [[Футболех ловзаран ССРС кад 1953|1953]], [[Футболех ловзаран ССРС кад 1966/1967|1967]], [[Футболех ловзаран ССРС кад 1970|1970]]
* [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпионатан]] детин совгӀатхо ('''5'''): [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1956|1956]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1958|1958]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1962|1962]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1967|1967]], [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1970|1970]]
* [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпионатан]] борзанан совгӀатхо: [[Футболех ловзаран ССРС чемпионат 1960|1960]]

'''ССРС гулйина команда'''
* [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш|Олимпийн чемпион]] (Мельбурн, 1956)
* [[Футболех ловзаран Европин чемпионат|Европин кад]] баьккхинарг (Франци, 1960)
* [[Футболех ловзаран Европин чемпионат|Европин кад]] детин совгӀатхо: 1964
* Футболех ловзаран дуьненан чемпионатан борзанан совгӀахо (4-гӀа меттиг) (Лондон, 1966)

* [[ССРС къаьмнийн Спартакиада|ССРС къаьмнийн Спартакиадин]] толамхо [[Футбол ССРС къаьмнийн аьхкенан Спартакиадехь 1956|1956]]

=== Шен кхиамаш ===
* «[[Дешин буьрка (France Football)|Дешин буьрка]]» йаьккхина [[France Football]] версица уггаре дика Европин футболист харжарна: 1963
* 11-зза къобал вина уггаре дика ССРС кевнахо аьлла
* [[ССРС 33 уггаре дика шеран футболистийн исписка|ССРС уггаре дика шеран футболистийн]] испискашкахь 16-зза, царех № 1 (1955—1966, 1968) — 13-зза, № 2 (1953), № 3 (1969), л/й (1967)
* Яшин Лев — XX бӀешеран уггаре дика кевнахо [[МФФИИС]] версица 
* [[Спортан хьакъ долу говзанча]] (1957)
* «[[Яшин Леван цӀарах «Шеран кевнахо» совгӀат|Шеран кевнахо]]» ('''3'''): 1960, 1963, 1966
* Сийлаллин гулйина командин йукъавоьду [[Футболех ловзаран Европин чемпионат|Европин чемпионатан]] [[УЕФА]]н версин жамӀашца ('''2'''): [[Футболех ловзаран Европин чемпионат 1960|1960]], [[Футболех ловзаран Европин чемпионат 1964|1964]]
* {{iw|УЕФА «Дешин юбилейн» кхаж тасар|УЕФА «Дешин юбилейн» кхаьжнаш тасаран|en|UEFA Golden Jubilee Poll}} совгӀатхо: 8-гӀа меттиг
* [[Нетто Игоран клуб]]ан декъахо
* [[УЕФАн юбилейн совгӀат |Россин уггаре дика футболист 1954—2003 шерийн муьрехь (УЕФАн 50 шо кхачаран юбилейн совгӀат)]]
* Йукъатоьхна {{iw|FIFA Dream Team|FIFA Dream Team|en|FIFA Dream Team}} (2002)
* [[XX бӀешеран уггаре сийлахь футболистийн исписка (World Soccer)|World Soccer газетан версица XX бӀешеран уггаре сийлахь футболистийн]] испискин йукъатоьхна

== СовгӀаташ ==
* [[Социалистийн Къинхьегаман турпалхо]] (1990)
* [[Ленинан орден]] (16.09.60, 1990)
* [[Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден]] (1957, 1971)
* Детин [[Олимпийн орден]] (1986)&lt;ref&gt;[http://www.olympic.ru/ru/olympics_6.asp Олимпийн идея в знаках, символах, наградах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413050528/http://olympic.ru/ru/olympics_6.asp |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;
* [[Дешин гӀуллакхаш дарна орден, ФИФА]] (1988)
* [[«1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидал]] (1945)&lt;ref&gt;«Портрет на обложке». Интервью со Львом Яшиным // Журнал «Физкультура и спорт», № 5, 1990.&lt;/ref&gt;

== Ловзаран статистика ==

=== «Динамо» Москох йукъахь Яшинан матчаш ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Шо
!colspan=&quot;2&quot;|ССРС чемпионат 
!colspan=&quot;2&quot;|ССРС кад
!colspan=&quot;2&quot;|Дерриг
|-
!Ловзарш!!Голаш&lt;br&gt;чуйахийтина!!Ловзарш!!Голаш&lt;br&gt;чуйахийтина!!Ловзарш!!Голаш&lt;br&gt;чуйахийтина
|-
|'''1950'''||2||-5||?||0||2||-5
|-
|'''1951'''||0||0|||||||0||0
|-
|'''1952'''||0||0||||||0||0
|-
|'''1953'''||13||-11||||||13||-11
|-
|'''1954'''||24||-20||||||24||-20
|-
|'''1955'''||22||-16||?||||22||-16
|-
|'''1956'''||19||-29||?||?||19||-29
|-
|'''1957'''||12||−8||?||?||12||-7
|-
|'''1958'''||6||−8||?||?||6||-7
|-
|'''1959'''||19||-15||?||?||19||-15
|-
|'''1960'''||18||−14||?||?||18||0
|-
|'''1961'''||19||?||?||?||19||0
|-
|'''1962'''||17||?||?||?||17||0
|-
|'''1963'''||27||-6||?||?||27||-6
|-
|'''1964'''||28||?||?||?||28||0
|-
|'''1965'''||20||?||?||?||20||0
|-
|'''1966'''||8||-6||?||?||8||-6
|-
|'''1967'''||20||-11||6||?||26||-11
|-
|'''1968'''||17||-11||?||?||17||-11
|-
|'''1969'''||22||?||?||?||22||0
|-
|'''1970'''||13||-6||3||?||16||-6
|-
!Ерриш!!326!!-240!!9!!?!!335!!-240
|}

== Яшин литературехь а, фольклорехь а ==
[[Файл:LIYashin Grave Vagan'kovo 2017.jpg|250px|мини|альт=|Ваганьковски кешнашкара Яшин Леван каш]]
Яшинан спортан похӀма билгалйаьккхира [[Высоцкий, Владимир Семёнович|Высоцкий Владимира]] «Кевнахо» эшарехь.

[[Рождественский, Роберт Иванович|Рождественский Роберта]] Яшинан лерина «Шераш дӀаоьху» байташ йаздина.

[[Евтушенко, Евгений Александрович|Евтушенко Евгенийс]] йаздина Яшинах «Кевнахо араволу кевнашка» байташ, иза «Сан футболиада» жайнин чуйахна. Поэта йийшира и байташ «Динамийн» гулйина командийн а, дуьненан гулйина командин (ветеранийн а, ловзуш болу футболистийн а) а матчел хьалха, 1989 шеран 10 августехь, Яшинан 60 шо даздечу хенахь Москохара [[Петран парк (Москох)|Петран паркехь]] [[Динамо (стадион, Москох)|«Динамо» стадион]] тӀехь в в &lt;ref&gt;[http://visualrian.ru/images/item/94960 Звёзды мирового футбола. Библиотека изображений] // [[РИА Новости]]&lt;/ref&gt;. МогӀамашкахь Яшинан стандартан доцу ловзаран хатӀ дусту марша ойланца.

== Иэс ==
[[Файл:RR5110-0100R.png|thumb|справа|200px|Банк Россин иэсан нахарт Яшин Леван суьртаца. 2 сом, бераш, 2009 шо]]
[[Файл:RUSMARKA-2048.jpg|thumb|справа|350px|Россин поштан марка, 2015 шо]]
2018 шарахь Банк Россино арахецна 100 сом мах болу Иэсан банкнота, иза лерина йу 2018 шеран футболех ловзаран дуьненан чемпионатна, цунна тӀехь виллина буьркин тӀехь кхоссавелла кевнахо, Яшин Лев.
* 1997 шарахь [[Лужники (олимпийн комплекс)|«Лужники» спорткомплекс]] тӀехь Москохахь [[Яшин Леван иэсаш|Яшинна иэс]] хӀоттийра (скульптор [[Рукавишников, Александр Иулианович|А. И. Рукавишников]]).
* 1999 шарахь [[Динамо (стадион, Москох)|центран «Динамо» стадионехь]] Москохахь иэс хӀоттийна (скульптор А. И. Рукавишников).
* 2011 шеран майхь [[Соьлжа-ГӀала|Соьлжа-ГӀалин]] Косиоран ураман цӀе хийцира Яшин Леван&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/football/_russiapl/news-803894.html Именами Яшина и У. Садаева назовут улицы города Грозный]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; цӀарах.

[[Файл:Yashin2012-4.jpg|thumb|left|200px|Соьлжа-ГӀалара Яшин Леван урамера № 22 йолу цӀийнан тӀера аншлаг]]
* 2011 шарахь Соьлжа-ГӀалахь Яшин Леван урамехь дӀайиллина иэсан хьаьрк футболистан сийнна.
* 2013 шеран декабрехь спортан «Динамо» йукъаралло долийна Яшин Леван цӀе тиллира цхьаьна Москохан [[Яшин Леван урам (Москох)|урамна]]. Иза лаьтта [[Москохан хӀозан автомобилан некъ|МХӀАНан]] дехьа [[Къилба-Малхбален административан гуо]]наннан [[Некрасовка (Москохан кӀошт)|Некрасовкин]] кӀоштахь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dmrog.livejournal.com/305628.html|title=Куда &quot;отправили&quot; Льва Яшина?|accessdate=2017-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Именем Льва Яшина назовут улицу в районе Некрасовка в ЮВАО|url=http://www.m24.ru/articles/33595|work=m24.ru|accessdate=2017-06-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 шеран октябрехь Яшин Леван иэс хӀоттийра «Россин сийн аллейхь» Россин пачхьалкхан физикин оьздангаллин, спортан, кегийрхойн, туризман университетан гӀишлон чувоьдийлин дуьхьала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бюст легендарного вратаря Льва Яшина открыт в Москохахь|url=https://tass.ru/sport/3726439|work=ТАСС|accessdate=2017-06-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тольятти|Тольяттехь]] ду [[Яшин Леван урам (Тольятти)|Яшин Леван урам]].
* ФИФАс [[Яшинан цӀарах совгӀат|совгӀат]] диллина — футболех ловзаран дуьненан чемпионатан финалан тӀегӀанан уггаре дика кевнахочунна.
* [[Огонёк (журнал)|«Огонёк» журнало]] хӀора шарахь ло [[Яшин Леван цӀарах «Шеран кевнахо»]] совгӀат.
* 2009 шеран 28 декабрехь [[Россин Центран Банк]]о кхайкхийра 2 сом мах болу, Яшин Леван лерина «Россин гӀарабевлла спортхой» серера, иэсан детин нахарт лела арахецарх. Монеташ арахецна 3 000 тиражца, кечдина 925 чоман детех, металлан цӀена барам 15,5 грамм (ах-унци). Арахецаран терахь кхайкхийна доллушехь, нахарташна тӀаьхь хӀоттийна: «2010 шо».
* [[Республика Эрмалойчоьнан Центран банк]]о 2008 шарахь арахеца долийра нахартийн сери «[[Эрмалойчоьнан иэсан нахарташ#Сери «Футболан паччахьаш»|Футболан паччахьаш]]», царна йукъахь Яшин Леван иэсан нахарт. Номинал — 100 [[Эрмалойн драм|драм]], дина 925 чоман [[Дети|детех]]. Аверс: йуккъехь — серин логотип. Йисташца — мехкан цӀе эрмалойн маттахь (лакхахь) — ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ а, Ингалсан (лахахь) — REPUBLIC OF ARMENIA. Логотипан бухахь — нахартан номинал («100 ԴՐԱՄ» — 100 драм). Кхин а лахахь — арахецна шо, йуккъехь — [[Эрмалойчоьнан хӀост|Республика Эрмалойчоьнан хӀост]]. Реверс: йуккъехь — лакхахула йогӀу буьркан фонца футболистан бюст, къоман байракхьан бесара йина къегина шлейф йолуш. Лакхахь аьрру агӀонна герга фамилии а, цӀе а ингалсан маттахь. Лахарчу декъехь — ловзархочун автограф. Дозалла 28,28 г, диаметр 38,61 мм. Дизайн — Котович Роберт, нахарт зорбатоьхна [[Полякийн нахартин керт]]ахь. Нахартин тираж — 200 эз. экземпляр&lt;ref&gt;[http://www.mennica.com.pl/ru/produkty-i-uslugi/monetnye-produkty/monety-zarubezhnykh-ehmitentov/produkt/zobacz/lev-jashin-100-dram-cerija-koroli-futbola.html Монетный двор Польши — Лев Яшин, 100 драм (Серия «Короли футбола»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928032313/http://www.mennica.com.pl/ru/produkty-i-uslugi/monetnye-produkty/monety-zarubezhnykh-ehmitentov/produkt/zobacz/lev-jashin-100-dram-cerija-koroli-futbola.html |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 2014 шеран 21 июнехь бразилин гӀалахь [[Рио-де-Жанейро]]хь Яшин Леван иэс хӀоттийра. Монумент лаьтта хӀокху заманан говзаллин музейхь (Museu de Arte Moderna). Иэс йу Москохахь Петровн паркехь хӀоттийна иэсан жима йина копи&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2014/06/21/lev/|title=В Рио-де-Жанейро открыли памятник Льву Яшину|date=2011-06-21|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* Голкипер дуьххьара FIFA футболан симуляторехь ву 2018 шарахь&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Советский голкипер Лев Яшин появится в футбольном симуляторе FIFA 2018|url=https://ria.ru/sport/20170613/1496351182.html|work=РИА Новости|date=20170613T0036+0300Z|accessdate=2017-06-13|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Адресаш ===
[[Файл:Мемориальная доска. Лев Яшин.jpg|thumb|180px|Чапаевн урамалгера цӀен тӀийра мемориалан у]]
1980-гӀа а, 1990-гӀа а шерашкахь цкъа дийцина ца Ӏа [[МиллионалгӀа урам (Москох)|МиллионалгӀа урамера]] № 15 йолу цӀа дохоран планех, цигахь гӀараваьлла кевнахо ваьхнера бераллехь 1929 – 1941 шерашкахь. 1999 шарахь, Яшинан 70 шо кхочуш Москохан чоьхьара эскарийн гуонан эскаран баьччалло цӀенна тӀехь мемориалан у хӀоттийча, цӀа дохоран къамелаш севцира&lt;ref name=Guk/&gt;.

1944 – 1957 шерашкахь Яшин Лев вехира [[Доккха Бешан урам (Москох)|Доккха Бешан урам]], 7 (цӀа ца дисина); 
1957 – 1964 шерашкахь – [[Кутузовн проспект]] тӀехь, 37 (хӀинца – 33 цӀа)&lt;ref&gt;{{Лица Москвы|Яшин Лев Иванович}}&lt;/ref&gt;.

1964 шарахь Яшин кхелхира [[ГӀамарийн урамийн кӀошт]]а&lt;ref&gt;{{статья|автор=Сергей Чуев, Владимир Пахомов, Артём Гусятинский. |заглавие=Миг между прошлым и будущим|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/71315|издание=[[Советский спорт]]|год=2000|номер=за 20 апреля}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран 22 октябрехь [[Чапаевн урамалг (Москох)|Чапаевн урамалгера]], 18/1 адресца, Яшин Лев 1964 – 1990 шерашкахь ваьхна цӀенна тӀехь, хӀоттийна мемориалан у&lt;ref name=ria/&gt;.

Мемориалан у хӀоттийна [[Соьлжа-ГӀала]]ра «Ахьмад-Арена» стадион тӀехь.

=== Марканаш ===
* [[Монтсеррат]]ан [[поштан блок]]о [[Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 1994|1994 шеран футболех ловзаран дуьненан чемпионатан (АЦШ)]] лерина 2 доллар доьху 4 марка арахецна. Цхьанна тӀехь — Л. И. Яшинан сурт ду&lt;ref&gt;[http://www.clubcollector.com/products_pictures/F%20900-903B67.JPG Внешний вид почтового блока Монтсеррата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208173832/http://www.clubcollector.com/products_pictures/F%20900-903B67.JPG |date=2012-02-08 }}&lt;/ref&gt;.

=== Кинематограф ===
* и/ф «[[Лев Яшин. Сан сатийсаман кевнахо]]» (Росси, 2019)

== Сочиненеш ==
* {{книга|автор=Яшин Л. И |заглавие=Записки вратаря|место=М.|издательство=[[Правда (издательство)|Правда]]|серия=Библиотека журнала «[[Огонёк]]»|год=1976|страниц=64}}
* {{книга|автор=Яшин Л. И |заглавие=Счастье трудных побед|место=М.|издательство=[[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]]|год=1985|страниц=208|серия=[[Сердца, отданные спорту]]}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш|3}}

== Литература ==
{{refbegin|1}}
* {{книга|автор=Асаулов В. Ф. |заглавие=Лев Яшин — русский гений|место=М.|издательство=Вагриус|год=2008|страниц=368|isbn=978-5-9697-0471-8}}
* {{книга|автор=Венглинский Г. П., Ильинский М. М. |заглавие=Лев Яшин: кевнахо эпохи. Заметки и мнения современников|место=М.|издательство=Вече|год=2005|страниц=160|isbn=5-9533-1007-2|ref=Венглинский, Ильинский}}
* {{книга|автор=Винокуров В. И. |заглавие=Лев Яшин: биографический очерк|место=М.|издательство=Книжный клуб|год=1999|страниц=64|isbn=5-7717-0017-7|серия=Память. Спорт как спорт}}
* {{книга|автор=Винокуров В. И. |заглавие=Яшин, Платини, Беккенбауэр и Мюллер: биографические очерки|место=М.|издательство=Эксмо|год=2009|страниц=288|isbn=978-5-699-31147-7|серия=Клуб 100 лучших футболистов мира}}
* {{книга|автор=Галедин В. И. |заглавие=Лев Яшин|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2014|страниц=301|isbn=978-5-235-03669-7|серия=Жизнь замечательных людей. Вып. 1462|ref=Галедин}}
* {{книга|автор=Горянов Л. Б. |заглавие=Новеллы о вратаре|место=М.|издательство=[[Советская Россия (издательство)|Советская Россия]]|год=1973|страниц=192}}
* {{книга|автор=Есенин К. С. |заглавие=Футбол. Сборная ССРС|ссылка=https://klubfedotova.ru/data/documents/K.-Esenin-Sbornaya-SSSR.pdf|место=М.|издательство=[[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]]|год=1983|страниц=208|ref = Есенин}}
* {{книга|автор=Соскин А. М. |заглавие=Триумф без пощады. Лев Яшин сквозь фильтр времени|место=М.|издательство=Книжный клуб|год=2004|страниц=111}}
* {{книга|автор=Соскин А. М. |заглавие=Лев Яшин. За кулисами славы|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2007|страниц=413|isbn=978-5-9265-0422-1|серия=Память}}
* {{книга|автор=Соскин А. М. |заглавие=Лев Яшин. Блеск сквозь слёзы|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2009|страниц=384|isbn=978-5-9265-0710-9=}}
* {{книга|автор=Соскин А. М. |заглавие=Лев Яшин. Легендарный кевнахо|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2014|страниц=349|isbn=978-5-4438-0705-8|серия=Легенды нашего спорта|ref = Соскин}}
* {{книга|автор=Авторский коллектив |заглавие=Российский футбол за 100 лет |место=М. |издательство=Грэгори Пейдж |год=1997 |страниц=724 |isbn=5-900493-70-9 |Яшин Лев Иванович=}}
* {{книга |ссылка = https://books.google.kz/books?id=NEC9MQ3YCDgC&amp;pg=PT26 |заглавие = BALLS! The Best European Football Nations |автор = Chris Whitfield |издательство = Sedbergh Publishing |год = 2012 |isbn = 9781476439174 |страниц = 149 |страницы = 1 |ref = Whitfield |корта = — |хьажорг = https://books.google.kz/books?id=NEC9MQ3YCDgC&amp;pg=PT26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160222121229/https://books.google.kz/books?id=NEC9MQ3YCDgC&amp;pg=PT26 |archive-date = 2016-02-22}}
* {{книга |автор=Дитрих Шульце-Мармелинг |часть= |заглавие=Лев Яшин. «Я-легенда» |nodot=1 |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М |издательство=[[Э]] |год=2018 |том= |страницы= |страниц=400 |серия=Иконы спорта |isbn=978-5-699-97992-9 |тираж=3000}}
* {{книга |автор=Галедин Владимир Игоревич |часть= |заглавие=Лев Яшин. Кевнахо нашей мечты |nodot=1 |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |год=2018 |том= |страницы= |страниц=320 |серия= |isbn=978-5-235-04121-9 |тираж=3000}}
* {{книга |автор=Иванов Олег Николаевич |часть= |заглавие=Уроки Льва Яшина |nodot=1 |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М |издательство=[[Спорт]] |год=2018 |том= |страницы= |страниц=120 |серия= |isbn=978-5-9500180-6-0 |тираж=1000}}
* {{книга |автор=Асаулов Виктор Фёдорович |часть= |заглавие=Кевнахо всех времён и народов |nodot=1 |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М |издательство= |год=2018 |том= |страницы= |страниц=504 |серия= |isbn= |тираж=4000}}
{{refend}}

== Хьажоргаш ==
{{Гергара проекташ}}
* [https://football.ua/unicredit-top50/news/158611.html Мастеровой человек, покоривший мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711070950/http://football.ua/unicredit-top50/news/158611.html |date=2012-07-11 }}

{{АХь}}

{{ССРС ОЛ 1956}}
{{ССРС ДЧ 1958}}
{{ССРС ЕЧ 1960}}
{{ССРС ДЧ 1962}}
{{ССРС ЕЧ 1964}}
{{ССРС ДЧ 1966}}
{{ССРС ДЧ 1970}}
{{«Дешин буьрка» йаьккхинарш}}
{{УЕФА юбилейн совгӀаташ}}

[[Категори:ДӀабоьхкинарш Ваганьковски кешнашкахь]]
[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Футболан кевнахой]]
[[Категори:Цхьаьна клубан футболисташ]]
[[Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:Футболех ловзаран Олимпийн чемпионаш]]
[[Категори:ССРСн Олимпийн чемпионаш]]
[[Категори:Футболисташ 1956 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]]
[[Категори:1956 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш]]
[[Категори:Футболех ловзаран Европин чемпионаш]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:«Дешин буьрка» йаьккхинарш]]
[[Категори:ССРС хоккеисташ]]
[[Категори:ХК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ССРС Спортан хьакъ долу говзанчаш]]
[[Категори:Дуьненайукъара классан ССРС спортан говзанча]]
[[Категори:ССРС къаьмнийн Спартакиадин чемпионаш]]
[[Категори:Масех спортан тайпанан спортхой]]
[[Категори:ССКП декъашхой]]
[[Категори:Лев Яшин| ]]
[[Категори:Россин пачхьалкхан физикин оьздангаллин, спортан, кегийрхойн, туризман университетан арахецархой]]
[[Категори:Ахчан тӀера адамаш]]</text>
      <sha1>cj6uca61a8g8eo1rilf8mfnm8i9inaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрндтебруькк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586664</id>
    <revision>
      <id>26545390</id>
      <parentid>26535023</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>32935</id>
      </contributor>
      <origin>26545390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4148" sha1="dwy3ia2bw7z7q3y59n6rm3trcu3ziqf" xml:space="preserve">{{Германин коммуна
|статус                      = Коммуна
|нохчийн цӀе                 = Эрндтебруькк
|шен цӀе                     = {{lang-de|Erndtebrück}}
|хӀост                       = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Германи
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа Рейн-Вестфали
|регион таблицехь            = 
|кӀоштан тайпа               = КӀошт
|кӀошт                       = 
|кӀошт таблицехь             = 
|йуьртан меттиган тайпа       = 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 
|бахархой ларар шо           = 
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}
[[Файл:Carretera B-62, circunvalación de paso por Erndtebrück, Alemania.jpg|мини|Эрндтебруькк]]
'''Эрндтебруькк''' ({{lang-de|Erndtebrück}}) — [[Германи]]н [[Къилбаседа Рейн-Вестфали]] латтана йукъара [[Германин коммунаш|коммуна]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://polbu.ru/starcev_govmanagement/ch25_all.html |title=Федеративная Республика Германия. Германская система местного управления: Я. Ю. Старцев. Государственное и муниципальное управление в зарубежных странах&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2009-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180114114621/http://polbu.ru/starcev_govmanagement/ch25_all.html |archivedate=2018-01-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114114621/http://polbu.ru/starcev_govmanagement/ch25_all.html |date=2018-01-14 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==

Коммунан майда — {{МД}}. ХӀордан сизал локхалла {{ХӀСЛ}}.

== Бахархой ==
{{Бахархой.wd||Таблица}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==

* [http://www.statistik.bayern.de/imperia/md/content/lfstad/bbs_schluessel_2009_01_15.xls Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-de}}

{{Germany-geo-stub}}

[[Категори:Германин гӀаланаш]]
[[Категори:Германин коммунаш]]
[[Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш]]
[[Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>dwy3ia2bw7z7q3y59n6rm3trcu3ziqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545391</id>
      <parentid>26545390</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>32935</id>
      </contributor>
      <origin>26545391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="6spsbppz9klfuxq8umelshbu0lmc50w" xml:space="preserve">{{Германин коммуна
|статус                      = Коммуна
|нохчийн цӀе                 = Эрндтебруькк
|шен цӀе                     = {{lang-de|Erndtebrück}}
|хӀост                       = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Германи
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Къилбаседа Рейн-Вестфали
|регион таблицехь            = 
|кӀоштан тайпа               = КӀошт
|кӀошт                       = 
|кӀошт таблицехь             = 
|йуьртан меттиган тайпа       = 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 
|бахархой ларар шо           = 
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}
[[Файл:Carretera B-62, circunvalación de paso por Erndtebrück, Alemania.jpg|мини|Эрндтебруькк]]
[[Файл:Restaurante Imbiss, municipio de Erndtebrück, Alemania.jpg|мини|Эрндтебруькк]]
'''Эрндтебруькк''' ({{lang-de|Erndtebrück}}) — [[Германи]]н [[Къилбаседа Рейн-Вестфали]] латтана йукъара [[Германин коммунаш|коммуна]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://polbu.ru/starcev_govmanagement/ch25_all.html |title=Федеративная Республика Германия. Германская система местного управления: Я. Ю. Старцев. Государственное и муниципальное управление в зарубежных странах&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2009-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180114114621/http://polbu.ru/starcev_govmanagement/ch25_all.html |archivedate=2018-01-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114114621/http://polbu.ru/starcev_govmanagement/ch25_all.html |date=2018-01-14 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==

Коммунан майда — {{МД}}. ХӀордан сизал локхалла {{ХӀСЛ}}.

== Бахархой ==
{{Бахархой.wd||Таблица}}

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==

* [http://www.statistik.bayern.de/imperia/md/content/lfstad/bbs_schluessel_2009_01_15.xls Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)]{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-de}}

{{Germany-geo-stub}}

[[Категори:Германин гӀаланаш]]
[[Категори:Германин коммунаш]]
[[Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш]]
[[Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш]]
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>6spsbppz9klfuxq8umelshbu0lmc50w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарбулак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648479</id>
    <revision>
      <id>26545317</id>
      <parentid>26484853</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4257" sha1="3y5jxyesg0ahzy8szryszdgs5n1m2he" xml:space="preserve">{{НБМ-Кхазакхстан
|статус                      = эвла
|нохчийн цӀе                 = Шарбулак
|шен цӀе                     = 
|хӀост                        = 
|байракх                     = 
|пачхьалкх                   = Кхазакхстан
|lat_deg = |lat_min =|lat_sec = 
|lon_deg =|lon_min =|lon_sec =
|CoordAddon = 
|CoordScale = 
|пачхьалкхан картин барам    = 
|регионан картин барам       = 
|кӀоштан картин барам        = 
|регион                      = Туркестанан область
|регион таблицехь            = Туркестанан область
|кӀоштан тайпа               = Муниципалан кӀошт
|кӀошт                       = Казыгуртан кӀошт
|кӀошт таблицехь             = Казыгуртан кӀошт{{!}}Казыгуртан кӀошт
|йуьртан меттиган тайпа       = Гуо 
|йуьртан меттиг               = 
|йуьртан меттиг таблицехь     = 
|йукъара йекъайалар             = 
|коьртан тайпа               = 
|корта                       = 
|йиллина терахь              = 
|дуьххьара хьахор            = 
|хьалхара цӀерш              = 
|статус йелла терахь          = 
|майда                       = 
|хӀордан сизал локхалла  = 
|бахархой                    = 3630
|бахархой ларар шо           = 2009&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|луьсталла                   = 
|агломераци                  = 
|къаьмнийн хӀоттам           = 
|динан хӀоттам               = 
|бахархойн цӀерш             = 
|поштан индекс               = 
|поштан индексаш             = 
|сахьтан аса                 = 
|автомобилан код             = 
|телефонан код               = 
|идентификаторан терахьаш    = 
|категори Commons чохь       = 
|сайт                        = 
}}

'''Шарбулак''' — [[Кхазакхстан]]ан [[Туркестанан область|Туркестанан областан]] [[Казыгуртан кӀошт]]ара эвла&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112005625/https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032702|archivedate=2021-01-12|access-date=2021-01-15}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815005855/https://www.stat.gov.kz/getImg%3Fid%3DWC16200032702 |date=2019-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархойн дукхалла ==
{|class=wikitable sortable BORDER=1 CELLSPACING=0
|-м
!Шо
!Бахархойн дукхалла
|- bgcolor=
|align=|[[1999 шо|1999]]
|align=left|2862&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|-
|align=|[[2009 шо|2009]]
|align=left|3630&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://kazindex.ru/ Кхазакхстанан индексаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407162348/http://kazindex.ru/ |date=2019-04-07 }}

{{Казыгуртан кӀошт}}

[[Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш]]
[[Категори:Казыгуртан кӀоштан нах беха меттигаш]]


{{Kazakhstan-geo-stub}}
{{rq|stub|img|sources|translate}}

{{Хьажоргаш йац}}

[[Категори:Белхан категори]]</text>
      <sha1>3y5jxyesg0ahzy8szryszdgs5n1m2he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якубу, Изабель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>962455</id>
    <revision>
      <id>26545482</id>
      <parentid>25812760</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14222" sha1="dv9w5ph6jufc86t5h55ne2wrrgr8j8k" xml:space="preserve">{{Фамилихой|Якубу}}
{{Баскетболхо
| ЦӀе                = Якубу Изабель 
| ЦӀеран оригинал     = {{lang-fr|Isabelle Yacoubou}}
| Сурт        = Isabelle Yacoubou 36.JPG
| Шоралла             = 250 px
| Куьг            = Якубу Изабель 2013 шарахь
| Позици            = [[Центровой]]
| Харц цӀераш           = Isa, Baby [[Шакил О'Нил|Shaq]]
| Локхалла               = 195 [[см]]
| Йозалла                = 100 [[кг]]
| Клуб               = {{Франци}} [[Бурж (зударийн баскетболан клуб)|Танго Бурж Баскет]]
| Лоьмар              = 4
| Гражданалла        = {{FRA}} / {{BEN}}
| Стен-боьршалла                = З
| Йина терахь      = 21.04.1986
| Йина меттиг     = [[Годомей]], {{ЙМ|Бенин|Бенинехь}}
| Кхелхина терахь        = 
| Кхелхина меттиг       = 
| Ишкол              = 
| Колледж            = 
| Драфт              = 32-гӀа
| Драфтан шо         = 2012
| Драфтан команда     = [[Атланта Дрим]]
| Ловзарш               = 
| Очкош               = 
| Схьаэцар            = 
| ДӀайалар           = 
| Схьалацар          = 
| Блок-шоташ          = 
| Командаш            = * {{Франци}} [[Тарб Жесп Бигор]] (2003—2010)
* {{Итали}} [[Скио (зударийн баскетболан клуб)|Беретта Фамила Скио]] (2010—2011)
* {{Испани}} [[Валенсия (зударийн баскетболан клуб)|Рос Касарес Валенсия]] (2011—2012)
* {{Росси}} [[Спарта&amp;К|Спарта&amp;К (Видни)]] (2012—2013)
* {{Туркойчоь}}  [[Фенербахче (зударийн баскетболан клуб)|Фенербахче]] (2013—2014)
* {{Цийчоь}} [[Хэйлунцзян Ченненг]] (2014)
* {{Итали}} [[Скио (зударийн баскетболан клуб)|Беретта Фамила Скио]] (2014—2018)
* {{Франци}} [[Бурж (зударийн баскетболан клуб)|Танго Бурж Баскет]] (2019—н.в.)
| Тренеран карьера = 
| Мидалш             = 
| СовгӀаташ            = 
* [[Баскетболех ловзаран Францин зударшна йукъара чемпионат|Францин чемпион]] (2010)
* [[Баскетболех ловзаран Италин зударшна йукъара чемпионат|Италин чемпион]] (2011)
* Италин кедан толамхо (2011)
* [[Баскетболех ловзаран Испанин зударшна йукъара чемпионат|Испанин чемпион]] ([[Баскетболех ловзаран Испанин зударшна йукъара чемпионат 2011/2012|2012]])
* Испанин кедан толамхо (2012)
* [[ФИБА Евролига (зударшна йукъара)|Евролигин]] толамхо ([[ФИБА Евролига (зударшна йукъара) 2011/2012|2012]])
| Мидалш = 
{{турнир|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш|Олимпийн ловзарш]]}}
{{мидал|Дети|[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 2012|Лондон 2012]]|[[Баскетбол аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 2012 (зударий)|баскетбол]]}}
{{турнир|[[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат|Европин чемпионаташ]]}}
{{мидал|Деши|[[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2009|Латви 2009]]}}
{{мидал|Борза|[[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2011|Польша 2011]]}}
{{мидал|Дети|[[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2013|Франци 2013]]}}
{{мидал|Дети|[[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2015|Мажаройчоь / Румыни 2015]]}}
}}
'''Якубу Изабель''' ({{lang-fr|Isabelle Yacoubou}}; йина [[1986 шо|1986 шеран]] [[21 апрель|21 апрелехь]], [[Годомей]]хь, [[Бенин]]ехь) — [[Франци|французийн]] профессионалан [[баскетбол]]хо, ловзу [[центровой]]н амплуахь. ХӀинца ловзуш йу [[Баскетболех ловзаран Францин зударшна йукъара чемпионат|французийн]] «[[Бурж (зударийн баскетболан клуб)|Танго Бурж Баскет]]» клубехь. [[Баскетболех ловзаран Францин зударийн гулйина команда|Францин къоман гулйина командин]] йукъахь хилла [[Баскетбол аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 2012 (зударий)|2012 шеран Лондонера Олимпийн ловзарийн]] детин совгӀатхо&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.london2012.com/basketball/event/women/teams/team=france-bkw400fra01/|publisher=Olympic Games London 2012|title=Women's Basketball|work=london2012.com|accessdate=2012-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729214301/http://www.london2012.com/basketball/event/women/teams/team=france-bkw400fra01/|archivedate=2012-07-29|deadlink=404|lang=en}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729214301/http://www.london2012.com/basketball/event/women/teams/team=france-bkw400fra01/ |date=2012-07-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографи ==
=== Карьера ===
Якубу Изабель йина [[1986 шо|1986 шеран]] [[21 апрель|21 апрелехь]] [[Годомей]] гӀалахь, [[Бенин]], цигахь йехира [[2005 шо]] кхаччалц. [[2003 шо|2003]] а, [[2005 шо|2005 шерашкара]] кегийрхошна йукъара дуьненан чемпионаташкахь иза ловзура [[Бенин]] йукъахь. Французийн [[Тарб Жесп Бигор]] дехьайаьллачул тӀаьхьа тӀеийцира [[Франци]]н гражданалла. [[баскетболех ловзаран Францин зударийн кегийрхойн гулйина команда|Францин зударийн кегийрхойн гулйина командин]] йукъахь Якубус [[2006 шо|2006 шеран]] Европин чемпионатехь борза а даьккхина, турниран [[Уггаре мехала ловзархо|MVP]] хилира. Коьртачу командехь хьалхара матч левзира [[2007 шо|2007 шеран]] [[11 август]]ехь [[Швеци]] командин дуьхьаларчу матчехь. Дакъалецира [[Олимпийн ловзарш 2012|2012 шеран олимпийн ловзаршкахь]], цигахь [[Баскетболех ловзаран Францин зударийн гулйина команда|Францин гулйина команда]] финале кхечира, цигахь ийшира [[Баскетболех ловзаран АЦШ зударийн гулйина команда|АЦШ гулйина командина]].

[[2012 шо|2012 шарахь]] цуьнан [[Валенсия|Валенсера]] клуб [[Рос Касарес Валенсия|Рос Касарес]] туьйлира [[ФИБА Евролига (зударшна йукъара)|Евролигехь]] а, [[Баскетболех ловзаран Испанин зударшна йукъара чемпионат 2011/2012|Испанин чемпионатехь]] а.

[[2012 шо|2012 шеран]] [[11 апрель|11 апрелехь]] Якубу йукъара 32-гӀа лоьмарца хаьржира [[ЗКъБА]] драфтехь «[[Атланта Дрим]]» командо, амма иза ца ловзийтира [[ЗКъБА]]хь [[Европа|Европин]] ловзархошна хӀоттийна хенал йоккха хиларна.

2012/2013 шо доладалале контракт йаздира [[Москохан область|Москохан областера]] «[[Спарта&amp;К]]» командица.

== Кхиамаш ==
[[Файл:Défilé médaillés français JO 2012.jpg|left|thumb|190px|Якубу Изабель [[Лондон]]ехь]]
* [[Европа|Европин]] кегийрхойн чемпионатан [[Уггаре мехала ловзархо|MVP]] (2006)
* [[Франци]]н чемпионатан [[Уггаре мехала ловзархо|MVP]] (2009)
* [[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат|Европин чемпион]] ([[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2009|2009]])
* [[Баскетболех ловзаран Францин зударшна йукъара чемпионат|Францин чемпион]] (2010)
* [[Баскетболех ловзаран Италин зударшна йукъара чемпионат |Италин чемпион]] (2011)
* Италин кедан толамхо (2011)
* Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо ([[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2011|2011]])
* [[Баскетболех ловзаран Испанин зударшна йукъара чемпионат|Испанин чемпион]] ([[Баскетболех ловзаран Испанин зударшна йукъара чемпионат 2011/2012|2012]])
* Испанин кедан толамхо (2012)
* [[ФИБА Евролига (зударшна йукъара)|Евролигин]] толамхо ([[ФИБА Евролига (зударшна йукъара) 2011/2012|2012]])
* Финалистка [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш|олимпийн игр]] ([[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 2012|2012]])
* [[Баскетболех ловзаран Россин зударшна йукъара чемпионат |Россин чемпионатан]] детин совгӀатхо ([[Баскетболех ловзаран Россин зударшна йукъара чемпионат 2012/2013|2013]])
* Европин чемпионатан детин совгӀатхо ([[Баскетболех ловзаран зударшна йукъара Европин чемпионат 2013|2013]])
* [[ФИБА Евролига (зударшна йукъара)|Евролигин]] детин совгӀатхо ([[ФИБА Евролига (зударшна йукъара) 2013/2014|2014]])

== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.wbcs.ru/main_team/player.php?pl2_cid=57&amp;pl2_id=19 Профайл на сайте Спарта&amp;К]
* [http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/54524/sid/7622/tid/282/tid2//_/2011_EuroBasket_Women/index.html Статистика на чемпионате Европы 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402114144/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/54524/sid/7622/tid/282/tid2//_/2011_EuroBasket_Women/index.html |date=2015-04-02 }}
* [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ya/isabelle-yacoubou-1.html Статистика на Олимпийн ловзаршкахь 2012]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122065752/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ya/isabelle-yacoubou-1.html |date=2015-11-22 }}

{{Драфт ДКъБА 2012}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Европин чемпионатехь 2007}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Европин чемпионатехь 2009}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Европин чемпионатехь 2011}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Олимпийн ловзаршкахь 2012}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Европин чемпионатехь 2013}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Европин чемпионатехь 2015}}
{{Зударийн баскетболан Францин гулйина команда Олимпийн ловзаршкахь 2016}}

[[Категори:Францин баскетболхой]]
[[Категори:Баскетболан Европин чемпионаш]]
[[Категори:2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой]]
[[Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]]
[[Категори:Баскетболхой 2016 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]]
[[Категори:Баскетболех ловзаран Францин гулйина командин ловзархой]]
[[Категори:ЗБК «Тарб Жесп Бигор» ловзархой]]
[[Категори:ЗБК «Скион» ловзархой]]
[[Категори:БК «Рос Касарес Валенсия» ловзархой]]
[[Категори:ЗБК «Спарта&amp;К» ловзархой]]
[[Категори:ЗБК «Фенербахче» ловзархой]]
[[Категори:ЗБК «Бурж» ловзархой]]</text>
      <sha1>dv9w5ph6jufc86t5h55ne2wrrgr8j8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NCAA баскетболан турниран уггаре гӀарайаьлла ловзархо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>974760</id>
    <revision>
      <id>26545493</id>
      <parentid>16224339</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159829" sha1="afk6b6lk09kij40rl3guvfe1icgzm0r" xml:space="preserve">{{СовгӀатан карточка
 |ЦӀе             = NCAA баскетболан турниран уггаре гӀараяьлла ловзархо
 |Сурт          = &lt;!-- во всех полях для изображений — только имена файлов! --&gt;
 |СуртАса     = 
 |Сурт2ст       = 
 |СуртАса2ст  = 
 |Сурт3ст       = 
 |СуртАса3ст  = 
 |Суьртан барам   = 250px
 |Асанан барам     = 
 |OriginalName         = {{lang-en|NCAA Basketball Tournament Most Outstanding Player}}
 |Девиз                = 
 |Мохк               = {{АЦШ}}
 |Тайпа                  = [[СовгӀат]]
 |ХьаннаЛо        = [[NCAA]] турниран «Йеаннан финалан» уггаре дика ловзархо 
 |ХьанЛо         = Божаршна: [[Ассошиэйтед Пресс|AP]] (1939—) &lt;br&gt; Зударшна: [[Ассошиэйтед Пресс|AP]] (1982—)
 |СовгӀат даран бахьна = 
 |Статус               = ло
 |Параметраш            = 
 |КхолларанТерахь       = 
 |Дуьххьара совгӀат дар    = Божаршна: 1939 [[Халл, Джимми|Халл Джимми]], [[Огайо штатан университет|Огайо Стэйт]] &lt;br&gt; Зударшна: 1982 [[Лоуренс-Брэкстон, Дженис|Лоуренс Дженис]], [[Луизианин технологин университет|Луизиана Тек]]
 |ТӀаьххьара совгӀат дар = Божаршна:  2019 [[Кайл Гай]], [[Виргинин университет|Виргини]] &lt;br&gt; Зударшна: 2019 [[Джексон, Хлоя|Джексон Хлоя]], [[Бэйлоран университет|Бэйлор]]
 |Барам           = 
 |ЛакхараСовгӀат       = 
 |ЛахараСовгӀат       = 
 |ЙогӀуш йу        = 
 |Сайт                 = [https://www.sports-reference.com/cbb/awards/ncaa-mop.html MOP Tournament NCAA]
 |Гуш_долу_йоза        =
 |Викиларма            = 
}}
'''NCAA хьалхара дивизионан баскетболан турниран уггаре гӀараваьлла ловзархо''' ({{lang-en|NCAA Basketball Tournament Most Outstanding Player}}; турнир «Йеаннан финал») хоржу [[АЦШ|америкин]] ''[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]'' [[хааман агенталла|хааман-керлачеран агенталло]]. И студенташна хӀонс кхоьллина дуьххьара йелира [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1939|1938/39 шарахь]] [[Огайо штатан университет]]ера  [[Халл, Джимми|Халл Джиммин]], ткъа зударшна студенташна — [[Луизианин технологин университет]]ера [[Лоуренс-Брэкстон, Дженис|Лоуренс Дженисан]] 1981/82 шерашкахь. Дукха хьолехь совгӀат кхочу толамхойн командин декъахочунна. И титул йаьккхина чемпион ца хилла тӀаьххьара ловзархо хилира [[Оладжьювон, Хьаким|Оладжьювон Хьаким]] 1983 шарахь, ткъа цхьаъ бен йоцу зуда хилира [[Стэйли, Дон|Стэйли Дон]] 1991 шарахь. [[Луисвиллан университет]]ера [[Хэнкок, Люк|Хэнкок Люка]] совгӀат даьккхира 2013 шарахь, ша стартан пхеанна йукъахь воцушехь. 2018 шарахь цуьнан кхиамаш карлабехира [[Виллановн университет]]ера [[Дивинченцо, Донте |Дивинченцо Донтес]].

Кхузза совгӀатан лауреат хилира турниран борзанан совгӀатхой: [[Лир, Хэл|Лир Хэл]] 1956 шарахь, [[Хейман, Арт|Хейман Арт]] 1963 шарахь, [[Брэдли, Билл|Билл Брэдли]] 1965 шарахь, кхин а цкъа — совгӀатхошна йукъа а ца кхаьчначу командин ловзархо, [[Чемберс, Джерри|Чемберс Джерри]] 1966 шарахь, амма 1981 шерал тӀаьхьа хӀонс йаьккхинарг харжа буьйлабелира хьалхарчу шина командин йукъара. 1971 шарахь [[Портер, Ховард|Портер Ховардан]] йелла титул бакъ йац аьлла дӀакхайкхийра, хӀунда аьлча цуо хьалха чӀогӀа NCAA бакъонаш йохийра, [[Америкин баскетболан ассоциаци|Америкин баскетболан ассоциацин (АБА)]] йукъахь ловзу профессионалан «[[Питтсбург Кондорс]]» клубаца контракт дина.

Шозза и совгӀат пхеа ловзархочунна бен ца делла, [[Кёрланд, Боб|Кёрланд Бобна]], [[Гроза, Алекс|Гроза Алексна]], [[Лукас, Джерри|Лукас Джеррина]], [[Ӏабдул-Джаббар, Карим|Алсиндор Льюна]], [[Уолтон, Билл|Уолтон Биллна]], цу тӀе Алсиндора бен иза кхузза ца йаьккхина. Зударшна йукъахь совгӀатан шозза лауреаташ хилира [[Миллер, Шерил|Миллер Шерил]], [[Холдскло, Чамик|Холдскло Чамик]], [[Таурази, Дайана|Таурази Дайана]], [[Паркер, Кэндис|Паркер Кэндис]], [[Стюарт, Брианна|Стюарт Брианна]], Стюарта бен ца йаьккхира хӀонс деазза, цунах хилира феноменалан баскетболхо. БархӀ ловзархочо, [[Эллисон, Первис|Эллисон Первиса]], [[Энтони, Кармело|Энтони Кармелос]], [[Дэвис, Энтони|Дэвис Энтонис]], [[Джонс, Тайс|Джонс Тайса]], [[Миллер, Шерил|Миллер Шерила]], [[Дэвис, Кларисса|Дэвис Клариссас]], [[Эдвардс, Тоня|Эдвардс Тоняс]], [[Стюарт, Брианна|Стюарт Брианнас]], титул йаьккхира хьалхара курсехь болуш. Кхечарел алсама и совгӀат даьккхира [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]]ан баскетболхоша (9-зза) а, [[Коннектикутан университет]]ан баскетболхоша  (11-за). Шозза, 2004 а, 2014 а шерашкахь, и сийлахь совгӀат даьккхира [[Коннектикут Хаскис (баскетбол)|божарша]] а, иштта [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|зударша]] а, цхьаьна университетан векалша, шоззе а уьш бара «[[Коннектикут Хаскис]]ан» ловзархой. Оцу титулан карара совгӀатхой бу [[Виргинин университет]]ан студент [[Кайл Гай]] а, [[Бэйлоран университет]]ан студент [[Джексон, Хлоя|Джексон Хлоя]] а.

== Испискин легенда ==
{{col-begin}}{{col-break|width=50%}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|'''Поз.'''||ВФ||ВезаФ||Ц||ЛДТ||ТӀТ||барам||'''Билг.'''
|-
|[[Позицеш баскетболехь|Позици]]||[[Вайн форвард|Вайн &lt;br&gt; форвард]]||[[Веза форвард|Веза &lt;br&gt; форвард]]||[[Центровой]]||[[Ловзар дӀахьо турсло|ловзар &lt;br&gt; дӀахьо &lt;br&gt; турсло]]||[[ТӀелета турсло|ТӀелета &lt;br&gt; турсло]]||Ба- &lt;br&gt; рам||Билгал- &lt;br&gt; дахарш
|-
|}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|style=&quot;background-color:#FFFF99; width:6em;&quot;|*
|Оццу шарахь хилира [[Студенташна йукъара шеран уггаре дика ловзархочун Нейсмитан совгӀат|Нейсмит Джеймсан совгӀатан]] (1969—), [[Вуден Джонан цӀарах совгӀат|Вуден Джонан совгӀат]] (1977—) лауреаташ йа [[UPI версица студенташна йукъара шеран баскетболхо|UPI]] версица (1955—1996) йа [[Helms Foundation версица студенташна йукъара шеран баскетболхо|Helms Foundation]] (1905—1979) студенташна йукъара шеран баскетболхой къобал бина, зударшна — хьалхара шиъ доцуш кхин а [[Уэйд Маргаретан цӀарах совгӀат]] (1978—)
|-
|style=&quot;background-color:#CFECEC; width:6em;&quot;|
|NCAA турниран вице-чемпионаш хилла ловзархой 
|-
|style=&quot;background-color:#F8A20C; width:6em;&quot;|
|NCAA турниран борзанан совгӀатхой хилла ловзархой 
|-
|style=&quot;background-color:#A9A9A9; width:6em;&quot;|
|NCAA турнирехь йоьлгӀа меттиг йаьккхина ловзархой 
|-
|Ловзархо (X)
|Ловзархочун титулийн барам
|-
|Команда (X)
|Командин титулийн барам
|-
|'''2003/04'''
|Стомма зорбанца билгалдаьхна божарийн а, зударийн уггаре гӀарабевлла ловзархой цхьаьна университетан командийн векалш болу шераш
|-
|}
{{col-end}}

== СовгӀат даьккхинарш ==

=== NCAA хьалхара дивизионан божаршна йукъара СВИ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%&quot;
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot;|Шо
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot;|Ловзархо
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Сурт
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Поз.
!style=&quot;width:20%&quot; scope=&quot;col&quot;|Университет
!style=&quot;width:20%&quot; scope=&quot;col&quot;|Команда
!style=&quot;width:10%&quot; scope=&quot;col&quot;|Дешна &lt;br&gt; шо
!style=&quot;width:6%&quot; scope=&quot;col&quot;|Очкон&amp;nbsp;барам &lt;br&gt; ахфиналехь
!style=&quot;width:6%&quot; scope=&quot;col&quot;|Очкон&amp;nbsp;барам &lt;br&gt; финалехь
!style=&quot;width:6%&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Билг.
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1939|1939]]
| {{sortname|Джимми|Халл}}
| [[Файл:Jimmy Hull.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Огайо штатан университет]]
| [[Огайо Стэйт Бакайс (баскетбол)|Огайо Стэйт Бакайс]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1939-03-18-ohio-state.html|title=Villanova 36, Ohio State 53 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1939-03-27-ohio-state.html|title=Oregon 46, Ohio State 33|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1939.html|title=1938-39 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1940|1940]]
| {{sortname|Марвин|Хаффман}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ВФ
| [[Блумингтонера Индианин университет]]
| [[Индиана Хузерс (баскетбол)|Индиана Хузерс]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1940-03-21-duquesne.html|title=Indiana 39, Duquesne 30|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1940-03-30-indiana.html|title=Kansas 42, Indiana 60|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1940.html|title=1939-40 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1941|1941]]
| {{sortname|Джон|Коц}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ВФ
| [[Мадисонера Висконсинан университет]]
| [[Висконсин Бэджерс (баскетбол)|Висконсин Бэджерс]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 10&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1941-03-22-pittsburgh.html|title=Wisconsin 36, Pittsburgh 30 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1941-03-29-washington-state.html|title=Wisconsin 39, Washington State 34|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1941.html|title=1940-41 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1942|1942]]
| {{sortname|Хоуи|Даллмар}}
| [[Файл:Howard Dallmar 1948.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Стэнфордан университет]]
| {{гочданза 5|Стэнфорд Индианс (баскетбол)|Стэнфорд Индианс|en|Stanford Cardinal men's basketball}}
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1942-03-21-colorado.html|title=Stanford 46, Colorado 35|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1942-03-28-dartmouth.html|title=Stanford 53, Dartmouth 38|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1942.html|title=1941-42 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1943|1943]]
| {{sortname|Кен|Сэйлорс}}
| [[Файл:Kenny Sailors 1948.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Вайоминган университет]]
| {{гочданза 5|Вайоминг Ковбойз (баскетбол)|Вайоминг Ковбойз|en|Wyoming Cowboys basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1943-03-27-texas.html|title=Wyoming 58, Texas 54|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1943-03-30-georgetown.html|title=Wyoming 46, Georgetown 34|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1943.html|title=1942-43 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1944|1944]]
| {{sortname|Арни|Феррин}}
| [[Файл:Arnie Ferrin.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Ютин университет]]
| {{гочданза 5|Юта Ютес (баскетбол)|Юта Ютес|en|Utah Utes men's basketball}}
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1944-03-25-iowa-state.html|title=Utah 40, Iowa State 31|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1944-03-28-dartmouth.html|title=Utah 42, Dartmouth 40|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1944.html|title=1943-44 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1945|1945]]
| {{sortname|Боб|Кёрланд}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Bob Kurland Phillips 66.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| Ц
| {{гочданза 5|Стиллуотерера Оклахома штатан университет|Стиллуотерера Оклахома штатан университет|en|Oklahoma State University–Stillwater}}
| [[Оклахома A&amp;M Эггис (баскетбол)|Оклахома A&amp;M Эггис]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1945-03-24-arkansas.html|title=Oklahoma State 68, Arkansas 41 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1945-03-27-new-york-university.html|title=Oklahoma State 49, New York University 45|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1945.html|title=1944-45 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1946|1946]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Боб|Кёрланд}}* (2)
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Bob Kurland Phillips 66.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| Ц
| {{гочданза 5|Стиллуотерера Оклахома штатан университет|Стиллуотерера Оклахома штатан университет|en|Oklahoma State University–Stillwater}} (2)
| [[Оклахома A&amp;M Эггис (баскетбол)|Оклахома A&amp;M Эггис]] (2)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1946-03-23-california.html|title=Oklahoma State 52, California 35|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1946-03-26-north-carolina.html|title=Oklahoma State 43, North Carolina 40|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1946.html|title=1945-46 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1947|1947]]
| {{sortname|Джордж|Кафтан}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ВФ
| [[Сийлахь жӀаран колледж (Вустер)|Сийлахь жӀаран колледж]]
| {{гочданза 5|Холи-Кросс Крузейдерс (баскетбол)|Холи-Кросс Крузейдерс|en|Holy Cross Crusaders men's basketball}}
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 30&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1947-03-22-city-college-of-new-york.html|title=Holy Cross 60, City College of New York 45|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1947-03-25-holy-cross.html|title=Oklahoma 47, Holy Cross 58|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1947.html|title=1946-47 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1948|1948]]
| {{sortname|Алекс|Гроза}}
| [[Файл:Alex-Groza-jersey.jpg|75px]]
| Ц
| [[Кентуккин университет]]
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1948-03-20-holy-cross.html|title=Kentucky 60, Holy Cross 52|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 14&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1948-03-23-baylor.html|title=Kentucky 58, Baylor 42|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1948.html|title=1947-48 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1949|1949]]
| {{sortname|Алекс|Гроза}} (2)
| [[Файл:Alex-Groza-jersey.jpg|75px]]
| Ц
| [[Кентуккин университет]] (2)
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]] (2)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 27&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1949-03-22-illinois.html|title=Kentucky 76, Illinois 47|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1949-03-26-kentucky.html|title=Oklahoma State 36, Kentucky 46 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1949.html|title=1948-49 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1950|1950]]
| {{sortname|Ирвин|Дэмброт}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ВФ
| [[Нью-Йоркан гӀалин колледж]]
| {{гочданза 5|НЙГӀК Биверс (баскетбол)|НЙГӀК Биверс|en|CCNY Beavers men's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 13&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1950-03-25-city-college-of-new-york.html|title=North Carolina State 73, City College of New York 78|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1950-03-28-bradley.html|title=City College of New York 71, Bradley 68|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1950.html|title=1949-50 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1951|1951]]
| {{sortname|Билл|Спайви}}
| [[Файл:Bill-Spivey-jersey.jpg|75px]]
| Ц
| [[Кентуккин университет]] (3)
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1951-03-24-illinois.html|title=Kentucky 76, Illinois 74|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1951-03-27-kansas-state.html|title=Kentucky 68, Kansas State 58 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1951.html|title=1950-51 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1952|1952]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Клайд|Лавлетт}}*
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Clyde Lovellette 1956.jpeg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 60
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| Ц/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Канзассан университет]]
| [[Канзас Джейхокс (баскетбол)|Канзас Джейхокс]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 33&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1952-03-25-kansas.html|title=Santa Clara 55, Kansas 74|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 33&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1952-03-26-kansas.html|title=St. John's (NY) 63, Kansas 80|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1952.html|title=1951-52 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1953|1953]]
| {{sortname|Би Эйч|Борн}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| Ц
| [[Канзассан университет]] (2)
| [[Канзас Джейхокс (баскетбол)|Канзас Джейхокс]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1953-03-17-kansas.html|title=Washington 53, Kansas 79|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 26&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1953-03-18-indiana.html|title=Kansas 68, Indiana 69|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1953.html|title=1952-53 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1954|1954]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Том|Гола}}*
| [[Файл:Tom Gola 1953.JPG|75px]]
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ВФ
| {{гочданза 5|Ла-Саллан университет|Ла-Саллан университет|en|La Salle University}}
| {{гочданза 5|Ла-Салль Эксплорерс (баскетбол)|Ла-Салль Эксплорерс|en|La Salle Explorers men's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1954-03-19-la-salle.html|title=Penn State 54, La Salle 69|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1954-03-20-bradley.html|work=sports-reference.com|title=La Salle 92, Bradley 76|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1954.html|title=1953-54 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1955|1955]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Билл|Расселл}}*
| [[Файл:Bill Russell University of San Francisco.jpeg|75px]]
| Ц
| {{гочданза 5|Сан-Францискон университет|Сан-Францискон университет|en|University of San Francisco}}
| {{гочданза 5|Сан-Франциско Донс (баскетбол)|Сан-Франциско Донс|en|San Francisco Dons men's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1955-03-18-colorado.html|title=San Francisco 62, Colorado 50|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1955-03-19-la-salle.html|title=San Francisco 77, La Salle 63|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1955.html|title=1954-55 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F8A20C&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1956|1956]]
| {{sortname|Хэл|Лир}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ЛДӀТ
| [[Темплан университет]]
| {{гочданза 5|Темпль Аулс (баскетбол)|Темпль Аулс|en|Temple Owls men's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 32&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1956-03-23-iowa.html|title=Temple 76, Iowa 83|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 48&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1956-03-24-southern-methodist.html|title=Temple 90, Southern Methodist 81|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1956.html|title=1955-56 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports-reference.com/cbb/schools/temple/1956.html|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|title=1955-56 Temple Owls Roster and Stats |lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1957|1957]]
| {{sortname|Уилт|Чемберлен}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Wilt Chamberlain 1972.jpeg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 30
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| Ц
| [[Канзассан университет]] (3)
| [[Канзас Джейхокс (баскетбол)|Канзас Джейхокс]] (3)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 32&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1957-03-22-kansas.html|title=San Francisco 56, Kansas 80|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1957-03-23-kansas.html|title=North Carolina 54, Kansas 53|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1957.html|title=1956-57 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1958|1958]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Элджин|Бэйлор}}*
| [[Файл:Elgin Baylor Night program-(cropped).jpg|75px]]
| ВФ
| [[Сиэтлан университет]]
| {{гочданза 5|Сиэтл Редхокс (баскетбол)|Сиэтл Редхокс|en|Seattle Redhawks men's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1958-03-21-kansas-state.html|title=Seattle 73, Kansas State 51 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1958-03-22-kentucky.html|title=Seattle 72, Kentucky 84|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1958.html|title=1957-58 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1959|1959]]
| {{sortname|Джерри|Уэст}}
| [[Файл:Jerry West (1959).jpg|75px]]
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Малхбуза Виргинин университет]]
| [[Уэст Виргиния Маунтинирс (баскетбол)|Уэст Виргиния Маунтинирс]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 38&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1959-03-20-louisville.html|title=West Virginia 94, Louisville 79 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1959-03-21-california.html|title=West Virginia 70, California 71 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1959.html|title=1958-59 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1960|1960]]
| {{sortname|Джерри|Лукас}}
| [[Файл:Jerry Lucas 1961.jpeg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Огайо штатан университет]] (2)
| [[Огайо Стэйт Бакайс (баскетбол)|Огайо Стэйт Бакайс]] (2)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1960-03-24-new-york-university.html|title=Ohio State 76, New York University 54|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1960-03-25-california.html|title=Ohio State 75, California 55 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1960.html|title=1959-60 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1961|1961]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Джерри|Лукас}}* (2)
| [[Файл:Jerry Lucas 1961.jpeg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Огайо штатан университет]] (3)
| [[Огайо Стэйт Бакайс (баскетбол)|Огайо Стэйт Бакайс]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1961-03-24-ohio-state.html|title=Saint Joseph's 69, Ohio State 95 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 27&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1961-03-25-cincinnati.html|title=Ohio State 65, Cincinnati 70 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1961.html|title=1960-61 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1962|1962]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Пол|Хог}}*
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| Ц
| [[Цинциннатин университет]]
| [[Цинциннати Беаркэтс (баскетбол)|Цинциннати Беаркэтс]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 36&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1962-03-23-cincinnati.html|title=UCLA 70, Cincinnati 72|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1962-03-24-cincinnati.html|title=Ohio State 59, Cincinnati 71 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1962.html|title=1961-62 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F8A20C&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1963|1963]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Арт|Хейман}}*
| [[Файл:Art Heyman.jpg|75px]]
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ВФ
| [[Дьюкан университет]]
| [[Дьюк Блю Девилз (баскетбол)|Дьюк Блю Девилз]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1963-03-22-duke.html|title=Loyola (IL) 94, Duke 75|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1963-03-23-duke.html|title=Oregon State 63, Duke 85|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1963.html|title=1962-63 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=1962-63 Duke Blue Devils Roster and Stats|url=https://www.sports-reference.com/cbb/schools/duke/1963.html|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en |accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1964|1964]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Уолт|Хаззард}}*
| [[Файл:Walt Hazzard (UCLA).jpg|75px]]
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]]
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1964-03-20-kansas-state.html|title=UCLA 90, Kansas State 84|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1964-03-21-duke.html|title=UCLA 98, Duke 83|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1964.html|title=1963-64 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F8A20C&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1965|1965]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Билл|Брэдли}}*
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Bill Bradley NYWTS (cropped).jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Пристонан университет]]
| {{гочданза 5|Принстон Тайгерс (баскетбол)|Принстон Тайгерс|en|Princeton Tigers men's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1965-03-19-michigan.html|title=Princeton 76, Michigan 93|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 58&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1965-03-20-princeton.html|title=Wichita State 82, Princeton 118 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1965.html|title=1964-65 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work=sports-reference.com|lang=en|title= 1964-65 Princeton Tigers Roster and Stats|url=https://www.sports-reference.com/cbb/schools/princeton/1965.html|publisher=Sports Reference LLC|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#A9A9A9&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1966|1966]]
| {{sortname|Джерри|Чемберс}}
| [[Файл:Jerry Chambers.jpeg|75px]]
| ВФ
| [[Ютин университет]] (2)
| {{гочданза 5|Юта Ютес (баскетбол)|Юта Ютес|en|Utah Utes men's basketball}} (2)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 38&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1966-03-18-texas-el-paso.html|title=Utah 78, Texas-El Paso 85 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 32&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1966-03-19-duke.html|title=Utah 77, Duke 79|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1966.html|title=1965-66 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Sports Reference LLC|title= 1965-66 Utah Utes Roster and Stats|url=https://www.sports-reference.com/cbb/schools/utah/1966.html|work=sports-reference.com|lang=en |accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1967|1967]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Лью|Алсиндор|Ӏабдул-Джаббар, Карим}}*&lt;br&gt;{{#tag:ref|Лью Алсиндор сменил имя 1 мая 1971 года после первой победы в НБА и принятия [[ислам]]а. Его новое имя, Карим Ӏабдул-Джаббар, означает: «щедрый, слуга всесильного» ([[Аллах]]а)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/history/players/abduljabbar_bio.html|title=Kareem Abdul-Jabbar|lang=en|publisher=Turner Sports Interactive, Inc|work=NBA.com|accessdate=2009-03-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JfqQt7p?url=http://www.nba.com/history/players/abduljabbar_bio.html|archivedate=2012-02-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bstyler.narod.ru/legends/jabbar.html|title=Карим Ӏабдул-Джаббар|publisher=Narod.ru|accessdate=2013-03-13|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.|group=&quot;K&quot;}}
| [[Файл:Kareem Abdul-Jabbar UCLA.jpeg|75px]]
| Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (2)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (2)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1967-03-24-houston.html|title=UCLA 73, Houston 58|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1967-03-25-dayton.html|title=UCLA 79, Dayton 64|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1967.html|title=1966-67 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1968|1968]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Лью|Алсиндор|Ӏабдул-Джаббар, Карим}}* (2)
| [[Файл:Kareem Abdul-Jabbar UCLA.jpeg|75px]]
| Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (3)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1968-03-22-houston.html|title=UCLA 101, Houston 69|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 34&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1968-03-23-north-carolina.html|title=UCLA 78, North Carolina 55 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1968.html|title=1967-68 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1969|1969]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Лью|Алсиндор|Ӏабдул-Джаббар, Карим}}* (3)
| [[Файл:Kareem Abdul-Jabbar UCLA.jpeg|75px]]
| Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (4)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (4)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1969-03-20-drake.html|title=UCLA 85, Drake 82|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 37&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1969-03-24-purdue.html|title=UCLA 92, Purdue 72|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1969.html|title=1968-69 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1970|1970]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Сидни|Уикс}}*
| [[Файл:Sidney Wicks – Trail Blazers (1).jpg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (5)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (5)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1970-03-19-new-mexico-state.html|title=UCLA 93, New Mexico State 77|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 17&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1970-03-21-jacksonville.html|title=UCLA 80, Jacksonville 69|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1970.html|title=1969-70 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1971|1971]]
| ''{{sortname|Ховард|Портер}}''{{#tag:ref|Позднее награда была объявлена недействительной из-за того, что ранее Ховард Портер грубо нарушил правила NCAA, подписав контракт с профессиональной командой «[[Питтсбург Кондорс]]», выступавшей в [[Американская баскетбольная ассоциация|Американской баскетбольной ассоциации (АБА)]].|group=&quot;K&quot;}}
| [[Файл:Howard Porter 1972.JPG|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ВезаФ
| ''[[Виллановн университет]]''
| ''[[Вилланова Уайлдкэтс (баскетбол)|Вилланова Уайлдкэтс]]''{{#tag:ref|В результате грубого нарушения Ховардом Портером правил NCAA все результаты команды «Вилланова Уайлдкэтс» в шое 1970/1971 годов были аннулированы.|group=&quot;K&quot;}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1971-03-25-villanova.html|title=Western Kentucky 89, Villanova 92 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1971-03-27-ucla.html|title=Villanova 62, UCLA 68|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1971.html|title=1970-71 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1972|1972]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Билл|Уолтон}}*
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Bill Walton 1974 cropped.JPG
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 40
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 20
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (6)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (6)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 33&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1972-03-23-louisville.html|title=UCLA 96, Louisville 77|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1972-03-25-florida-state.html|title=UCLA 81, Florida State 76 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1972.html|title=1971-72 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1973|1973]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Билл|Уолтон}}* (2)
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Bill Walton 1974 cropped.JPG
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 40
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 20
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (7)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (7)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 14&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1973-03-24-indiana.html|title=UCLA 70, Indiana 59|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 44&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1973-03-26-memphis.html|title=UCLA 87, Memphis 66|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1973.html|title=1972-73 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1974|1974]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Дэвид|Томпсон|Томпсон, Дэвид (баскетболхо)}}*
| {{суьртан дакъа
  | сурт = David Thompson and Julius Erving.jpeg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 150
  | лакхе = 15
  | аьтту агӀор = 120
  | лахе = 35
  | аьрру агӀор = 25
  | гур = бац
 }}
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ВФ
| [[Къилбаседа Каролинин штатан университет]]
| {{гочданза 5|НК Стэйт Вульфпэк (баскетбол)|НК Стэйт Вульфпэк|en|NC State Wolfpack men's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1974-03-23-north-carolina-state.html|title=UCLA 77, North Carolina State 80|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1974-03-25-marquette.html|title=North Carolina State 76, Marquette 64|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1974.html|title=1973-74 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1975|1975]]
| {{sortname|Ричард|Вашингтон}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (8)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (8)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 26&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1975-03-29-louisville.html|title=UCLA 75, Louisville 74|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1975-03-31-kentucky.html|title=UCLA 92, Kentucky 85|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1975.html|title=1974-75 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1976|1976]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Кент|Бенсон}}*
| [[Файл:Kent Benson attempts a hook shot over Ken Ferdinand.jpg|75px]]
| Ц
| [[Блумингтонера Индианин университет]] (2)
| [[Индиана Хузерс (баскетбол)|Индиана Хузерс]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1976-03-27-indiana.html|title=UCLA 51, Indiana 65|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1976-03-29-indiana.html|title=Michigan 68, Indiana 86|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1976.html|title=1975-76 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1977|1977]]
| {{sortname|Бутч|Ли}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ЛДӀТ
| {{гочданза 5|Маркеттан университет|Маркеттан университет|en|Marquette University}}
| {{гочданза 5|Маркетт Уорриорз (баскетбол)|Маркетт Уорриорз|en|Marquette Warriors men's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1977-03-26-charlotte.html|title=Marquette 51, Charlotte 49|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1977-03-28-marquette.html|title=North Carolina 59, Marquette 67 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1977.html|title=1976-77 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1978|1978]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Джек|Гивенс}}*
| [[Файл:Givens cropped.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Кентуккин университет]] (4)
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]] (4)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1978-03-25-arkansas.html|title=Kentucky 64, Arkansas 59|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 41&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1978-03-27-duke.html|title=Kentucky 94, Duke 88|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1978.html|title=1977-78 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1979|1979]]
| {{sortname|Ирвин|Джонсон|Джонсон, Мэджик}}{{#tag:ref|Впоследствии стал известен как Мэджик Джонсон.|group=&quot;K&quot;}}
| [[Файл:Magic Lipofsky.jpg|75px]]
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Мичиган штатан университет]]
| [[Мичиган Стэйт Спартанс (баскетбол)|Мичиган Стэйт Спартанс]]
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1979-03-22-michigan-state.html|title=Pennsylvania 67, Michigan State 101|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1979-03-24-indiana-state.html|title=Michigan State 75, Indiana State 64|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1979.html|title=1978-79 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1980|1980]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Даррелл|Гриффит}}*
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Darrell Griffith (cropped).jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ТӀТ
| [[Луисвиллан университет]]
| [[Луисвилл Кардиналс (баскетбол)|Луисвилл Кардиналс]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 34&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1980-03-22-iowa.html|title=Louisville 80, Iowa 72|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1980-03-24-louisville.html|title=UCLA 54, Louisville 59|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1980.html|title=1979-80 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1981|1981]]
| {{sortname|Айзея|Томас|Томас, Айзея (1961)}}
| [[Файл:Isiah Thomas crop.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Блумингтонера Индианин университет]] (3)
| [[Индиана Хузерс (баскетбол)|Индиана Хузерс]] (3)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 14&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1981-03-28-indiana.html|title=Louisiana State 49, Indiana 67|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1981-03-30-indiana.html|title=North Carolina 50, Indiana 63|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1981.html|title=1980-81 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1982|1982]]
| {{sortname|Джеймс|Уорти}}
| [[Файл:James Worthy at UNC Basketball game. February 10, 2007.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет]]
| [[Къилбаседа Каролина Тар Хилз (баскетбол)|Къилбаседа Каролина Тар Хилз]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 14&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1982-03-27-houston.html|title=North Carolina 68, Houston 63|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1982-03-29-georgetown.html|title=North Carolina 63, Georgetown 62 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1982.html|title=1981-82 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1983|1983]]
| {{sortname|Хьаким|Оладжьювон|Оладжьювон, Хьаким}}&lt;br&gt;{{#tag:ref|9 марта 1991 года Аким Оладжьювон сменил своё имя на более традиционную форму написания Хаким&lt;ref&gt;{{книга|автор=Hakeem Olajuwon and Peter Knobler.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Living the Dream: My Life and Basketball (p. 207)|оригинал=|ссылка=https://archive.org/details/livingdreammylif00olaj|викитека=|ответственный=|издание=|место=New York|издательство=Little, Brown and Company|год=1996 |том=|страница=|allpages=300|серия=|isbn=0-316-09427-7|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;.|group=&quot;K&quot;}}
| [[Файл:Hakeem.jpg|75px]]
| Ц
| [[Хьюстонан университет]]
| [[Хьюстон Кугарз (баскетбол)|Хьюстон Кугарз]]
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1983-04-02-houston.html|title=Louisville 81, Houston 94|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1983-04-04-houston.html|title=North Carolina State 54, Houston 52 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1983.html|title=1982-83 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1984|1984]]
| {{sortname|Патрик|Юинг}}
| {{суьртан дакъа|сурт=Ronald Reagan with John Thompson, Patrick Ewing.jpg|позици=center|куьг=|шоралла=130|йукъара=502|лакхе=80 |аьтту агӀор=0|низ=480|аьрру агӀор=300|гур = бац|доккха дие=-40}}
| Ц
| [[Джорджтаунан университет]]
| [[Джорджтаун Хойяс (баскетбол)|Джорджтаун Хойяс]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 8&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1984-03-31-georgetown.html|title=Kentucky 40, Georgetown 53|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 10&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1984-04-02-georgetown.html|title=Houston 75, Georgetown 84|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1984.html|title=1983-84 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1985|1985]]
| {{sortname|Эд|Пинкни}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; ВФ
| [[Виллановн университет]] (2)
| [[Вилланова Уайлдкэтс (баскетбол)|Вилланова Уайлдкэтс]] (2)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1985-03-30-memphis.html|title=Villanova 52, Memphis 45|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1985-04-01-georgetown.html|title=Villanova 66, Georgetown 64|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1985.html|title=1984-85 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1985|1986]]
| {{sortname|Первис|Эллисон}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| Ц/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Луисвиллан университет]] (2)
| [[Луисвилл Кардиналс (баскетбол)|Луисвилл Кардиналс]] (2)
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1986-03-29-louisiana-state.html|title=Louisville 88, Louisiana State 77|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1986-03-31-duke.html|title=Louisville 72, Duke 69|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1986.html|title=1985-86 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1987|1987]]
| {{sortname|Кит|Смарт|Смарт, Кит (баскетболхо)}}
| [[Файл:Keith Smart.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Блумингтонера Индианин университет]] (4)
| [[Индиана Хузерс (баскетбол)|Индиана Хузерс]] (4)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 14&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1987-03-28-indiana.html|title=Nevada-Las Vegas 93, Indiana 97 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1987-03-30-indiana.html|title=Syracuse 73, Indiana 74|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1987.html|title=1986-87 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1988|1988]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Дэнни|Мэннинг}}*
| [[Файл:Danny Manning 2014.jpg|75px]]
| ВезаФ
| [[Канзассан университет]] (4)
| [[Канзас Джейхокс (баскетбол)|Канзас Джейхокс]] (4)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1988-04-02-duke.html|title=Kansas 66, Duke 59|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 31&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1988-04-04-kansas.html|title=Oklahoma 79, Kansas 83|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1988.html|title=1987-88 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1989|1989]]
| {{sortname|Глен|Райс}}
| [[Файл:Glen Rice 2010 (cropped).jpg|75px]]
| ВФ
| [[Мичиганан университет]]
| [[Мичиган Вулверинс (баскетбол)|Мичиган Вулверинс]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1989-04-01-illinois.html|title=Michigan 83, Illinois 81|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 31&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1989-04-03-michigan.html|title=Seton Hall 79, Michigan 80|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1989.html|title=1988-89 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1990|1990]]
| {{sortname|Андерсон|Хант}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Лас-Вегасера Невадин университет]]
| {{гочданза 5|ЛВНУ Раннин Ребелс (баскетбол)|ЛВНУ Раннин Ребелс|en|UNLV Runnin' Rebels basketball}}
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1990-03-31-georgia-tech.html|title=Nevada-Las Vegas 90, Georgia Tech 81|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1990-04-02-duke.html|title=Nevada-Las Vegas 103, Duke 73|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1990.html|title=1989-90 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1991|1991]]
| {{sortname|Кристиан|Леттнер}}
| [[Файл:Christian Laettner at Yahoo event.jpg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Дьюкан университет]] (2)
| [[Дьюк Блю Девилз (баскетбол)|Дьюк Блю Девилз]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1991-03-30-duke.html|title=Nevada-Las Vegas 77, Duke 79|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1991-04-01-duke.html|title=Kansas 65, Duke 72|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1991.html|title=1990-91 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1992|1992]]
| {{sortname|Бобби|Хёрли}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ЛДӀТ
| [[Дьюкан университет]] (3)
| [[Дьюк Блю Девилз (баскетбол)|Дьюк Блю Девилз]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 26&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1992-04-04-duke.html|title=Indiana 78, Duke 81|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 9&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1992-04-06-duke.html|title=Michigan 51, Duke 71|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1992.html|title=1991-92 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1993|1993]]
| {{sortname|Дональд|Уильямс|Уильямс, Дональд (баскетболхо)}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет]] (2)
| [[Къилбаседа Каролина Тар Хилз (баскетбол)|Къилбаседа Каролина Тар Хилз]] (2)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1993-04-03-kansas.html|title=North Carolina 78, Kansas 68|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1993-04-05-michigan.html|title=North Carolina 77, Michigan 71 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1993.html|title=1992-93 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1994|1994]]
| {{sortname|Корлисс|Уильямсон}}
| [[Файл:Corliss Williamson in 2013.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ВезаФ
| {{гочданза 5|Арканзассан университет|Арканзассан университет|en|University of Arkansas}}
| [[Арканзас Рейзорбэкс (баскетбол)|Арканзас Рейзорбэкс]]
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1994-04-02-arizona.html|title=Arkansas 91, Arizona 82|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1994-04-04-arkansas.html|title=Duke 72, Arkansas 76|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1994.html|title=1992-94 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1995|1995]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Эд|О'Бэннон}}*
| [[Файл:Ed OBannon real (cropped).jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Лос-Анджелесера Калифорнин университет]] (9)
| [[ЛАКУ Брюинз (баскетбол)|ЛАКУ Брюинз]] (9)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1995-04-01-oklahoma-state.html|title=UCLA 74, Oklahoma State 61 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 30&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1995-04-03-arkansas.html|title=UCLA 89, Arkansas 78|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1995.html|title=1994-95 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1996|1996]]
| {{sortname|Тони|Делк}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Tony-Delk.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Кентуккин университет]] (5)
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]] (5)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1996-03-30-kentucky.html|title=Massachusetts 74, Kentucky 81|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1996-04-01-kentucky.html|title=Syracuse 67, Kentucky 76|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1996.html|title=1995-96 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1997|1997]]
| {{sortname|Майлз|Саймон}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ТӀТ
| [[Аризонин университет]]
| [[Аризона Уайлдкэтс (баскетбол)|Аризона Уайлдкэтс]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1997-03-29-arizona.html|title=North Carolina 58, Arizona 66|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 30&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1997-03-31-arizona.html|title=Kentucky 79, Arizona 84|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1997.html|title=1996-97 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1998|1998]]
| {{sortname|Джефф|Шеппард}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ТӀТ
| [[Кентуккин университет]] (6)
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]] (6)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 27&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1998-03-28-kentucky.html|title=Stanford 85, Kentucky 86|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1998-03-30-kentucky.html|title=Utah 69, Kentucky 78|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1998.html|title=1997-98 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1999|1999]]
| {{sortname|Ричард|Хэмилтон|Хэмилтон, Ричард (баскетболхо)}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Richard Hamilton Pistons 2009.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ВФ
| [[Коннектикутан университет]]
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол)|Коннектикут Хаскис]]
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1999-03-27-connecticut.html|title=Ohio State 58, Connecticut 64 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 27&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/1999-03-29-connecticut.html|title=Duke 74, Connecticut 77|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/1999.html|title=1998-99 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2000|2000]]
| {{sortname|Мэтин|Кливз}}
| [[Файл:Basketball player.svg|50px]]
| ЛДӀТ
| [[Мичиган штатан университет]] (2)
| [[Мичиган Стэйт Спартанс (баскетбол)|Мичиган Стэйт Спартанс]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2000-04-01-michigan-state.html|title=Wisconsin 41, Michigan State 53|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2000-04-03-florida.html|title=Michigan State 89, Florida 76|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2000.html|title=1999-00 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2001|2001]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Шейн|Баттье}}*
| [[Файл:Shane Battier Houston.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Дьюкан университет]] (4)
| [[Дьюк Блю Девилз (баскетбол)|Дьюк Блю Девилз]] (4)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2001-03-31-duke.html|title=Maryland 84, Duke 95|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2001-04-02-arizona.html|title=Duke 82, Arizona 72|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2001.html|title=2000-01 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230183136/http://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2001.html|archivedate=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2002|2002]]
| {{sortname|Хуан|Диксон}}
| [[Файл:Juan Dixon.jpg|75px]]
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ЛДӀТ
| [[Колледж-Паркера Мэрилендан университет]]
| [[Мэриленд Террапинс (баскетбол)|Мэриленд Террапинс]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 33&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2002-03-30-kansas.html|title=Maryland 97, Kansas 88|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2002-04-01-indiana.html|title=Maryland 64, Indiana 52|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2002.html|title=2001-02 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2003|2003]]
| {{sortname|Кармело|Энтони}}
| [[Файл:Carmelo Anthony March 2012.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Сиракьюсан университет]]
| [[Сиракьюс Орандж (баскетбол)|Сиракьюс Орандж]]
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 33&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2003-04-05-syracuse.html|title=Texas 84, Syracuse 95|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2003-04-07-kansas.html|title=Syracuse 81, Kansas 78|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2003.html|title=2002-03 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2004|2004]]'''
| {{sortname|Эмека|Окафор}}
| [[Файл:Okafor.jpg|75px]]
| Ц/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Коннектикутан университет]] (2)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол)|Коннектикут Хаскис]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2004-04-03-connecticut.html|title=Duke 78, Connecticut 79|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2004-04-05-connecticut.html|title=Georgia Tech 73, Connecticut 82 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2004.html|title=2003-04 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2005|2005]]
| {{sortname|Шон|Мэй}}
| [[Файл:Sean May Paris-Levallois with ball.JPG|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет]] (3)
| [[Къилбаседа Каролина Тар Хилз (баскетбол)|Къилбаседа Каролина Тар Хилз]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2005-04-02-michigan-state.html|title=North Carolina 87, Michigan State 71|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 26&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2005-04-04-illinois.html|title=North Carolina 75, Illinois 70 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2005.html|title=2004-05 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2006|2006]]
| {{sortname|Джоаким|Ноа}}
| [[Файл:Joakim Noah3.jpg|75px]]
| Ц
| [[Флоридин университет]]
| [[Флорида Гейторс (баскетбол)|Флорида Гейторс]]
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2006-04-01-florida.html|title=George Mason 58, Florida 73|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2006-04-03-florida.html|title=UCLA 57, Florida 73|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2006.html|title=2005-06 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2007|2007]]
| {{sortname|Кори|Брюэр}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = 20140101 Corey Brewer.JPG
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 20
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Флоридин университет]] (2)
| [[Флорида Гейторс (баскетбол)|Флорида Гейторс]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2007-03-31-florida.html|title=UCLA 66, Florida 76|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 13&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2007-04-02-florida.html|title=Ohio State 75, Florida 84|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2007.html|title=2006-07 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2008|2008]]
| {{sortname|Марио|Чалмерс}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Mario-Chalmers-KU-vs-UT-Feb-11-08.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 40
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ЛДӀТ
| [[Канзассан университет]] (5)
| [[Канзас Джейхокс (баскетбол)|Канзас Джейхокс]] (5)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2008-04-05-kansas.html|title=North Carolina 66, Kansas 84|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2008-04-07-kansas.html|title=Memphis 68, Kansas 75|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2008.html|title=2007-08 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2009|2009]]
| {{sortname|Уэйн|Эллингтон}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Wayne Ellington cropped.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 25
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ТӀТ
| [[Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет]] (4)
| [[Къилбаседа Каролина Тар Хилз (баскетбол)|Къилбаседа Каролина Тар Хилз]] (4)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2009-04-04-north-carolina.html|title=Villanova 69, North Carolina 83|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2009-04-06-michigan-state.html|title=North Carolina 89, Michigan State 72|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2009.html|title=2008-09 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2010|2010]]
| {{sortname|Кайл|Синглер}}
| [[Файл:Kyle Singler.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Дьюкан университет]] (5)
| [[Дьюк Блю Девилз (баскетбол)|Дьюк Блю Девилз]] (5)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2010-04-03-duke.html|title=West Virginia 57, Duke 78|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 19&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2010-04-05-butler.html|title=Duke 61, Butler 59|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2010.html|title=2009-10 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2011|2011]]
| {{sortname|Кемба|Уокер}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Kemba Walker Bobcats.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 50
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ЛДӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (3)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол)|Коннектикут Хаскис]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2011-04-02-connecticut.html|title=Kentucky 55, Connecticut 56 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2011-04-04-butler.html|title=Connecticut 53, Butler 41|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2011.html|title=2010-11 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2012|2012]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Энтони|Дэвис|Дэвис, Энтони}}*
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Anthony Davis dunk.JPG
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 0
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 30
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Кентуккин университет]] (7)
| [[Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)|Кентукки Уайлдкэтс]] (7)
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2012-03-31-kentucky.html|title=Louisville 61, Kentucky 69|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2012-04-02-kansas.html|title=Kentucky 67, Kansas 59|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2012.html|title=2011-12 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2013|2013]]
| {{sortname|Люк|Хэнкок}}
| [[Файл:Luke Hancock at the White House in 2013.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Луисвиллан университет]] (3)
| [[Луисвилл Кардиналс (баскетбол)|Луисвилл Кардиналс]] (3)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2013-04-06-louisville.html|title=Wichita State 68, Louisville 72 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2013-04-08-louisville.html|title=Michigan 76, Louisville 82|work= sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2013.html|title=2012-13 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2014|2014]]'''
| {{sortname|Шабазз|Напьер}}
| [[Файл:Shabazz Napier, Connecticut Huskies.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (4)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол)|Коннектикут Хаскис]] (4)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2014-04-05-connecticut.html|title=Florida 53, Connecticut 63 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2014-04-07-connecticut.html|title=Kentucky 54, Connecticut 60 |work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2014.html|title=2013-14 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2015|2015]]
| {{sortname|Тайс|Джонс}}
| [[Файл:Tyus Jones, April 2013.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Дьюкан университет]] (6)
| [[Дьюк Блю Девилз (баскетбол)|Дьюк Блю Девилз]] (6)
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 9&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2015-04-04-duke.html|title=Michigan State 61, Duke 81|publisher= Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2015-04-07}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2015-04-06-duke.html|title=Wisconsin 63, Duke 68|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2015-04-07}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2015.html|title=2014-15 Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2015-04-07}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2016|2016]]
| {{sortname|Райан|Арчидиаконоу}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Ryan Arcidiacono.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 15
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 22
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Виллановн университет]] (3)
| [[Вилланова Уайлдкэтс (баскетбол)|Вилланова Уайлдкэтс]] (3)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2016-04-02-oklahoma.html|work=sports-reference.com|publisher= Sports Reference LLC|title=Villanova 95, Oklahoma 51|lang=en|accessdate=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2016-04-04-north-carolina.html|work=sports-reference.com|title= Villanova 77, North Carolina 74|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2016.html|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|title=2015-16 Season Summary|lang=en|accessdate=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2017|2017]]
| {{sortname|Джоэль|Берри}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Joel Berry UNC.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 10
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 12
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет]] (5)
| [[Къилбаседа Каролина Тар Хилз (баскетбол)|Къилбаседа Каролина Тар Хилз]] (5)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2017-04-01-north-carolina.html|work=sports-reference.com|lang=en |publisher=Sports Reference LLC|title=Oregon 76, North Carolina 77|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2017-04-03-north-carolina.html|work=sports-reference.com|title= Gonzaga 65, North Carolina 71|publisher=Sports Reference LLC|lang=en|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2017.html|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|title=2016-17 Season Summary|lang=en|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2018|2018]]
| {{sortname|Донте|Дивинченцо}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = 20170213 Villanova-Depaul Donte DiVincenzo watches free throw.jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 22
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ТӀТ
| [[Виллановн университет]] (4)
| [[Вилланова Уайлдкэтс (баскетбол)|Вилланова Уайлдкэтс]] (4)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2018-03-31-20-kansas.html|work=sports-reference.com|publisher= Sports Reference LLC|title=Villanova 95, Kansas 79|lang=en|accessdate=2018-04-03}}&lt;/ref&gt;
| 31&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2018-04-02-21-villanova.html|work=sports-reference.com|lang=en |title=Michigan 62, Villanova 79|publisher=Sports Reference LLC|accessdate=2018-04-03}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2018.html|work=sports-reference.com|lang=en|publisher= Sports Reference LLC|title=2017-18 Season Summary|accessdate=2018-04-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2019|2019]]
| {{sortname|Кайл|Гай}}
| {{суьртан дакъа
  | сурт = Kyle Guy UVA (cropped).jpg
  | позици = center
  | куьг = 
  | позици_куьйгаш = 
  | шоралла = 75
  | йукъара = 75
  | лакхе = 
  | аьтту агӀор = 0
  | лахе = 10
  | аьрру агӀор = 0
  | гур = бац
 }}
| ТӀТ
| [[Виргинин университет]] 
| [[Виргиния Кавальерс (баскетбол)|Виргиния Кавальерс]] 
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2019-04-06-18-virginia.html|work=sports-reference.com|publisher= Sports Reference LLC|title=Auburn 62, Virginia 63|lang=en|accessdate=2019-04-09}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/boxscores/2019-04-08-21-virginia.html|work=sports-reference.com|lang=en |title=Texas Tech 77, Virginia 85|publisher=Sports Reference LLC|accessdate=2019-04-09}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2019.html|work=sports-reference.com|lang=en|publisher= Sports Reference LLC|title=2018-19 Season Summary|accessdate=2019-04-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 2020|2020]]
| colspan=&quot;8&quot; | ''Турнир ца хилла [[АЦШ COVID-19 йаржар|COVID-19 пандеми]] бахьнехь''
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/seasons/2020.html|work=sports-reference.com|lang=en|publisher= Sports Reference LLC|title=2019-20 Season Summary|accessdate=2020-04-10}}&lt;/ref&gt;
|}

=== NCAA хьалхара дивизионан зударшна йукъара СВИ  ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%&quot;
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot;|Шо
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot;|Ловзархо
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Сурт
!style=&quot;width:8%&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Поз.
!style=&quot;width:20%&quot; scope=&quot;col&quot;|Университет
!style=&quot;width:20%&quot; scope=&quot;col&quot;|Команда
!style=&quot;width:10%&quot; scope=&quot;col&quot;|Дешна &lt;br&gt; шо
!style=&quot;width:6%&quot; scope=&quot;col&quot;|Очкон&amp;nbsp;барам &lt;br&gt; ахфиналехь
!style=&quot;width:6%&quot; scope=&quot;col&quot;|Очкон&amp;nbsp;барам &lt;br&gt; финалехь
!style=&quot;width:6%&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Билг.
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1982|1982]]
| {{sortname|Дженис|Лоуренс}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| {{гочданза 5|Луизианин технологин университет|Луизианин технологин университет|en|Louisiana Tech University}}
| {{гочданза 5|Луизиана Тек Леди Течстерс (баскетбол)|Луизиана Тек Леди Течстерс|en|Louisiana Tech Lady Techsters basketball}}
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 15&lt;ref name=&quot;Records&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ncaapublications.com/productdownloads/WFF12.pdf|title=NCAA Women's Final Four Records Book (p. 18)|publisher=National Collegiate Athletic Association|work=ncaapublications.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107014710/http://www.ncaapublications.com/productdownloads/WFF12.pdf |date=2015-11-07 }}&lt;/ref&gt;
| 20&lt;ref name=&quot;Inaugural&quot;&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/ncw/news/story?id=2343712|title=Lady Techsters land inaugural NCAA title|publisher=Women's Basketball|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Inaugural&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1983|1983]]
| {{sortname|Шерил|Миллер}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВФ
| [[Къилба Калифорнин университет]]
| {{гочданза 5|USC Тродженс (баскетбол, зударий)|USC Тродженс|en|USC Trojans women's basketball}}
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 16&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| 27&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Madness&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.midwestsportsfans.com/2009/03/ncaa-tournament-mvp-most-outstanding-player-mop-men-women-march-madness/|title=March Madness History: Mens and Womens Tournament MOPs|work=midwestsportsfans.com|publisher=Midwest Sports Fans|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409124805/http://www.midwestsportsfans.com/2009/03/ncaa-tournament-mvp-most-outstanding-player-mop-men-women-march-madness/ |date=2009-04-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1984|1984]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Шерил|Миллер}}* (2)
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВФ
| [[Къилба Калифорнин университет]] (2)
| {{гочданза 5|USC Тродженс (баскетбол, зударий)|USC Тродженс|en|USC Trojans women's basketball}} (2)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 22&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1984/03/31/sports/usc-women-win-by-62-57.html|title=U.S.C. Women Win by 62-57|publisher= [[The New York Times]]|work=nytimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Madness&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1985|1985]]
| {{sortname|Трейси|Клэкстон}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВФ
| {{гочданза 5|Университет Олд Доминион|Университет Олд Доминион|en|Old Dominion University}}
| {{гочданза 5|Олд Доминион Монархс (баскетбол, зударий)|Олд Доминион Монархс|en|Old Dominion Lady Monarchs basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 11&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1985-03-30/sports/sp-29654_1_ncaa-women-s-basketball|title=NCAA Women's Basketball: Georgia, Old Dominion Gain Final|publisher=[[Los Angeles Times]]|work=latimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 17&lt;ref name=&quot;Claxton&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1985-04-01/sports/sp-28340_1_lady-monarchs|title=Old Dominion Muscles Its Way Past Georgia to Title|publisher=Los Angeles Times|work=latimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Claxton&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1986|1986]]
| {{sortname|Кларисса|Дэвис}}
| [[Файл:Clarissa Davis, 1987 Pan American Games.JPEG|75px]]
| ВФ
| [[Остинера Техасан университет]]
| {{гочданза 5|Техас Лонгхорнс (баскетбол, зударий)|Техас Лонгхорнс|en|Texas Longhorns women's basketball}}
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 32&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texassports.com/news/2007/2/19/021907aaa_710.aspx|title=National Championship moments: 1986 Women's Basketball|publisher=Texas Longhorns Women's Basketball|work=texassports.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/ncw/news/story?id=2382968|title=With a freshman leading the way, Texas runs the table|publisher=ESPN Internet Ventures|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1986-03-31/sports/sp-2161_1_texas-teams|title=Texas Is a Perfect 34-0 as Longhorns Stop Miller, Win Women's NCAA Title|publisher=Los Angeles Times|work=latimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1987|1987]]
| {{sortname|Тоня|Эдвардс}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ТӀТ
| [[Тенессин университет]]
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}}
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1987/03/28/sports/texas-upset-79-75.html|title=Texas Upset, 79-75|publisher=The New York Times|work=nytimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 13&lt;ref name=&quot;Edwards&quot;&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/8687lv.html|publisher=University of Tennessee|title=1986-87 Tennessee Lady Vols|work=freeshell.org|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Edwards&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1988|1988]]
| {{sortname|Эрика|Уэстбрукс}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| {{гочданза 5|Луизианин технологин университет|Луизианин технологин университет|en|Louisiana Tech University}} (2)
| {{гочданза 5|Луизиана Тек Леди Течстерс (баскетбол)|Луизиана Тек Леди Течстерс|en|Louisiana Tech Lady Techsters basketball}} (2)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=266&amp;dat=19880324&amp;id=S_srAAAAIBAJ&amp;sjid=J20FAAAAIBAJ&amp;pg=3383,3720775|title= Auburn to represent SEC in Title game|publisher=Kentucky New Era|work=google.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref name=&quot;Rallies&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1988/04/04/sports/women-s-ncaa-la-tech-rallies-to-win-title.html|title= Women's N.C.A.A.; La. Tech Rallies to Win Title|publisher=The New York Times|work=nytimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Rallies&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1989|1989]]
| {{sortname|Бриджетт|Гордон}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВФ
| [[Тенессин университет]] (2)
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}} (2)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 24&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| 27&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/8889lv.html|publisher=University of Tennessee|title=1988-89 Tennessee Lady Vols|work=freeshell.org|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1990|1990]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Дженнифер|Эйзи}}*
| [[Файл:Jennifer Azzi Coach USF.jpg|75px]]
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ЛДӀТ
| [[Стэнфордан университет]]
| {{гочданза 5|Стэнфорд Кардинал (баскетбол, зударий)|Стэнфорд Кардинал|en|Stanford Cardinal women's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 15&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://grfx.cstv.com/photos/schools/stan/sports/w-baskbl/auto_pdf/08-wbaskbl-mediaguide-section6.pdf|title=Stanford Tradition (p. 5)|publisher=Stanford Cardinal Women’s Basketball|work=cstv.com|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227180348/http://grfx.cstv.com/photos/schools/stan/sports/w-baskbl/auto_pdf/08-wbaskbl-mediaguide-section6.pdf |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
| 17&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Madness&quot;/&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#CFECEC&quot;| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1991|1991]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Дон|Стэйли}}*
| [[Файл:Dawn Staley at Paradise Jam 2012.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Виргинин университет]]
| {{гочданза 5|Виргиния Кавальерс (баскетбол, зударий)|Виргиния Кавальерс|en|Virginia Cavaliers women's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 11&lt;ref name=&quot;Virginia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.virginiasports.com/sports/w-baskbl/spec-rel/080510aad.html|title=Virginia Women's Basketball: Final Four Team Capsules|publisher=Virginia Cavaliers Women's Basketball|work=virginiasports.com|accessdate=2014-12-18|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227182014/http://www.virginiasports.com/sports/w-baskbl/spec-rel/080510aad.html |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2457&amp;dat=19910401&amp;id=1atJAAAAIBAJ&amp;sjid=dQ4NAAAAIBAJ&amp;pg=3038,158411|title= Tennessee tips Virginia women in NCAA final|publisher=Bangor Dailey News|work=google.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Virginia&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1992|1992]]
| {{sortname|Молли|Гуденбур}}
| [[Файл:Molly Goodenbour in 2016.jpg|75px]]
| ЛДӀТ
| [[Стэнфордан университет]] (2)
| {{гочданза 5|Стэнфорд Кардинал (баскетбол, зударий)|Стэнфорд Кардинал|en|Stanford Cardinal women's basketball}} (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 16&lt;ref name=&quot;Virginia&quot;/&gt;
| 12&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=6yJKAAAAIBAJ&amp;sjid=0YUMAAAAIBAJ&amp;pg=1387,3235898|work=google.com|publisher= The Vindicator|title=Goodenbour keys Stanford to second championship|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1992-04-06/sports/sp-501_1_western-kentucky|title=NCAA Women's Basketball Final: Stanford Stands Tall: Championship: The Cardinal makes coach forget October's misery with 78-62 victory over Western Kentucky |publisher=Los Angeles Times|work=latimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1993|1993]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Шерил|Свупс}}*
| [[Файл:20140814 Cheryl Swoopes 2.jpg|75px]]
| ТӀТ/ &lt;br&gt; ВФ
| [[Техассан технологи университет]]
| {{гочданза 5|Техас Тек Леди Райдерс (баскетбол)|Техас Тек Леди Райдерс|en|Texas Tech Lady Raiders basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 31&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1993-04-04/sports/9304050089_1_vanderbilt-coach-jim-foster-heidi-gillingham-angry-roar|title=Swoopes Leads Texas Tech Past Top-ranked Vanderbilt|publisher=[[Chicago Tribune]]|work=chicagotribune.com|accessdate=2014-12-18|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228181209/http://articles.chicagotribune.com/1993-04-04/sports/9304050089_1_vanderbilt-coach-jim-foster-heidi-gillingham-angry-roar |date=2013-12-28 }}&lt;/ref&gt;
| 47&lt;ref&gt;{{cite web|work=philly.com|url=http://articles.philly.com/1993-04-05/sports/25979124_1_krista-kirkland-nikki-keyton-texas-tech-s-sheryl-swoopes|title=Swoopes' 47 Carry Texas Tech To Title Ohio State Fell, 84-82, As The Raiders' Unstoppable Forward Snapped A Slew Of Tournament Records|publisher=[[The Philadelphia Inquirer]]|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040201/http://articles.philly.com/1993-04-05/sports/25979124_1_krista-kirkland-nikki-keyton-texas-tech-s-sheryl-swoopes |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/wnba/news/story?id=2203853|title=Three-time MVP 'tired of having to hide my feelings'|publisher=ESPN Internet Ventures|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1994|1994]]
| {{sortname|Шарлотта|Смит|Смит, Шарлотта (баскетболхо)}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВФ
| [[Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет]]
| {{гочданза 5|Къилбаседа Каролина Тар Хилз (баскетбол, зударий)|Къилбаседа Каролина Тар Хилз|en|North Carolina Tar Heels women's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.baltimoresun.com/1994-04-03/sports/1994093151_1_marion-jones-charlotte-smith-north-carolina|title=North Carolina races past Purdue to final|publisher=[[The Baltimore Sun]]|work=baltimoresun.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119051213/http://articles.baltimoresun.com/1994-04-03/sports/1994093151_1_marion-jones-charlotte-smith-north-carolina |date=2010-11-19 }}&lt;/ref&gt;
| 20&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/playerfile/charlotte_smith/bio.html|title=Charlotte Smith Bio|publisher=WNBA Enterprises, LLC|work=wnba.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525160455/http://www.wnba.com/playerfile/charlotte_smith/bio.html|archivedate=2011-05-25}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1995|1995]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Ребекка|Лобо}}*
| [[Файл:Rebecca Lobo taken by Danny Karwoski.jpg|75px]]
| Ц
| [[Коннектикутан университет]]
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]]
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 17&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.philly.com/1995-04-02/sports/25684236_1_unbeaten-connecticut-rebecca-lobo-stanford-coach-tara-vanderveer|title=Uconn Shows Skeptics 87-60 Blowout Of Stanford|publisher=The Philadelphia Inquirer|work=philly.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084446/http://articles.philly.com/1995-04-02/sports/25684236_1_unbeaten-connecticut-rebecca-lobo-stanford-coach-tara-vanderveer |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
| 17&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Connecticut Women's Basketball (p. 66)|publisher=University of Connecticut|work=cstv.com|lang=en|url=http://grfx.cstv.com/photos/schools/conn/sports/w-baskbl/auto_pdf/2011-12/misc_non_event/092911_WBB_Media_Guide.pdf|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023035535/http://grfx.cstv.com/photos/schools/conn/sports/w-baskbl/auto_pdf/2011-12/misc_non_event/092911_WBB_Media_Guide. |date=2014-10-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1996|1996]]
| {{sortname|Мишель|Марсиньяк}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ТӀТ
| [[Тенессин университет]] (3)
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}} (3)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 21&lt;ref name=&quot;Marciniak&quot;&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/9596lv.html|title=1995-96 Tennessee Lady Vols|publisher= University of Tennessee|work=freeshell.org|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 10&lt;ref name=&quot;Marciniak&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Marciniak&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1997|1997]]
| {{sortname|Чамик|Холдскло}}
| [[Файл:Chamique Holdsclaw.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Тенессин университет]] (4)
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}} (4)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 31&lt;ref name=&quot;Holdsclaw&quot;&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/9697lv.html|title=1996-97 Tennessee Lady Vols|publisher= University of Tennessee|work=freeshell.org|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref name=&quot;Holdsclaw&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Holdsclaw&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1998|1998]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Чамик|Холдскло}}* (2)
| [[Файл:Chamique Holdsclaw.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Тенессин университет]] (5)
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}} (5)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 23&lt;ref name=&quot;Chamique&quot;&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/9798lv.html|title=1997-98 Tennessee Lady Vols|publisher= University of Tennessee|work=freeshell.org|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;ref name=&quot;Chamique&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Chamique&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 1999|1999]]
| {{sortname|Юкари|Фиггз}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ТӀТ
| [[Пердьюн университет]]
| {{гочданза 5|Пердью Бойлермейкерс (баскетбол, зударий)|Пердью Бойлермейкерс|en|Purdue Boilermakers women's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=http://articles.baltimoresun.com/1999-03-27/sports/9903270021_1_tech-coach-leon-barmore-lady-techsters-louisiana-tech|title=Gritty Purdue trips Techsters, 77-63|work=baltimoresun.com|publisher=The Baltimore Sun|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224205616/http://articles.baltimoresun.com/1999-03-27/sports/9903270021_1_tech-coach-leon-barmore-lady-techsters-louisiana-tech |date=2014-12-24 }}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.purduesports.com/sports/w-baskbl/spec-rel/041309aaa.html|work=purduesports.com|title=Former Boilermaker Ukari Figgs Named Assistant Coach|publisher=Boilermakers Women's Basketball|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228181230/http://www.purduesports.com/sports/w-baskbl/spec-rel/041309aaa.html|archivedate=2014-12-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228181230/http://www.purduesports.com/sports/w-baskbl/spec-rel/041309aaa.html |date=2014-12-28 }}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ukathletics.com/sports/w-baskbl/spec-rel/110113aaa.html|work=ukathletics.com|title=Figgs Accepts Engineering Position at Toyota|publisher=Kentucky Wildcats Women's Basketball|lang=en|accessdate=2014-12-18|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228182909/http://www.ukathletics.com/sports/w-baskbl/spec-rel/110113aaa.html|archivedate=2014-12-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228182909/http://www.ukathletics.com/sports/w-baskbl/spec-rel/110113aaa.html |date=2014-12-28 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2000|2000]]
| {{sortname|Шей|Ральф}}
| [[Файл:Shea Ralph UConn.jpg|75px]]
| ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (2)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 9&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2000/apr/01/sports/sp-14947|title=Connecticut Bullies Past Penn State, 89-67|work= latimes.com|publisher=Los Angeles Times|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 15&lt;ref name=&quot;Ralph&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/sports/colbask/longterm/2000/women/stories/uconntennessee.htm |title=In Title Roll, Connecticut Routs Tennessee, 71-52|publisher=[[The Washington Post]]|work=washingtonpost.com|lang=en|accessdate= 2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2000/apr/03/sports/sp-15579|title=Connecticut Women Rule|publisher=Los Angeles Times|work=latimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2001|2001]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Рут|Райли}}*
| [[Файл:Ruth Riley.jpg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Нотр-Даман университет]]
| {{гочданза 5|Нотр-Дам Файтинг Айриш (баскетбол, зударий)|Нотр-Дам Файтинг Айриш|en|Notre Dame Fighting Irish women's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 18&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| 28&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/stars/news/riley_070222.html|title=Silver Stars Acquire Ruth Riley|publisher=San Antonio Silver Stars|work=wnba.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/playerfile/ruth_riley/bio.html|title=Ruth Riley Bio|publisher=WNBA Enterprises, LLC|work=wnba.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050911172219/http://www.wnba.com/playerfile/ruth_riley/bio.html|archivedate=2005-09-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2002|2002]]
| {{sortname|Свин|Кэш}}
| [[Файл:Swin Cash National Team.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Коннектикутан университет]] (3)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (3)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 13&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2002/mar/30/sports/sp-uconntenn30|title=Huskies Remove Suspense|lang=en|publisher= Los Angeles Times|work=latimes.com|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 20&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2002/apr/01/sports/sp-women01|title=There's No Match for Huskies|work=latimes.com |publisher=Los Angeles Times|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/playerfile/swin_cash/bio.html|title=Swin Cash Bio|work=wnba.com|publisher=WNBA Enterprises, LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/65KpaaOHR?url=http://www.wnba.com/playerfile/swin_cash/bio.html|archivedate=2012-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2003|2003]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Дайана|Таурази}}*
| [[Файл:Diana Taurasi.jpg|75px]]
| ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (4)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (4)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 26&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| 28&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Taurasi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/playerfile/diana_taurasi/bio.html|title=Diana Taurasi Bio|work=wnba.com|publisher=WNBA Enterprises, LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/65MJzTTsH?url=http://www.wnba.com/playerfile/diana_taurasi/bio.html|archivedate=2012-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2004|2004]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Дайана|Таурази}}* (2)
| [[Файл:Diana Taurasi.jpg|75px]]
| ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (5)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (5)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 18&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| 17&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Taurasi&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2005|2005]]
| {{sortname|София|Янг}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВФ
| [[Бэйлоран университет]]
| {{гочданза 5|Бэйлор Леди Бирс (баскетбол)|Бэйлор Леди Бирс|en|Baylor Lady Bears basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A23698-2005Apr3.html|publisher=The Washington Post|title=Baylor Rallies to Topple LSU|work=washingtonpost.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 26&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/sports/sportsspecial/06women.html?pagewanted=print&amp;position=&amp;_r=0|publisher= The New York Times|title=Baylor Completes Remarkable Climb to Top|work=nytimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.baylorbears.com/sports/w-baskbl/mtt/young_sophia00.html|title=Sophia Young College career|lang=en|work=baylorbears.com|publisher=Baylor Women's Basketball Home|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227124919/http://www.baylorbears.com/sports/w-baskbl/mtt/young_sophia00.html|archivedate=2014-12-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227124919/http://www.baylorbears.com/sports/w-baskbl/mtt/young_sophia00.html |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2006|2006]]
| {{sortname|Лора|Харпер}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[Колледж-Паркера Мэрилендан университет]]
| {{гочданза 5|Мэриленд Террапинс (баскетбол, зударий)|Мэриленд Террапинс|en|Maryland Terrapins women's basketball}}
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/ncw/recap?gameId=264000031|title=Harper helps Terps trip up Tar Heels to advance to title game|work=espn.go.com|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040402258.html|title=A 3-Point Landing |work=washingtonpost.com|publisher=The Washington Post|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/playerfile/laura_harper/bio.html|title=Laura Harper Bio|work=wnba.com|lang=en|publisher=WNBA Enterprises, LLC|accessdate=2014-12-18|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230170058/http://www.wnba.com/playerfile/laura_harper/bio.html|archivedate=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2007|2007]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Кэндис|Паркер}}*
| {{суьртан дакъа
 | сурт                     = Candace Parker 2012.jpg
 | позици               = center
 | куьг = 
 | шоралла            = 75
 | юкъара               = 75
 | лакхе                  = 0
 | аьтту агӀор           = 0
 | лахе                    = 50
 | аьрру агӀор         = 0
}}
| ВезаФ
| [[Тенессин университет]] (6)
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}} (6)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 14&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/0607lv.html|title=2006-07 Tennessee Lady Vols|work=freeshell.org|publisher= University of Tennessee|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 17&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/04/04/sports/ncaabasketball/04women.html|title=Lady Vols Win N.C.A.A. Championship |publisher=The New York Times|work=nytimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Parker&quot;&gt;{{cite web|url=http://archive.usab.com/bios/parker_candace.html|title=Candace Parker Bio|publisher=USA Women's Basketball National Team|work=usab.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304023915/http://archive.usab.com/bios/parker_candace.html|archivedate=2016-03-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724030929/http://archive.usab.com/bios/parker_candace.html |date=2014-07-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2008|2008]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Кэндис|Паркер}}* (2)
|{{суьртан дакъа
 | сурт                     = Candace Parker 2012.jpg
 | позици               = center
 | куьг = 
 | шоралла            = 75
 | юкъара               = 75
 | лакхе                  = 0
 | аьтту агӀор           = 0
 | лахе                    = 50
 | аьрру агӀор         = 0
}}
 ВезаФ
| [[Тенессин университет]] (7)
| {{гочданза 5|Теннесси Леди Волантирс (баскетбол)|Теннесси Леди Волантирс|en|Tennessee Lady Volunteers basketball}} (7)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 13&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://christle.freeshell.org/wbb/0708lv.html|title=2007-08 Tennessee Lady Vols|work=freeshell.org|publisher= University of Tennessee|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 17&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2008/04/09/sports/ncaabasketball/09ncaa.html|title=Summitt and Tennessee Roll to Another Title|publisher=The New York Times|work=nytimes.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Parker&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2009|2009]]
| {{sortname|Тина|Чарльз|Чарльз, Тина (баскетболхо)}}
| [[Файл:Tina Charles UConn.jpg|75px]]
| Ц
| [[Коннектикутан университет]] (6)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (6)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 8&lt;ref name=&quot;Records&quot;/&gt;
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/ncw/ncaatourney09/columns/story?columnist=hays_graham&amp;id=4051032|title=Charles leads UConn to NCAA title|publisher=ESPN Internet Ventures|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scores.espn.go.com/ncw/recap?gameId=294000063|title=Charles' 25 points, 19 boards push UConn to 39-0 record, sixth national title|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2010|2010]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Майя|Мур}}*
| [[Файл:Maya Moore UConn.jpg|75px]]
| ВФ
| [[Коннектикутан университет]] (7)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (7)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 34&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/04/AR2010040403621.html|title=Connecticut Huskies defeat Baylor Bears in women's Final Four|publisher=The Washington Post|work=washingtonpost.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scores.espn.go.com/ncw/recap?gameId=300960041|title=UConn overcomes 12-point first half to squeeze past Stanford for second straight title|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/playerfile/maya_moore/bio.html|title=Maya Moore Bio|work=wnba.com|publisher=WNBA Enterprises, LLC|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110803195243/http://www.wnba.com/playerfile/maya_moore/bio.html|archivedate=2011-08-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2011|2011]]
| {{sortname|Даниэлла|Адамс}}
| [[Файл:Danielle Adams by Cheryl Vorhis.jpg|75px]]
| ВезаФ/ &lt;br&gt; Ц
| [[A&amp;M Техассан университет]]
| {{гочданза 5|Техас A&amp;M Аггис (баскетбол, зударий)|Техас A&amp;M Аггис|en|Texas A&amp;M Aggies women's basketball}}
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|work=myaggienation.com|url=http://www.myaggienation.com/athletics_history/basketball_womens/article_41aefcb2-01ed-11e3-987a-0019bb2963f4.html?mode=jqm|title=Danielle Adams put A&amp;M 'on my back' on path to basketball championship|publisher=The Eagle|lang=en|accessdate=2014-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017212842/https://myaggienation.com/athletics_history/basketball_womens/article_41aefcb2-01ed-11e3-987a-0019bb2963f4.html?mode=jqm|archive-date=2021-10-17}}&lt;/ref&gt;
| 30&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=http://sports.espn.go.com/ncw/tournament/2011/columns/story?columnist=voepel_mechelle&amp;id=6298341|title= Adams, White lead Texas A&amp;M to title|publisher=ESPN Internet Ventures|work=espn.go.com|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|work=usatoday.com|url=http://usatoday30.usatoday.com/sports/college/womensbasketball/2011-04-06-danielle-adams-texas-am_N.htm|title=Danielle Adams powers Texas A&amp;M to title|publisher=[[USA Today]]|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2012|2012]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Бриттни|Грайнер}}*
| [[Файл:Brittney Griner accepting Wade Trophy 2.jpg|75px]]
| Ц
| [[Бэйлоран университет]] (2)
| {{гочданза 5|Бэйлор Леди Бирс (баскетбол)|Бэйлор Леди Бирс|en|Baylor Lady Bears basketball}} (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 13&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/ncw/recap?gameId=320920239|title=Baylor bounces Stanford to reach title game despite Brittney Griner's quiet night|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 26&lt;ref name=&quot;Griner&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/news/basketball-women/article/2012-04-03/griner-baylor-make-perfect-pair|title=Griner, Baylor make perfect pair Lady Bears go 40-0 to win national title behind 6-foot-8 center|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227154620/http://www.ncaa.com/news/basketball-women/article/2012-04-03/griner-baylor-make-perfect-pair|archivedate=2014-12-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227154620/http://www.ncaa.com/news/basketball-women/article/2012-04-03/griner-baylor-make-perfect-pair |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref name=&quot;Griner&quot;/&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2013|2013]]
| {{sortname|Брианна|Стюарт}}
| [[Файл:Breanna Stewart at UConn Stanford game.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (8)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (8)
| {{sort|1|Хьалхара}}
| 29&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2013/04/07/connecticut-notre-dame|title=UConn beats Notre Dame 83-65 to reach NCAA final|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227154644/http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2013/04/07/connecticut-notre-dame|archivedate=2014-12-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227154644/http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2013/04/07/connecticut-notre-dame |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2013/04/09/louisville-connecticut#recap|title=UConn women rout Louisville for 8th title|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227154707/http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2013/04/09/louisville-connecticut#recap|archivedate=2014-12-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227154707/http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2013/04/09/louisville-connecticut#recap |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.courant.com/2013-04-10/sports/hc-jacobs-uconn-women-column-0410-20130409_1_geno-auriemma-breanna-stewart-saniya-chong|title=UConn's Greatness Arrives Earlier Than Expected|publisher=[[Hartford Courant]]|lang=en|work=courant.com|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418070500/http://articles.courant.com/2013-04-10/sports/hc-jacobs-uconn-women-column-0410-20130409_1_geno-auriemma-breanna-stewart-saniya-chong |date=2013-04-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2014|2014]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Брианна|Стюарт}}* (2)
| [[Файл:Breanna Stewart at UConn Stanford game.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (9)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (9)
| {{sort|2|ШолгӀа}}
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2014/04/06/stanford-uconn|title=UConn back in title game, beats Stanford 75-56|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| 21&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2014/04/08/notre-dame-uconn/recap|title=UConn routs Notre Dame 79-58, wins 9th title|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uconnhuskies.com/sports/w-baskbl/mtt/breanna_stewart_807030.html|title=Breanna Stewart Bio|publisher=UConn Women's Basketball|work=uconnhuskies.com|lang=en|accessdate=2014-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611150746/http://www.uconnhuskies.com/sports/w-baskbl/mtt/breanna_stewart_807030.html|archivedate=2016-06-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611150746/http://www.uconnhuskies.com/sports/w-baskbl/mtt/breanna_stewart_807030.html |date=2016-06-11 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2015|2015]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Брианна|Стюарт}}* (3)
| [[Файл:Breanna Stewart at UConn Stanford game.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (10)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (10)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 25&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2015/04/05/maryland-uconn|title=Final Four: Huskies hot against Maryland|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2015-04-08}}&lt;/ref&gt;
| 8&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2015/04/07/notre-dame-uconn|title=National Championship: UConn reigns supreme|publisher=Associated Press|work=ncaa.com|lang=en|accessdate=2015-04-08}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/ncw/recap?gameId=400789026|title=UConn beats ND for 3rd straight title; Geno Auriemma ties John Wooden|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2015-04-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2016|2016]]
| bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;| {{sortname|Брианна|Стюарт}}* (4)
| [[Файл:Breanna Stewart at UConn Stanford game.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Коннектикутан университет]] (11)
| [[Коннектикут Хаскис (баскетбол, зударий)|Коннектикут Хаскис]] (11)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 16&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=400873302|work=espn.go.com|title=Oregon State Beavers 51 — Connecticut Huskies 80|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2016-04-08}}&lt;/ref&gt;
| 24&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=400873690|title=Syracuse Orange 51 — Connecticut Huskies 82|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2016-04-08}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foxsports.com/college-basketball/story/uconn-huskies-breanna-stewart-national-title-mop-040516|title=UConn wins 4th straight title as Breanna Stewart gets 4th MOP award|publisher=Associated Press|work=foxsports.com |lang=en|accessdate=2016-04-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2017|2017]]
| {{sortname|Эйжа|Уилсон}}
| [[Файл:A'ja Wilson.jpg|75px]]
| ВФ/ &lt;br&gt; ВезаФ
| [[Къилба Каролинин университет]]
| {{гочданза 5|Къилба Каролина Геймкокс (баскетбол, зударий)|Къилба Каролина Геймкокс|en|South Carolina Gamecocks women's basketball}}
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 13&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espn.go.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=400948996|title=Stanford Cardinal 53 — South Carolina Gamecocks 62|work=espn.go.com|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2017-04-03}}&lt;/ref&gt;
| 23&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espn.go.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=400949226|title=Mississippi State Bulldogs 55 — South Carolina Gamecocks 67|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2017-04-03}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Associated Press|url=http://www.ncaa.com/game/basketball-women/d1/2017/04/02/mississippi-st-south-carolina/#autoplay=1|title=South Carolina claims first national title, beats MSU 67-55|work=ncaa.com|accessdate=2017-04-03|lang= en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2018|2018]]
| {{sortname|Арике|Огунбовале}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ЛД/Т/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Нотр-Даман университет]] (2)
| {{гочданза 5|Нотр-Дам Файтинг Айриш (баскетбол, зударий)|Нотр-Дам Файтинг Айриш|en|Notre Dame Fighting Irish women's basketball}} (2)
| {{sort|3|КхоалгӀа}}
| 27&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espn.go.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=401026259|title=Notre Dame Fighting Irish 91 — Connecticut Huskies 89|work=espn.go.com|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2018-04-02}}&lt;/ref&gt;
| 18&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espn.go.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=401026260|title=Notre Dame Fighting Irish 61 — Mississippi State Bulldogs 58|publisher=Associated Press|work=espn.go.com|lang=en|accessdate=2018-04-02}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|work=ncaa.com|url=https://www.ncaa.com/news/basketball-women/article/2018-04-01/notre-dame-pushes-past-mississippi-state-buzzer-beater-win|title=Notre Dame claims 2018 Women's National Championship|publisher=Associated Press|accessdate= 2018-04-02|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2019|2019]]
| {{sortname|Хлоя|Джексон}}
| [[Файл:Basketball pictogram.svg|75px]]
| ЛДӀТ/ &lt;br&gt; ТӀТ
| [[Бэйлоран университет]] (3)
| {{гочданза 5|Бэйлор Леди Бирс (баскетбол)|Бэйлор Леди Бирс|en|Baylor Lady Bears basketball}} (3)
| {{sort|4|ЙоьлгӀа}}
| 6&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espn.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=401124224|title=Oregon Ducks 67 — Baylor Bears 72 |work=espn.com|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2019-04-08}}&lt;/ref&gt;
| 26&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espn.com/womens-college-basketball/boxscore?gameId=401124226|title=Notre Dame Fighting Irish 81 — Baylor Bears 82|work=espn.com|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2019-04-08}}&lt;/ref&gt;
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ncaa.com/news/basketball-women/article/2019-04-07/after-losing-lauren-cox-injury-baylor-finds-way-win|title=After losing Lauren Cox to injury, Baylor finds way to win championship and stick 'together in Tampa'|work=ncaa.com |publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2019-04-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир 2020|2020]]
| colspan=&quot;8&quot; | ''Турнир ца хилира [[АЦШ COVID-19 йаржар|COVID-19пандеми]] бахьнехь''
| align=center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/sports/ncaab/2020/03/11/ncaa-tournament-fans-banned-due-to-coronavirus-concerns/5024027002/|title=NCAA men's and women's basketball tournaments will not include fans due to coronavirus concerns|lang=en|work= usatoday.com |publisher=[[USA Today]]|accessdate=2020-04-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Хьажа кхин а ==
* [[Баскетболех ловзаран НАСС божарийн I дивизионан толамхойн а, финалхойн а исписка]]
* [[Баскетболех ловзаран НАСС зударийн I дивизионан толамхойн а, финалхойн а исписка]]

== Комментареш ==
{{билгалдахарш|group=&quot;K&quot;|2}}

== Билгалдахарш ==
{{билгалдахарш|3}}

== Хьажоргаш ==
* {{cite web|url=https://www.sports-reference.com/cbb/awards/ncaa-mop.html|publisher=Sports Reference LLC|title=NCAA Tournament Most Outstanding Player Winners|work=sports-reference.com|lang=en|accessdate=2014-12-18}}
* {{cite web|url=https://www.basketball-reference.com/awards/final_four_mop.html|lang=en|title=NCAA College Basketball Final Four Most Outstanding Player Winners|publisher=Sports Reference LLC|work=basketball-reference.com|accessdate=2014-12-18}}
* {{cite web|url=http://www.cbssports.com/collegebasketball/ncaa-tournament/history/outstandingplayer|title=NCAA Tournament History: Final Four Most Outstanding Players|work=cbssports.com|publisher=CBS Interactive|lang=en|accessdate=2014-12-18}}
* {{cite web|url=http://www.allbrackets.com/|title=Men's NCAA Basketball Tournament Bracket History|work=allbrackets.com|publisher= National Collegiate Athletic Association|lang=en|accessdate=2014-12-18}}
* {{cite web|url=http://www.midwestsportsfans.com/2009/03/ncaa-tournament-mvp-most-outstanding-player-mop-men-women-march-madness/|title=March Madness History: Mens and Womens Tournament MOPs|work=midwestsportsfans.com|publisher=Midwest Sports Fans|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409124805/http://www.midwestsportsfans.com/2009/03/ncaa-tournament-mvp-most-outstanding-player-mop-men-women-march-madness/ |date=2009-04-09 }}
* {{cite web|url=http://www.ncaapublications.com/productdownloads/WFF12.pdf|publisher=National Collegiate Athletic Association|work=ncaapublications.com|title=NCAA Women's Final Four Records Book: Women’s Final Four Most Outstanding Players and Their Statistics (p. 18)|lang=en|accessdate=2014-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107014710/http://www.ncaapublications.com/productdownloads/WFF12.pdf |date=2015-11-07 }}
* {{cite web|url=http://www.insidehoops.com/ncaa/tournament.shtml|title=NCAA Basketball Tournament|work=insidehoops.com|publisher= InsideHoops Media Inc|lang=en|accessdate=2014-12-18}}

{{Баскетболан NCAA турниран уггаре гӀараваьлла ловзархо (божарий)}}
{{Баскетболан NCAA турниран уггаре гӀарайаьлла ловзархо (зударий)}}
{{NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир}}
{{NCAA хьалхара дивизионан зударийн баскетболан турнир}}
{{Студентийн божарийн баскетболан совгӀаташ (АЦШ)}}
{{Студентийн зударийн баскетболан совгӀаташ (АЦШ)}}

[[Категори:Йукъадевлла 1939 шарахь АЦШхь]]
[[Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ‎]]</text>
      <sha1>afk6b6lk09kij40rl3guvfe1icgzm0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шейр, Чак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1155397</id>
    <revision>
      <id>26545326</id>
      <parentid>9143729</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5791" sha1="5uk67znu9k2lc1em4141nlvsjz3pey9" xml:space="preserve">{{Баскетболхо
| ЦӀе                = Шейр Чак 
| ЦӀеран оригинал     = {{lang-en|Chuck Share}}
| Сурт        = 
| Шоралла             = 
| Куьг            = 
| Позици            = [[Центровой]]
| Харц цӀераш           = Chuck, Charlie
| Локхалла               = 211
| Возалла                = 107
| Клуб               = Карьера чекхйаьккхина
| Лоьмар              = 
| Гражданалла        = {{USA}}
| Стен-боьршалла                = 
| Вина терахь      = 14.03.1927
| Вина меттиг     = {{ВМ|Акрон|Акронехь‎|Акрон (Огайо)}}, [[Огайо]], [[АЦШ]]
| Кхелхина терахь        = 07.06.2012
| Кхелхина меттиг       = [[Честерфилд (Миссури)|Честерфилд]], {{КхМ|Миссури|Сент-Луис гуонехь (Миссури)‎|Миссури (штат)}}, [[АЦШ]]
| Ишкол              = 
| Колледж            = [[Пачхьалкхан университет Боулинг-Грин|Боулинг-Грин]] (1946—1950)
| Драфт              = 1-ра (1-ра раунд)
| Драфтан шо         = 1950
| Драфтан команда     = [[Бостон Селтикс]]
| Ловзарш               = 596
| Очкош               = 4928
| Схьаэцар            = 4986
| ДӀаялар           = 809
| Схьалацар          = 
| Блок-шоташ          = 
| Командаш            = 
* [[Уотерлу Хокс]] ([[:en:National Professional Basketball League (1950–51)|НПБЛ]]) (1950—1951)
* [[Форт-Уэйн Пистонс]] (1951—1953)
* [[Атланта Хокс|Милуоки / Сент-Луис Хокс]] (1953—1960)
* [[Миннеаполис Лейкерс]] (1960)
| Тренеран карьера = 
| Мидалш             = 
| СовгӀаташ            = 
* [[КъБА чемпионийн исписка|КъБА чемпион]] (1958)
}}
'''Шейр Чак «Чарли»''' ({{lang-en|Chuck &quot;Charlie&quot; Share}}; [[1927 шо|1927 шеран]] [[14 март]]ехь, [[Акрон (Огайо)|Акрон]], [[Огайо]] штат, [[АЦШ]] — [[2012 шо|2012 шеран]] [[7 июнь|7 июнехь]], [[Честерфилд (Миссури)|Честерфилд]], [[Миссури (штат)|Миссури]] штат, [[АЦШ]]) — [[АЦШ|америкин]] профессионалан [[баскетбол]]хо.

== Ловзархочун карьера ==
Левзина [[центровой]]н позицехь. Дешна [[пачхьалкхан университет Боулинг-Грин|Боулинг-Грин университетехь]], [[1950 шеран КъБА драфт|1950 шарахь]] хаьржина [[КъБА драфт]]ехь «[[Бостон Селтикс]]» командо [[КъБА драфтехь хьалхара лоьмарца хаьржина ловзархойн исписка|1-ра лоьмарца]], амма цунна йукъахь цхьан матч ца левзина, ткъа КъБАхь ловза волавелла шолгӀачу шарахь. ТӀаьхьуо левзина «[[Детройт Пистонс|Форт-Уэйн Пистонс]]», «[[Атланта Хокс|Милуоки / Сент-Луис Хокс]]», «[[Миннеаполис Лейкерс]]» командашкахь. Дерриг КъБАхь даьккхина дуьззина доцу 9 шо. [[КъБА 1957/1958 шарахь|1957/1958 шарахь]] Шейр хилира [[КъБА чемпионийн исписка|КъБА чемпион]] «Хокс» йукъахь. Йерриг [[Къоман баскетболан ассоциаци|КъБА]] карьерехь левзина 596 матчехь, цигахь кхоьссина 4928 [[Очко (баскетбол)|очко]] (йуккъера барам 8,3 очко ловзарехь), 4986-зза буьрка [[Схьаэцар (баскетбол)|схьаэцна]], 809-зза буьрка [[ДӀайалар (баскетбол)|дӀайелла]].

== Валар ==
Чак Шейр велла [[2012 шо|2012 шеран]] [[7 июнь|7 июнехь]] [[Честерфилд (Миссури)|Честерфилд]] гӀалахь ([[Миссури (штат)|Миссури]] штат)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stltoday.com/sports/basketball/charlie-share-dies-captain-of-nba-champ-st-louis-hawks/article_4242a726-1710-5059-9e0f-44b7e431f767.html|publisher=St. Louis Post-Dispatch|lang=en|work=stltoday.com|title=Charlie Share dies; captain of '58 NBA champ St. Louis Hawks|accessdate=2013-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131043823/https://www.stltoday.com/sports/basketball/charlie-share-dies-captain-of-nba-champ-st-louis-hawks/article_4242a726-1710-5059-9e0f-44b7e431f767.html|archive-date=2023-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [https://www.basketball-reference.com/players/s/sharech01.html Статистика на сайте Basketball-Reference.com]{{ref-en}}

{{Драфт КъБА 1950}}
{{КъБА драфтан хьалхара лоьмарш}}
{{Сент-Луис Хокс 1957-1958}}

[[Категори:АЦШ баскетболхой]]
[[Категори:«Уотерлу Хокс» ловзархой]]
[[Категори:«Форт-Уэйн Пистонс» ловзархой]]
[[Категори:Милуоки Хокс ловзархой]]
[[Категори:«Сент-Луис Хокс» ловзархой]]
[[Категори:«Миннеаполис Лейкерс» ловзархой]]</text>
      <sha1>5uk67znu9k2lc1em4141nlvsjz3pey9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Коьрта/Кнопка</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1279686</id>
    <revision>
      <id>26545264</id>
      <parentid>10129072</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ларйина «[[Кеп:Коьрта/Кнопка]]» ([Тадар=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш) [ЦӀе хийца=Магийна авто-тӀелаьцна болу декъашхошна] (хан чаккхе йоцуш))</comment>
      <origin>10129072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="525" sha1="ihns00ppjxv49pc4pyuf5x8xfrvhpjk" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Кеп:Коьрта/Кнопка/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;main-cdx-button-link {{#switch: {{{class|}}}
| mw-ui-quiet = is-quiet
| mw-ui-quiet nomobile = is-quiet nomobile
| 
}}&quot;&gt;[[{{#if: 1 | {{{1|Коьрта агӀо}}} }}|{{#if: 1 | {{{2|{{{1}}}}}} }}]]&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc-inline}}
{{OnTS}}
Хуьйцу mw-ui-button коьрта агӀонна, хьажа иштта. [[phab:T182050]].
{{doc-end}}
[[Категори:Коьрта агӀонгахь лелош йолу кепаш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ihns00ppjxv49pc4pyuf5x8xfrvhpjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ШехӀрекорд (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748898</id>
    <revision>
      <id>26545334</id>
      <parentid>16071034</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15045" sha1="q3j287k02c7ffxbwylujvjx18sdkk96" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан ЧахармахӀал а, Бахтиари а провинцин шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = ШехӀрекорд шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان شهرکرد}}
 |Сурт                               = Iran - Chaharmahal o Bakhtiyari - Shahrekord - panoramio.jpg
 |Суртан дӀайаздар                   = ШехӀрекорд
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 32
 |lat_min                          = 14
 |lat_sec                          = 00
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 50
 |lon_min                          = 51
 |lon_sec                          = 00
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[ЧахармахӀал а, Бахтиари а]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[ШехӀрекорд]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[ШехӀрекорд]], [[ХӀафшеджан]], [[Киан]], [[Нафеч]], [[Таканак]], [[ХӀаруни]], [[Суджан]], [[Сурешджан]]
 |Бахархой                         = 315980
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = 
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Chaharmahal and Bakhtiari.svg
 |Карта 1                          = IranChaharMahaalBakhtiari-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Shahrekord County
}}

'''ШехӀрекорд шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان شهرکرد}}) — [[Иран]]ан [[ЧахармахӀал а, Бахтиари а]] провинцин административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[ШехӀрекорд]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Chaharmahal and Bakhtiari Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|date=1990|title=Approval of the organization and units of the national divisions of Chaharmahal and Bakhtiari province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113039|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2007 шарахь ШехӀрекорд шахӀрестанах къаьстина кхоьллира [[Киар шахӀрестан]]&lt;ref name=&quot;Kiar County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Davoodi|first=Parviz|date=2007|title=Approval regarding changes and divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250826193151/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |date=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt;. 2011 шарахь [[Варданджан]] эвлана гӀалин статус йелира&lt;ref name=&quot;Dastana, Manj, Pardanjan, and Vardanjan&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|date=2011|title=Approval regarding national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/793954|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116180700/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/793954 |date=2023-11-16 }}&lt;/ref&gt;.

2013 шарахь ШехӀрекорд шахӀрестанах къаьстина кхоьллира [[Бен шахӀрестан]] а, [[Саман шахӀрестан]] а&lt;ref name=&quot;Ben and Saman Counties Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|date=2013|title=Resolution on national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/826689|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110181426/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/826689|archive-date=2013-01-10|access-date=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;. Оцу шарахь [[ХӀаруни]] эвла а гӀала хилира&lt;ref name=&quot;Haruni City&quot;&gt;{{cite web|title=Haruni village was upgraded to a city|url=https://www.irna.ir/news/80483572/|publisher=IRNA|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2023 шарахь шахӀрестанах къаьстина кхоьллира [[ФаррохшехӀр шахӀрестан]]&lt;ref name=&quot;Farrokhshahr County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Mokhber|first=Mohammad|date=2023|title=Resolution on the national divisions in Shahrekord County|url=https://sdil.ac.ir/|language=fa}}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
=== Бахархойн дукхалла ===
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла бара 362 381 стаг (91 273 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 340 382 стаг (95 406 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран халкъан лараран хаамашца бахархойн дукхалла хилира 315 980 стаг (93 104 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

=== Административан йекъайалар ===

ШехӀрекорд шахӀрестанан бахархойн дукхалла а, административан структура а:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ШехӀрекорд шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан дакъош !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (ШехӀрекорд)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''224 380''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''242 215''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''246 046'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀуме (йуьртан гуо, ШехӀрекорд)|ХӀуме ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 23 397 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 888 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 360
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Таканак (йуьртан гуо)|Таканак ЙГӀ]]{{efn|Хьалха [[ХӀафшеджан (йуьртан гуо)|ХӀафшеджан йуьртан гуо]]}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 035 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 733 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 716
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ФаррохшехӀр]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 28 920 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 30 036 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀафшеджан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 20 042 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 20 847 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 21 352
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Киан]] (гӀала){{efn|Хьалха [[ШехӀрак]] эвла}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 922 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 020 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 948
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Нафеч]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 814 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 975 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 059
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ШехӀрекорд]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 126 746 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 159 775 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 190 441
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Таканак]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 504 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 941 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 170
|-
| '''[[Бен (бахш)|Бен бахш]]'''{{efn|[[Бен шахӀрестан]] йукъа дехьайаьккхина}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''27 731''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''29 481''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Варданджан (йуьртан гуо)|Варданджан ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 014 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 549 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зайанде-Руд-е Джонуби (йуьртан гуо)|Зайанде-Руд-е Джонуби ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 018 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 833 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бен (гӀала)|Бен]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 699 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 775 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Варданджан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 324 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[ФаррохшехӀр (бахш)|ФаррохшехӀр бахш]]'''{{efn|2016 шеран ларар хиллачул тӀаьхьа [[ФаррохшехӀр шахӀрестан]] йукъа дехьайаьккхина}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''37 068'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дастгерд (йуьртан гуо)|Дастгерд ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 350
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[КъахӀфаррох (йуьртан гуо)|КъахӀфаррох ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 979
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ФаррохшехӀр]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 31 739
|-
| '''[[Киар (бахш)|Киар бахш]]'''{{efn|[[Киар шахӀрестан]] йукъа дехьайаьккхина}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''43 108''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дастгерд (йуьртан гуо)|Дастгерд ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 120 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Малхбузе Киар (йуьртан гуо)|Малхбузе Киар ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 15 352 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Малхбале Киар (йуьртан гуо)|Малхбале Киар ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 540 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ГахӀру]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 093 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Шаламзар]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 003 || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Лар (бахш)|Лар бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32 705''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32 791''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''32 863'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Лар (йуьртан гуо)|Лар ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 13 824 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 13 877 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 075
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Маргх-Малек (йуьртан гуо)|Маргх-Малек ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 342 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 097 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 298
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀаруни]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 601
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Суджан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 415 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 410 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 581
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сурешджан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 124 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 407 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 308
|-
| '''[[Саман (бахш)|Саман бахш]]'''{{efn|[[Саман шахӀрестан]] йукъа дехьайаьккхина}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''34 457''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''35 895''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀуре (йуьртан гуо)|ХӀуре ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 280 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 483 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Саман (йуьртан гуо)|Саман ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 400 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 085 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Саман (гӀала)|Саман]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 14 777 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 15 327 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''Йерриге''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''362 381''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''340 382''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''315 980'''
|-
| colspan=4 | {{small|ЙГӀ — Йуьртан гуо}}
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}

{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{ЧахармахӀал а, Бахтиари а остан}}
{{ШехӀрекорд шахӀрестан}}

[[Категори:ШехӀрекорд шахӀрестан]]
[[Категори:ЧахармахӀал а, Бахтиари а останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>q3j287k02c7ffxbwylujvjx18sdkk96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханмирза (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748902</id>
    <revision>
      <id>26545246</id>
      <parentid>11807363</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5619" sha1="iwo7nqtqgwl4fqhvt5ayzaqmeuk4myb" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан ЧахармахӀал а, Бахтиари а провинцин шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Ханмирза шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان خانمیرزا}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 31
 |lat_min                          = 34
 |lat_sec                          = 00
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 51
 |lon_min                          = 03
 |lon_sec                          = 00
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[ЧахармахӀал а, Бахтиари а]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Алуни]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Алуни]]
 |Бахархой                         = 
 |Бахархой ларар шо                 = 
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = 
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Chaharmahal and Bakhtiari.svg
 |Карта 1                          = IranChaharMahaalBakhtiari-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Khanmirza County
}}

'''Ханмирза шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان خانمیرزا}}) — [[Иран]]ан [[ЧахармахӀал а, Бахтиари а]] провинцин административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Алуни]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Khanmirza County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Jahangiri|first=Eshaq|date=2019|title=Resolution on the national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1122136|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321230603/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1122136|archive-date=2019-03-21|access-date=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран халкъан ларарца коьртачу гӀалин бахархойн дукхалла хилира 2 775 стаг (734 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2019 шарахь [[Лордеган шахӀрестан]]ах къаьстина кхоьллира Ханмирза шахӀрестан. ШахӀрестан йийкъира шина бахше (кӀоште), хӀора бахшехь шишша йуьртан гуо а болуш. Кхоьллинчу хенахь цуьнан йукъахь цхьа гӀала йара — Алуни&lt;ref name=&quot;Khanmirza County Establishment&quot;/&gt;.

== Бахархой ==
=== Административан йекъайалар ===

Ханмирза шахӀрестанан административан структура:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Ханмирза шахӀрестан
|-
! Административан дакъош
|-
| '''[[Йукъара бахш (Ханмирза)|Йукъара бахш]]'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Джаванмарди (йуьртан гуо)|Джаванмарди ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ханмирза (йуьртан гуо)|Ханмирза ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Алуни]] (гӀала)
|-
| '''[[Арканд (бахш)|Арканд бахш]]'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Арканд (йуьртан гуо)|Арканд ЙГӀ]]
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сепидар (йуьртан гуо, Ханмирза)|Сепидар ЙГӀ]]
|-
| colspan=1 | {{small|ЙГӀ — Йуьртан гуо}}
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}

{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{ЧахармахӀал а, Бахтиари а остан}}
{{Ханмирза шахӀрестан}}

[[Категори:Ханмирза шахӀрестан]]
[[Категори:ЧахармахӀал а, Бахтиари а останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:2019 шарахь кхоьллина Иранан административан дакъош]]</text>
      <sha1>iwo7nqtqgwl4fqhvt5ayzaqmeuk4myb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шираз (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748952</id>
    <revision>
      <id>26545345</id>
      <parentid>16073778</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11934" sha1="h8ec5u4ox5ipba82gyw1674wwb9auhk" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Фарс останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Шираз шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان شیراز}}
 |Сурт                               = {{Фотомонтаж
| photo1a                   = Darvaze Ghoran11.jpg
| photo2a                   = Shiraz Train Station.jpg
| photo2b                   = Hafez_880714_095.jpg
| photo3a                   = Saadi_Tomb.jpg
| photo3b                   = Arg.karimkhan.jpg
| photo4a                   = Pars_Stadium_Photos_Image_6.jpg
| spacing                   = 2
| position                  = center
| color_border              = white
| color                     = white
| size = 300
}}
 |Суртан дӀайаздар                   = Шираз
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 29
 |lat_min                          = 36
 |lat_sec                          = 00
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 52
 |lon_min                          = 25
 |lon_sec                          = 00
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Фарс (остан)|Фарс]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Шираз]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Шираз]], [[Садpа (Фарс)|Садpа]], [[Даpийан (гӀала)|Даpийан]], [[Хане Зенйан]]
 |Бахархой                         = 1 869 001
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = 
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Fars.svg
 |Карта 1                          = IranFars-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Shiraz County
}}

'''Шираз шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان شیراز}}) — [[Иран]]ан [[Фарс (остан)|Фарс]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Шираз]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Fars Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Approval of the organization of national divisions of Fars province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113032|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207211349/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113032 |date=2023-12-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2006 шеран халкъан ларар хиллачул тӀаьхьа Шираз шахӀрестанах схьааьстина кхоьллира [[Каваp шахӀрестан]]&lt;ref name=&quot;Kavar County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammadreza|title=Kavar County is formed in Fars province|url=https://dolat.ir/detail/195802|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;, [[Хаpаме шахӀрестан]]&lt;ref name=&quot;Kharameh County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Letter of approval regarding the national divisions in Fars province|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/176545|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt; а, [[Саpвестан шахӀрестан]] а&lt;ref name=&quot;Sarvestan County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Davodi|first=Parviz|title=Reforms of the national divisions in Fars province|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/119266|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}&lt;/ref&gt;. [[Хане Зенйан]] а, [[Садpа (Фарс)|Садpа]] а йуьрташна гӀалин статус йелира.

2016 шеран ларар хиллачул тӀаьхьа [[Заpкъан шахӀрестан]] схьакъаьстира&lt;ref name=&quot;Zarqan County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Jahangiri|first=Ishaq|title=Approval letter regarding the national divisions of Zarqan District|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1323638|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421204859/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1323638|archive-date=2022-04-21|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;. Иштта кхоьллира керла административан дакъош: [[СийахӀ Даpенгун (бахш)|СийахӀ Даpенгун бахш]] а, [[Даpийан (бахш)|Даpийан бахш]] а.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла хилира 1 676 927 стаг (427 268 доьзал). 2011 шарахь — 1 700 687 стаг. 2016 шеран халкъан лараран жамӀашца Шираз шахӀрестанехь веха 1 869 001 стаг (567 567 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Fars Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Fars Province|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_07.xlsx|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.


=== Административан йекъайалар ===
Шираз шахӀрестанан административан структура:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Шираз шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан дакъош !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (Шираз)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''1 442 842''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''1 625 807''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''1 788 411'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бид Заpд (йуьртан гуо)|Бид Заpд ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 18 468 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 20 690 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 22 063
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Даpийан (йуьртан гуо)|Даpийан ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 712 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 622 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 636
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Деpак (йуьртан гуо)|Деpак ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 126 191 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 23 375 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 451
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Кафтаpак (йуьртан гуо)|Кафтаpак ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 32 436 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 043 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 14 485
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Къаpа БагӀ (йуьртан гуо)|Къаpа БагӀ ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 31 337 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 40 300 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 54 630
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[СийахӀ (йуьртан гуо)|СийахӀ ЙГӀ]]{{efn|Хьалха [[СийахӀ Даpенгун (йуьртан гуо)|СийахӀ Даpенгун ЙГӀ]]}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 890 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 576 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 674
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Даpийан (гӀала)|Даpийан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 926 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 557 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 037
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Садpа (Фарс)|Садpа]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 39 979 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 91 863
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Шираз]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 204 882 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 460 665 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 565 572
|-
| '''[[Аpжан (бахш)|Аpжан бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''23 166''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''22 554''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''23 461'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Дашт-е Аpжан (йуьртан гуо)|Дашт-е Аpжан ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 901 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 882 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 571
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[КухӀ Маpе Соpхи (йуьртан гуо)|КухӀ Маpе Соpхи ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 034 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 488 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 009
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Къаpа Чаман (йуьртан гуо)|Къаpа Чаман ЙГӀ]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 231 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 814 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 854
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Хане Зенйан]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 370 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 027
|-
| '''[[Даpийан (бахш)|Даpийан бахш]]'''{{efn|name=fn1|2016 шеран ларар хиллачул тӀаьхьа кхоьллина}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Каваp (бахш)|Каваp бахш]]'''{{efn|[[Каваp шахӀрестан|Каваp шахӀрестанан]] йукъайахна}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''72 423''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Къоpбаль (бахш)|Къоpбаль бахш]]'''{{efn|[[Хаpаме шахӀрестан|Хаpаме шахӀрестанан]] йукъайахна}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''57 372''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Саpвестан (бахш)|Саpвестан бахш]]'''{{efn|[[Саpвестан шахӀрестан|Саpвестан шахӀрестанан]] йукъайахна}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''34 452''' || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[СийахӀ Даpенгун (бахш)|СийахӀ Даpенгун бахш]]'''{{efn|name=fn2|2016 шеран ларар хиллачул тӀаьхьа кхоьллина}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Заpкъан (бахш)|Заpкъан бахш]]'''{{efn|[[Заpкъан шахӀрестан|Заpкъан шахӀрестанан]] йукъайахна}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''46 672''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''52 065''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''56 104'''
|-
| '''Йерриге''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''1 676 927''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''1 700 687''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''1 869 001'''
|-
| colspan=4 | {{small|ЙГӀ — Йуьртан гуо}}
|}

== Хьажа кхин а ==
{{Commons-inline}}

{{clear}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Фарс остан}}
{{Шираз шахӀрестан}}

[[Категори:Шираз шахӀрестан]]
[[Категори:Фарс останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>h8ec5u4ox5ipba82gyw1674wwb9auhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ШахӀиншахӀр (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749089</id>
    <revision>
      <id>26545321</id>
      <parentid>16047989</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8758" sha1="phkc3i87tkjvupo4hhg87m2qcp99qjc" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан ИсфахӀан останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = ШахӀиншахӀр шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان شاهین‌شهر}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 33
 |lat_min                          = 08
 |lat_sec                          = 25
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 51
 |lon_min                          = 22
 |lon_sec                          = 10
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[ИсфахӀан (остан)|ИсфахӀан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[ШахӀиншахӀр]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[ШахӀиншахӀр]], [[Гез-е Борхар]], [[Горгаб]]
 |Бахархой                         = 234 667
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Isfahan counties.svg
 |Карта 1                          = IranEsfahan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Shahinshahr County
}}

'''ШахӀиншахӀр шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان شاهین‌شهر}}){{efn|Хьалха — '''Борхар а, Мейме а шахӀрестан''' (شهرستان برخوار و میمه), тӀаьхьа — '''ШахӀиншахӀр а, Мейме а шахӀрестан''' (شهرستان شاهین‌شهر و میمه)&lt;ref name=&quot;Borkhar County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Davodi|first=Parviz|title=Approval regarding country divisions in Isfahan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132598|publisher=Islamic Parliament Research Center|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001063248/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132598|archive-date=2015-10-01|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;}} — [[Иран]]ан [[ИсфахӀан (остан)|ИсфахӀан]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[ШахӀиншахӀр]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Isfahan Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Organization of national divisions of Isfahan province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113034|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240204010546/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113034 |date=2024-02-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2006 шеран халкъан ларар дӀадаьллачул тӀаьхьа [[Горгаб]] а, [[Лай-Бид]] а эвлашна гӀалин статус йелира, ткъа [[Борхар (бахш)|Борхар бахш]] шахӀрестанах къаьстина, [[Борхар шахӀрестан]] кхоьллира&lt;ref name=&quot;Borkhar County Establishment&quot;/&gt;. 2024 шарахь [[Мейме а, Вазван а шахӀрестан|Мейме бахш]] шахӀрестанах къаьстина, ша йолу шахӀрестан хилира&lt;ref name=&quot;Meymeh County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Aref|first=Mohammad Reza|title=National divisions of Shahinshahr County|url=https://sdil.ac.ir/|publisher=Ministry of the Interior|language=fa}}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 277 783 стаг (74 103 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Isfahan Province|url=http://www.amar.org.ir/|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 196 584 стаг (58 162 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Isfahan Province|url=https://irandataportal.syr.edu/|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла хилира 234 667 стаг (73 981 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Isfahan Province&quot;&gt;{{cite web|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Isfahan Province|url=https://www.amar.org.ir/|publisher=The Statistical Center of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
ШахӀиншахӀр шахӀрестанан административан хӀоттам кхаа халкъан ларарца:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ШахӀиншахӀр шахӀрестанан бахархой{{efn|2006 шарахь — Борхар а, Мейме а шахӀрестан санна, 2011 а, 2016 а шерашкахь — ШахӀиншахӀр а, Мейме а шахӀрестан санна}}
|-
! Административан йекъайалар !! 2006 !! 2011 !! 2016
|-
| '''[[Йукъара бахш (ШахӀиншахӀр шахӀрестан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''160,903''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''175,886''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''211,606'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Малхбузе Борхар йуьртан гуо|Малхбузе Борхар й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11,525 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1,965 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1,956
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[МурчехӀ-Хорт йуьртан гуо|МурчехӀ-Хорт й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,876 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,263 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2,198
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Гез-е Борхар]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 20,432 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 21,991 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 24,433
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Горгаб]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6,359 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9,690
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ШахӀиншахӀр]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 126,070 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 143,308 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 173,329
|-
| '''[[Борхар (бахш)|Борхар бахш]]'''{{efn|2006 шеран ларарал тӀаьхьа [[Борхар шахӀрестан|Борхар шахӀрестанан]] йукъа йахна}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''95,389'''  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''[[Мейме а, Вазван а шахӀрестан|Мейме бахш]]'''{{efn|2016 шеран ларарал тӀаьхьа Мейме а, Вазван а шахӀрестанан йукъа йахна}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''21,491'''  || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''20,698''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''23,057'''
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''277,783''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''196,584''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''234,667'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. г. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{ИсфахӀан остан}}
{{ШахӀиншахӀр шахӀрестан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:ИсфахӀан останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>phkc3i87tkjvupo4hhg87m2qcp99qjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ШахӀруд (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1749108</id>
    <revision>
      <id>26545323</id>
      <parentid>16048130</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11717" sha1="sl5ibfm2h91us5odzi87egitceykj0l" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Семнан останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = ШахӀруд шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان شاهرود}}
 |Сурт                               = Mojen - Shahvar - panoramio.jpg
 |Суртан дӀайаздар                   = Модженехь йолу ландшафт
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 35
 |lat_min                          = 35
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 55
 |lon_min                          = 48
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Семнан (остан)|Семнан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[ШахӀруд]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[ШахӀруд]], [[Бастам]], [[Бийарджоманд]], [[Калате-ХӀидж]], [[Моджен]], [[Руйан (Семнан)|Руйан]]
 |Бахархой                         = 218 628
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = 
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = Semnan.svg
 |Карта 1                          = IranSemnan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Shahrud County
}}

'''ШахӀруд шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان شاهرود}}) — [[Иран]]ан [[Семнан (остан)|Семнан]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[ШахӀруд]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Semnan Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Semnan province|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113023|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|date=12 September 1990}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102114018/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113023 |date=2024-01-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
2011 шарахь [[Мейами (бахш)|Мейами бахш]] шахӀрестанан йукъара къаьстина, [[Мейами шахӀрестан]] кхоьллира&lt;ref name=&quot;Meyami County Establishment&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Resolution regarding national divisions in Semnan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/795791|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|date=24 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925055232/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/795791|archive-date=2011-09-25|access-date=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;. Руйан йурт 2016 шарахь гӀала йира Рудийан цӀарца&lt;ref name=&quot;Rudiyan City&quot;&gt;{{cite web|title=Renaming and upgrading of Ruyan village in Shahrud County to Rudiyan city|url=https://www.mehrnews.com/news/1726265/|publisher=Mehr News Agency|language=fa|date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;, ткъа 2021 шарахь йуха а [[Руйан (Семнан)|Руйан]] аьлла цӀе тиллира&lt;ref name=&quot;Rudiyan Renamed Ruyan&quot;&gt;{{cite web|last=Jahangiri|first=Eshaq|title=Approval regarding changing the name of the city of Rudiyan to Ruyan|url=https://sdil.ac.ir/|publisher=Council of Ministers|language=fa|date=9 June 2021}}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 225 007 стаг (62 196 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Semnan Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2006: Semnan Province|url=https://www.amar.org.ir/|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 238 830 стаг (70 598 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Semnan Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2011: Semnan Province|url=https://irandataportal.syr.edu/|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран халкъан лараро гайтира бахархой 218 628 стаг хилар (69 723 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Semnan Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2016: Semnan Province|url=https://www.amar.org.ir/|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
ШахӀруд шахӀрестанан бахархойн дукхаллин истори а, административан хӀоттам а кхаа ларарца гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ШахӀруд шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан йекъайалар !! 2006&lt;ref name=&quot;2006 Semnan Province&quot;/&gt; !! 2011&lt;ref name=&quot;2011 Semnan Province&quot;/&gt; !! 2016&lt;ref name=&quot;2016 Semnan Province&quot;/&gt;
|-
| '''[[Йукъара бахш (ШахӀруд шахӀрестан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''142 663''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''155 326''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''166 963'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ДехӀмолла йуьртан гуо|ДехӀмолла й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 197 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 797 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 317
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Хьуме йуьртан гуо (ШахӀруд шахӀрестан)|Хьуме й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 008 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 555 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 366
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Торуд йуьртан гуо|Торуд й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 542 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 500 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 381
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Руйан (Семнан)|Руйан]] (гӀала){{efn|ГӀала хилла 2016 шеран ларар дӀадаьллачул тӀаьхьа&lt;ref name=&quot;Rudiyan City&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 770
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ШахӀруд]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 126 916 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 140 474 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 150 129
|-
| '''[[Бастам (бахш)|Бастам бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''37 635''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''39 101''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''44 052'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Калате-хӀай-йе ГӀарби йуьртан гуо|Калате-хӀай-йе ГӀарби й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 456 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 568 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 983
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Харкъан йуьртан гуо (ШахӀруд шахӀрестан)|Харкъан й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 15 936 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 16 308 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 18 877
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бастам]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 382 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 712 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 609
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Калате-ХӀидж]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 335 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 057 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 651
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Моджен]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 526 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 456 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 932
|-
| '''[[Бийарджоманд (бахш)|Бийарджоманд бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''7 885''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''7 145''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''7 613'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бийарджоманд йуьртан гуо|Бийарджоманд й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 023 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 643 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 018
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Хартуран йуьртан гуо|Хартуран й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 616 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 061 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 067
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Бийарджоманд]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 246 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 441 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 528
|-
| '''[[Мейами (бахш)|Мейами бахш]]'''{{efn|Йукъавахана [[Мейами шахӀрестан]]на&lt;ref name=&quot;Meyami County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''36 824''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''37 258''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Фарумад йуьртан гуо|Фарумад й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 3 472 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 2 575 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Калате-хӀай-йе Шаркъи йуьртан гуо|Калате-хӀай-йе Шаркъи й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 420 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 837 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Мейами йуьртан гуо|Мейами й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 524|| style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 358|| style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Нардин йуьртан гуо|Нардин й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 514 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 630 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Резван йуьртан гуо (Мейами шахӀрестан)|Резван й. гӀ.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 10 837 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 12 296 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Мейами]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 057 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 562 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''225 007''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''238 830''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''218 628'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. гӀ. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Семнан остан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Семнан останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>sl5ibfm2h91us5odzi87egitceykj0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ширван (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1757865</id>
    <revision>
      <id>26545346</id>
      <parentid>16073781</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10991" sha1="lxslmvfivjc45zxczv7mxkma4fgeemh" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Къилбаседа Хорасан останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Ширван шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان شیروان}}
 |Сурт                               = 
 |Суртан дӀайаздар                   = 
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |Герб                               = 
 |Байракх                            = 
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 37
 |lat_min                          = 32
 |lat_sec                          = 
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 57
 |lon_min                          = 53
 |lon_sec                          = 
 |Region                           = 
 |District                         = 
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Къилбаседа Хорасан]]
 |Дайкъа                           = 
 |Коьрта гӀала                     = [[Ширван (Иран)|Ширван]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Ширван (Иран)|Ширван]], [[Къушхане]], [[Зийарат (Иран)|Зийарат]], [[Хан-Лакъ]], [[Лужали]]
 |Бахархой                         = 146 140
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Бахархойн меттиг                 = 
 |Луьсталла                         = 
 |Къаьмнийн хӀоттам                 = [[Курдаш|Курдаш-курманжаш]], [[ГӀажарий|ГӀажарий]], [[Туркой|Хорасанан туркой]], [[Таташ]]
 |Динан хӀоттам                    = 
 |Этнохороним                      = 
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Телефонан код                    = 
 |Поштан индекс                    = 
 |Автомобилан код                  = 
 |Идентификатор                    = 
 |Карта                            = North Khorasan.svg
 |Карта 1                          = IranNorthKhorasan-SVG.svg
 |Сайт                             = 
 |Викилармехь                       = Shirvan County
}}

'''Ширван шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان شیروان}}) — [[Иран]]ан [[Къилбаседа Хорасан]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Ширван (Иран)|Ширван]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Khorasan Province Structure&quot;&gt;{{cite web|last=Habibi|first=Hassan|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the divisions of Khorasan province|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|date=12 September 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024415/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047|archive-date=2015-11-17|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
Йенги-КъалӀа-йе-Бала йурт 2012 шарахь [[Къушхане]] гӀала йина&lt;ref name=&quot;Qushkhaneh City&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=Changing the village of Yengi Qaleh-ye Bala to a city and naming it Qushkhaneh|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/198387|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|date=12 December 2012}}&lt;/ref&gt;. [[Зийарат (Иран)|Зийарат]] йурт 2013 шарахь гӀалин статусе йаьккхина&lt;ref name=&quot;Six New Cities&quot;&gt;{{cite web|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|title=6 new cities and towns added to the country's division map|url=http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=1&amp;Id=229584|publisher=Government of the Islamic Republic of Iran|language=fa|date=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;. [[Хан-Лакъ]] йурт 2021 шарахь гӀала йина&lt;ref name=&quot;Khan Laq City&quot;&gt;{{cite web|last=Jahangiri|first=Eshaq|title=Conversion of Khan Laq village into a city|url=https://sdil.ac.ir/|publisher=Ministry of the Interior|language=fa|date=25 July 2021}}{{ТӀе цакхочу хьажорг|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 152 493 стаг (37 647 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 North Khorasan Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province|url=http://www.amar.org.ir/|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран лараро гайтира 157 014 стаг (43 009 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 North Khorasan Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province|url=https://irandataportal.syr.edu/|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца бахархой бара 146 140 стаг (43 873 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 North Khorasan Province&quot;&gt;{{cite web|title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province|url=https://www.amar.org.ir/|publisher=Statistical Centre of Iran|language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
Ширван шахӀрестанан бахархойн дукхаллин истори а, административан хӀоттам а кхаа ларарца гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Ширван шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан йекъайалар !! 2006&lt;ref name=&quot;2006 North Khorasan Province&quot;/&gt; !! 2011&lt;ref name=&quot;2011 North Khorasan Province&quot;/&gt; !! 2016&lt;ref name=&quot;2016 North Khorasan Province&quot;/&gt;
|-
| '''[[Йукъара бахш (Ширван шахӀрестан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''126 928''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''134 455''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''123 745'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Голийан йуьртан гуо|Голийан й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 889 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 446 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 657
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[ХӀуме йуьртан гуо (Ширван шахӀрестан)|ХӀуме й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 297 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 062 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 070
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сивканлу йуьртан гуо|Сивканлу й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 501 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 388 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 350
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Заваром йуьртан гуо|Заваром й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 174 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 586 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 484
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зийарат йуьртан гуо (Ширван шахӀрестан)|Зийарат й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 14 277 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 17 719 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 11 316
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Хан-Лакъ]] (гӀала){{efn|2016 шеран ларар дӀайаьллачул тӀаьхьа гӀала йина&lt;ref name=&quot;Khan Laq City&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;| || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ширван (Иран)|Ширван]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 82 790 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 88 254 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 82 689
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Зийарат (Иран)|Зийарат]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 179
|-
| '''[[Къушхане бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''13 819''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''11 125''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''10 423'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Лакхара Къушхане йуьртан гуо|Лакхара Къушхане й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 048 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 229 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 270
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Лаха Къушхане йуьртан гуо|Лаха Къушхане й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 771 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 896 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 157
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Къушхане]] (гӀала){{efn|Хьалха Йенги-КъалӀа-йе-Бала йурт&lt;ref name=&quot;Qushkhaneh City&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 996
|-
| '''[[Сархьад бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''11 746''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''11 434''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''11 967'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Джирестан йуьртан гуо|Джирестан й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 841 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 166 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 604
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Такмаран йуьртан гуо|Такмаран й. г.]] || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 204 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 102 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 4 882
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Лужали]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 701 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 166 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 1 481
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''152 493''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''157 014''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''146 140'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. г. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Географи ==
Ширван шахӀрестанан майда 3789 квадратан километр йу. Къилбаседехьа цуьнан доза ду [[Туркмени|Туркмениьца]], къилбехьа — [[Исфарайен]] шахӀрестанца, малхбалехьа — [[Фарудж шахӀрестан|Фарудж]] шахӀрестанца, ткъа малхбузехьа — [[Боджнурд]] шахӀрестанца. Климат Ӏай шийла йу, аьхка — барамехь йовха.

== Хьажа иштта ==
{{Commons-inline}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Къилбаседа Хорасан остан}}

[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Къилбаседа Хорасан останан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>lxslmvfivjc45zxczv7mxkma4fgeemh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаф (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1757962</id>
    <revision>
      <id>26545249</id>
      <parentid>11807367</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7732" sha1="fl5lamymdveu45ob5qhxez8qpz2itd9" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Хорасан-Резави останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Хаф шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان خواف}}
 |Сурт                               = Iron ore Quarry of Sangan 2016-11-03 08.jpg
 |Суртан дӀайаздар                   = Санганера аьчкан маьӀда доккху меттиг
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 34
 |lat_min                          = 26
 |lat_sec                          = 00
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 60
 |lon_min                          = 09
 |lon_sec                          = 00
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Хорасан-Резави]]
 |Коьрта гӀала                     = [[Хаф (Иран)|Хаф]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Хаф (Иран)|Хаф]], [[Наштифан]], [[Къасемабад (Хаф)|Къасемабад]], [[Салами (Иран)|Салами]], [[Санган (Хорасан-Резави)|Санган]], [[СедехӀ (Хорасан-Резави)|СедехӀ]]
 |Бахархой                         = 138 972
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Луьсталла                         = 14,14
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Карта                            = Razavi Khorasan.svg
 |Карта 1                          = IranRazaviKhorasan-SVG.svg
 |Викилармехь                       = Khaf County
}}

'''Хаф шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان خواف}}) — [[Иран]]ан [[Хорасан-Резави]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Хаф (Иран)|Хаф]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Khorasan Province Structure&quot;&gt;{{cite web |first=Hassan |last=Habibi |author-link=Hassan Habibi |date=12 September 1990 |title=‌تصویб سازمان и سلسله تابعیت عناصر и واحدهای تقسیمات کشوی استان خراسان به مرکزیت شهر مشهد |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047 |access-date=31 January 2026 |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024415/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047 |archive-date=2015-11-17}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
[[СедехӀ (Хорасан-Резави)|СедехӀ]] йуьртана гӀалин статус йелла 2021 шарахь&lt;ref name=&quot;Sedeh City&quot;&gt; {{cite web |first=Eshaq |last=Jahangiri |author-link=Eshaq Jahangiri |date=12 May 2021 |title=تصويب نامه в خصوص تبديل روستاي سده دهستان بالاخواف بخش سلامي شهرستان خواف استان خراسان رضوي، به شهر |url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/292830 |access-date=5 March 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;. ШахӀрестан кхоьллина 1989 шарахь&lt;ref name=&quot;Khaf County Establishment&quot;&gt; {{cite web |first=Mir-Hossein |last=Mousavi |author-link=Mir-Hossein Mousavi |date=12 July 1989 |title=ایجاد и تأسیس بخش سنگан и شهرستان خواф в استان خراسان |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/112257 |access-date=7 March 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 108 964 стаг (23 896 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Razavi Khorasan Province&quot;&gt; {{cite web |title=سرشماري عمومي نفوس и مسكن 1385 : استان خراسان رضوی |language=fa |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |access-date=25 September 2022}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца бахархой бара 121 859 стаг (29 923 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Razavi Khorasan Province&quot;&gt; {{cite web |title=سرشماري عمومي نفوس и مسكن 1390 : استان خراسان رضوی |language=fa |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |access-date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца бахархой бара 138 972 стаг (36 399 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Razavi Khorasan Province&quot;&gt; {{cite web |title=سرشماري عمومي نفوس и مسكن 1395 : استان خراسان رضوی |language=fa |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |access-date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
Хаф шахӀрестанан бахархойн дукхаллин истори а, административан хӀоттам а кхаа ларарца гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хаф шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан йекъайалар !! 2006&lt;ref name=&quot;2006 Razavi Khorasan Province&quot; /&gt; !! 2011&lt;ref name=&quot;2011 Razavi Khorasan Province&quot; /&gt; !! 2016&lt;ref name=&quot;2016 Razavi Khorasan Province&quot; /&gt;
|-
| '''[[Йукъара бахш (Хаф шахӀрестан)|Йукъара бахш]]''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''40 652''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''46 273''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''52 899'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Хаф (Иран)|Хаф]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 21 160 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 28 444 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 33 189
|-
| '''Джолге-Зузан бахш''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''18 928''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''19 523''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''22 062'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | Зузан й. г.{{efn|Хьалха — Джолге-Зузан йуьртан гуо&lt;ref name=&quot;Jolgeh Zuzan District Formation&quot;&gt; {{cite web |first=Hassan |last=Habibi |date=23 June 1993 |title=تصويبنامه в خصوص اصلاحат в محدوده استان خراسان |url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/92756 |access-date=5 March 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| 5 972 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 6 561 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 7 002
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''108 964''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''121 859''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''138 972'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. г. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Археологи ==
Хаф шахӀрестанна гергахь йу шира гӀала [[Зузан]], иза [[ЮНЕСКО]]-н Дуьненан ирсан тептаре йаккха йиллина йу&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5208 |title=Zosan |date=9 August 2007 |website=World Heritage Convention: Tentative Lists |publisher=UNESCO |access-date=6 December 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Хьажа иштта ==
{{Commons-inline}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Хорасан-Резави остан}}
{{Хаф шахӀрестан}}

[[Категори:Хаф шахӀрестан]]
[[Категори:Хорасан-Резави останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>fl5lamymdveu45ob5qhxez8qpz2itd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ченаран (шахӀрестан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1757964</id>
    <revision>
      <id>26545294</id>
      <parentid>11807392</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24482</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>26545294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9569" sha1="ibwtvknwahm0qxth9x71ooglhoyz6q9" xml:space="preserve">{{Short description|Иран пачхьалкхан Хорасан-Резави останан шахӀрестан}}

{{Административан дакъа
 |Бос1                               = {{Бос|Иран}}
 |Нохчийн цӀе                        = Ченаран шахӀрестан
 |Шен цӀе                            = {{lang-fa|شهرستان چناران}}
 |Сурт                               = DJI 0360-HDR-04 2.jpg
 |Суртан дӀайаздар                   = Акхмад бодам
 |Пачхьалкх                          = [[Иран]]
 |lat_dir                          = N
 |lat_deg                          = 36
 |lat_min                          = 49
 |lat_sec                          = 00
 |lon_dir                          = E
 |lon_deg                          = 59
 |lon_min                          = 03
 |lon_sec                          = 00
 |Статус                           = [[Иранан шахӀрестанаш|ШахӀрестан]]
 |Йукъайоду                        = [[Хорасан-Резави]]
 |Коьрта гӀала                     = [[Ченаран]]
 |Йаккхий гӀаланаш               = [[Ченаран]], [[Сеййедабад (Ченаран)|Сеййедабад]]
 |Бахархой                         = 155 013
 |Бахархой ларар шо                 = 2016
 |Луьсталла                         = 74,78
 |Сахьтан аса                      = [[UTC+3:30]]
 |DST                               = [[UTC+4:30]]
 |Карта                            = Razavi Khorasan.svg
 |Карта 1                          = IranRazaviKhorasan-SVG.svg
 |Викилармехь                       = Chenaran County
}}

'''Ченаран шахӀрестан''' ({{lang-fa|شهرستان چناران}}) — [[Иран]]ан [[Хорасан-Резави]] останан административан дакъа (шахӀрестан) йу. Административан центр — [[Ченаран]] гӀала йу&lt;ref name=&quot;Khorasan Province Structure&quot;&gt;{{cite web |first=Hassan |last=Habibi |author-link=Hassan Habibi |date=12 September 1990 |title=‌تصویب سازمان و سلسله تابعیت عناصر و واحدهای تقسیمات کشوی استان خراسان به مرکزیت شهر مشهد |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047 |access-date=31 January 2026 |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024415/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113047 |archive-date=2015-11-17}}&lt;/ref&gt;. ШахӀрестан кхоьллина 1990 шарахь&lt;ref name=&quot;Chenaran County Establishment&quot;&gt; {{cite web |first=Hassan |last=Habibi |date=28 February 1990 |title=ایجاد و تأسیس بخش گلبهار به مرکزیت روستای محسن آباد و شهرستان چناران به مرکزیت شهر چناران در تابعیت استان خراسان |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/111791 |access-date=16 February 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
[[Гольмакан]] йуьртана гӀалин статус йелла 2007 шарахь&lt;ref name=&quot;Golmakan City&quot;&gt; {{cite web |first=Parviz |last=Davoodi |date=16 October 2007 |title=تصویبنامه در خصوص تبدیل روستای گلمکان از توابع دهستان گلمکان بخش گلبهار شهرستان چناران в شهر گلمکان |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/131829 |access-date=16 February 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;. 2014 шарахь керла гӀала Гольбахар кхоьллира&lt;ref name=&quot;Golbahar New Development Company&quot;&gt; {{cite web |first=Eshaq |last=Jahangiri |date=28 June 2014 |title=اساسنامه شرکت عمران شهر جدید گلبهار |url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/895022 |access-date=16 February 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;.

2020 шарахь Радкан бахш а, Сеййедабад бахш а кхоьллина. Иштта оцу шарахь Гольбахар бахш Ченаран шахӀрестанах дӀакъаьстина, ша йолу [[Гольбахар шахӀрестан]] кхоьллина&lt;ref name=&quot;Golbahar County Establishment&quot;&gt; {{cite web |first=Eshaq |last=Jahangiri |date=1 November 2020 |title=تغييرات تقسيمات كشوري در مورد شهرستان چناران استان خراسان رضوي |url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/289843 |access-date=16 February 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;. [[Сеййедабад (Ченаран)|Сеййедабад]] йуьртана гӀалин статус йелла 2021 шарахь&lt;ref name=&quot;Seyyedabad City 2&quot;&gt; {{cite web |first=Abdolreza Rahmani |last=Fazli |date=3 February 2021 |title=وزیر کشور با تبدیل روستای سید آباد به شهر موافقت کرد |url=https://www.tebna.ir/news/وزیر-کشور-با-تبدیل-روستای-سید-آباد-به-شه/وزیر-کشور-با-تبدیل-روستای-سید-آباد-به-شهر-موافقت-کرد |access-date=16 February 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;.

== Бахархой ==
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархойн дукхалла йара 108 533 стаг (26 937 доьзал)&lt;ref name=&quot;2006 Razavi Khorasan Province&quot;&gt; {{cite web |title=General Population and Housing Census 2006: Razavi Khorasan Province |language=fa |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |access-date=25 September 2022}}&lt;/ref&gt;. 2011 шеран ларарца — 125 601 стаг (34 477 доьзал)&lt;ref name=&quot;2011 Razavi Khorasan Province&quot;&gt; {{cite web |title=General Population and Housing Census 2011: Razavi Khorasan Province |language=fa |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |access-date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt;. 2016 шеран ларарца бахархой бара 155 013 стаг (45 105 доьзал)&lt;ref name=&quot;2016 Razavi Khorasan Province&quot;&gt; {{cite web |title=General Population and Housing Census 2016: Razavi Khorasan Province |language=fa |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |access-date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Административан йекъайалар ==
Ченаран шахӀрестанан бахархойн истори а, административан хӀоттам а кхаа ларарца гайтина таблицехь.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Ченаран шахӀрестанан бахархой
|-
! Административан йекъайалар !! 2006&lt;ref name=&quot;2006 Razavi Khorasan Province&quot;/&gt; !! 2011&lt;ref name=&quot;2011 Razavi Khorasan Province&quot;/&gt; !! 2016&lt;ref name=&quot;2016 Razavi Khorasan Province&quot;/&gt;
|-
| '''Йукъара бахш''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''73 977''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''84 770''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''88 581'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Ченаран]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;| 41 735 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 48 567 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 53 879
|-
| '''Гольбахар бахш'''{{efn|2016 шеран ларарал тӀаьхьа [[Гольбахар шахӀрестан]] йукъа йахана&lt;ref name=&quot;Golbahar County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''34 556''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''40 785''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''66 321'''
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Гольбахар]] (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 36 877
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | Гольмакан (гӀала) || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 9 534 || style=&quot;text-align: right;&quot;| 8 373
|-
| '''Радкан бахш'''{{efn|2016 шеран ларарал тӀаьхьа кхоьллина&lt;ref name=&quot;Golbahar County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| '''Сеййедабад бахш'''{{efn|2016 шеран ларарал тӀаьхьа кхоьллина&lt;ref name=&quot;Golbahar County Establishment&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;| 
|-
| style=&quot;padding-left: 1em;&quot; | [[Сеййедабад (Ченаран)|Сеййедабад]] (гӀала){{efn|2016 шеран ларарал тӀаьхьа гӀала хилла&lt;ref name=&quot;Seyyedabad City 2&quot;/&gt;}} || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|  || style=&quot;text-align: right;&quot;|
|-
| '''Йерриг''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''108 533''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''125 601''' || style=&quot;text-align: right;&quot;| '''155 013'''
|-
| colspan=4 | {{small|й. г. {{=}} Йуьртан гуо}}
|}

== Экономика ==
Ченаран — йуьртабахаман шахӀрестан йу. ТӀаьхьарчу хенахь кхузахь промышленность а кхуьуш йу. ГӀалин йистехь дукха ферманаш йу.

== Хьажа иштта ==
{{Commons-inline}}

== Комментареш ==
{{notelist}}

== Билгалдахарш  == 
&lt;references /&gt;

{{Хорасан-Резави остан}}
{{Ченаран шахӀрестан}}

[[Категори:Ченаран шахӀрестан]]
[[Категори:Хорасан-Резави останан шахӀрестанаш]]
[[Категори:Иранан шахӀрестанаш]]</text>
      <sha1>ibwtvknwahm0qxth9x71ooglhoyz6q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Декъашхочун дийцар:Кирил Ассасс</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1905155</id>
    <revision>
      <id>26545371</id>
      <parentid>26177621</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>7385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Техновости: 2026-41 */ Керла тема</comment>
      <origin>26545371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206842" sha1="f1rtybishr3d8gay5zjm131qi9iunv7" xml:space="preserve">== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* Для улучшения защиты от вандализма в механизм подсчёта активности для присвоения флага автоподтверждённого (АПОД) будут внесены изменения. Сейчас учётные записи, сделавшие несколько правок, по прошествии пары дней автоматически добавляются в группу [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]]. Это эксплуатировали вандалы: они создавали учётную запись и начинали править только спустя несколько дней, получая АПОД. На следующей неделе методика подсчёта изменится: стаж участия для АПОД будет считаться только с момента совершения первой правки, а не с момента регистрации. Цифровое значение возраста учётной записи останется прежним. Это изменение будет развёрнуто только в вики-проектах, где в требованиях к АПОД содержится количество правок. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* Бета-функция [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|списков для чтения]] стала доступна всем пользователям Википедии с новыми учётными записями, а также тем, кто включают все бета-функции автоматически (в настройках). Списки позволяют сохранять статьи для чтения позже, что упрощает доступ к материалам по интересам читателей. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:30|была решена|было решено}} {{formatnum:30}} {{PLURAL:30|задача|задач}}. Например исправлена проблема, которая добавляла изображениям в карточках огромные внутренние отступы от границы в браузере Firefox. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Технические обновления'''
* Напоминание: на этой неделе идентифицированный API-траффик получит новые глобальные ограничения, которые должны помочь нам обеспечивать [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|равный доступ к инфраструктуре]]. Ботов, запускающихся с Toolforge/WMCS или с флагом бота, это пока не коснётся. Тем не менее, мы просим всех разработчиков следовать новым стандартам. Подробнее об этом изменении и конкретных значениях ограничений см. на страницах [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] и [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 27 апрель, 18:06 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:UOzurumba (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Команда помощи со статьями]] приглашает опытных редакторов из [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|пилотных Википедий]] (английской, арабской, бенгальской, испанской, персидской, португальской, турецкой, французской, японской, а также Википедии на упрощённом английском) помочь перевести и адаптировать [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance черновые схемы для статей по разным темам]. Схемы должны помочь участникам, использующим [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle функциональность помощи со статьями], создавать ясно написанные и хорошо структурированные статьи, соответствующие правилам своего раздела. Запуск этой функциональности планируется на май 2026 года. См. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|простые инструкции]] по переводу и адаптации схем.
'''Новости для редакторов'''
* [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Совет по продуктам и технологиям]] опубликовал [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|черновые рекомендации]] для партнёров движения Викимедиа, которые помогут им вносить технический вклад. Просим сообщества прокомментировать черновик [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|на странице его обсуждения]] до 8 мая.
* Число стандартных размеров миниатюр для изображений в MediaWiki сократится до трёх: маленький (180 пикселей), средний (250) и большой (400). Это должно сделать генерацию миниатюр быстрее и менее ресурсозатратной. Интерфейс настроек скоро обновится. Существующие настройки размеров будут преобразованы в ближайший из трёх (например, 120 или 150 пикселей превратятся в 180, а 300 или 360 — в 400). Пользователи также смогут отказаться от этого изменения или оставить отзыв на него. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* Ранее при автоматическом истечении срока временных прав пользователи не получали уведомлений, однако теперь им будет приходить стандартное Echo-сообщение, такое же, как при ручном изменении прав. Разница между этим нововведением и [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Глобальным ботом-напоминальщиком]] в том, что бот уведомляет пользователей за неделю до истечения прав, чтобы они могли заново их запросить.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:32|была решена|было решено}} {{formatnum:32}} {{PLURAL:32|задача|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой универсальный селектор языка на странице [[m:Special:Translate|Special:Translate]] начинал бесконтрольно скроллиться. Ранее при нажатии кнопки «Перевести на английский язык» и вводе некоторых символов диалог начинал прокручиваться на несколько пикселей даже в случае, если для показа всех результатов было достаточно места. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|Глобальный список наблюдения]], позволяющий просматривать списки наблюдения из нескольких проектов на одной странице, продолжает улучшаться. Списки наблюдения для сайтов Wikibase, таких как [[:d:|Викиданные]], стали поддерживать элементы [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] для лучшей валидации. Режим Live Updates теперь обновляет страницу каждые 60 секунд, в соответствии с [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|глобальными ограничениями на использование API]]. Также исправлен баг, из-за которого в списках с разным направлением текста ссылки отображались как «изменения 3» вместо «3 изменения». [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Технические обновления'''
* Начата вторая фаза [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|глобального ограничения на использование API]] с целью уменьшить [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|вред от веб-краулеров]] и обеспечить равный и справедливый доступ к ресурсам Викимедиа, отдавая приоритет траффику от людей и от проектов, имеющих общие с нами цели. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Ограничения]] стали отсчитываться не в час, а в минуту, что делает нагрузку более предсказуемой, а паттерны траффика — более плавными. Это изменение не должно повлиять на членов сообщества, никаких действий от них не требуется. Анализ показывает, что некоторые пользователи нашей инфраструктуры начали менять своё поведение, и около 64 % автоматического API-траффика теперь идентифицируемы. Мы продолжим мониторинг, а Wikimedia Enterprise будет продолжать оказывать услуги коммерческим потребителям.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 4 май, 20:44 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* Команда технологий для сообщества выпустила [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|новые инструкции]], объясняющие, как расставляются приоритеты для работы над Списком пожеланий сообщества. Инструкции должны помочь участникам писать более сильные предложения и пояснить, что, помимо подсчёта голосов, рассматриваются такие аспекты как влияние предлагаемых изменений на сообщество.

'''Новости для редакторов'''
* Команда популяризации среди читателей запускает тестирование функциональности «[[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Поделиться карточкой]]», позволяющей читателям создавать интересные карточки из целых статей Википедии или их разделов, и делиться ими онлайн. Каждая карточка будет содержать ссылку на оригинальную статью, что должно помочь нам увеличить количество читателей и упростить обнаружение интересных статей. Четырёхнедельное мобильное А/Б-тестирование будет запущено 18 мая у части читателей в английской, арабской, вьетнамской, китайской и французской Википедиях; его цель — понять, как пользователи привыкли читать статьи и делиться ими.
* Приложения Википедии под Android и iOS недавно выпустили в бету [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-дневный челлендж по чтению]] в рамках усилий по увеличению заинтересованности пользователей. Отслеживать прогресс во время мероприятия поможет виджет с Малышом-Глобусом, который можно добавить на экран телефона. Челлендж официально начнётся 11 мая.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:17|была решена|было решено}} {{formatnum:17}} {{PLURAL:17|задача|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой после включения глобальной подсветки синтаксиса она могла сама себя выключить. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Технические обновления'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Для технически продвинутых]] Модуль &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; для ResourceLoader, который был помечен как устаревший [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|в сентябре 2023 года]], будет удалён на этой неделе. Для инструментов, где он всё ещё используется, имеется [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|инструкция по миграции с MediaWiki UI на Codex]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 11 май, 19:21 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* Команда Абстрактной Википедии нашла пять вики-проектов, которые могут получить первые страницы из Абстрактной Википедии: это Википедии на арабском, бенгальском, дагбани, индонезийском и малаяламе. Приглашаем участников этих проектов поделиться отзывами до 22 мая. Если ваш проект желает присоединиться к этому пилотному проекту, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|сообщите об этом на Мете]].

'''Новости для редакторов'''
* С 18 мая по 18 июня в итальянской, испанской, немецкой, нидерландской, польской, португальской, турецкой и урдуязычной Википедиях пройдёт эксперимент по включению [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Списков для чтения]] для незалогиненных пользователей в мобильной веб-версии. Целью эксперимента является дать читателям возможность сохранять статьи для дальнейшего чтения и удобно организовывать их хранение, а также поощрение привычек, которые могут привести к внесению правок в проекты Фонда в будущем.
* Меню «Инструменты — Действия» обновили: теперь там есть звёздочка-индикатор, показывающая, добавлена ли статья в список наблюдения, и если да, то временно или перманентно. Такая же иконка используется в мобильной версии, что делает дизайн более единообразным. Это изменение преимущественно затрагивает редакторов с расширенными правами. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[w:en:A/B test|A/B-тестирование]] «[[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Режима советов]]» развёрнуто для новичков в мобильной веб-версии в [[phab:T421189|15 Википедиях]]. Оно измерит влияние «Режима советов» на то, какая часть правок, совершаемых новичками с мобильных, были конструктивными, то есть не были отменены. Также он измерит влияние данного инструмента на удержание редакторов, отмены и блокировки.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:27|была решена|было решено}} {{formatnum:27}} {{PLURAL:27|задача|задач}}. Например, исправлен баг в приложении Википедии под Android, из-за которого изображения иногда переставали загружаться после открытия уведомления про рекомендованный список для чтения. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Технические обновления'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Команда платформы Викиданных]] опубликовала [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|список рекомендаций по замене бэкенда]] и [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|редизайну соответствующей технической архитектуры]] для миграции сервиса запросов к Викиданным (WDQS) с Blazegraph. Просим оставить отзывы к обоим документам до 25 мая 2026 года, особенно если вы видите там пробелы или знаете о том, как предлагаемые изменения повлияют на сложные юзкейсы. Также просим членов сообщества Викиданных и пользователей WDQS помочь найти все широкоиспользуемые инструменты и автоматизированные процессы, которые может быть нужно исправить, и добавить их [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|на эту страницу]]. Отзывы можно оставить [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|на странице обсуждения миграции]] или [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|во время следующего приёмного часа]]. Подробности см. в [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|рассылке команды WDP]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''Подробнее'''

* В английской, французской, японской и нескольких других Википедиях прошёл [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|тест hCaptcha]]; это сторонний инструмент для выявления ботов. Тест показал, что hCaptcha эффективно обнаруживает и останавливает некоторые автоматически выполняемые действия злоумышленников, а также [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|даёт чекюзерам и стюардам]] сигнал для более тщательной проверки. Положительный результат теста также означает, что hCaptcha будет развёрнута во всех вики-проектах на протяжении ближайших недель. Технические сведения об имплементации hCaptcha и защите персональных данных [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|см. на странице проекта hCaptcha]]. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Подробности см. по ссылке]].
* Команда технологий для сообщества выпустила обновление, в котором сообщается о прогрессе в нескольких инициативах из Списка пожеланий сообщества, включая развёртывание списков для чтения из приложения в веб-версии, поддержку новых языков в инструменте Who Wrote That и дэшборде, улучшения 3D-рендеринга и инструменте для создания диаграмм Charts, а также грядущую работу над сортировкой тем на страницах обсуждения, воспроизведением аудио и рабочим процессом при редактировании. Также там приведены текущие приоритеты и тренды по статусам списка пожеланий, и есть возможность оставить отзывы по будущим ключевым областям и плане Фонда на 2026–2027. Полностью рассылку можно прочесть [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|здесь]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 18 май, 20:22 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== ''The Signpost'': 22 May 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]]

* Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2026, 22 май, 05:19 (UTC)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Декъашхочо:Bri@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30513885 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* После [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|успеха эксперимента по созданию учётных записей]] в первую неделю июня во всех проектах Фонда будет развёрнуто улучшенное предупреждение о том, что участник пытается редактировать незалогиненным. Это затронет только тех, кто пытаются начать редактировать в мобильной веб-версии, не войдя в свою учётную запись. Новое сообщение более явно поощряет создать учётную запись, позволяя править и с временной учётной записи. Результаты эксперимента показали, что новое сообщение увеличивает шанс, что пользователь создаст аккаунт, на 27 %, а редактирование с временных учётных записей сократилось на 16 %. Эксперимент не выявил разницы в конструктивности правок или других отслеживаемых параметрах. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Новости для редакторов'''
* В целях безопасности членам некоторых групп пользователей [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|нужно включить двухфакторную аутентификацию]] (2FA). Скоро они не смогут выключить последний оставшийся метод 2FA, не добавив новый, а также станет невозможно добавить в эти группы новых пользователей, если у них не будет настроена 2FA. На возможность добавлять методы аутентификации это не повлияет. Также будет можно удалять методы 2FA, пока к аккаунту привязан хотя бы ещё один. В ближайшие пару недель пользователи без 2FA будут удалены из этих групп. Это касается, в том числе, бюрократов. Расписание введения этих изменений см. по ссылкам на задачи на Фабрикаторе. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Команда технических пожеланий Викимедиа-Германия]] проведёт [[w:ru:A/B-тестирование|A/B-тестирование]] в [[:phab:T415904|10 вики-проектах]], чтобы проверить на практике [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|потенциальные улучшения для Предпросмотра примечаний]]. Эксперимент продлится около двух недель и пройдёт в конце мая — начале июня, затрагивая 10 % пользователей настольной версии в участвующих проектах.
* После двух успешных экспериментов 25 мая Команда популяризации среди читателей разворачивает бета-функцию [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Карусель с изображениями]] во всех Википедиях в мобильной версии. Все пользователи, отметившие в настройках автоматическое получение бета-функций, будут иметь к ней доступ сразу, а остальные смогут включить её в настройках. Карусель будет отображаться наверху всех статей и содержать все изображения и видео; редакторы также смогут [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|исключать изображения из карусели или исключать целые статьи из этой функциональности]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:30|была решена|было решено}} {{formatnum:30}} {{PLURAL:30|задача|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой трёхмерные STL-файлы неправильно рендерились в 3D-просмотрщике. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Технические обновления'''
* Легаси-классы CSS &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; были заменены на &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, так как первые иногда неправильно работают на некоторых платформах, в том числе в мобильной веб-версии и в приложении. Проектам, где они всё ещё используются, рекомендуется просмотреть их включения и запланировать миграцию на новые классы. Просим отметить, что классы &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; могут быть помечены как устаревшие в будущем, хотя конкретных планов на это изменение сейчас нет. Подробности [[phab:T426452|см. по ссылке]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 25 май, 21:52 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:Quiddity (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Команда читательского опыта]] проводит эксперимент по демонстрации [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|списков для чтения]] разлогиненным пользователям. Эта функциональность всё ещё находится в разработке, однако тест покажет, что лучше поощряет регистрацию в проекте: списки для чтения или кнопка добавления в список наблюдения. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|Эксперимент]] начался 18 мая в испанской, итальянской, немецкой, нидерландской, польской, португальской, турецкой и урдуязычной Википедиях и продлится месяц.
* Команда приложений Викимедиа начала [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|первую фазу]] релиза домашней страницы с новым дизайном для бета-версии приложения под Android. Редизайн затронул в том числе вкладку «Сообщество» и персонализированную вкладку «Для вас», на которой находятся ежедневно обновляемые рекомендации для чтения. Эта работа была проделана для того, чтобы упростить поиск и обнаружение контента и создать новые способы обучить пользователей возможностям приложения Википедии.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:18|была решена|было решено}} {{formatnum:18}} {{PLURAL:18|задача|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой не загружались изображения на [[w:Special:Homepage|Домашней странице]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Технические обновления'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 1 июнь, 21:09 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* Wikimedia Enterprise увеличили лимиты на бесплатное использование своих API: количество запросов к On-demand API увеличено с 5000 до 50 000, а к Snapshot API — с 15 до 30 в месяц. Кроме того, бесплатные учётные записи получили доступ к снэпшотам структурированного контента. Эти изменения расширяют возможности использования данных Wikimedia Enterprise для разработчиков, исследователей и организаций. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Новости для редакторов'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Лента контента]] в приложении Википедии под Android была переименована в Домашнюю ленту и развёрнута для 50 % пользователей. Она позволяет читателям находить интересные для себя вещи на двух новых вкладках: «Сообщество» и «Для вас». Первая выводит ленту, содержащую избранный сообществом контент и новости сообщества и движения Викимедиа, тогда как вторая отображается на полный экран и даёт контент, заточенный под интересы пользователя. Новый дизайн сделан для того, чтобы упростить поиск и обнаружение контента и создать новые способы обучить пользователей возможностям приложения Википедии.
* &lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;Ежедневная викторина [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|«Что появилось раньше?»]] вышла в бету в приложении Википедии под iOS в английской, арабской, испанской, китайской, немецкой, португальской, русской, турецкой и французской Википедиях. Данная игра просит пользователя расставить исторические события из рубрики «В этот день» в хронологическом порядке. Она уже работает в приложении под Android. Просим сообщества, заинтересованные в том, чтобы игра была доступна на их языке, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|прочитать инструкции и требования]].&lt;/span&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Вложенные сноски]] (новая функциональность MediaWiki, позволяющая повторно использовать сноски с другими подробностями, добавляя к ним новые детали) успешно прошли пилотную фазу; их скоро начнут разворачивать в вики-проектах Викимедиа. В большинстве вики-проектов [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|из группы № 1]] и во французской Википедии они появятся 8 июня. Остальные языковые разделы Википедии последуют за ними в ближайшие месяцы. Просим сообщества проверить, что [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate все сообщения расширения Cite] переведены на их язык, а также что расширение [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Всплывающие сноски]] уже [[:phab:T416304#11668731|обновлено]] и не будет мешать Вложенным сноскам. Вики-проектам, где используется [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Предпросмотр примечаний]], не нужно предпринимать никаких дополнительных действий. Сообщества также могут создать скрытую трекинговую [[Special:TrackingCategories|категорию]] ''cite-tracking-category-ref-details''; для этого в неё нужно поместить волшебное слово &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; или соответствующий шаблон, а затем связать категорию с элементом [[d:Q129764848]] на Викиданных. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* Завершился [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|эксперимент с предпросмотром страниц]] в мобильной версии. Его результаты не показали значимого влияния на удержание пользователей, и проводившая эксперимент команда решила не разворачивать эту функциональность. Предпросмотр страниц, который уже доступен в настольной версии и приложениях, показывает миниатюру, первый абзац введения и ссылку на полную статью при нажатии на синюю ссылку. Эксперимент проходил в мобильной веб-версии в шести Википедиях.
* На этой или следующей неделе [[phab:T399175|выйдет]] новая версия [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|библиотеки с иконками]], в которой появится около 30 новых иконок, а большинство из примерно трёхсот старых слегка изменятся: они станут более единообразными и понятными, а при группировке они будут выглядеть более сбалансированно.
* Вышло обновление [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Универсального языкового селектора]] (ULS), помогающего выбрать другую языковую версию той же страницы. Новая версия работает быстрее, имеет бо́льшую доступность, а также позволяет закреплять любимые языки наверху для ускорения доступа. Обновление будет постепенно развёрнуто на всех сайтах Викимедиа в течение будущий недель, а также доступно как [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|бета-версия]] в настройках. Просим протестировать его и оставить отзыв [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|на странице проекта]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:21|была решена|было решено}} {{formatnum:21}} {{PLURAL:21|задача|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой контрольная панель Анализ просмотров на странице pageviews.wmcloud.org перестала обновлять графики в мае 2026 года. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Технические обновления'''
* Упрощена сигнатура функции &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Теперь при создании портлетов разработчики могут передавать объект вместо списка параметров. Например, вместо &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; можно писать &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Просим участников, поддерживающих скрипты, проверить все вызовы функции &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и обновить их при необходимости. Это изменение будет развёрнуто во всех проектах 11 июня. Старая сигнатура будет продолжать работать для обратной совместимости. Благодарим волонтёра Gerges за работу над эти улучшением. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Обсуждение пожеланий сообщества''': Команда продукта и технологий [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|внесла изменения]], целью которых было увеличение числа и сложности исполняемых желаний; среди них было расформирование Команды технологий для сообщества. Приглашаем [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|принять участие в обсуждениях]] насчёт [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|будущего Списка пожеланий]], включая структурированное ежегодное голосование, улучшение трекинга, удаление ключевых областей и [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|изменение в кадровом составе]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 8 июнь, 21:30 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Команда популяризации среди читателей]] запустила бета-функцию [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Просмотр изображений]] в мобильные веб-версии всех Википедий. Просмотр изображений показывает карусель с картинками вверху статей, где три или более изображения. Эта функция настраивается: можно скрыть конкретное изображение со страницы либо через &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt;, что скроет предпросмотр её миниатюры, либо через &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt;, убрав её из MediaViewer. Карусель также можно полностью выключить в конкретной статье, добавив в неё волшебное слово &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Просим оставлять отзывы и сообщать о багах [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|на странице проекта]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Викитаблицы]] получили обновление, позволяющее [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|сортировать ячейки в порядке убывания]] по первому клику. Для этого нужно добавить к ячейке-заголовку &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt;. По умолчанию первый клик сортирует ячейки по возрастанию. Поведение следующих кликов не изменится. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Новости для редакторов'''
* Функция [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Помощь со статьями]] проходит тестирование при создании статей в упрощённой английской, турецкой и французской Википедиях. Скоро к ним присоединятся арабский и бенгальский разделы. Функция [[w:simple:Special:NewArticle|создания статей]] позволяет сообществам помочь новичкам создавать статьи, соответствующие правилам раздела. Опытные редакторы продолжают создавать и адаптировать руководства для конкретных типов статей, которые популярны у новичков. Краткая инструкция по разметке руководств расположена [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|на странице помощи]]. Также можно ознакомиться с [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|модельными руководствами]], которые можно адаптировать, а также [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|инструкцией по адаптации]].
* Вики-проекты, желающие при блокировке временных учётных записей заменить кнопку «бессрочно» на странице Управление блокировками (например, чтобы блокировать их только до окончания существования учётной записи) смогут это сделать, создав страницу [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] и указав там желаемую продолжительность блокировки. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:41|была решена|было решено}} {{formatnum:41}} {{PLURAL:41|задача|задач}}.

'''Технические обновления'''
* К концу июня для автоматических скачиваний дампов с сайта dumps.wikimedia.org будет нужен валидный юзерагент. Запросы без валидного юзерагента будут блокироваться. Это [[phab:T400119|продолжение ввода в действие]] давно существующих [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|требований к юзерагентам]]. Доступ к дампам через Wikimedia Cloud Services не изменится.
* Завершено развёртывание [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|глобальных ограничений на использование API]]; они управляют доступом ко всем API для всех групп пользователей. Сохраняется исключения для ботов, работающих на Toolforge/WMCS и с флагом бота. При этом всем ботам рекомендуется следовать задокументированным инструкциям во избежание ограничений.
* [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page Вики-проект API Portal] будет переведён в режим «только для чтения» на этой неделе (15—18 июня). На следующей неделе, 22—25 июня, все URL, ведущие на API Portal, начнут перенаправлять на [[mw:Wikimedia APIs|страницу Wikimedia APIs на mediawiki.org]]. Подробности см. [[wikitech:API Portal/Deprecation|на странице проекта]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Мероприятия и встречи'''
* 17 июня в 18:00 по UTC Фонд Викимедиа проведёт Discord-созвон, посвящённый рецензированию программного кода. В [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Опросе удовлетворённости разработчиков]] волонтёры сообщали, что рецензирование кода вызывает у них сложности, и Фонд принял решение обсудить этот вопрос и найти для них рабочие решения. Приглашаем присоединиться к созвону на английском языке [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 на Дискорд-сервере сообщества Викимедиа].
* [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Латиноамериканская вики-конференция]] будет включать региональный хакатон. Её посетит множество техников Движения Викимедиа, включая разработчиков, системных администраторов, датасаентистов и пользователей с расширенными правами. Заинтересованные лица могут [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform податься на стипендию] до 21 июня (полночь по боливийскому времени, UTC-4).
* Приглашаем посетить мероприятие «Командный зачёт» на Викимании, которое пройдёт онлайн и вживую 21—22 июля, до начала конференции Викимания. Мы будем рады всем участницам и участникам вне зависимости от их умений и того, зарегистрированы ли они на Викимании. Команды будут работать над задачами, которые будут поддерживать сообщество Викимедиа. Подробности [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|см. на странице Командного зачёта]]. Там же можно [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ зарегистрироваться]; регистрация закрывается 20 июня в 23:00 по UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 15 июнь, 16:49 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:UOzurumba (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== ''The Signpost'': 21 June 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2026, 21 июнь, 03:21 (UTC)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Декъашхочо:Bri@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30604303 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Функции роста]] теперь [[phab:T418115|доступны на Викиданных]]. Участникам стали доступны наставничество ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|при условии, что оно настроено]]), модуль «Влияние ваших правок», панель помощи и упрощённая Домашняя страница новичка, без предложенных правок. Администраторы Викиданных продолжают настраивать их через Конфигурацию сообщества.

'''Новости для редакторов'''
* Создана служебная страница [[{{#special:RangeCalculator}}]], позволяющая вычислять диапазон IP-адресов. Ранее этот инструмент был доступен только чекъюзерам. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* «[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Вложенные сноски]]» позволяют редакторам повторно использовать сноски, меняя в них только подробности. Они будут развёрнуты в большинстве Википедий малого и среднего размера 23 июня. В [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|списке часто задаваемых вопросов]] перечислены действия, которые упростят добавление этой функциональности в ваш проект. Приглашаем также ознакомиться [[:phab:T414094|с планом запуска вложенных сносок]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Начиная со следующей недели пользователи будут получать уведомление в начале и конце блокировки, а также при изменении блокировки. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:32|была решена|было решено}} {{formatnum:32}} {{PLURAL:32|задача|задачи|задач}}.

'''Технические обновления'''
* Начиная со следующей недели фильтры правок, требующие ввода капчи, начнут действовать на пользователей с правом &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt;, что включает большинство автоподтверждённых (но не ботов). Это изменение касается только тех правок, которые вызывают срабатывание фильтров. Право &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; продолжит существовать и будет подавлять требование ввода капчи при обычном редактировании вики-проектов. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Документация API [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing]] была перенесена с API-портала в интерактивную [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST-песочницу].
* API-портал закрылся. Документация к API размещена [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|на mediawiki.org]]. Все URL, ведущие на портал (https://api.wikimedia.org/wiki/), будут перенаправляться на mediawiki.org начиная с 22 июня. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Мероприятия и встречи'''
* Приглашаем на онлайн-встречу с интернами Викимедиа на программах [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] и [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Интерны расскажут о своих проектах и сделают краткую демонстрацию текущих результатов своей работы. Будем рады, если посетители оставят отзывы на встречу [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|в своих сообществах]]. Встреча состоится 25 июня в 14:30 по UTC.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 23 июнь, 13:05 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:Trizek (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* В рамках [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|экспериментов по созданию учётных записей]] Команда роста протестировала, что произойдёт, если добавить иконку профиля в хедер мобильной версии для незалогиненных пользователей. Это даёт прямой доступ к созданию аккаунта и входу в свою учётную запись. По результатам эксперимента создание новых аккаунтов увеличилось примерно на 20 %, причём не было зафиксировано негативного влияния этого изменения на качество правок или процент конструктивных изменений. Теперь это изменение будет развёрнуто во всех вики-проектах Фонда в первую неделю июля. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* По результатам [[phab:T426248|успешного эксперимента]] пользователи, которые ещё не [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|подтвердили адрес своей электронной почты]], будут видеть баннер, предлагающий закончить этот процесс. Это снизит риск потери доступа к аккаунту. За эксперимент и последующие изменения ответственен [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Проект по безопасности учётных записей]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* При [[Special:Search|поиске]] улучшится поведение ключевого слова &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; при исключении части результатов. Ранее при использовании &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; с отрицательным условием результаты поиска могли ненамеренно расшириться из-за добавления пространств имён, что приводило пользователей в замешательство, так как они пытались применить простой фильтр, сокращающий количество результатов. После обновления &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; начнёт строго исключать статьи, как и задумывалось, а также станет показывать предупреждение, если пользователь явно не задал релевантное пространство имён. Поведение &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; без отрицательных условий не изменится. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:33|была решена|было решено}} {{formatnum:33}} {{PLURAL:33|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой при использовании панели инструментов Page Curation для рецензирования статей рецензенты не подписывались на темы на странице обсуждения, которые они сами и начали. Теперь они будут получать уведомления, когда им кто-то отвечает на странице обсуждения. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Технические обновления'''
* Начиная с 29 июня автоматические загрузки с сайта dumps.wikimedia.org начнут требовать соблюдения [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|правил по юзерагентам]]. Автоматические запросы со стандартным или пустым юзерагентом будут блокироваться. Это не затронет доступ к дампам через Wikimedia Cloud Services. Данное сообщение дублирует объявление в [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|25 номере Техновостей]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 29 июнь, 11:48 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:34|была решена|было решено}} {{formatnum:34}} {{PLURAL:34|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой результаты поиска на Викиданных вместо правильного запасного языка показывались на английском. Результаты поиска отныне будут следовать [https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:Language#Fallback_languages каскаду фоллбека] языков. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Технические обновления'''
* В рамках подготовки к [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Кампании по чествованию женщин]], запланированной на март 2027 года, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Команда упрощения доступа к контенту]] запустила опрос, целью которого является лучше понять технический вклад женщин+ (всех, кто самоидентифицируется как женщина) в проекты Фонда. Опрос содержит 22 вопроса, его заполнение займёт 15–20 минут. Он будет открыт до 20 июля 2026 года. Вопросы также [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|можно просмотреть и прокомментировать заранее]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Расширение Score]] отныне поддерживает рендер партитур в формате SVG в дополнение к PNG. Поддержку SVG [[:phab:T49578|просили добавить много лет]], кроме того, это исправит давно существовавшие проблемы с качеством изображений. PNG будет доступен в атрибуте &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, а SVG — в &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;.
* Новый парсер, [[wikitech:Parsoid|Парсоид]], продолжают [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|разворачивать во всё большем и большем количестве проектов]]. Это упростит ввод новой функциональности для чтения и редактирования. Парсоид пришёл во французскую Википедию, и теперь он обслуживает 78,9 % всех просмотров страниц Википедии. На этой неделе он будет развёрнут и в английской Википедии.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''Подробнее'''
* Опубликован [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|отчёт]] по Хакатону Викимедиа — 2026. Там описаны проекты, доклады и совместные активности с мероприятия, а также приведены приблизительные планы на Хакатон — 2027.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 6 июль, 13:57 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== ''The Signpost'': 13 July 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2026, 13 июль, 07:27 (UTC)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Декъашхочо:JPxG@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30775662 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* Структурированная задача «[[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Исправьте тон]]» помогает новичкам найти и исправить ненейтрально и неэнциклопедично написанные тексты в статьях Википедии. Она прошла [[w:en:A/B_testing|A/B-тестирование]] в английской, арабской, португальской и французской Википедиях, и её выполнение происходило [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|на 38,7 % чаще]], чем стандартной задачи «Корректура», и не сопровождалось снижением качества правок. Тестирование завершилось 9 июля, сейчас задача «Исправьте тон» уже развёрнута в этих разделах Википедии и может настраиваться в Конфигурации сообщества. [[phab:T426364|Планируется]] развёртывание этой задачи и в других вики-проектах.
* Настройка конфигурации сообщества, которая позволит [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|автоматически удалять неактивных наставников]], будет включена в четверг 16 июля [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|в нескольких вики-проектах]]. Наставники — опытные редакторы, помогающие новичкам при помощи [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Функций роста]]. Предлагаем администраторам настроить эту функциональность заранее по ссылке [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:38|была решена|было решено}} {{formatnum:38}} {{PLURAL:38|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой некоторых пользователей приложения Википедии под Андроид выкидывало из аккаунта сразу после логина. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Технические обновления'''
* Исправлена проблема, из-за которой при внесении на страницу правок через пользовательские скрипты или гаджеты исчезали заданные для неё метки для списка наблюдения. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* В рамках работы над багом в браузере Safari (см. [[phab:T425211]]), в вики-проектах, где включён Парсоид, изменится поведение вики-ссылок: они будут использовать абсолютные URL, не зависящие от протокола. Вывод REST API не изменится, там будут так же использоваться протоколо-специфичные URL. Гаджетам, пользовательским скриптам, ботам и CSS, ссылающимся на протоколо-специфичные URL в вики-ссылках, понадобится обновление. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''Подробнее'''
* Команда экспериментов с платформой опубликовала в нашем блоге пост о том, как прошёл первый год их работы. Там перечислены как успешные эксперименты, уже развёрнутые в вики-проектах после тестирования, такие как Проверка вставляемого текста, Проверка на сноски и Проверка тона, так и работа, которая не привела к изменениям. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Полностью пост можно прочесть в блоге Diff]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 13 июль, 16:12 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Команда читательского опыта]] продолжает работать над бета-функцией «[[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|списки для чтения]]»; они собрали отзывы о местоположении кнопки-звёздочки для добавления статей в список для чтения и список наблюдения. Списки для чтения просили добавить в веб-версию [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|в одном из пожеланий]]. Приглашаем редакторов включить их в бете и поделиться отзывами [[phab:T426453|на Фабрикаторе]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Режим предложений]] показывает участникам, правящим через визуальный редактор, советы о том, как улучшить статьи Википедии. [[Special:EditChecks|Все предложения]] можно [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|настраивать]]. Функция [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] позволяет волонтёрам создавать локальные предложения: она ищет в статьях совпадения с заданной строкой. Отныне она поддерживает регулярные выражения, что даст редакторам возможность более гибко задавать предложения. Обратите внимание: предложения [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|можно показывать по достижении заданного числа правок]] и различных свойств страницы. Приглашаем просмотреть [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|примеры существующих предложений]] для вдохновения: среди них TextMatches, ищущие опечатки, грамматические ошибки, рекламные тексты, клише, неверное использование тире и дефиса, неопределённые выражения, устаревшие термины и так далее. [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Все отзывы]] будут приняты с благодарностью.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:27|была решена|было решено}} {{formatnum:27}} {{PLURAL:27|задача|задачи|задач}}. Например, [[phab:T430577|исправлена]] проблема, из-за которой инструмент перевода SVG-файлов мог использовать устаревшую версию файла, что приводило к тому, что уже имеющиеся переводы перезаписывались при сохранении. В целом с апреля по июнь 2026 года было выполнено 337 задач, предложенных сообществом.

'''Технические обновления'''
* В вики-проектах, где включён Парсоид, на странице будет рендериться не более 1250 изображений. Страницы, где превышен этот лимит, будут попадать в новую категорию для мониторинга, «превышен лимит медиа-файлов». Подробности и место для оставления отзыва находятся [[phab:T430854|по ссылке]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 21 июль, 05:47 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] В [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Инструмент перевода содержимого]] добавили поддержку тёмной темы, согласно [[m:Community Wishlist/W544|пожеланию]]. Таким образом, он перестал выделяться из тем оформления Вектор — 2022 и Минерва; также эти изменения снизят зрительную нагрузку на его пользователей. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* Режим правки кода в DiscussionTools и редакторе вики-кода — 2017 начали поддерживать автодополнение для ссылок (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), шаблонов (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML-тегов и тегов парсера (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), а также волшебных слов (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Команда популяризации среди читателей]] закончила эксперимент с предпросмотром страниц на мобильных и приняла решение не разворачивать эту функциональность. Предпросмотр страниц — всплывающая снизу страницы плашка, показываемая при нажатии на активную внутреннюю ссылку, которая содержит начальное изображение, первый абзац преамбулы и кнопку для перехода по ссылке. Включение предпросмотра не изменило удержание пользователей, но некоторые отслеживаемые метрики после этого ухудшились, что показывает, что пользователи мобильной веб-версии желают сразу переходить по ссылке, а не видеть предпросмотр.
* Команда читательского опыта получила первые результаты от [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|развёртывания списков для чтения]]: около 93 % участников эксперимента сообщают, что она была им полезна. Списки позволяют сохранять статьи для последующего чтения. Команда планирует улучшить эту функциональность перед тем, как предлагать её новым пользователям.
* Инициатива по [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|редизайну ленты]] в приложении прошла тест на новых и казуальных читателях Википедии. Новая лента делает доступнее и новый, и релевантный контент. По результатам теста взаимодействие с обновлённой лентой возросло на 10,5 %, и Команда приложений Викимедиа приняла решение применить те же принципы редизайна и к приложению под iOS, учитывая уроки версии под Андроид.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:23|была решена|было решено}} {{formatnum:23}} {{PLURAL:23|задача|задачи|задач}}. Например, устранена проблема в функциональности Помощь со статьями во французской Википедии, где название статьи отображалось в неправильном регистре. Названия статей отныне будут следовать правилам капитализации для конкретного языка. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Технические обновления'''
* После проведения нескольких [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|экспериментов по созданию учётных записей]], нацеленных на увеличение числа законченных регистраций, была развёрнута новая версия поля «имя пользователя» на странице [[Special:CreateAccount|Создать учётную запись]]. Она включает [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|всплывающее сообщение с выжимкой из требований к именам учётных записей]], чтобы помочь с выбором подходящего. В связи с этими изменениями сообщения &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, сконфигурированные в нескольких сообществах, больше не будут использоваться. Если сообщества желают изменить текст нового всплывающего сообщения, им нужно исправлять сообщения &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* На этой неделе [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|подсветка синтаксиса CodeMirror]] получит новые [[w:ru:Тема оформления|темы оформления]]. Их можно выбрать в выпадающем меню в полном [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|диалоге настроек]]. Для вики-текста доступны тема без подсветки, стандартная тема и тема для дальтоников. Ранее тема для дальтоников была опцией в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]. Для языков разметки и программирования (CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua) доступно несколько тем; их планируется добавить и в вики-текст. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* Вики-проекты получили возможность ограничивать редактирование в пространстве «Участник», разрешая его только владельцу и некоторым группам с расширенными правами. Подробности см. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|в документации по настройке этой функциональности]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 27 июль, 18:50 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== ''The Signpost'': 2 August 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]]

* WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|&quot;Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist&quot; - Wikimania presentation by User:Noé Recap]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]]

* Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2026, 2 август, 10:17 (UTC)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Декъашхочо:JPxG@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30775662 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Команда читательского опыта]] разработала [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de демо-патч], который сворачивает панель инструментов в две строчки, если на экране недостаточно места по горизонтали для отображения всех кнопок. Это сделано для тех языковых разделов, где панель инструментов в теме «вектор — 2022» оказывается слишком скученной, если экран недостаточно широкий. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* Команда читательского опыта планирует запустить [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|списки для чтения]], запрошенные [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|в одном из пожеланий сообщества]]. Они уже доступны в бете, а в сентябре будут развёрнуты как полноценная функциональность. Просим проверить [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate переводы] сообщений интерфейса.
* На следующей неделе на Складе улучшится содержание, отображаемое на странице файлов: верхняя панель, предлагающая поделиться файлом, будет совмещена со списком разделов на странице. Это улучшит навигацию и упростит получение ссылок на конкретные разделы. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:24|была решена|было решено}} {{formatnum:24}} {{PLURAL:24|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой некоторые [[w:ru:TIFF|TIFF]]-файлы не загружались после клика на их миниатюру. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Технические обновления'''
* Обновлён селектор переменных и функций в фильтре правок; теперь он поддерживает поиск и автодополнение. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* Видеоформаты MJPEG и VP8 были удалены из проигрывателя видео; вместо них добавлен формат MP4 (MPEG-4 Part 2), который даёт более качественную картинку на старых айфонах. Все существующие видео будут постепенно обновлены на этот формат, что займёт несколько недель. Стандартный формат для современных устройств останется прежним (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 3 август, 19:47 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Пожелание сообщества]] На Викискладе [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|развёрнут новый мастер создания диаграмм]]. Он упрощает работу с [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|расширением Chart]], позволяя создавать графики и круговые диаграммы без использования JSON. При желании пользователи могут переключиться на редактор JSON. Просим попробовать мастер и оставить отзывы [[m:Talk:Community Wishlist/W414|на странице обсуждения его пожелания]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:19|была решена|было решено}} {{formatnum:19}} {{PLURAL:19|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой в приложении Википедии под iOS виджет Изображение дня показывал одну и ту же картинку каждый день. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Технические обновления'''
* SVG-изображения с [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|математическими формулами]] скоро начнут генерироваться в браузере вместо сервера. Генерация MathML останется на сервере, и будет рендериться в браузере без JavaScript. Это изменение придёт в Викиучебник 12 августа, в Викитеку 19 августа, а а Википедии — начиная с 20—27 августа. Чтобы опробовать эту функциональность, включите в настройках пункт «Отрисовка MathJax на стороне пользователя». Это изменение сделано в рамках [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|отказа от RESTBase]] и [[phab:T431372|Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* &lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;Страницы категорий скоро станут поддерживать сортировку по времени добавления страницы в категорию. Для принудительного включения этой сортировки можно добавить к URL страницы категории аргумент &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;.&lt;/span&gt; [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Гаджеты]] и пользовательские скрипты в проектах Фонда получили поддержку [[phab:T395347|ES2018]] и [[phab:T419142|ES2019]] в JavaScript (ранее поддерживались стандарты вплоть до ES2017). Движок MediaWiki проверяет исходный код, чтобы удостовериться, что он не содержит ошибок и работает во всех [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|поддерживаемых браузерах]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 10 август, 20:46 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Список работ]], новая функциональность Инструмента регистрации на мероприятия, была развёрнута во всех вики-проектах Фонда. С его помощью организаторы могут указывать статьи, над которыми планируется работа во время мероприятия, прямо на странице этого мероприятия. Также Список позволяет уведомлять участников о том, что они внесли вклад в статью, над которой планируется или идёт работа в рамках мероприятия, через [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]]. Это минимально-работоспособная версия (MVP), и разработчики будут рады отзывам на неё. 18 августа в 16:00 по UTC и 19 августа в 11:00 пройдут [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|воркшопы по настройке Списка работ]].

'''Новости для редакторов'''
* Страница [[Special:ShortPages]], где отображаются самые короткие страницы проекта, обычно оказывается заполнена страницами разрешения неоднозначности и мягкими перенаправлениями, что усложняет поиск коротких статей. На выходных на этой неделе станет можно добавить на любую страницу волшебное слово &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и исключить её из списка самых коротких. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* Создан один новый вики-проект: {{int:project-localized-name-group-wikipedia/ru}} на языке [[d:Q3436680|боле]]. ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* На этой неделе панель инструментов на странице будет сворачиваться в две строки, если на экране недостаточно места для всех кнопок. Это изменение [[phab:T429518|сделала Команда читательского опыта]], их цель — уменьшить скученность панели инструментов в теме Вектор 2022.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:16|была решена|было решено}} {{formatnum:16}} {{PLURAL:16|задача|задачи|задач}}. Например, благодаря исправлениям ошибок типа ''Could not acquire lock'' загрузка больших файлов на Викисклад стала стабильнее. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Технические обновления'''
* Операционная система Debian Bullseye перестанет поддерживаться 31 августа 2026 года. [[phab:T434103|Некоторые проекты Cloud VPS]] всё ещё имеют инстансы, на которых установлена Debian Bullseye. Поддерживающие их инженеры должны перевести их на Debian Bookworm или Debian Trixie. Приглашаем использовать [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|гид по миграции]]. Также участникам следует рассмотреть миграцию на Toolforge, если это лучше подходит им по требованиям. Если вы не сможете закончить миграцию до 31 августа или если вам нужна помощь, свяжитесь с администраторами Cloud VPS в ближайшее время. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Подробности см. по ссылке]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 17 август, 21:04 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== ''The Signpost'': 24 August 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2026, 24 август, 01:24 (UTC)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Декъашхочо:Bri@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30889666 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* Дизайн страницы [[Special:CreateAccount|Служебная:Создать учётную запись]] упрощён в рамках усилий по улучшению процесса регистрации. Из настольной и мобильной версий удалена панель, отображающая статистику проекта рядом с формой. Эксперименты показывают, что более простая страница создания учётной записи увеличивает число успешных регистраций. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* В целях улучшения производительности изображения теперь будут загружаться во время просмотра, по мере прокрутки статьи, а не сразу. Это может повлиять на метрики изображений, так как картинки, до которых не докрутили во время чтения, не загрузятся. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:42|была решена|было решено}} {{formatnum:42}} {{PLURAL:42|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой миниатюры изображений в Абстрактной Википедии могли не показываться после перемещения соответствующего файла на Викисклад. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Технические обновления'''
* Карточка пользователя позволяет патрулирующим быстро увидеть информацию об учётной записи. Ранее она была доступна только в ограниченном числе мест, таких как история изменений страницы, журналы и свежие правки. Появилась возможность [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|поместить её прямо на страницу]] с помощью функции парсера &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Это может быть особенно полезно в шаблонах типа [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]], поскольку карточка будет отображаться на страницах с запросами к участникам с расширенными правами. Карточка показывается только тем пользователям, которые включили её [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|у себя в настройках]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Доступ к странице &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; при использовании &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; был ограничен по соображениям безопасности и сохранности пользовательских данных. Если это изменение затрагивает вашу работу, рассмотрите другие способы получить данные. Работа URL &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; без &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; не изменилась. Конкретные URL пользовательских страниц (например, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) работают и с &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Было обновлено программное обеспечение, создающее миниатюры изображений. Среди прочего, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; обновили до версии 2.60, а &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; — до версии 7; также было исправлено множество ошибок создания миниатюр, таких как ошибки рендеринга. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 24 август, 20:46 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* Принимаются отзывы на новый формат Списка пожеланий сообщества. Приглашаем [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|ознакомиться с предложенными идеями на Мете]]. Новый процесс должен улучшить голосование по пожеланиям, их оценку и приоритизацию, обеспечивая прозрачный и сбалансированный процесс работы, учитывающий потребности разных проектов и языковых разделов. Консультация продлится две недели.

'''Новости для редакторов'''
* В новой версии приложения Википедии под Android функциональность сохранения страниц улучшена и приближена к тому, как она работает на iOS и в веб-версии. Вкладка «Сохранённое» получила новый вид и включает «Все статьи», из неё удалён список для чтения по умолчанию, списки для чтения переименованы в «Коллекции», а процесс сохранения статей модернизирован. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* Функциональность [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|списков для чтения]], несколько месяцев находившаяся в бете, включена для всех залогиненных пользователей бенгальской, вьетнамской, китайской и чешской Википедий 25 августа. С 1 сентября она станет доступна залогиненным пользователям арабской, индонезийской и французской Википедий, с 14 сентября она будет развёрнута в английской, а с 28 сентября — и во всех остальных Википедиях.
* В конце месяца некоторым незалогиненным пользователям английской, бенгальской, персидской, польской и чешской Википедий, использующим тему оформления Minerva на мобильных, будет показываться [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|улучшенная навигационная панель]]. Проводимое [[w:ru:A/B-тестирование|ru:A/B-тестирование]] сравнит, насколько легко находить информацию на новой и на старой панели, а также то, привлекает ли новая панель пользователей вернуться к чтению. Эксперимент не затронет залогиненных читателей и редакторов.
* В работу с перенаправлениями внесены изменения: появились ключевые слова &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, позволяющие искать страницы-перенаправления. Их можно использовать в сочетании с другими ключевыми словами, такими как &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* Инструмент, генерирующий шаблоны для проставления сносок по ISBN искомого материала, перестал работать из-за проблем с внешними сервисами. Разработчики ищут способы восстановить его работу. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:30|была решена|было решено}} {{formatnum:30}} {{PLURAL:30|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой поиск страниц по категории с помощью &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; иногда возвращал нерелевантные результаты или вообще пустой результат. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Технические обновления'''
* Домен для миниатюр изображений изменится с upload.wikimedia.org на thumb.wikimedia.org. Старые URL продолжат работать в будущем, но MediaWiki будет использовать новый домен. Медиа других типов, такие как исходные файлы изображений и видео, будут продолжать указывать на upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math API] Wikimedia был помечен как устаревший. Его конечные точки будут полностью выключены в конце сентября 2026 года. Разработчикам, использующим эти конечные точки, рекомендуется перейти на другие способы рендеринга математических формул, например, нативный [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] или [https://www.mathjax.org/ MathJax]. MediaWiki-сайтам, использующим расширение Math для рендеринга формул, нужно обновиться на версию 1.43+ во избежание проблем.

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''Подробнее'''
* Приглашаем почитать [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|пост в блоге Diff]] «Индивидуальные решения для каждого вики-проекта: как сообщества меняют режим предложений вместе с [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]]» (на английском).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 31 август, 20:54 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* Структурированная задача «[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Добавить ссылку]]» получила обновление в английской Википедии и будет лучше подсказывать ссылки с иной капитализацией. Позже планируется развернуть это обновление в проектах и на других языках. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* После успешного завершения [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|эксперимента]] функциональность «[[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Помощь со статьями]]» будет включена для новых редакторов в Википедии на упрощённом английском и турецком языках 10 сентября 2026 года. Учётные записи, имеющие менее 100 правок, автоматически будут видеть подсказки при клике на красную ссылку или использовании [[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|мастера статей]] в турецкой Википедии. Помощь со статьями должна подсказывать редакторам, как создавать высококачественные статьи, соответствующие всем правилам конкретного раздела Википедии. Помощь будут [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|улучшать и дальше]] на основе результатов экспериментов и отзывах пользователей.
* Инструменту [https://pageviews.wmcloud.org анализа просмотров страниц], который позволяет сравнивать количество просмотров, в этом году исполняется 10 лет, по этому случаю в него добавлено несколько новых функций. Среди них инструмент [[toolforge:wikinav|WikiNav]], более подробно показывающий, как читатели Википедии исследуют контент, статистика правок в инструменте [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], возможность [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org искать статьи, принадлежащие вики-проектам], а также поддержка тёмной темы. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* Навигационная панель для [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|упрощённой темы Minerva]] проходит тестирование среди незалогиненных пользователей в английской, бенгальской, персидской, польской и чешской Википедиях. Этот эксперимент поможет понять, позволяет ли упрощение этой панели удерживать читателей. Он идёт с 31 августа по 28 сентября и не требует никаких действий от пользователей.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Команда технических пожеланий WMDE]] работает над улучшением [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|названий сносок, автоматически генерируемых визуальным редактором]]. Начиная с этой недели пользователи заметят небольшое изменение: при добавлении автоматически генерируемых названий сносок их нумерация будет начинаться с &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; вместо &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Подробнее об этом изменении можно узнать [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|на странице проекта]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  23 сентября все вики-проекты [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|будут доступны только для чтения]] в течение нескольких минут. Предположительное время — 14:00 (UTC). Более подробная информация о технических работах будет опубликована в Техновостях и отдельных вики-проектах в ближайшие недели. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:25|была решена|было решено}} {{formatnum:25}} {{PLURAL:25|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема в парсере [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], из-за которой он иногда неправильно считывал вложенные тэги nowiki, что приводило к исчезновению контента и отображению ошибочного текста. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Технические обновления'''
* Конфигурация гаджетов через [[MediaWiki:Gadgets-definition]] больше не требует указания &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, так как гаджеты всегда загружаются через него. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 7 сентябрь, 18:45 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* Команда «Будущие читатели» [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|начала обсуждение предлагаемого эксперимента в английской Википедии]]. Его суть состоит в том, чтобы показывать временное уведомление о [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ предпочтительных источниках Google] читателям Википедии, пришедшим из Google. Целью является определить, поможет ли это мотивировать читателей чаще возвращаться в Википедию. «Предпочтительные источники» позволяют читателям выбрать источники, которым они доверяют, чтобы Google выделял контент из этих источников в поиске и краткой ИИ-справке. Команда также заинтересована в тестировании этой функциональности на других языках, поддерживаемых Google, и будет рада запуску соответствующих обсуждений в других языковых разделах. Приглашаем желающих помочь оставить сообщение [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|на странице обсуждения]].

'''Новости для редакторов'''
* Программа для обмена сообщениями Discord разворачивает новый фреймворк, позволяющий сайтам определять, как будут выглядеть ссылки на них, когда их отправляют внутри программы. Команда «Будущие читатели» планирует использовать его, чтобы ссылки на Википедию, отправленные через Discord, точнее указывали на авторов контента и его источник. Во время первой фазы работ будет проводиться сбор данных о нынешнем состоянии дел для последующего сравнения с данными после внесения изменений, поэтому внешний вид и поведение ссылок не будет меняться. Тем не менее, просим пользователей Discord следить за поведением ссылок и, в случае обнаружения проблем, сообщать о них [[phab:tag/future-audiences/|на Фабрикатор]] или [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* &lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;Команда популяризации среди читателей проведёт эксперимент, чтобы проверить, [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|помогает ли сокращение преамбул статей]] и добавление кнопки «читать дальше» с удержанием читателей. Эксперимент начнётся 17 сентября и будет идти четыре недели в арабской, вьетнамской, индонезийской, испанской, итальянской, китайской португальской, французской и японской Википедиях.&lt;/span&gt;
* 23 сентября все вики-проекты [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|будут доступны только для чтения]] в течение нескольких минут. Предположительное время — 14:00 (UTC). Более подробная информация о технических работах будет опубликована в Техновостях и отдельных вики-проектах в ближайшие недели. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:28|была решена|было решено}} {{formatnum:28}} {{PLURAL:28|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой страница [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] возвращала для Википедий ошибку с HTTP-кодом 500 и не могла получить их данные. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Технические обновления'''
* Разработчикам, поддерживающим инструменты, которые шлют запросы к таблице links Викисклада, следует обновить код так, чтобы запросы направлялись к новому кластеру БД x4. Таблицы ссылок уже перемещены с кластера s4 на x4, и на s4 больше не будут обновляться. Таблицы page и redirect останутся на обоих кластерах. Реплика кластера x4 будет настроена позже. Это изменение произведено из-за того, что кластер s4 разросся настолько сильно, что им больше нельзя эффективно управлять. Подробности [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|см. по ссылке]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 14 сентябрь, 15:31 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== ''The Signpost'': 16 September 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/News and notes|The Balance of Power]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/In the media|Shocking photos may be changed on Wikipedia]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Disinformation report|Have UN Secretary-General candidates manipulated Wikipedia?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Recent research|Google's AI overviews may have reduced search engine referrals to English Wikipedia by 5%]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/WikiConference report|The backwater symbiosis – reflections from Wiki Conference India 2026]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Traffic report|Heaven let your light shine down]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Serendipity|Wikipedia Family Mosh Pit]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Obituary|Passing of Gobonobo, community leader advocating for women and minorities]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/On the bright side|Fantasy video games, hopeful science fiction, and the change of seasons]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Comix|The Adventure of the Unknown Corpse]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2026, 16 сентябрь, 02:11 (UTC)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Декъашхочо:JPxG@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31028446 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* В среду 25 сентября 2026 года в [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 по UTC] [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|все вики-проекты будут находиться в режиме «только для чтения»]] на протяжении нескольких минут. В это время будут проводиться профилактические работы по переключению на второй сервер, проходящие [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|каждые полгода]]. Во время переключения весь траффик на сайтах Фонда Викимедиа будет перенаправлен на запасной сервер, чтобы протестировать его работу и удостовериться, что сайты будут работать даже в чрезвычайной ситуации. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Новости для редакторов'''
* Команда роста протестировала новое уведомление, демонстрируемое незарегистрированным участникам после совершения правки; оно [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|приглашает их создать учётную запись]]. Это уведомление заменяет несколько диалогов, показываемых одновременно с приветствием, на единое сообщение, в котором подчёркиваются плюсы регистрации. Эксперимент показал рост регистраций с 1,94 до 3,66 %, что составляет рост на 87 %. Вследствие успеха теста новое уведомление разворачивают во всех проектах. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* Участники, включившие бета-функциональность [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|«Режим предложений»]] в настройках, получили возможность [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|добавить туда экспериментальные проверки]], перечисленные на странице [[Special:EditChecks#experimental-checks|Служебная:Проверка правок]]. Они предназначены для раннего тестирования разработчиками и получения отзывов от опытных пользователей. Администраторы могут [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|настраивать]] экспериментальные проверки так же, как и остальные. Также администраторы могут [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|включить себе экспериментальные проверки]], чтобы помочь своему сообществу тестировать новые проверки и предложения. Экспериментальные проверки станут на этой неделе более заметно выделяться в сравнении с остальными. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Приглашаем попробовать их и оставить отзыв]].
* Запущен [[m:CEE Technical Village Pump|Технический форум стран Центральной и Восточной Европы]]. Он предназначен для технических обсуждений и координации работ.
* [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]] — новый инструмент для языковых разделов Википедии, имеющих менее 50 000 статей. В нём собраны задачи, инструменты и документация, которые помогут сообществам начать работу, следить за прогрессом раздела и сотрудничать с международным сообществом проектов Фонда Викимедиа. Starter Kit размещён на хостинге Wikimedia Toolforge. Приглашаем прочесть [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|пост в блоге Diff]] и ознакомиться с его работой, а также с тем, как его используют разные сообщества (на английском).
* &lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;Команда популяризации среди читателей перезапустит [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|эксперимент с каруселью изображений]] с тремя новыми дизайнами, созданными на основе отзывов сообщества. По результатам эксперимента команда и сообщества определят, следует ли разворачивать карусели с изображениями. Эксперимент пройдёт на неделе, начинающейся 28 сентября, в английской, арабской, бенгальской, вьетнамской, индонезийской, испанской, китайской, немецкой, персидской, польской, португальской, французской, чешской, шведской и японской Википедиях.&lt;/span&gt;
* После успешного развёртывания [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Списков для чтения]] в английской, арабской, бенгальской, вьетнамской, индонезийской, китайской, французской и чешской Википедиях они появятся во все Википедиях начиная с 28 сентября.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:28|была решена|было решено}} {{formatnum:28}} {{PLURAL:28|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена проблема, из-за которой скрипт постоянно обновлял статус наставника даже когда никаких изменений не происходило, чем замусоривал страницу свежих правок. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Технические обновления'''
* API списков &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, используемое для получения информации по активным и старым фильтрам, обновлено и стало поддерживать параметр &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Это изменение нарушает совместимость со старыми ответами API. Пользователям, поддерживающим скрипты или другой код, следует проверить, используют ли они API списков &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, и, возможно, внести в код изменения. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 27 сентябрь, 11:56 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|переводы]] на другие языки.

'''Новости для редакторов'''
* Пользователи стандартных тем оформления в настольной и мобильной версиях (Вектор — 2022 и Минерва, соответственно) при использовании поисковой строки будут видеть уведомление, если предлагаемые им статьи показываются из-за перенаправлений. Ранее пользователи не всегда понимали, почему им демонстрируется статья, не имеющая явного отношения к поисковому запросу. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Незалогиненные пользователи мобильной веб-версии Википедии получат кнопку с закладкой, позволяющую сохранить статью в [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|список для чтения]], вместо нынешней кнопки-звёздочки для списка наблюдения. При нажатии на закладку пользователь увидит приглашение зарегистрироваться, чтобы сохранить статью для последующего чтения. Проведённый эксперимент показал, что иконка закладки в пять раз чаще побуждает пользователей создать учётную запись, чем звёздочка. Данное изменение сделано в рамках усилий по мотивации читателей к регистрации и сохранению контента для того, чтобы позже вернуться к нему. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* 29 сентября в английской, арабской, испанской и французской Википедиях начнётся эксперимент по упрощению пользовательского опыта сразу после создания учётной записи. Его цель — проверить, поможет ли упрощение и сокращение Приветственного опроса помочь новичкам понять, что они могут делать. Эксперимент будет идти до конца октября. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Совет по продуктам и технологиям]] приглашает редакторов и техников предложить темы, которые они рассмотрят и обсудят с Фондом. Просим добавлять темы [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|на страницу обсуждения Совета]].
* На этой неделе станет можно настроить [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Проверки правок и советы по редактированию]] так, чтобы они [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|показывались в большем числе пространств имён]], например, в пространстве &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Приглашаем оставить отзывы на это нововведение]].
* Из-за бага в [[m:Special:GlobalWatchlist|Глобальном списке наблюдения]] у пользователей, у которых есть непросмотренные изменения на Викискладе, страница списка не может загрузиться. Разработчики уже чинят этот баг. При необходимости можно воспользоваться [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|обходными решениями]].
* Стали доступны новые волшебные слова: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Они меняют стандартную сортировку в категории, опирающуюся на время добавления страницы в категорию. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:20|была решена|было решено}} {{formatnum:20}} {{PLURAL:20|задача|задачи|задач}}.  Например, исправлена ошибка, из-за которой не работала страница [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] для Википедий. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Технические обновления'''
* Отложено переключение датацентров, назначенное на 23 сентября. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|Тест на равноденствие]] выявил проблемы с ресурсами, не позволяющие перенести все сервисы на другой датацентр. Переключение отложено на время расследования проблемы, чтобы удостовериться в том, что Викимедиа способна надёжно обслуживать всех своих пользователей. Запланирован новый тест. Все сервисы продолжают работать как обычно.
* 23 сентября из-за аварии в энергосистеме все вики-проекты недолго периодически имели проблемы с чтением и редактированием страниц. Также отключение электроэнергии затронуло Gerrit. Это происшествие не связано с переключением датацентра. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* На mediawiki.org и [[phab:T421436|в некоторых юго-восточноазиатских вики-проектах]] развёрнут экспериментальный проект [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]]. Он позволяет использовать модули на Lua, находящиеся в [[gitlab:repos/lua|GitLab Фонда Викимедиа]], что упрощает использование кода на Lua несколькими вики-проектами. Вместо копирования отдельных модулей теперь можно поделиться пакетом кода со всеми проектами. Приглашаем попробовать Produnto и оставить на него отзывы.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Мероприятия и встречи'''
* 2 октября в 12:30 по UTC пройдёт [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|межпроектный воркшоп по совместному программированию]]. Участники Википедии на языках ория, малаялам, панджаби, телугу и хинди научатся использовать Produnto и начнут использовать его в своих Википедиях.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2026, 28 сентябрь, 10:49 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:STei (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Техновости: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Последние '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|новости]]''' технического сообщества Викимедиа. Проинформируйте остальных об этих изменениях. Не все изменения повлияют на вас лично. См. также [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|переводы]] на другие языки.

'''Новость недели'''
* &lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|Вышли]] инструкции к Опросу пожеланий этого года, обновлённые согласно отзывам сообщества. Планируется создать рабочую группу, включающую членов сообщества, знакомых с процессом и кодом MediaWiki, а также работников Фонда Викимедиа. Приём пожеланий, предположительно, начнётся в конце октября или начале ноября, первичный отбор — в конце ноября. Подробную информацию см. в инструкциях.&lt;/span&gt;

'''Новости для редакторов'''
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|Визуальный редактор]] начнёт показывать предупреждение, если редактор вставит в него текст, с высокой вероятностью скопированный из пяти основных ИИ-чат-ботов; предупреждение называется «[[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|Проверка на ИИ]]». Это одна из нескольких [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|проверок правок]], которые можно настраивать под конкретное сообщество. Проверка ищет маркеры генеративного ИИ в скопированном HTML-коде и не использует вотермарки. Правки, подозреваемые в копировании сгенерированного ИИ текста, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|также будут получать метку]], привлекающую внимание патрулирующих. Эта функциональность помогает новичкам добавлять текст, соответствующий правилам Википедии, и упрощает проверку их работы для опытных пользователей. Сообщества, где приняты локальные правила об использовании LLM, могут [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|поправить формулировки и дать ссылку на местные руководства]]. Команда [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|просит прощения]] за то, что проверка была развёрнута, не дожидаясь переводов.
* Редакторы получили возможность [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|включать веб-версию визуального редактора в приложении Википедии под iOS и Android]]. При открытии страницы на редактирование им будет показан диалог, где можно выбрать редактор кода и визуальный редактор. При выборе второго их перенаправят в веб-версию в браузере. После сохранения правки они увидят баннер, предлагающий вернуться в приложение.
* Пользователи приложения Википедии под Android и iOS увидят единовременное приглашение зарегистрироваться после двух недель использования приложения. Приглашение объяснит преимущества регистрации. Его цель — превратить казуальных пользователей в регулярных. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Редакторы вики-проектов [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|из 1-й группы]], включая Викицитатник, Викиучебник, Викиверситет, Викигид и Викитеку, больше не будут видеть уведомления в [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|свежих правках]] и [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|списке наблюдения]], когда у страниц будут меняться ссылки на другие языковые версии в Викиданных. Это изменение будет тестироваться две недели с 5 октября в 07:00 по UTC, чтобы понять, поможет ли оно видеть важные правки. Редакторы, которым важно видеть уведомления об изменении языковых ссылок в Викиданных, приглашаются на [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|страницу проекта]]; просим оставить отзывы на это изменение [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|на его странице обсуждения]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Приглашаем ознакомиться с отчётом о [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|решённых задачах]]; на прошлой неделе {{PLURAL:36|была решена|было решено}} {{formatnum:36}} {{PLURAL:36|задача|задачи|задач}}. Например, исправлена ошибка, из-за которой наставники, удалившие себя из программы наставничества, продолжают получать новых подопечных, которые шлют им вопросы. Теперь если наставник исключает себя из программы, все подопечные распределяются по другим наставникам. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Технические обновления'''
* Организация «Викимедиа-Бразилия» выпустила документ «[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Передовые практики развития]]» (ППР), который создан для работников, контрактников и волонтёров движения, создающих проекты и технические инструменты. Он покрывает жизненный цикл проектов, безопасность, доступность, защиту персональных данных и ответственное использование ИИ, а также объясняет, как адаптировать принципы и рекомендации всемирного движения к местному контексту. Викимедиа-Бразилия приглашает другие аффилированные с движением организации использовать ППР и менять его под свои нужды. Подробности см. [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|в блоге Diff]] (на английском). 
* Скоро появится новый канонический базовый URL для API Викимедиа; он будет следовать схеме &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; и работать как альтернативный URL для REST API (пример: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Все API будут поддерживать обе версии, но в новых API-модулях предпочтительнее использовать новый URL. Это изменение не должно ничего сломать у большинства пользователей. Существующие пути продолжат работать, однако некоторые конечные точки начнут возвращать URL с новой схемой в теле ответа. Это изменение сначала появится в test wiki; его планируется развернуть во всех проектах к концу октября. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Повторяющееся событие]] Подробности об обновлении движка: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Технические новости]]''' подготовлены [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|техническими писателями]] и публикуются [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|ботом]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Дополнить]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Перевести]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Помощь]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Оставить отзыв]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Подписаться или отписаться]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

2026, 5 октябрь, 18:52 (UTC)
&lt;!-- Декъашхочо:Trizek (WMF)@metawiki баийтина хаам https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 агӀонан тӀехь болу могӀам а лелош. --&gt;</text>
      <sha1>f1rtybishr3d8gay5zjm131qi9iunv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори йийцар:Бинарш Ӏосман-Йуьртахь</title>
    <ns>15</ns>
    <id>1918730</id>
    <revision>
      <id>26545459</id>
      <parentid>13253743</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Категори йийцар:Бинарш Ӏосман-Юртахь]] → [[Категори йийцар:Бинарш Ӏосман-Йуьртахь]] дӀасахьажорг цайуьтуш</comment>
      <origin>13253743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="tdm1bj6gec1njykrnyua6zpfe4q3o3h" xml:space="preserve">{{WikiProject banner shell|
{{WikiProject Templates}}
}}</text>
      <sha1>tdm1bj6gec1njykrnyua6zpfe4q3o3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори йийцар:Къилбаседа Кавказ</title>
    <ns>15</ns>
    <id>1930749</id>
    <revision>
      <id>26545452</id>
      <parentid>13331142</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Категори йийцар:Къилбаседера Кавказ]] → [[Категори йийцар:Къилбаседа Кавказ]]</comment>
      <origin>13331142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="tdm1bj6gec1njykrnyua6zpfe4q3o3h" xml:space="preserve">{{WikiProject banner shell|
{{WikiProject Templates}}
}}</text>
      <sha1>tdm1bj6gec1njykrnyua6zpfe4q3o3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори йийцар:Ӏосман-Йурт</title>
    <ns>15</ns>
    <id>1949321</id>
    <revision>
      <id>26545462</id>
      <parentid>13452498</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Takhirgeran Umar цӀе хийцина [[Категори йийцар:Ӏосман-Юрт]] → [[Категори йийцар:Ӏосман-Йурт]] дӀасахьажорг цайуьтуш</comment>
      <origin>13452498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="tdm1bj6gec1njykrnyua6zpfe4q3o3h" xml:space="preserve">{{WikiProject banner shell|
{{WikiProject Templates}}
}}</text>
      <sha1>tdm1bj6gec1njykrnyua6zpfe4q3o3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Келиану, Мануэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025093</id>
    <redirect title="Келиано, Мануэль" />
    <revision>
      <id>26545392</id>
      <parentid>26544821</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T01:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1091</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>бот: шалха дӀасахьажинарг нисйар → [[Келиано, Мануэль]]</comment>
      <origin>26545392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="3j8a53a6zy1dy7zbjgatlxwj2uomvhu" xml:space="preserve">#дӀасахьажор' [[Келиано, Мануэль]]</text>
      <sha1>3j8a53a6zy1dy7zbjgatlxwj2uomvhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киселёв, Игорь Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025167</id>
    <revision>
      <id>26545295</id>
      <parentid>26545180</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4300" sha1="hfmr5ij8uoomwietpa7wb8uqayj4xws" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}
'''Киселёв И́горь Влади́мирович''' (1979 шеран 19 августехь, [[Краснодар]]ехь, [[ССРС]] — 2014 шеран 30 декабрехь, [[Афипски]], [[Росси]]) — россин [[футбол]]ист, [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]].

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>hfmr5ij8uoomwietpa7wb8uqayj4xws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545296</id>
      <parentid>26545295</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26545296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4361" sha1="ha8cc95ny9pt31s8y7csr498dp1wmvr" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}
'''Киселёв И́горь Влади́мирович''' (1979 шеран 19 августехь, [[Краснодар]]ехь, [[ССРС]] — 2014 шеран 30 декабрехь, [[Афипски]], [[Росси]]) — россин [[футбол]]ист, [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>ha8cc95ny9pt31s8y7csr498dp1wmvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545298</id>
      <parentid>26545296</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билгалдахарш */</comment>
      <origin>26545298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5471" sha1="sxqa9m3dnq3oqqrxhru69l81udcj5un" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}
'''Киселёв И́горь Влади́мирович''' (1979 шеран 19 августехь, [[Краснодар]]ехь, [[ССРС]] — 2014 шеран 30 декабрехь, [[Афипски]], [[Росси]]) — россин [[футбол]]ист, [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]].

Краснодаран «СДЮШОР-5» тобанан кхиорхо, шен 17 шо долуш кхайкхира «[[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо]]» тобане, резерван тобанца шина шарахь иза левзира 58 матчехь, 20 гол а тоьхна. 1997 шарахь иза левзира лакхарчу лигехь цхьа матч — тӀеххьара раундехь «[[Жемчужина-Сочи|Жемчужиница]]» арахь ловзаран хьалхара 52 минот. Командехь чӀагӀвала аьтто ца баьлла, иза гӀиртира цхьа могӀа клубашка дӀаваха, амма «Торпедо» [[Доллар США|100 000 доллар]] мах бехар бахьана долуш, цӀаверза дийзира цуьнан, цигахь шина шарахь левзира Краснодаран мехкан чемпионатехь Краснодаран «Вагонник» тобанехь, 53 гол тоьхна 59 ловзарехь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>sxqa9m3dnq3oqqrxhru69l81udcj5un</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545299</id>
      <parentid>26545298</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5492" sha1="d41fvyu8ipt9qe069ajzky7uzhkhuyd" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}
'''Киселёв И́горь Влади́мирович''' (1979 шеран 19 августехь, [[Краснодар]]ехь, [[ССРС]] — 2014 шеран 30 декабрехь, [[Афипски]], [[Росси]]) — россин [[футбол]]ист, [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]].

== Карьера ==
Краснодаран «СДЮШОР-5» тобанан кхиорхо, шен 17 шо долуш кхайкхира «[[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо]]» тобане, резерван тобанца шина шарахь иза левзира 58 матчехь, 20 гол а тоьхна. 1997 шарахь иза левзира лакхарчу лигехь цхьа матч — тӀеххьара раундехь «[[Жемчужина-Сочи|Жемчужиница]]» арахь ловзаран хьалхара 52 минот. Командехь чӀагӀвала аьтто ца баьлла, иза гӀиртира цхьа могӀа клубашка дӀаваха, амма «Торпедо» [[Доллар США|100 000 доллар]] мах бехар бахьана долуш, цӀаверза дийзира цуьнан, цигахь шина шарахь левзира Краснодаран мехкан чемпионатехь Краснодаран «Вагонник» тобанехь, 53 гол тоьхна 59 ловзарехь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>d41fvyu8ipt9qe069ajzky7uzhkhuyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545300</id>
      <parentid>26545299</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьера */</comment>
      <origin>26545300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5492" sha1="6fv2t031k8xyngcquziqmrx0oy07bbp" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}
'''Киселёв И́горь Влади́мирович''' (1979 шеран 19 августехь, [[Краснодар]]ехь, [[ССРС]] — 2014 шеран 30 декабрехь, [[Афипски]], [[Росси]]) — россин [[футбол]]ист, [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]].

== Карьера ==
Краснодаран «СДЮШОР-5» тобанан кхиорхо, шен 17 шо долуш кхайкхира «[[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо]]» тобане, резерван тобанца шина шарахь иза левзира 58 матчехь, 20 гол а тоьхна. 1997 шарахь иза левзира лакхарчу лигехь цхьа матч — тӀеххьара раундехь «[[Жемчужина-Сочи|Жемчужиница]]» арахь ловзаран хьалхара 52 минот. Командехь чӀагӀвала аьтто ца баьлла, иза гӀиртира цхьа могӀа клубашка дӀаваха, амма «Торпедо» [[АЦШ доллар|100 000 доллар]] мах бехар бахьана долуш, цӀаверза дийзира цуьнан, цигахь шина шарахь левзира Краснодаран мехкан чемпионатехь Краснодаран «Вагонник» тобанехь, 53 гол тоьхна 59 ловзарехь.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>6fv2t031k8xyngcquziqmrx0oy07bbp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545301</id>
      <parentid>26545300</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьера */</comment>
      <origin>26545301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5838" sha1="s9mp8y4qzdfue0bfhjck6ypzxu6cvwf" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Киселёв Игорь 
| Йуьззина цӀе              = Киселёв Игорь Владимирович 
| Сурт                      = Игорь Владимирович Киселёв.jpg
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]]
| Клубаш                    = {{футболан карьера
|1997|{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|1 (0)
|1997—1998|{{фарм-клуб}}{{Россин байракх|20px}} [[Торпедо-2 (футболан клуб, Москох)|Торпедо-2]]|58 (20)
|1999—2000|{{Россин байракх|20px}} Вагонник|{{comment|йез.|59 (53)}}
|2001|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|38 (47)
|2002|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|26 (5)
|2003|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|23 (18)
|2003|{{аренда}}{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|10 (5)
|2004|{{Россин байракх|20px}} [[Кубань (футболан клуб)|Кубань]]|12 (2)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Краснодар-2000]]|7 (0)
|2005|{{Россин байракх|20px}} [[Авангард (футболан клуб, Курск)|Авангард (Курск)]]|6 (1)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Ставрополь, 1924)|Динамо (Ставрополь)]]|16 (4)
|2006|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-УГП]]|11 (11)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Витязь (футболан клуб, Подольск)|Витязь (Подольск)]]|5 (0)
|2007|{{Россин байракх|20px}} [[Дружба (футболан клуб, Майкоп)|Дружба]]|15 (4)
|2008|{{Россин байракх|20px}} Динамо (Краснодар)|{{comment|йез.|? (21)}}
|2009|{{Россин байракх|20px}} Понтос (Витязево)|{{comment|йез.|? (5)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск|Биолог]]|{{comment|йез.|? (11)}}
|2010|{{Россин байракх|20px}} Динамо-Биолог|{{comment|йез.|? (17)}}
|2011|{{Россин байракх|20px}} [[Биолог-Новокубанск]]|8 (1)
|2013|{{Россин байракх|20px}} [[Афипс (футболан клуб)|Афипс]]|{{comment|йез.|? (?)}}
}}
}}
'''Киселёв И́горь Влади́мирович''' (1979 шеран 19 августехь, [[Краснодар]]ехь, [[ССРС]] — 2014 шеран 30 декабрехь, [[Афипски]], [[Росси]]) — россин [[футбол]]ист, [[тӀелатархо (футбол)|тӀелатархо]].

== Карьера ==
Краснодаран «СДЮШОР-5» тобанан кхиорхо, шен 17 шо долуш кхайкхира «[[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо]]» тобане, резерван тобанца шина шарахь иза левзира 58 матчехь, 20 гол а тоьхна. 1997 шарахь иза левзира лакхарчу лигехь цхьа матч — тӀеххьара раундехь «[[Жемчужина-Сочи|Жемчужиница]]» арахь ловзаран хьалхара 52 минот. Командехь чӀагӀвала аьтто ца баьлла, иза гӀиртира цхьа могӀа клубашка дӀаваха, амма «Торпедо» [[АЦШ доллар|100 000 доллар]] мах бехар бахьана долуш, цӀаверза дийзира цуьнан, цигахь шина шарахь левзира Краснодаран мехкан чемпионатехь Краснодаран «Вагонник» тобанехь, 53 гол тоьхна 59 ловзарехь.

2014 шеран 30 декабран буса велла [[дог гӀелдар]]х 35 шо долуш&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kuban24.tv/item/umer-eks-forvard-fk-kuban-igor-kiselev-109680|title = Умер экс-форвард ФК «Кубань» Игорь Киселёв|author = |date = 2014-12-30|publisher = Кубань 24}}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://www.krasnodar2000.ru/news.php?id=4 Интервью с Игорем Киселёвым], 13.07.2001
* [https://footballfacts.ru/article/2987-igorkiselevsosluckimeschevpoltavskoyperesekalis Интервью с Игорем Киселёвым], 02.07.2001
{{АХь}}

[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Торпедо-2» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Краснодар-2000» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Кубань» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Авангард» Курск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Ставрополь ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-УГП» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой]]
[[Категори:ФК «Дружба» Майкоп ловзархой]]
[[Категори:ФК «Биолог-Новокубанск» ловзархой]]
[[Категори:Дог гӀелделла белларш]]</text>
      <sha1>s9mp8y4qzdfue0bfhjck6ypzxu6cvwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ескельдинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025171</id>
    <revision>
      <id>26545250</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq" xml:space="preserve">[[Категори:Алматан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>l9jvnxu1xr63sij7hchjaoyv3y7pemq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Абайн кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025172</id>
    <revision>
      <id>26545251</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="qfhnbhecfcwww30fo8jeu6qbg8vvtxr" xml:space="preserve">[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>qfhnbhecfcwww30fo8jeu6qbg8vvtxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Карагандан областан Актогайнан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025173</id>
    <revision>
      <id>26545252</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="qfhnbhecfcwww30fo8jeu6qbg8vvtxr" xml:space="preserve">[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>qfhnbhecfcwww30fo8jeu6qbg8vvtxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Осакаровкан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025174</id>
    <revision>
      <id>26545255</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш ю]]»</comment>
      <origin>26545255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="o1p70fk2ydv2wxnkje5v4sd0hp9jatm" xml:space="preserve">[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш ю]]</text>
      <sha1>o1p70fk2ydv2wxnkje5v4sd0hp9jatm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Чингирлаунан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025175</id>
    <revision>
      <id>26545256</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="mbek3n52y0aylmv8ntzqs5x3ych0ct3" xml:space="preserve">[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>mbek3n52y0aylmv8ntzqs5x3ych0ct3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Шетан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025176</id>
    <revision>
      <id>26545257</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="qfhnbhecfcwww30fo8jeu6qbg8vvtxr" xml:space="preserve">[[Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>qfhnbhecfcwww30fo8jeu6qbg8vvtxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Бурлинан кӀоштан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025177</id>
    <revision>
      <id>26545259</id>
      <timestamp>2026-10-05T12:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53546-98</username>
        <id>48311</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="mbek3n52y0aylmv8ntzqs5x3ych0ct3" xml:space="preserve">[[Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>mbek3n52y0aylmv8ntzqs5x3ych0ct3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:АсалуйехӀан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025178</id>
    <revision>
      <id>26545268</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581" xml:space="preserve">[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Даштестанан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025179</id>
    <revision>
      <id>26545269</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581" xml:space="preserve">[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Даштиан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025180</id>
    <revision>
      <id>26545270</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581" xml:space="preserve">[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Дейламан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025181</id>
    <revision>
      <id>26545271</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581" xml:space="preserve">[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Канганан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025182</id>
    <revision>
      <id>26545272</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581" xml:space="preserve">[[Категори:БушехӀран нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>q0bhaesx0kssn03qwlbdxmteetk8581</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Фардисан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025183</id>
    <revision>
      <id>26545273</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Алборз нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="owehlavz2cqepbm0n3hvzn102lmfat1" xml:space="preserve">[[Категори:Алборз нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>owehlavz2cqepbm0n3hvzn102lmfat1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545274</id>
      <parentid>26545273</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <origin>26545274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72" xml:space="preserve">[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Караджан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025184</id>
    <revision>
      <id>26545275</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72" xml:space="preserve">[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Назарабадан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025185</id>
    <revision>
      <id>26545276</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72" xml:space="preserve">[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:СаводжболагӀан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025186</id>
    <revision>
      <id>26545277</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72" xml:space="preserve">[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Талекъанан нах беха меттигаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025187</id>
    <revision>
      <id>26545278</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53470-37</username>
        <id>48312</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]»</comment>
      <origin>26545278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72" xml:space="preserve">[[Категори:Алборзан нах беха меттигаш]]</text>
      <sha1>lsqtmgjbrc012ah08hpmu0b5fxrbf72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Protect-expiry-options</title>
    <ns>8</ns>
    <id>2025188</id>
    <revision>
      <id>26545283</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Takhirgeran Umar</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «1 сахьт:1 hour,1 де:1 day,1 кӀира:1 week,2 кӀира:2 weeks,1 бутт:1 month,3 бутт:3 months,6 бутт:6 months,1 шо:1 year,хан йоцуш:infinite»</comment>
      <origin>26545283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="89cq8lvt4yllc1jhb2wyir1g68gmdjt" xml:space="preserve">1 сахьт:1 hour,1 де:1 day,1 кӀира:1 week,2 кӀира:2 weeks,1 бутт:1 month,3 бутт:3 months,6 бутт:6 months,1 шо:1 year,хан йоцуш:infinite</text>
      <sha1>89cq8lvt4yllc1jhb2wyir1g68gmdjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клебер Гедес де Лима</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025189</id>
    <revision>
      <id>26545304</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}»</comment>
      <origin>26545304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="o5uanwzsvq1posf680e1ar5x023jzy9" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}</text>
      <sha1>o5uanwzsvq1posf680e1ar5x023jzy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545309</id>
      <parentid>26545304</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="939" sha1="hd8mavc380fm8km9orxdxu04mtzf3bp" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>hd8mavc380fm8km9orxdxu04mtzf3bp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545318</id>
      <parentid>26545309</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3683" sha1="mu5fjxvkih7cghxxnni4mibqqhqwas9" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 |имя                         = Клебер
 |полное имя                  = Клебер Гедес де Лима
 |изображение                 = Cléber Guedes de Lima.jpg
 |описание изображения        = 
 |дата рождения               = 29.4.1974
 |место рождения              = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 |гражданство                 = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 |рост                        = 183
 |позиция                     = [[турсло (футбол)|турсло]]
 |нынешний клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 |клубы                       = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}

[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>mu5fjxvkih7cghxxnni4mibqqhqwas9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545319</id>
      <parentid>26545318</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3658" sha1="jau6vdhd6j8rc4yc4mzgae9xnzsmaow" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 | ЦӀе                       = Клебер
 | Йуьззина цӀе              = Клебер Гедес де Лима
 | Сурт                      = Cléber Guedes de Lima.jpg
 | Суьртах лаьцна            = 
 | Вина терахь               = 29.4.1974
 | Вина меттиг               = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 | Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 | Локхалла                  = 183
 | Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]]
 | Карара клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 | Клубаш                    = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}

[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>jau6vdhd6j8rc4yc4mzgae9xnzsmaow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545332</id>
      <parentid>26545319</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="i8xh5mwn1rzzogm8c25osa3i38w1yxs" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 | ЦӀе                       = Клебер
 | Йуьззина цӀе              = Клебер Гедес де Лима
 | Сурт                      = Cléber Guedes de Lima.jpg
 | Суьртах лаьцна            = 
 | Вина терахь               = 29.4.1974
 | Вина меттиг               = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 | Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 | Локхалла                  = 183
 | Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]]
 | Карара клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 | Клубаш                    = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}
'''Клебер Гедес де Лима''' йа атта '''Клебер''' ({{lang-pt|Cléber Guedes de Lima}}; 1974 шеран 29 апрелехь, [[Бразилиа]]хь, [[Бразили]]) — бразилин [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]].

[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>i8xh5mwn1rzzogm8c25osa3i38w1yxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545333</id>
      <parentid>26545332</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="7go5fdc7z6ulfx3c0hb26a6u89reulx" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 | ЦӀе                       = Клебер
 | Йуьззина цӀе              = Клебер Гедес де Лима
 | Сурт                      = Cléber Guedes de Lima.jpg
 | Суьртах лаьцна            = 
 | Вина терахь               = 29.4.1974
 | Вина меттиг               = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 | Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 | Локхалла                  = 183
 | Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]]
 | Карара клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 | Клубаш                    = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}
'''Клебер Гедес де Лима''' йа атта '''Клебер''' ({{lang-pt|Cléber Guedes de Lima}}; 1974 шеран 29 апрелехь, [[Бразилиа]]хь, [[Бразили]]) — бразилин [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]].

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>7go5fdc7z6ulfx3c0hb26a6u89reulx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545335</id>
      <parentid>26545333</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5942" sha1="60d7ilh1yf9avwm1fmd3zd79ozoth0l" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 | ЦӀе                       = Клебер
 | Йуьззина цӀе              = Клебер Гедес де Лима
 | Сурт                      = Cléber Guedes de Lima.jpg
 | Суьртах лаьцна            = 
 | Вина терахь               = 29.4.1974
 | Вина меттиг               = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 | Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 | Локхалла                  = 183
 | Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]]
 | Карара клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 | Клубаш                    = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}
'''Клебер Гедес де Лима''' йа атта '''Клебер''' ({{lang-pt|Cléber Guedes de Lima}}; 1974 шеран 29 апрелехь, [[Бразилиа]]хь, [[Бразили]]) — бразилин [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]].

1993—2000 шерашкахь левзина тайп-тайпана дивизионийн бразилин клубашкахь. 1997 шарахь «[[Крузейро (футболан клуб)|Крузейрон]]» йукъахь баьккхина [[Либертадоресан кад]]. 2000—2006 шерашкахь левзина [[португали]]н «[[Белененсиш]]» а, [[Гимарайнш]]ера «[[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория]]» а клубашкахь. Цул тӀаьхьара кхо шо даьккхина [[Польша|польшин]] [[Краков]]ра «[[Висла (футболан клуб, Краков)|Вислехь]]», 2009 шо долалуш дехьаваьлла «[[Ахьмад (футболан клуб)|Терке]]». [[Футболех ловзаран Россин чемпионат 2009|2009 шеран Россин чемпионат]] дӀайалча дӀавахана клубера&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-03
 |url           = http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-03/3_2/
 |title         = Ожидаемые изменения в межсезонье в составах команд Премьер-лиги
 |publisher     = sport-express.ru
 |access-date    = 2009-12-10
 |lang          = ru
 |archive-url    = https://web.archive.org/web/20120308221941/http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-03/3_2/
 |archive-date   = 2012-03-08
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;, йухавеина «Висле», цуьнца цхьаьна шарна контракт йина&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-08
 |url           = http://www.championat.ru/football/_russiapl/news-369317.html
 |title         = Турсло «Терека» перешёл в «Вислу»
 |publisher     = championat.ru (со ссылкой на Sports.pl)
 |access-date    = 2009-12-10
 |lang          = ru
|url-status= dead
 }}&lt;/ref&gt;.

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>60d7ilh1yf9avwm1fmd3zd79ozoth0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545336</id>
      <parentid>26545335</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6153" sha1="ler78r31o96ma5n7lnbys5tlw4yed95" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 | ЦӀе                       = Клебер
 | Йуьззина цӀе              = Клебер Гедес де Лима
 | Сурт                      = Cléber Guedes de Lima.jpg
 | Суьртах лаьцна            = 
 | Вина терахь               = 29.4.1974
 | Вина меттиг               = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 | Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 | Локхалла                  = 183
 | Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]]
 | Карара клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 | Клубаш                    = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}
'''Клебер Гедес де Лима''' йа атта '''Клебер''' ({{lang-pt|Cléber Guedes de Lima}}; 1974 шеран 29 апрелехь, [[Бразилиа]]хь, [[Бразили]]) — бразилин [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]].

1993—2000 шерашкахь левзина тайп-тайпана дивизионийн бразилин клубашкахь. 1997 шарахь «[[Крузейро (футболан клуб)|Крузейрон]]» йукъахь баьккхина [[Либертадоресан кад]]. 2000—2006 шерашкахь левзина [[португали]]н «[[Белененсиш]]» а, [[Гимарайнш]]ера «[[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория]]» а клубашкахь. Цул тӀаьхьара кхо шо даьккхина [[Польша|польшин]] [[Краков]]ра «[[Висла (футболан клуб, Краков)|Вислехь]]», 2009 шо долалуш дехьаваьлла «[[Ахьмад (футболан клуб)|Терке]]». [[Футболех ловзаран Россин чемпионат 2009|2009 шеран Россин чемпионат]] дӀайалча дӀавахана клубера&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-03
 |url           = http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-03/3_2/
 |title         = Ожидаемые изменения в межсезонье в составах команд Премьер-лиги
 |publisher     = sport-express.ru
 |access-date    = 2009-12-10
 |lang          = ru
 |archive-url    = https://web.archive.org/web/20120308221941/http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-03/3_2/
 |archive-date   = 2012-03-08
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;, йухавеина «Висле», цуьнца цхьаьна шарна контракт йина&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-08
 |url           = http://www.championat.ru/football/_russiapl/news-369317.html
 |title         = Турсло «Терека» перешёл в «Вислу»
 |publisher     = championat.ru (со ссылкой на Sports.pl)
 |access-date    = 2009-12-10
 |lang          = ru
|url-status= dead
 }}&lt;/ref&gt;.

== Хьажоргаш ==
* [http://fc-terek.ru/component/option,com_joomleague/func,showPlayer/p,6/pid,73/Itemid,88888946/ Профиль игрока на сайте ФК «Терек»]
* {{90minut.pl|6879}}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>ler78r31o96ma5n7lnbys5tlw4yed95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545337</id>
      <parentid>26545336</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26545337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6214" sha1="okx6bpsy958jj403e4am7u8qndokk2s" xml:space="preserve">{{Кхин маьӀнаш|Клебер}}
{{Футболист
 | ЦӀе                       = Клебер
 | Йуьззина цӀе              = Клебер Гедес де Лима
 | Сурт                      = Cléber Guedes de Lima.jpg
 | Суьртах лаьцна            = 
 | Вина терахь               = 29.4.1974
 | Вина меттиг               = {{ВМ|Бразилиа|Бразилиахь}}, [[Бразили]]
 | Гражданалла               = {{Бразилин байракх|20px}} [[Бразили]] &lt;br /&gt; {{Португалин байракх|20px}} [[Португали]]
 | Локхалла                  = 183
 | Позици                    = [[турсло (футбол)|турсло]]
 | Карара клуб               = ''карьера чекхйаьккхина''
 | Клубаш                    = {{футболан карьера
|1993—1994|{{Бразилин байракх|20px}} [[Португеза Деспортос]]|2 (0)
|1994—1995|{{Бразилин байракх|20px}} [[Интернасьонал Лимейра|Интернасьонал (Лимейра)]]|
|1995—1996|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1996—1997|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Крузейро (футболан клуб)|Крузейро]]|
|1997|{{Бразилин байракх|20px}} [[XV ноября (футболан клуб, Пирасикаба)|XV ноября (Пирасикаба)]]|
|1998|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гуарани (футболан клуб, Кампинас)|Гуарани (Кампинас)]]|6 (0)
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|1999|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Гама (футболан клуб)|Гама]]|6 (0)
|2000|{{аренда}}{{Бразилин байракх|20px}} [[Унион Барбаренсе]]|
|2000—2001|{{Португалин байракх|20px}} [[Белененсиш]]|28 (0)
|2001—2006|{{Португалин байракх|20px}} [[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория (Гимарайнш)]]|137 (9)
|2006—2008|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|65 (10)
|2009|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|18 (1)
|2010—2011|{{Польшин байракх|20px}} [[Висла (футболан клуб, Краков)|Висла (Краков)]]|8 (0)}}
}}
'''Клебер Гедес де Лима''' йа атта '''Клебер''' ({{lang-pt|Cléber Guedes de Lima}}; 1974 шеран 29 апрелехь, [[Бразилиа]]хь, [[Бразили]]) — бразилин [[футбол]]ист, [[турсло (футбол)|турсло]].

1993—2000 шерашкахь левзина тайп-тайпана дивизионийн бразилин клубашкахь. 1997 шарахь «[[Крузейро (футболан клуб)|Крузейрон]]» йукъахь баьккхина [[Либертадоресан кад]]. 2000—2006 шерашкахь левзина [[португали]]н «[[Белененсиш]]» а, [[Гимарайнш]]ера «[[Витория (футболан клуб, Гимарайнш)|Витория]]» а клубашкахь. Цул тӀаьхьара кхо шо даьккхина [[Польша|польшин]] [[Краков]]ра «[[Висла (футболан клуб, Краков)|Вислехь]]», 2009 шо долалуш дехьаваьлла «[[Ахьмад (футболан клуб)|Терке]]». [[Футболех ловзаран Россин чемпионат 2009|2009 шеран Россин чемпионат]] дӀайалча дӀавахана клубера&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-03
 |url           = http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-03/3_2/
 |title         = Ожидаемые изменения в межсезонье в составах команд Премьер-лиги
 |publisher     = sport-express.ru
 |access-date    = 2009-12-10
 |lang          = ru
 |archive-url    = https://web.archive.org/web/20120308221941/http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-03/3_2/
 |archive-date   = 2012-03-08
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;, йухавеина «Висле», цуьнца цхьаьна шарна контракт йина&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-08
 |url           = http://www.championat.ru/football/_russiapl/news-369317.html
 |title         = Турсло «Терека» перешёл в «Вислу»
 |publisher     = championat.ru (со ссылкой на Sports.pl)
 |access-date    = 2009-12-10
 |lang          = ru
|url-status= dead
 }}&lt;/ref&gt;.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* [http://fc-terek.ru/component/option,com_joomleague/func,showPlayer/p,6/pid,73/Itemid,88888946/ Профиль игрока на сайте ФК «Терек»]
* {{90minut.pl|6879}}

{{АХь}}
[[Категори:Бразилин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Гама» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой]]
[[Категори:ФК «Крузейро» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]</text>
      <sha1>okx6bpsy958jj403e4am7u8qndokk2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Интернасьонал» Лимейра ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025190</id>
    <revision>
      <id>26545311</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|Интернасьонал Лимейра]]»</comment>
      <origin>26545311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="00eim212xa7401j1p7vfndd2e917i5m" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|Интернасьонал Лимейра]]</text>
      <sha1>00eim212xa7401j1p7vfndd2e917i5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025191</id>
    <revision>
      <id>26545312</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|XV ноября (Пирасикаба)]] [[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба]]»</comment>
      <origin>26545312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191" sha1="5c4i8mflrxti8lec10cih9ybr4805nl" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|XV ноября (Пирасикаба)]]
[[Категори:ФК «XV ноября» Пирасикаба]]</text>
      <sha1>5c4i8mflrxti8lec10cih9ybr4805nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Унион Барбаренсе» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025192</id>
    <revision>
      <id>26545313</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|Унион Барбаренсе]] [[Категори:ФК «Унион Барбаренсе»]]»</comment>
      <origin>26545313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="dkpteofwp8n9dfzrepc30natbuyzsdt" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|Унион Барбаренсе]]
[[Категори:ФК «Унион Барбаренсе»]]</text>
      <sha1>dkpteofwp8n9dfzrepc30natbuyzsdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Гама» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025193</id>
    <revision>
      <id>26545315</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|Гама]] [[Категори:ФК «Гама»]] [[Категори:Адамаш:Бразилиа]]»</comment>
      <origin>26545315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="tpfskbkwi5jzoerlps6bikgazp133kh" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Бразилин клубашкахула|Гама]]
[[Категори:ФК «Гама»]]
[[Категори:Адамаш:Бразилиа]]</text>
      <sha1>tpfskbkwi5jzoerlps6bikgazp133kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Белененсеш» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025194</id>
    <revision>
      <id>26545322</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Португалин клубашкахула|Белененсеш]] [[Категори:ФК «Белененсеш»]]»</comment>
      <origin>26545322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="ok19b5n1o8kxttm813v59l0tywc4adb" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Португалин клубашкахула|Белененсеш]]
[[Категори:ФК «Белененсеш»]]</text>
      <sha1>ok19b5n1o8kxttm813v59l0tywc4adb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Витория» Гимарайнш ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025195</id>
    <revision>
      <id>26545324</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}}  [[Категори:Футболисташ Португалин клубашкахула|Витория Гимарайнш]] [[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш]]»</comment>
      <origin>26545324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="f6mqwou88k4vr0p13nzgcek5gcmc0or" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}

[[Категори:Футболисташ Португалин клубашкахула|Витория Гимарайнш]]
[[Категори:ФК «Витория» Гимарайнш]]</text>
      <sha1>f6mqwou88k4vr0p13nzgcek5gcmc0or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Висла» Краков ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025196</id>
    <revision>
      <id>26545325</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}}  [[Категори:Футболисташ Польшин клубашкахула|Висла Краков]] [[Категори:ФК «Висла» Краков]] [[Категори:Краковн спортхой]]»</comment>
      <origin>26545325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="imvpuzlotmb44wbe0hqzjdrmsbdlovo" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}

[[Категори:Футболисташ Польшин клубашкахула|Висла Краков]]
[[Категори:ФК «Висла» Краков]]
[[Категори:Краковн спортхой]]</text>
      <sha1>imvpuzlotmb44wbe0hqzjdrmsbdlovo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клюев, Денис Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025197</id>
    <revision>
      <id>26545343</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Фамилихой}}»</comment>
      <origin>26545343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}</text>
      <sha1>p679i6sdl2uscnjcr0m6dr4onyreeec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545349</id>
      <parentid>26545343</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="65ki3eaane5cwx939vu1pzd2fcucr3w" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>65ki3eaane5cwx939vu1pzd2fcucr3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545374</id>
      <parentid>26545349</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4959" sha1="d9tnicx7lkxfpyywv7jri1ld6o723mh" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|1991|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|1991|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>d9tnicx7lkxfpyywv7jri1ld6o723mh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545375</id>
      <parentid>26545374</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4949" sha1="akfp3ovfs1p4e1vkkn2am7jk227rklj" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>akfp3ovfs1p4e1vkkn2am7jk227rklj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545379</id>
      <parentid>26545375</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5078" sha1="5pvk5zgkl9stl7demkzqxlbm1m7dej6" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>5pvk5zgkl9stl7demkzqxlbm1m7dej6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545464</id>
      <parentid>26545379</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5313" sha1="8564opfhepy171ms8d0xqcxprhbj3s8" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>8564opfhepy171ms8d0xqcxprhbj3s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545465</id>
      <parentid>26545464</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5700" sha1="1vwo66ltk46mst0rlj96vbfi55t92qr" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>1vwo66ltk46mst0rlj96vbfi55t92qr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545467</id>
      <parentid>26545465</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хьажоргаш */</comment>
      <origin>26545467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7108" sha1="0pe5uovs13075q59i845cjqug4wghcc" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>0pe5uovs13075q59i845cjqug4wghcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545468</id>
      <parentid>26545467</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7169" sha1="daodbx5rxbfofmzysetihiwrx5xumrr" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>daodbx5rxbfofmzysetihiwrx5xumrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545470</id>
      <parentid>26545468</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7383" sha1="2jm1g4i10z56qwdg0nqe66lbvhj6fp1" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>2jm1g4i10z56qwdg0nqe66lbvhj6fp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545472</id>
      <parentid>26545470</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8012" sha1="ii0dvnygznr6m9zdq5bra2lfxhc9wao" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>ii0dvnygznr6m9zdq5bra2lfxhc9wao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545473</id>
      <parentid>26545472</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8108" sha1="0x47ce6llr3ctrfbq60whmiwwnre566" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

2 матчехь левзина Россин къоман олимпийн командехь.

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>0x47ce6llr3ctrfbq60whmiwwnre566</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545474</id>
      <parentid>26545473</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8928" sha1="7hg4fp0x5tfguzzmri522mt5uefdsmv" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

2 матчехь левзина Россин къоман олимпийн командехь.

=== Ловзархочун ===
* [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]: 1996/97
* [[Футболех ловазаран Россин Кад|Россин Кедан]] толамхо: [[Футболех ловазаран Россин Кад 1994/1995|1994/95]], [[Футболех ловазаран Россин Кад 2003/2004|2003/04]]
* [[ПФЛ хьалхара дивизион 2004|Россин хьалхара дивизионан хьалхейаккхаран 2004]] толамхо
* [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|Россин шолгӀа дивизионан хьалхейаккхаран 2008]] толамхо
* «Малхбузе» зонин тоьлла ахтурсло: [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|2008]]

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>7hg4fp0x5tfguzzmri522mt5uefdsmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545476</id>
      <parentid>26545474</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10254" sha1="cm2mt9ueielsio0h5m1uu2xn9g1vrn0" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

2 матчехь левзина Россин къоман олимпийн командехь.

2013 шеран августера 2017 шеран май кхаччалц куьйгалла деш вара москохан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» кегийрхойн командин&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports.ru/football/152311897.html |title=Клюев возглавил молодёжную команду «Локомотива» |access-date=2014-09-25 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006072632/http://www.sports.ru/football/152311897.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017 шеран 25 майхь дуьйна шина шарахь куьйгалла дира «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» фарм-клубан «[[Казанка (футболан клуб)|Казанкин]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |title=Главный тренер Денис Клюев, тренер Ансар Аюпов и тренер по физподготовке Владимир Зеленовский покидают «Казанку» |access-date=2020-06-20 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622072725/https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Ловзархочун ===
* [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]: 1996/97
* [[Футболех ловазаран Россин Кад|Россин Кедан]] толамхо: [[Футболех ловазаран Россин Кад 1994/1995|1994/95]], [[Футболех ловазаран Россин Кад 2003/2004|2003/04]]
* [[ПФЛ хьалхара дивизион 2004|Россин хьалхара дивизионан хьалхейаккхаран 2004]] толамхо
* [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|Россин шолгӀа дивизионан хьалхейаккхаран 2008]] толамхо
* «Малхбузе» зонин тоьлла ахтурсло: [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|2008]]

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>cm2mt9ueielsio0h5m1uu2xn9g1vrn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545478</id>
      <parentid>26545476</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10275" sha1="fsj4la25d9sn3gp27yzkj1tz4y5kjbe" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

2 матчехь левзина Россин къоман олимпийн командехь.

2013 шеран августера 2017 шеран май кхаччалц куьйгалла деш вара москохан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» кегийрхойн командин&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports.ru/football/152311897.html |title=Клюев возглавил молодёжную команду «Локомотива» |access-date=2014-09-25 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006072632/http://www.sports.ru/football/152311897.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017 шеран 25 майхь дуьйна шина шарахь куьйгалла дира «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» фарм-клубан «[[Казанка (футболан клуб)|Казанкин]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |title=Главный тренер Денис Клюев, тренер Ансар Аюпов и тренер по физподготовке Владимир Зеленовский покидают «Казанку» |access-date=2020-06-20 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622072725/https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Кхиамаш ==
=== Ловзархочун ===
* [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]: 1996/97
* [[Футболех ловазаран Россин Кад|Россин Кедан]] толамхо: [[Футболех ловазаран Россин Кад 1994/1995|1994/95]], [[Футболех ловазаран Россин Кад 2003/2004|2003/04]]
* [[ПФЛ хьалхара дивизион 2004|Россин хьалхара дивизионан хьалхейаккхаран 2004]] толамхо
* [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|Россин шолгӀа дивизионан хьалхейаккхаран 2008]] толамхо
* «Малхбузе» зонин тоьлла ахтурсло: [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|2008]]

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>fsj4la25d9sn3gp27yzkj1tz4y5kjbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545494</id>
      <parentid>26545478</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10710" sha1="55opx8pjmtgiryzo1lsj5gzsatugrbl" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

2 матчехь левзина Россин къоман олимпийн командехь.

2013 шеран августера 2017 шеран май кхаччалц куьйгалла деш вара москохан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» кегийрхойн командин&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports.ru/football/152311897.html |title=Клюев возглавил молодёжную команду «Локомотива» |access-date=2014-09-25 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006072632/http://www.sports.ru/football/152311897.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017 шеран 25 майхь дуьйна шина шарахь куьйгалла дира «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» фарм-клубан «[[Казанка (футболан клуб)|Казанкин]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |title=Главный тренер Денис Клюев, тренер Ансар Аюпов и тренер по физподготовке Владимир Зеленовский покидают «Казанку» |access-date=2020-06-20 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622072725/https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2020 шеран июлехь коьрте хӀоьттина «[[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]» клубан&lt;ref&gt;{{cite web|title=Денис Клюев возглавил «Урал-2»|url=https://rsport.ria.ru/20200729/1575103699.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729201840/https://rsport.ria.ru/20200729/1575103699.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Кхиамаш ==
=== Ловзархочун ===
* [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]: 1996/97
* [[Футболех ловазаран Россин Кад|Россин Кедан]] толамхо: [[Футболех ловазаран Россин Кад 1994/1995|1994/95]], [[Футболех ловазаран Россин Кад 2003/2004|2003/04]]
* [[ПФЛ хьалхара дивизион 2004|Россин хьалхара дивизионан хьалхейаккхаран 2004]] толамхо
* [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|Россин шолгӀа дивизионан хьалхейаккхаран 2008]] толамхо
* «Малхбузе» зонин тоьлла ахтурсло: [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|2008]]

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>55opx8pjmtgiryzo1lsj5gzsatugrbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545495</id>
      <parentid>26545494</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографи */</comment>
      <origin>26545495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12059" sha1="6m8edu0435m8s0knygt9om6hysce494" xml:space="preserve">{{Фамилихой}}
{{Футболист
| ЦӀе                       = Клюев Денис 
| Йуьззина цӀе              = Клюев Денис Викторович 
| Сурт                      = Klyuyev.JPG
| Локхалла                  = 182
| Позици                    = [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]
| Карара клуб               =
| ГӀуллакх                  =
 | Кегийрхойн клубаш         ={{спортан карьера
||{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|}}
 | Клубаш                    ={{спортан карьера
|1990|{{ССРС байракх|20px}} [[Торпедо (футболан клуб, Москох)|Торпедо (Москох)]]|0 (0)
|1991|{{ССРС байракх|20px}} [[Асмарал-д|Пресня]]|34 (2)
|1991—1993|{{Россин байракх (1991-1993)|20px}} [[Пресня (футболан клуб)|Асмарал (Москох)]]|54 (9)
|1994|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|28 (1)
|1994—1996|{{Нидерландийн байракх|20px}} [[Фейеноорд]]|14 (0)
|1996—1997|{{Бельгин байракх|20px}} [[Льерс (футболан клуб)|Льерс]]|28 (4)
|1997—1999|{{Германин байракх|20px}} [[Шальке 04]]|24 (1)
|1999—2001|{{Россин байракх|20px}} [[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамо (Москох)]]|69 (7)
|2002—2003|{{Россин байракх|20px}} [[Шинник (футболан клуб)|Шинник]]|44 (2)
|2004—2005|{{Россин байракх|20px}} [[Ахьмад (футболан клуб)|Терк]]|32 (1)
|2006—2007|{{Россин байракх|20px}} [[Спартак-МЖК]]|22 (5)
|2007—2009|{{Россин байракх|20px}} [[Петровка, 38-Смена|МВД России]]|43 (3)}}
 | Къоман гулйина команда    = {{спортан карьера
|1992|{{ЛПД гулйина командин байракх|20px}} ЛПД (18 шо кхачанза)|
|1993|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (20 шо кхачанза)|Росси (20 шо кхачанза)]]|4 (0)
|1993—1995|{{Россин байракх|20px}} [[Футболех ловзаран Россин гулйина команда (21 шо кхачанза)|Росси (21 шо кхачанза)]]|12 (2)|}}
 | Тренеран клубаш           = {{спортан карьера
|2012—2013|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2013—2017|{{Россин байракх|20px}} [[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотив-М (Москох)]]|
|2017—2019|{{Россин байракх|20px}} [[Казанка (футболан клуб)|Казанка]]|
|2020—2023|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{коьрта тренеран ассистент}}
|2023|{{Россин байракх|20px}} [[Сочи (футболан клуб)|Сочи]]|{{Коьрта тренеран д.кх.}}
|2024—2025|{{Россин байракх|20px}} [[Волгарь (футболан клуб)|Волгарь]]|
|2025|{{Россин байракх|20px}} [[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]|}}
| тренерах дерг карладаккхар = 12.01.2026
}}
'''Клю́ев Дени́с Ви́кторович''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[ССРС|советий]] а, [[росси]] а [[футбол]]ист, [[Ахтурсло (футбол)|ахтурсло]]; [[тренер]].

== Биографи ==
Москохан «Торпедо» СДЮШОР-ан кхиорхо. Хьалха левзина москохан «[[Пресня (футболан клуб)|Асмарал]]» клубехь, 1994 шарахь левзина москохан «[[Динамо (футболан клуб, Москох)|Динамохь]]». 1994 шо чекхдолуш иза эцна [[Нидерландаш|голландин]] «[[Фейеноорд]]о». Цу тӀе иза эцна хилла командин тренерна [[Ван Ханегем, Вим|Вим ван Ханегемна]] ца хууш, клубан президенто. ТӀаьхьа команде веира керла тренер — [[Хан, Ари|Ари Хаан]], амма иза волуш Клюевн кӀезга ловзарш дара «Фейенордан» коьрта командехь. 1996 шеран йуккъехь бегонде велира «[[Льерс (футболан клуб)|Льерсе]]». 1996/97 шо хилира уггаре аьтто болуш — командица цхьаьна иза хилира [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]. 1997 шеран июнехь 4 шарна контракт йира «[[Шальке 04]]» клубаца. 1999 шарахь йухавирзина Россех.

1995 шарахь левзина 2 матчехь [[Футболех ловзаран Россин кегийрхой гулйина команда|Россин кегийрхой гулйина команда]].

2 матчехь левзина Россин къоман олимпийн командехь.

2013 шеран августера 2017 шеран май кхаччалц куьйгалла деш вара москохан «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» кегийрхойн командин&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports.ru/football/152311897.html |title=Клюев возглавил молодёжную команду «Локомотива» |access-date=2014-09-25 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006072632/http://www.sports.ru/football/152311897.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017 шеран 25 майхь дуьйна шина шарахь куьйгалла дира «[[Локомотив (футболан клуб, Москох)|Локомотиван]]» фарм-клубан «[[Казанка (футболан клуб)|Казанкин]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |title=Главный тренер Денис Клюев, тренер Ансар Аюпов и тренер по физподготовке Владимир Зеленовский покидают «Казанку» |access-date=2020-06-20 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622072725/https://fckazanka.ru/news/spasibo_trener/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2020 шеран июлехь коьрте хӀоьттина «[[Урал-2 (футболан клуб)|Урал-2]]» клубан&lt;ref&gt;{{cite web|title=Денис Клюев возглавил «Урал-2»|url=https://rsport.ria.ru/20200729/1575103699.html|archive-date=2020-07-29|access-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729201840/https://rsport.ria.ru/20200729/1575103699.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2024 шеран 18 апрелехь коьрте хӀоьттина «[[Волгарь (футболан клуб)|Волгарна]]»&lt;ref&gt;[https://rsport.ria.ru/20240418/klyuev-1940781017.html Экс-футболист «Шальке» и «Фейенорда» возглавил «Волгарь» — РИА Новости Спорт, 18.04.2024&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 2024/25 шарахь команда Клюевн куьйгаллица къийсалуш йара Хьалхара лиге хьалайалар&lt;ref name=&quot;ур-2-2025&quot;&gt;[https://fc-ural.ru/novosti/obzor-pressy/denis-klyuev-glavnyj-trener-urala- Футболан клуб «Урал» — Денис Клюев — главный тренер «Урала-2» — Футболан клуб «Урал»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sportmk.ru/sports/2025/07/16/futbolnyy-soyuz-priznal-oshibku-trenery-lishili-raboty-tak-ne-dolzhno-byt.html Футбольный союз признал ошибку, тренеры лишились работы: так не должно быть — МК&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 2025 шеран 29 июлехь дуьйна — йуха а «Уралан-2» коьрта тренер&lt;ref name=&quot;ур-2-2025&quot; /&gt;.

== Кхиамаш ==
=== Ловзархочун ===
* [[Футболех ловзаран Бельгин чемпионат|Бельгин чемпион]]: 1996/97
* [[Футболех ловазаран Россин Кад|Россин Кедан]] толамхо: [[Футболех ловазаран Россин Кад 1994/1995|1994/95]], [[Футболех ловазаран Россин Кад 2003/2004|2003/04]]
* [[ПФЛ хьалхара дивизион 2004|Россин хьалхара дивизионан хьалхейаккхаран 2004]] толамхо
* [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|Россин шолгӀа дивизионан хьалхейаккхаран 2008]] толамхо
* «Малхбузе» зонин тоьлла ахтурсло: [[ПФЛ шолгӀа дивизион 2008|2008]]

=== Тренеран ===
* [[Футболех ловзаран Россин кегийрхойн хьалхейаккхар|Россин кегийрхойн хьалхейаккхаран]] толамхо: 2015/16
* [[Профессионалийн футболан лигин хьалхейаккхар|ПФЛ хьалхейаккхаран]] («Малхбузе» тоба) дато совгӀатхо: [[ПФЛ хьалхейаккхар 2018/2019|2018/19]]
* ПФЛ хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхо ((«Малхбузе» тоба): [[ПФЛ хьалхейаккхар 2017/2018|2017/18]]

== Билгалдахарш ==
{{Билгалдахарш}}

== Хьажоргаш ==
* ''Кружков Александр.'' Клюев хотел вернуться в «Динамо» // Спорт-Экспресс (газета). — 10 сентября 1996.
* [https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-03-28/4_3/ Денис КЛЮЕВ. ГЕРЕТС НЕ ОБИДИТСЯ, ЕСЛИ ЕГО ПРИГЛАСИТЬ НА КРУЖКУ ПИВА]

{{АХь}}
{{ФК Казанка тренераш}}
{{ФК Сочи тренераш}}
{{ФК Волгарь тренераш}}

[[Категори:ССРС футболисташ]]
[[Категори:Россин футболисташ]]
[[Категори:ФК «Асмарал-д» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Пресня» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Льерс» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Шинник» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой]]
[[Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой]]
[[Категори:ФК «МВД России» ловзархой]]
[[Категори:Россин футболан тренераш]]
[[Категори:ФК «Казанка» тренераш]]
[[Категори:ФК «Урал-2» тренераш]]
[[Категори:ФК «Сочи» тренераш]]
[[Категори:ФК «Волгарь» тренераш]]</text>
      <sha1>6m8edu0435m8s0knygt9om6hysce494</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Фейеноорд» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025198</id>
    <revision>
      <id>26545351</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}}  [[Категори:Футболисташ Нидерландийн клубашкахула|Фейеноорд]] [[Категори:ФК «Фейеноорд»]]»</comment>
      <origin>26545351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="m34mr9kw3hsa2fh1uti0eysq8i5x661" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}

[[Категори:Футболисташ Нидерландийн клубашкахула|Фейеноорд]]
[[Категори:ФК «Фейеноорд»]]</text>
      <sha1>m34mr9kw3hsa2fh1uti0eysq8i5x661</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Льерс» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025199</id>
    <revision>
      <id>26545352</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Бельгин клубашкахула|Льерс]] [[Категори:ФК «Льерс»]]»</comment>
      <origin>26545352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="nb52w7jc9qb69fglj99kgwqd7ufjqin" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Бельгин клубашкахула|Льерс]]
[[Категори:ФК «Льерс»]]</text>
      <sha1>nb52w7jc9qb69fglj99kgwqd7ufjqin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Шальке 04» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025200</id>
    <revision>
      <id>26545353</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Commonscat}}  [[Категори:Футболисташ Германин клубашкахула|Шальке 04]] [[Категори:ФК «Шальке 04»]] [[Категори:Адамаш:Гельзенкирхен]]»</comment>
      <origin>26545353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="tdcvqo27gojf5aai1xdns3rxcwp2rhh" xml:space="preserve">{{Commonscat}}

[[Категори:Футболисташ Германин клубашкахула|Шальке 04]]
[[Категори:ФК «Шальке 04»]]
[[Категори:Адамаш:Гельзенкирхен]]</text>
      <sha1>tdcvqo27gojf5aai1xdns3rxcwp2rhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Спартак-МЖК» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025201</id>
    <revision>
      <id>26545354</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|Спартак-МЖК]] [[Категори:Рязанан спортхой]]»</comment>
      <origin>26545354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="jyfrtjjzide5chzy3mc1dsts3ponm5s" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|Спартак-МЖК]]
[[Категори:Рязанан спортхой]]</text>
      <sha1>jyfrtjjzide5chzy3mc1dsts3ponm5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «МВД России» ловзархой</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025202</id>
    <revision>
      <id>26545355</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|МВД России]] [[Категори:Футболисташ Москохан клубашкахула|МВД России]]»</comment>
      <origin>26545355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="h3p4xxmniu49qozefu1jyym1hzi2tyj" xml:space="preserve">[[Категори:Футболисташ Россин клубашкахула|МВД России]]
[[Категори:Футболисташ Москохан клубашкахула|МВД России]]</text>
      <sha1>h3p4xxmniu49qozefu1jyym1hzi2tyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Казанка» тренераш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025203</id>
    <revision>
      <id>26545361</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболан тренераш Россин клубашкахула|Казанка]]»</comment>
      <origin>26545361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="pvv7uizcuu6ul3pfzsjenu0bj79ietv" xml:space="preserve">[[Категори:Футболан тренераш Россин клубашкахула|Казанка]]</text>
      <sha1>pvv7uizcuu6ul3pfzsjenu0bj79ietv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Урал-2» тренераш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025204</id>
    <revision>
      <id>26545364</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболан тренераш Россин клубашкахула|Урал-2]] [[Категори:ФК «Урал»]]»</comment>
      <origin>26545364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="botjts4kk5ycllja5tbp24b7bfrz36w" xml:space="preserve">[[Категори:Футболан тренераш Россин клубашкахула|Урал-2]]
[[Категори:ФК «Урал»]]</text>
      <sha1>botjts4kk5ycllja5tbp24b7bfrz36w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:ФК «Сочи» тренераш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025205</id>
    <revision>
      <id>26545369</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Футболан тренераш Россин клубашкахула|Сочи]] [[Категори:ФК «Сочи»]]»</comment>
      <origin>26545369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="116lbxykp3ezn1zkoeuuj1o41bcetgn" xml:space="preserve">[[Категори:Футболан тренераш Россин клубашкахула|Сочи]]
[[Категори:ФК «Сочи»]]</text>
      <sha1>116lbxykp3ezn1zkoeuuj1o41bcetgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:ЛПД гулйина командин байракх</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025206</id>
    <revision>
      <id>26545377</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Байракх|Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла|1992|барам={{{1|}}}}}&lt;noinclude&gt; [[Категори:Кепаш:Спортан командийн байракхаш|СФутболех ловзаран ЛПД гулйина команда (1992)]] &lt;/noinclude&gt;»</comment>
      <origin>26545377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="nu3fa0bex33f1inakk6xllpoyyevmmy" xml:space="preserve">{{Байракх|Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла|1992|барам={{{1|}}}}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Кепаш:Спортан командийн байракхаш|СФутболех ловзаран ЛПД гулйина команда (1992)]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nu3fa0bex33f1inakk6xllpoyyevmmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:Байракх/Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025207</id>
    <revision>
      <id>26545378</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Байракх/2/байракх&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла | shortname alias = ЛПД | flag alias = Flag of the CIS.svg | flag alias-1992 = Flag of the CIS (UEFA Euro 1992, 2-1).svg | variant = {{{variant|}}} &lt;noinclude&gt; | var1 = 1992 &lt;/noinclude&gt; | барам = {{{барам|}}} }}»</comment>
      <origin>26545378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="76w911964a58f0ezsqrxppyrjnzhq1h" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Байракх/2/байракх&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла
| shortname alias = ЛПД
| flag alias = Flag of the CIS.svg
| flag alias-1992 = Flag of the CIS (UEFA Euro 1992, 2-1).svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1992
&lt;/noinclude&gt;
| барам = {{{барам|}}}
}}</text>
      <sha1>76w911964a58f0ezsqrxppyrjnzhq1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:ФК Казанка тренераш</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025208</id>
    <revision>
      <id>26545381</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Спортан командан тренераш  |цӀе             = ФК Казанка тренераш |фонан бос       = #CC0505 |йозанан бос     = white |гуран бос      = green |клуб            = ФК «Казанка» |клуб_хьажорг     = Казанка (футболан клуб) |state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt; |тренерийн могӀам =  |могӀам          = {{Футбол...»</comment>
      <origin>26545381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2120" sha1="qi4umch23mk1v8vwuxemiqdmiaycixt" xml:space="preserve">{{Спортан командан тренераш 
|цӀе             = ФК Казанка тренераш
|фонан бос       = #CC0505
|йозанан бос     = white
|гуран бос      = green
|клуб            = ФК «Казанка»
|клуб_хьажорг     = Казанка (футболан клуб)
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|тренерийн могӀам = 
|могӀам          =
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Харлачёв, Евгений Валерьевич|Харлачёв]]|дуьйна=2009|кхаччалц=2011}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Казаков, Владимир Валерьевич|Казаков]]|дуьйна=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Волчек, Владимир Семёнович|Волчек]]|дуьйна=2012|кхаччалц=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Катасонов, Александр Михайлович|Катасонов]]|д.кх.=1|дуьйна=2013}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Полстянов, Сергей Николаевич|Полстянов]]|дуьйна=2013|кхаччалц=2014}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Клюев, Денис Викторович|Клюев]]|дуьйна=2017|кхаччалц=2019}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Катасонов, Александр Михайлович|Катасонов]]|дуьйна=2019}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Файзуллин, Ильшат Галимзянович|Файзуллин]]|дуьйна=2020|кхаччалц=2021}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Фёдоров, Андрей Витальевич|Фёдоров]]|дуьйна=2021|кхаччалц=2022}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн тренерш|Казанка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qi4umch23mk1v8vwuxemiqdmiaycixt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:ФК Сочи тренераш</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025209</id>
    <revision>
      <id>26545382</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Спортан командан тренераш  |цӀе             = ФК Сочи тренераш |фонан бос       = Сочи  |йозанан бос     =  |гуран бос      =  |клуб            = ФК «Сочи» |клуб_хьажорг     = Сочи (футболан клуб) |state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt; |тренерийн могӀам =  |могӀам          = {{Футболан тренер дӀай...»</comment>
      <origin>26545382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="ijrityz0hxyjn3k18oovn3j9dj2eeac" xml:space="preserve">{{Спортан командан тренераш 
|цӀе             = ФК Сочи тренераш
|фонан бос       = Сочи 
|йозанан бос     = 
|гуран бос      = 
|клуб            = ФК «Сочи»
|клуб_хьажорг     = Сочи (футболан клуб)
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|тренерийн могӀам = 
|могӀам          =
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Точилин, Александр Васильевич|Точилин]]|дуьйна=2018|кхаччалц=2019}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Березовский, Роман Анатольевич|Березовский]]|дуьйна=2019|д.кх.=1}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Федотов, Владимир Валентинович|Федотов]]|дуьйна=2020|кхаччалц=2022}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Точилин, Александр Васильевич|Точилин]]|дуьйна=2022}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бердыев, Къурбан Бекиевич|Бердыев]]|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Хохлов, Дмитрий Валерьевич|Хохлов]]|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Точилин, Александр Васильевич|Точилин]]|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Клюев, Денис Викторович|Клюев]]|дуьйна=2023|д.кх.=1}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Морено, Роберт|Морено]]|дуьйна=2024|кхаччалц=2025}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Осинькин, Игорь Витальевич|Осинькин]]|дуьйна=2025|кхаччалц=хӀ. а.}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн тренерш|Сочи]]
&lt;/noinclude&gt;}}&lt;noinclude&gt;</text>
      <sha1>ijrityz0hxyjn3k18oovn3j9dj2eeac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>26545383</id>
      <parentid>26545382</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <origin>26545383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2166" sha1="4g4k6dsbbvej1rzomrwyhd2s1bhlb9l" xml:space="preserve">{{Спортан командан тренераш 
|цӀе             = ФК Сочи тренераш
|фонан бос       = Сочи 
|йозанан бос     = 
|гуран бос      = 
|клуб            = ФК «Сочи»
|клуб_хьажорг     = Сочи (футболан клуб)
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|тренерийн могӀам = 
|могӀам          =
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Точилин, Александр Васильевич|Точилин]]|дуьйна=2018|кхаччалц=2019}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Березовский, Роман Анатольевич|Березовский]]|дуьйна=2019|д.кх.=1}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Федотов, Владимир Валентинович|Федотов]]|дуьйна=2020|кхаччалц=2022}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Точилин, Александр Васильевич|Точилин]]|дуьйна=2022}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бердыев, Къурбан Бекиевич|Бердыев]]|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Хохлов, Дмитрий Валерьевич|Хохлов]]|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Точилин, Александр Васильевич|Точилин]]|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Клюев, Денис Викторович|Клюев]]|дуьйна=2023|д.кх.=1}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Морено, Роберт|Морено]]|дуьйна=2024|кхаччалц=2025}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Осинькин, Игорь Витальевич|Осинькин]]|дуьйна=2025|кхаччалц=хӀ. а.}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн тренерш|Сочи]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4g4k6dsbbvej1rzomrwyhd2s1bhlb9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеп:ФК Волгарь тренераш</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2025210</id>
    <revision>
      <id>26545384</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Саид Мисарбиев</username>
        <id>12762</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Спортан командан тренераш  |цӀе             = ФК Волгарь тренераш |фонан бос       =  #00205b |йозанан бос     = white |гуран бос      =  |клуб            = ФК «Волгарь»  |клуб_хьажорг     = Волгарь (футболан клуб) |state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt; |тренерийн могӀам =  |могӀам          = {{Футбола...»</comment>
      <origin>26545384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6963" sha1="9pqph56unvfs1przotth1erecowimgz" xml:space="preserve">{{Спортан командан тренераш 
|цӀе             = ФК Волгарь тренераш
|фонан бос       =  #00205b
|йозанан бос     = white
|гуран бос      = 
|клуб            = ФК «Волгарь» 
|клуб_хьажорг     = Волгарь (футболан клуб)
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|тренерийн могӀам = 
|могӀам          =
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Брагин|дуьйна=1960}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Козырский|дуьйна=1961|кхаччалц=1962}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Лапшин, Алексей Платонович|Лапшин]]|дуьйна=1963}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Белоусов, Юрий Николаевич|Белоусов]]|дуьйна=1964|кхаччалц=1972}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Сонцев|дуьйна=1973}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Ларин, Иван Васильевич (футболист)|Ларин]]|дуьйна=1973|кхаччалц=1974}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Новиков, Фёдор Сергеевич|Новиков]]|дуьйна=1975|кхаччалц=1976}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Шляк|дуьйна=1977|кхаччалц=1978}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Белоусов, Юрий Николаевич|Белоусов]]|дуьйна=1979|кхаччалц=1982}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Шустиков, Виктор Михайлович|Шустиков]]|дуьйна=1983}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Ерофеев|дуьйна=1984|кхаччалц=1985}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Васильев, Василий Александрович (футболист)|Васильев]]|дуьйна=1985}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бибичев, Александр Сергеевич|Бибичев]]|дуьйна=1985|кхаччалц=1986}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Данилов|дуьйна=1987}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Ерофеев|дуьйна=1988|кхаччалц=1990}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Юлыгин, Владимир Михайлович|Юлыгин]]|дуьйна=1990|кхаччалц=1992}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Белоусов, Юрий Николаевич|Белоусов]]|дуьйна=1993}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Ерофеев|дуьйна=1994|кхаччалц=1996}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Юлгушов, Энвер Умярович|Юлгушов]]|дуьйна=1997|кхаччалц=1999}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Шперлинг, Корней Андреевич|Шперлинг]]|дуьйна=2000|кхаччалц=2002}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Башкин|д.кх.=1|дуьйна=2002}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Овчинников, Валерий Викторович|Овчинников]]|дуьйна=2002|кхаччалц=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Козин, Николай Иванович (футболист)|Козин]]|д.кх.=1|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Аверьянов, Александр Николаевич|Аверьянов]]|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кротов, Александр Вячеславович|Кротов]]|д.кх.=1|дуьйна=2003}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Дышеков, Хазрет Жангериевич|Дышеков]]|дуьйна=2004|кхаччалц=2006}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Белов|дуьйна=2007}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кротов, Александр Вячеславович|Кротов]]|дуьйна=2007}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Скрынников, Александр Викторович|Скрынников]]|дуьйна=2008}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Игнатенко, Александр Викторович|Игнатенко]]|дуьйна=2009}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Булатов, Сергей Александрович|Булатов]]|дуьйна=2010}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Иванов, Лев Викторович|Иванов]]|дуьйна=2010|кхаччалц=2011}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Кротов, Александр Вячеславович|Кротов]]|дуьйна=2011}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Дышеков, Хазрет Жангериевич|Дышеков]]|дуьйна=2011|кхаччалц=2012}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Газзаев, Юрий Фарзунович|Газзаев]]|дуьйна=2013|кхаччалц=2017}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бабаян, Андраник Александрович|Бабаян]]|дуьйна=2018}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Панов, Виталий Николаевич|Панов]]|дуьйна=2018|кхаччалц=2021}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Бабаян, Андраник Александрович|Бабаян]]|дуьйна=2021|кхаччалц=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Конеев|дуьйна=2023}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Павлов, Сергей Александрович|Павлов]]|дуьйна=2023|кхаччалц=2024}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Клюев, Денис Викторович|Клюев]]|дуьйна=2024|кхаччалц=2025}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=Юхневич|дуьйна=2025|кхаччалц=2026}}
{{Футболан тренер дӀайаздар|цӀе=[[Колыванов, Игорь Владимирович|Колыванов]]|дуьйна=2026|кхаччалц=хӀ. а.}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Навигацин кепаш:Россин футболан клубийн тренерш|Волгарь]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9pqph56unvfs1przotth1erecowimgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Чукчийн кӀошт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025211</id>
    <revision>
      <id>26545402</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh" xml:space="preserve">[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]</text>
      <sha1>bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Анадыран кӀошт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025212</id>
    <revision>
      <id>26545403</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh" xml:space="preserve">[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]</text>
      <sha1>bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Билибинан кӀошт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025213</id>
    <revision>
      <id>26545404</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh" xml:space="preserve">[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]</text>
      <sha1>bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Иультинан кӀошт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025214</id>
    <revision>
      <id>26545405</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh" xml:space="preserve">[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]</text>
      <sha1>bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Провиденин кӀошт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025215</id>
    <revision>
      <id>26545406</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh" xml:space="preserve">[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]</text>
      <sha1>bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Чаунан кӀошт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025216</id>
    <revision>
      <id>26545407</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh" xml:space="preserve">[[Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ]]</text>
      <sha1>bco5knkvgd7avbj9bqjao5uoeiucywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Чукчийн автономин гуонан кӀошташ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025217</id>
    <revision>
      <id>26545408</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Россин Федерацин субъектийн кӀошташ|Чукчийн автономин гуо]] [[Категори:Чукчийн автономин гуонан муниципалан кхолламаш|*КӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="tdrtrdg8u2p23fhtoigcmvl27ri2n57" xml:space="preserve">[[Категори:Россин Федерацин субъектийн кӀошташ|Чукчийн автономин гуо]]
[[Категори:Чукчийн автономин гуонан муниципалан кхолламаш|*КӀошташ]]</text>
      <sha1>tdrtrdg8u2p23fhtoigcmvl27ri2n57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Чукчийн автономин гуонан муниципалан кхолламаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025218</id>
    <revision>
      <id>26545409</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Россин Федерацин субъектийн муниципалан кхолламаш|Адыгейчоь]] [[Категори:Чукчийн автономин гуо]]»</comment>
      <origin>26545409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="p3hmd51j6kuqs3fp7wtypnr47libl75" xml:space="preserve">[[Категори:Россин Федерацин субъектийн муниципалан кхолламаш|Адыгейчоь]]
[[Категори:Чукчийн автономин гуо]]</text>
      <sha1>p3hmd51j6kuqs3fp7wtypnr47libl75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Чукчийн автономин гуо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025219</id>
    <revision>
      <id>26545410</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин автономин гуонаш]]»</comment>
      <origin>26545410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="6xki3xhvh4d6yd88sderspgropzknes" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин автономин гуонаш]]</text>
      <sha1>6xki3xhvh4d6yd88sderspgropzknes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Россин автономин гуонаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025220</id>
    <revision>
      <id>26545411</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Россин Федерацин субъекташ|*1]]»</comment>
      <origin>26545411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="quzu7htt2kdwtance9kfmnv0endmf2l" xml:space="preserve">[[Категори:Россин Федерацин субъекташ|*1]]</text>
      <sha1>quzu7htt2kdwtance9kfmnv0endmf2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ямалан-Ненцойн автономин гуо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025221</id>
    <revision>
      <id>26545413</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин автономин гуонаш]]»</comment>
      <origin>26545413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="6xki3xhvh4d6yd88sderspgropzknes" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин автономин гуонаш]]</text>
      <sha1>6xki3xhvh4d6yd88sderspgropzknes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025222</id>
    <revision>
      <id>26545414</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин автономин гуонаш]]»</comment>
      <origin>26545414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="6xki3xhvh4d6yd88sderspgropzknes" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин автономин гуонаш]]</text>
      <sha1>6xki3xhvh4d6yd88sderspgropzknes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Омскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025223</id>
    <revision>
      <id>26545415</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Кировн область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025224</id>
    <revision>
      <id>26545416</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Оренбурган область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025225</id>
    <revision>
      <id>26545417</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Курганан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025226</id>
    <revision>
      <id>26545418</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Новгородан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025227</id>
    <revision>
      <id>26545419</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Калининградан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025228</id>
    <revision>
      <id>26545420</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Тверан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025229</id>
    <revision>
      <id>26545421</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ростовн область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025230</id>
    <revision>
      <id>26545422</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Аштаркханан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025231</id>
    <revision>
      <id>26545423</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Кемеровн область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025232</id>
    <revision>
      <id>26545424</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Иркутскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025233</id>
    <revision>
      <id>26545425</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Амуран область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025234</id>
    <revision>
      <id>26545426</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Магаданан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025235</id>
    <revision>
      <id>26545427</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Сахалинан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025236</id>
    <revision>
      <id>26545428</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Брянскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025237</id>
    <revision>
      <id>26545429</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Орёлан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025238</id>
    <revision>
      <id>26545430</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Рязанан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025239</id>
    <revision>
      <id>26545431</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Саратовн область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025240</id>
    <revision>
      <id>26545432</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Челябинскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025241</id>
    <revision>
      <id>26545433</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Нижни Новгородан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025242</id>
    <revision>
      <id>26545434</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Тулин область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025243</id>
    <revision>
      <id>26545435</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Вологдин область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025244</id>
    <revision>
      <id>26545436</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Мурманскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025245</id>
    <revision>
      <id>26545437</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Смоленскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025246</id>
    <revision>
      <id>26545438</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ульяновскан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025247</id>
    <revision>
      <id>26545439</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Пензин область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025248</id>
    <revision>
      <id>26545440</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ивановн область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025249</id>
    <revision>
      <id>26545441</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Костромин область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025250</id>
    <revision>
      <id>26545442</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Ленинградан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025251</id>
    <revision>
      <id>26545443</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Липецкан область</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025252</id>
    <revision>
      <id>26545444</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин областаш]]»</comment>
      <origin>26545444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин областаш]]</text>
      <sha1>0kwcohwtq6rbcm1wptr1v3835jksxgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Костромин областан кӀошташ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025253</id>
    <revision>
      <id>26545445</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Россин Федерацин субъектийн кӀошташ|Костромин область]] [[Категори:Костромин областан муниципалан кхолламаш|*КӀошташ]]»</comment>
      <origin>26545445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="0zf162otl1vaoku3gukahqw32ef4xe4" xml:space="preserve">[[Категори:Россин Федерацин субъектийн кӀошташ|Костромин область]]
[[Категори:Костромин областан муниципалан кхолламаш|*КӀошташ]]</text>
      <sha1>0zf162otl1vaoku3gukahqw32ef4xe4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Костромин областан муниципалан кхолламаш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025254</id>
    <revision>
      <id>26545446</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «[[Категори:Россин Федерацин субъектийн муниципалан кхолламаш|Костромин область]] [[Категори:Костромин область]]»</comment>
      <origin>26545446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="spvu44nwogvj146l3u94ltv0ljkag88" xml:space="preserve">[[Категори:Россин Федерацин субъектийн муниципалан кхолламаш|Костромин область]]
[[Категори:Костромин область]]</text>
      <sha1>spvu44nwogvj146l3u94ltv0ljkag88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Карели</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025255</id>
    <revision>
      <id>26545447</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин республикаш]]»</comment>
      <origin>26545447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="cyjq81uj4mapyjxfim7jv99yw3pweti" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин республикаш]]</text>
      <sha1>cyjq81uj4mapyjxfim7jv99yw3pweti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Башкирийчоь</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2025256</id>
    <revision>
      <id>26545449</id>
      <timestamp>2026-10-06T05:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VolnyiLev</username>
        <id>18828</id>
      </contributor>
      <comment>Керла агӀо: «{{Гергара проекташ}} {{Коьрта йаззам}}  [[Категори:Россин республикаш]]»</comment>
      <origin>26545449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="cyjq81uj4mapyjxfim7jv99yw3pweti" xml:space="preserve">{{Гергара проекташ}}
{{Коьрта йаззам}}

[[Категори:Россин республикаш]]</text>
      <sha1>cyjq81uj4mapyjxfim7jv99yw3pweti</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>